O książce

Braterstwo, obowiązek, bohaterstwo, tajemnica i… miłość

Miał razem z innymi podpalić Europę.

Paul-Émile z początku wcale się na to nie pisał. Zamierzał działać we francuskim ruchu oporu, malować na murach krzyże lotaryńskie, napadać na lokalnych gestapowców i, na ile to możliwe, chronić życie swojego ojca.

Ale okazał się zbyt utalentowany, by poprzestać na lokalnej partyzantce. Zwrócił na siebie uwagę SOE, brytyjskich tajnych służb, i wkrótce wyjechał na szkolenie, które poddało ciężkiej próbie jego człowieczeństwo.

Miał zapomnieć, kim jest i skąd pochodzi. Miał oddać życie za wolność ludzi, których nie znał, wszystkich ludzi okupowanej Europy. Miał być bohaterem. W czasie II wojny światowej bohaterowie byli bardzo potrzebni.

Jego towarzysze broni i kobieta, którą kochał, będą musieli wiele przejść, aby odkryć, jakie grzechy skryły się pod płaszczem najlepszego z najlepszych.

Joël Dicker
(ur. 1985 r.)

Szwajcarski pisarz o francusko-rosyjskich korzeniach. Absolwent prawa na Uniwersytecie Genewskim. W 2012 roku wydał dwie powieści: Ostatnie dni naszych ojców, która dostała Prix des écrivains genevois, i Prawdę o sprawie Harry’ego Queberta. Druga z nich, doskonały kryminał, z miejsca podbiła Francję i była nominowana do Nagrody Goncourtów, zwanej „małym literackim Noblem”, a otrzymała Grand prix du roman de l’Académie française oraz holenderskie Prix Tulipe. Powieść została przyjęta z tak wielkim entuzjazmem (także w Polsce), że jej bohater powróci w 2016 r. w Księgach rodu z Baltimore.

Tego autora

PRAWDA O SPRAWIE HARRY’EGO QUEBERTA
OSTATNIE DNI NASZYCH OJCÓW

Wkrótce

KSIĘGI RODU Z BALTIMORE

Tytuł oryginału:
LES DERNIERS JOURS DE NOS PÈRES

Copyright © Editions de Fallois/L’Âge d’Homme 2012
All rights reserved

Polish edition copyright © Wydawnictwo Albatros Andrzej Kuryłowicz s.c. 2016

Polish translation copyright © Oskar Hedemann 2016

With the support of the Swiss Arts Council Pro Helvetia

Redakcja: Elżbieta Kobusińska

Zdjęcie na okładce: © Patricia Turner/Arcangel Images

Projekt graficzny okładki: Wydawnictwo Albatros Andrzej Kuryłowicz s.c.

ISBN 978-83-7985-214-7

Wydawca
WYDAWNICTWO ALBATROS ANDZRZEJ KURYŁOWICZ S.C.
Hlonda 2a/25, 02-972 Warszawa
www.wydawnictwoalbatros.com

Niniejszy produkt jest objęty ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że publiczne udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Przygotowanie wydania elektronicznego: Michał Nakoneczny, 88em

Spis treści

CZĘŚĆ PIERWSZA

CZĘŚĆ DRUGA

CZĘŚĆ TRZECIA

CZĘŚĆ CZWARTA

EPILOG

Drogiej Maminou
i drogiemu Jeanowi

Pamięci Vladimira Dimitrijevicia

Jednak nie wierzcie nigdy, że wojna, nawet ta najbardziej konieczna, ta najbardziej uzasadniona, nie jest zbrodnią. Zapytajcie o to piechotę i martwych.

ERNEST HEMINGWAY
Wstęp do Treasury for the Free World

CZĘŚĆ PIERWSZA

1

Niech wszyscy ojcowie świata, którzy niebawem od nas odejdą,

Dowiedzą się, jak ogromne będzie bez nich nasze niebezpieczeństwo.

Nauczyli nas chodzić, lecz chodzić już nie będziemy.

Nauczyli nas mówić, lecz mówić już nie będziemy.

Nauczyli nas żyć, lecz żyć nie będziemy.

Nauczyli nas, jak stać się Ludźmi, lecz my nawet Ludźmi już nie będziemy. Nie będziemy już niczym.

O świcie siedzieli, paląc papierosy i kontemplując czarne niebo tańczące nad Anglią. Pal recytował swój wiersz. Ukryty w środku nocy, myślał o ojcu.

Na pagórku, gdzie się znaleźli, w ciemnościach żarzyły się ogniki papierosów – przyzwyczaili się już przychodzić tam palić wcześnie rano. Palili dla towarzystwa, palili, aby nie przestać istnieć, palili, żeby nie zapomnieć, że są Ludźmi.

Gros, ten otyły, szukał czegoś w krzakach jak wałęsający się pies, postękując i płosząc myszy polne ukryte w wilgotnej trawie, a Pal złościł się na tego niby-psa:

– Przestań, Gros! Dzisiaj trzeba być smutnym!

Gros przerwał wreszcie po trzech ostrzeżeniach, po czym, naburmuszony jak dziecko, pokrążył chwilę wokół siedzących w półkolu dziesięciu sylwetek, aby wreszcie zająć miejsce obok tych milczących, między przygnębionym Grenouille’em i Prunierem, nieszczęsnym jąkałą, który potajemnie kochał słowa.

– O czym myślisz, Pal? – zapytał Gros.

– Myślę o takich rzeczach, które…

– Tylko nie myśl o złych rzeczach, myśl o czymś pięknym.

Grubą i krągłą dłonią Gros poszukał ramienia towarzysza.

Ktoś zawołał do nich z ganku starego dworku, który wznosił się przed nimi. Zaraz miały się zacząć ćwiczenia. Wszyscy pospieszyli w tamtą stronę; Pal siedział jeszcze przez chwilę, wsłuchując się w szmer mgły. Znowu wspominał swój wyjazd z Paryża. Myślał o tym bez przerwy, każdego ranka i każdego wieczoru. Ale zwłaszcza każdego ranka. Dzisiaj mijały dokładnie dwa miesiące, jak stamtąd wyjechał.

A stało się to na początku września, tuż przed tym, jak nastała jesień. Nie mógł wtedy nic zrobić – trzeba było stanąć w obronie Ludzi, chronić ojców. Chronić ojca, mimo że w ten dzień kilka lat wcześniej, kiedy los odebrał mu matkę, przysiągł, że nigdy go nie zostawi. Dobry syn i samotny wdowiec. Lecz nadeszła wojna, a Pal, decydując się na walkę z bronią w ręku, decydował się także na rozstanie z ojcem. Wiedział o swoim wyjeździe już w sierpniu, ale nie potrafił mu o tym powiedzieć. Stchórzył i dopiero w przeddzień wyjazdu po kolacji zdobył się na odwagę, by się pożegnać.

– Ale dlaczego ty? – zapytał ojciec zdławionym głosem.

– Dlatego, że jeśli to nie będę ja, nie znajdzie się nikt inny.

Z twarzą pełną miłości i cierpienia objął syna, żeby dodać mu odwagi.

Ojciec zamknął się w pokoju i przez całą noc płakał. Płakał ze smutku, ale uznał też, że jego dwudziestodwuletni syn jest najodważniejszym z dzieci. Pal stał pod jego drzwiami, słuchając, jak szlocha. I nagle tak bardzo znienawidził samego siebie za to, że wywołał łzy u swojego ojca, iż końcem ostrza scyzoryka naciął sobie do krwi skórę na torsie. W lustrze przyjrzał się zranionemu ciału, zwymyślał sam siebie i raz jeszcze rozdrapał ciało w miejscu, gdzie jest serce, żeby upewnić się, że blizna nigdy nie zniknie.

Następnego dnia o świcie ojciec, z rozdartą duszą, przechadzając się w szlafroku po mieszkaniu, zaparzył mu mocną kawę. Pal usiadł przy stole w kuchni, już w butach i kapeluszu, po czym powoli wypił kawę, aby odsunąć choć trochę chwilę wyjazdu. To była najlepsza kawa, jaką kiedykolwiek wypije w swoim życiu.

– Czy wziąłeś ciepłe ubrania? – zapytał ojciec, wskazując na torbę, którą syn miał zaraz zabrać ze sobą.

– Tak.

– Pozwól, że sprawdzę. Potrzebujesz bardzo ciepłych rzeczy, zima będzie mroźna.

Ojciec dorzucił do bagażu jeszcze kilka ubrań, kawałek kiełbasy i sera oraz trochę pieniędzy. Później trzykrotnie najpierw opróżnił, a potem spakował na nowo torbę. „Postaram się to zrobić lepiej”, powtarzał za każdym razem, próbując w ten sposób odwlec w czasie to, co i tak nieuchronnie musiało nastąpić. Kiedy nie miał już nic więcej do zrobienia, owładnęły nim niepokój i rozpacz.

– I co teraz ze mną będzie? – zapytał.

– Ja szybko wrócę.

– Tak bardzo będę się o ciebie bał!

– Nie trzeba…

– Będę się bał każdego dnia!

To prawda, tak długo jak jego syn nie wróci, nie będzie ani jadł, ani spał. Od tej chwili będzie najnieszczęśliwszym z Ludzi.

– Napiszesz do mnie?

– Oczywiście, tato.

– A ja zawsze będę na ciebie czekał.

Przycisnął mocno syna do siebie.

– Będziesz musiał dalej się kształcić – dodał. – Nauka to ważna rzecz. Gdyby ludzie nie byli tak głupi, nie byłoby wojny.

Pal kiwnął głową.

– Gdyby ludzie nie byli tak głupi, nie doszłoby do tego.

– Tak, tato.

– Włożyłem ci książki do torby.

– Wiem.

– Bo książki to ważna rzecz.

Ojciec chwycił wtedy syna mocno za ramiona w porywie rozpaczliwej wściekłości.

– Obiecaj mi, że nie zginiesz!

– Obiecuję.

Pal wziął torbę do ręki i ucałował ojca. Po raz ostatni. Ale tuż za drzwiami ojciec zatrzymał go jeszcze raz:

– Zaczekaj! Zapomniałeś o kluczu! Jak tutaj wrócisz, jeśli nie będziesz miał klucza?

Pal jednak nie chciał go wziąć – ci, którzy nie wrócą, nie zabierają ze sobą klucza. Aby jednak nie sprawić ojcu przykrości, szepnął:

– Wolę nie ryzykować, że go zgubię.

Ojciec cały drżał.

– No tak, oczywiście! To byłby kłopot… Bo jak byś wtedy wrócił… Więc popatrz, kładę klucz pod wycieraczkę. Spójrz tylko, chowam go dokładnie tutaj, pod wycieraczkę, widzisz? I zawsze będę tutaj zostawiał klucz, czekając na dzień, w którym wrócisz. – Zamyślił się przez chwilę. – No, a co się stanie, jeśli ktoś go zabierze? Hm… Powiadomię dozorczynię, ona ma zapasowy klucz. Powiem jej, że wyjechałeś, że nie powinna opuszczać dozorcówki, kiedy mnie nie ma w domu. Tak, powiem jej, żeby była bardzo czujna i że dam jej dwa razy wyższy napiwek.

– Nic nie mów dozorczyni.

– Nic jej nie mówić, oczywiście. Więc nie będę zamykał drzwi na klucz ani w dzień, ani w nocy, ani w ogóle. I w ten sposób nie będzie ryzyka, że nie dostaniesz się do mieszkania, kiedy wrócisz.

Zapadła długa cisza.

– Do widzenia, mój synu – rzekł ojciec.

– Do widzenia, tato – odpowiedział mu syn.

Pal szepnął jeszcze cicho „Kocham cię, tato”, lecz ojciec już tego nie usłyszał.

2

W bezsenne noce Pal wymykał się z sypialni, gdzie jego koledzy wyczerpani całodziennymi ćwiczeniami spali jak zabici. Przechadzał się po lodowatym dworku, do którego wiatr wdzierał się tak, jakby nie było ani drzwi, ani okien. Czuł się jak szkocki duch, on, tułający się Francuz. Przechodził przez kuchnię, jadalnię i wielką bibliotekę. Patrzył na zegarek, potem na zegary i liczył, ile czasu mu jeszcze zostało, zanim pójdzie zapalić papierosa razem z innymi. Czasami, gdy chciał odsunąć od siebie dręczące myśli, przypominał sobie jakąś zabawną historię, żeby samemu się rozerwać, a jeśli uznał ją za wystarczająco dobrą, zapisywał ją, aby opowiedzieć pozostałym kursantom następnego dnia. Kiedy zaś nie wiedział już, co ze sobą zrobić, obmywał wodą zadrapania i blizny, a do syfonu umywalki wypowiadał swoje imię, Paul-Émile, Pal, jak go tutaj nazywano, bo prawie wszyscy mieli jakiś pseudonim. Nowe życie, a więc i nowe imię.

Wszystko zaczęło się w Paryżu kilka miesięcy wcześniej, kiedy z jednym z przyjaciół, niejakim Marchaux, dwukrotnie namalowali na murze krzyże lotaryńskie. Za pierwszym razem wszystko poszło gładko. Postanowili więc to powtórzyć. Druga wyprawa odbyła się późnym popołudniem. Marchaux stał na czatach w małej uliczce, a Pal malował, lecz kiedy już miał kończyć swoje dzieło, poczuł nagle, że czyjaś ręka łapie go za ramię i usłyszał: „Gestapo!”. Wydawało mu się, że jego serce przestało nagle bić, odwrócił się: jakiś wysoki facet trzymał go mocno jedną ręką, a drugą złapał Marchaux. „Banda żałosnych idiotów – ubliżał im ten mężczyzna – chcecie zdechnąć przez te malowanki? Malowanie niczego nie da!”. Facet nie był z Gestapo. Wprost przeciwnie. Marchaux i Pal zobaczyli go jeszcze dwukrotnie. Trzecie spotkanie odbyło się w maleńkiej salce na zapleczu kawiarni przy rue Batignolles, spotkali wtedy mężczyznę, którego nigdy wcześniej nie widzieli, wyglądał na Anglika. Wytłumaczył im, że poszukuje odważnych Francuzów gotowych przyłączyć się do walki zbrojnej.

No i wyruszyli w drogę. Pal i Marchaux. Wykorzystując siatkę przerzutową, przez Wolną Strefę i przez Pireneje, przedostali się do Hiszpanii. Marchaux postanowił wtedy udać się do Algierii. Pal z kolei chciał dotrzeć do Londynu. Mówiono, że wszystko rozgrywa się właśnie tam. Dostał się do Portugalii, a potem samolotem do Anglii. Po przybyciu do Londynu najpierw poddano go obowiązkowym przesłuchaniom w ośrodku w Wandsworth, podobnie jak wszystkich Francuzów, którzy znaleźli się w Wielkiej Brytanii – wraz z tłumem zapłakanych, odważnych, patriotów, komunistów, prostaków, weteranów, zrozpaczonych i idealistów maszerował przed przedstawicielami służb rekrutujących do armii brytyjskiej. Braterska Europa tonęła niczym zbudowany naprędce statek. Wojna trwała już dwa lata, na ulicach i w sercach, i każdy chciał wziąć w niej udział.

W Wandsworth nie przebywał długo. Bardzo szybko skierowano go do Northumberland House, dawnego hotelu usytuowanego niedaleko Trafalgar Square i zarekwirowanego przez Ministerstwo Obrony. Tam, w lodowatym i pustym pomieszczeniu, odbywały się długie spotkania z innym Francuzem, Rogerem Callandem. Rozmowy te trwały kilka dni: Calland, z zawodu psychiatra, zajmował się rekrutacją do Special Operation Executive, SOE, Kierownictwa Operacji Specjalnych, brytyjskich tajnych służb, a Pal go zainteresował. Młody człowiek, nie mając pojęcia o tym, jaki czeka go los, jedynie starał się jak najdokładniej wypełnić formularz i odpowiedzieć na pytania, szczęśliwy, że może wnieść choćby niewielki wkład w wysiłek wojenny. Jeśli uznają, że powinien obsługiwać karabin maszynowy, to będzie to robił; ha! ależby świetnie strzelał z wieży pancernej. Gdyby został mechanikiem, dokręcałby śruby tak mocno jak nikt; a gdyby jacyś angielscy mędrcy skierowali go w charakterze pomocnika do jakiejś drukarni ulotek propagandowych, nosiłby z entuzjazmem kubły farby drukarskiej.

Już po krótkim czasie Calland uznał jednak, że Pal spełnia warunki, żeby zostać dobrym agentem SOE w terenie. Pal był spokojnym i dyskretnym chłopcem o łagodnej twarzy, raczej przystojnym, dobrze zbudowanym, a przy tym żarliwym patriotą, nie należał do zapaleńców w gorącej wodzie kąpanych, którzy mogą doprowadzić do zguby całą kompanię, ani też do pogrążonych w rozpaczy i zawiedzionych w miłości, którzy chcieli pójść na wojnę, bo pragnęli śmierci. Wysławiał się dobrze, z sensem i żywo, a lekarz słuchał nawet z pewnym rozbawieniem, kiedy Pal wyjaśniał mu, że będzie bardzo się starał w drukarni, ale muszą go najpierw paru rzeczy nauczyć, bo nie zna się za dobrze na drukarstwie, ale lubi pisać wiersze i bardzo się przyłoży, żeby wydawać ładne ulotki, wspaniałe ulotki, które będą zrzucane przy dźwięku fanfar z pokładów bombowców, piloci będą je deklamować z przejęciem w kokpicie, bo ostatecznie pisanie ulotek to przecież również jest prowadzeniem wojny.

Calland zapisał w arkuszu ocen, że młody Pal jest jednym z tych ludzi, którzy nie są świadomi własnej wartości, co sprawia, że skromność staje się jeszcze jedną z ich zalet.

SOE zostało wymyślone przez samego premiera Churchilla po rozpaczliwej ewakuacji Anglików z Dunkierki. Wiedział, że nie będzie mógł bić się z Niemcami, przeciwstawiając im regularną armię, postanowił więc szukać inspiracji w działaniach partyzanckich, by podjąć walkę w głębi terytoriów zajmowanych przez wroga. Pomysł był znakomity: brytyjskie kierownictwo SOE rekrutowało obcokrajowców z okupowanej Europy, szkoliło ich i przygotowywało w Wielkiej Brytanii, a potem wysyłało do macierzystego kraju, gdzie wtapiali się w miejscową ludność i prowadzili tajne operacje na tyłach wroga: wywiad, sabotaż, zamachy, propaganda i tworzenie struktur ruchu oporu.

Po zakończeniu weryfikacji w zakresie bezpieczeństwa Calland zdecydował się poruszyć z Palem temat SOE. Było to pod koniec trzeciego dnia w Northumberland House.

– Czy byłbyś gotów prowadzić tajne misje we Francji? – zapytał go lekarz.

Serce młodego mężczyzny zaczęło szybciej bić.

– Ale co to za misja?

– Wojna.

– Czy to niebezpieczne?

– Bardzo.

Następnie tonem ojcowskiej poufałości Calland bardzo ogólnie wyjaśnił, czym jest SOE, w każdym razie na tyle, na ile mógł to ujawnić zza mgły tajemnic spowijającej formację, gdyż trzeba było, aby chłopak uchwycił wagę tej propozycji. Nie zrozumiawszy wszystkiego, Pal zrozumiał, o co chodzi.

– Nie wiem, czy będę się do tego nadawał – odparł.

Zbladł, bo wyobrażał sobie siebie jako pogwizdującego mechanika, podśpiewującego zecera, a tymczasem proponowano mu półsłówkami wstąpienie do tajnych służb.

– Zostawię ci trochę czasu do namysłu – powiedział Calland.

– Oczywiście, trochę czasu…

Nic nie zabraniało Palowi powiedzieć nie, wrócić do Francji, odnaleźć paryski spokój, na nowo ucałować ojca i nigdy więcej go nie opuścić. Wiedział jednak już wtedy w głębi niespokojnej duszy, że nie odmówi. Stawka była zbyt duża. Przebył całą tę drogę, żeby wziąć udział w wojnie, nie mógł więc teraz zrezygnować. Ze ściśniętym żołądkiem i drżącymi dłońmi Pal wrócił do pokoju, w którym go umieszczono. Miał dwa dni, żeby się zastanowić.

Pal zobaczył się z Callandem w Northumberland House dwa dni później. Widzieli się po raz ostatni. Nie został zaprowadzony do tej samej co poprzednio ponurej sali przesłuchań, ale do przyjemnego, dobrze ogrzanego pokoju z wychodzącymi na ulicę oknami. Na stoliku leżały suche biszkopty i stała herbata, a że Calland na chwilę wyszedł z pokoju, Pal rzucił się na jedzenie. Był głodny, nie jadł prawie nic od dwóch dni, tak bardzo się bowiem niepokoił. Pochłaniał, wciąż i wciąż połykał zachłannie, bez gryzienia. Głos Callanda sprawił, że nerwowo podskoczył.

– Od jak dawna nie jadłeś, mój chłopcze?

Pal nic nie odpowiedział. Calland długo się w niego wpatrywał: chłopak wydał mu się ujmujący, uprzejmy, inteligentny, był zapewne dumą rodziców. Ale miał też cechy dobrego agenta, i to z pewnością go zgubi. Zastanawiał się, po co, u diabła, ten nieszczęsny chłopak dotarł aż tutaj, dlaczego nie został w Paryżu. I jakby chciał odsunąć przeznaczenie, zabrał go do pobliskiej kawiarni, żeby kupić mu sandwicza.

Jedli w milczeniu, siedząc za barem. Potem, zamiast wrócić od razu do Northumberland House, spacerowali ulicami w centrum Londynu. Pal wyrecytował w uniesieniu, bez wyraźnego powodu, poemat, który napisał dla swojego ojca: Londyn to piękne miasto, Anglicy są niezwykle ambitnym narodem. Calland zatrzymał się pośrodku bulwaru i położył mu ręce na ramionach.

– Wyjedź stąd – powiedział. – Wracaj do ojca. Bo żaden człowiek nie zasługuje na to, co cię spotka.

– Ale mężczyźni nie uciekają.

– Wyjedź stąd, na miłość boską! Wyjedź stąd i nigdy nie wracaj!

– Nie mogę… zgadzam się na pana propozycję!

– Jeszcze się zastanów!

– Już zdecydowałem. Ale musi pan wiedzieć, że nigdy nie byłem na wojnie.

– Nauczymy cię… – Lekarz ciężko westchnął. – Czy jednak jesteś świadomy tego, co będziesz musiał robić?

– Tak mi się wydaje, proszę pana.

– Nie, nic o tym nie wiesz!

Pal wpatrywał się długo w Callanda. W jego oczach lśniła odwaga synów, przez których ojcowie pogrążają się w rozpaczy.

I wtedy właśnie, tej nocy, w dworku, Pal przypominał sobie chwilę, w której zdecydował się wstąpić do sekcji F SOE, gdzie znalazł się dzięki rekomendacji doktora Callanda. SOE, działające pod ogólnym dowództwem angielskim, podzielone było na różne sekcje odpowiedzialne za operacje w okupowanych krajach. Francja miała takich sekcji kilka, z powodu rozbieżności politycznych, a Pala przydzielono do sekcji F, a więc Francuzów niezależnych, którzy nie byli związani ani z de Gaulle’em – sekcja DF, ani z komunistami – Sekcja RF – ani z Bogiem, ani z kimkolwiek. Otrzymał, jako osłonę, odpowiedni stopień i numer ewidencyjny w armii brytyjskiej. Gdyby mu zadawano pytania, wystarczyłoby, że powie, iż pracuje dla Ministerstwa Obrony, w czym nie było niczego nadzwyczajnego, zwłaszcza w tym czasie.

Spędził kilka tygodni w samotności w Londynie, czekając, aż rozpocznie się szkolenie dla przyszłych agentów. Zamknięty w swojej klitce, zastanawiał się na wszystkie sposoby nad podjętą decyzją – zostawił ojca samego, przedkładając nad niego wojnę. „Kogo bardziej kochałeś?”, pytało go sumienie. Wojnę. Nie przestawał zadawać sobie pytania, czy w ogóle ujrzy jeszcze pewnego dnia ojca, którego tak bardzo kochał.

Wszystko zaczęło się tak na dobre na początku listopada niedaleko Guilford, w hrabstwie Surrey. W dworku. Minęły już jakieś dwa tygodnie. Wanborough Manor i jego wzgórze palaczy papierosów o świcie. Pierwszy etap szkolenia kandydatów do SOE.

3

Wanborough było niewielką osadą położoną kilka kilometrów od miasta Guilford, na południe od Londynu. Dojeżdżało się tam wąską drogą wijącą się wśród wzgórz, a na jej końcu znajdowało się kilka kamiennych budowli, z czego niektóre powstały przed kilkoma wiekami i stanowiły wówczas czworaki Wanborough Manor, pradawnej siedziby wzniesionej tysiąc lat temu, która przez stulecia pełniła rolę warowni, opactwa, gospodarstwa rolnego, zanim w największej tajemnicy stała się specjalnym ośrodkiem szkoleniowym SOE.

W ramach szkoleń organizowanych przez SOE kandydatów wysyłano na kilka miesięcy do czterech zakątków Wielkiej Brytanii, do czterech szkół, w których przyszłych agentów uczono sztuki wojennej. W pierwszej z nich, gdzie przebywali przez mniej więcej cztery tygodnie, odbywał się kurs wstępny, była to tak zwana preliminary school, a jedna z jej podstawowych funkcji polegała na odrzuceniu kandydatów, którzy w ogóle nie nadawali się do służby. Owe szkoły mieściły się w dworkach rozrzuconych na południu kraju i w Midlands. W Wanborough Manor zostały zlokalizowane między innymi ośrodki treningowe sekcji F. Oficjalnie i na potrzeby dociekliwych mieszkańców Guilford mówiło się o ośrodku szkolenia oddziałów uderzeniowych armii brytyjskiej. Miejsce było piękne, posiadłość ziemska, teren pełen zieleni z klombami i pagórkami, a dalej las. Główny budynek wznosił się w alei smukłych topoli, a sąsiadowało z nim kilka budynków gospodarczych: ogromna stodoła, a także kamienna kapliczka. Pal i pozostali kursanci zaczęli już się oswajać z tym miejscem.

Selekcja była nieubłagana – w listopadowy zimny dzień zjawiło się ich dwudziestu jeden, a teraz zostało tylko szesnastu, a pośród nich Pal.

Był więc czterdziestopięcioletni Stanislas, najstarszy w grupie, angielski adwokat, mówiący po francusku i zakochany w kulturze francuskiej, ale także były pilot wojskowy.

Był i Aimé, trzydzieści siedem lat, marsylczyk ze śpiewnym akcentem, zawsze niezwykle uprzejmy.

Był też Dentiste, trzydziestosześcioletni dentysta z Rouen, który, gdy biegł, dyszał jak pies.

Był Frank z Lyonu, trzydzieści trzy lata, atletycznie zbudowany, były nauczyciel wychowania fizycznego.

Był dwudziestoośmioletni Grenouille, Żaba, cierpiący na ataki depresji, co jednak nie przeszkodziło mu w tym, by go zwerbowano; przypominał żabę z powodu wielkich wybałuszonych oczu osadzonych w wychudzonej twarzy.

Był Gros, dwadzieścia siedem lat, który miał na imię Alain, ale nazywano go Grosem, Grubasem, bo był po prostu gruby. Mówił, że to z powodu jakiejś choroby, ale jedyną jego chorobą było chyba tylko to, że za dużo jadł.

Był też i Key, dwadzieścia sześć lat, przybyły z Bordeaux, wielki, silny i charyzmatyczny rudzielec, z podwójnym obywatelstwem, francuskim i brytyjskim.

Był Faron, dwadzieścia sześć lat, wzbudzający lęk kolos, potężna masa mięśni, jakby stworzony do walki, służył zresztą już wcześniej w armii francuskiej.

Był Slaz-le-porc, dwadzieścia cztery lata, Francuz z regionu Nord, polskiego pochodzenia, krępy i ruchliwy, z przebiegłym wzrokiem, o dziwnie smagłej cerze, jego nos przypominał świński ryjek.

Był i Prunier, jąkała, dwadzieścia cztery lata, który nigdy się nie odzywał, bo język za bardzo mu się plątał.

Był też Chou-Fleur, Kalafior, dwadzieścia trzy lata, który zawdzięczał przezwisko olbrzymim odstającym uszom i zbyt wysokiemu czołu.

Była dwudziestodwuletnia Laura, blondynka o błyszczących oczach i uroczym usposobieniu, pochodząca z jednej z eleganckich dzielnic Londynu.

Byli też Grand Didier i Max, obaj mieli po dwadzieścia jeden lat, bez specjalnych zdolności bojowych, którzy przybyli razem z Aix-en-Provence.

Był Claude, wikary, miał dziewiętnaście lat, najmłodszy wśród nich, łagodny jak dziewczyna, który opuścił seminarium, żeby walczyć.

Pierwsze dni były najcięższe, gdyż każdy z kandydatów nie wyobrażał sobie wcześniej, że szkolenie będzie tak trudne. Zbyt wielki wysiłek i zbyt duże osamotnienie. Kursantów budzono o świcie; pośpiesznie się ubierali w lodowatych pokojach, ze ściśniętym ze strachu żołądkiem, po czym natychmiast biegli na poranne zajęcia z walki wręcz. Potem mieli prawo zjeść śniadanie, i to obfite, bo nie racjonowano im żywności. Później było trochę teorii, alfabet Morse’a albo łączność radiowa, po czym znowu wycieńczająca zaprawa fizyczna: bieg, różne ćwiczenia gimnastyczne, po raz kolejny walka wręcz, gwałtowne starcia, gdzie jedyną zasadą było to, że nie było żadnych zasad, aby pokonać przeciwnika. Kandydaci na agentów rzucali się jeden na drugiego, wyjąc, zadając bez opamiętania ciosy; czasami gryźli, żeby wyrwać się ze zwarcia z przeciwnikiem. Ran mieli co niemiara, ale wszystkie były na szczęście niegroźne. I tak właśnie, z kilkoma przerwami, wyglądał ich dzień, a gdy już miał się ku końcowi, późnym popołudniem zaczynały się zajęcia bardziej techniczne, podczas których instruktorzy uczyli kursantów stosowania prostych, ale skutecznych chwytów, jak na przykład obezwładniania gołymi rękami przeciwnika uzbrojonego w pistolet lub nóż. A potem wycieńczeni kursanci mogli wreszcie wziąć prysznic przed podawaną wcześnie kolacją.

Na początku w jadalni w dworku pochłaniali jedzenie w milczeniu, tak jak jedzą ludzie wygłodzeni, żarli więc, co oznaczało jedzenie bez słowa, siedzenie przy jednym stole, bez zwracania na siebie uwagi, jak zwierzęta; fressen, jak mawiają Niemcy. Po czym w samotności, skrajnie wyczerpani, niespokojni, że nie wytrzymają tego dłużej, szli zwalić się na łóżko w sypialni. Dopiero tam zaczęli stopniowo się poznawać i ujawniły się pierwsze podobieństwa między nimi. Gdy już trzeba było kłaść się spać, pozwalali sobie na odrobinę żartów, opowiadali jakieś kawały, przeżywali na nowo minione dni, żeby choć trochę oswoić się z ich wspomnieniem. Czasami dzielili się swoimi lękami, strachem przed przyszłą walką, ale wstydzili się mówić o tym za wiele. W ten sposób Pal szybko nawiązał przyjazne relacje z Keyem, Grosem i Claude’em, z którymi dzielił pokój. Gros rozdał kolegom masę biszkoptów i angielskiej kiełbasy, które przywiózł w torbie, a chrupiąc biszkopty i krojąc kiełbasę, długo rozmawiali, aż w końcu zmorzył ich sen.

Po wieczornym posiłku w mesie siadali do długiej gry w karty; o świcie zaczęli spotykać się na wzgórzu, aby zapalić papierosa i dodać sobie odwagi. I bardzo szybko wszyscy kursanci poznali się nawzajem.

W sekcji F Key, mocny i obdarzony silnym charakterem, stał się jednym z pierwszych i prawdziwych przyjaciół Pala. Emanowała z niego pełna spokoju i kojąca moc.

Marsylczyk Aimé, wynalazca namiastki gry w bule, które zastąpił okrągłymi kamieniami, tęskinł za synem i często powtarzał Palowi, że mu go przypomina. Mówił mu o tym prawie każdego ranka, tam, na wzgórzu, jakby zawodziła go pamięć.

– To skąd ty właściwie jesteś, mój mały?

– Z Paryża.

– Faktycznie… Paryż. Piękne miasto, Paryż. A znasz Marsylię?

– Nie, nie miałem okazji tam pojechać, to znaczy nie byłem tam od wczoraj.

Zawsze rozśmieszało to Aimégo.

– Powtarzam się, prawda? Bo zawsze, jak cię widzę, od razu myślę o moim synu.

Key mówił, że syn Aimégo nie żyje, ale nikt nie miał odwagi go o to zapytać.

Grenouille i Stanislas często odłączali się od reszty, żeby zagrać w szachy na rzeźbionej, drewnianej szachownicy, którą przywlókł ze sobą w bagażu Stanislas. Grenouille, świetny szachista, wygrywał większość partii, a wtedy Stanislas denerwował się, bo nie znosił przegrywać.

– Cholerne szachy! – darł się, rzucając pionkami po pokoju.

Zawsze odpowiadał mu śmiech pozostałych, a Slaz, bezczelny, wydzierał się do Stanislasa, że jest już za stary i że już nie ta głowa, a na to Stanislas obiecywał spuścić mu manto, co jednak nigdy nie następowało. W takich chwilach Gros biegł za Stanislasem i zbierał leżące na podłodze pionki i figury.

– Nie pozwolę zniszczyć twoich pięknych szachów, Stan – powtarzał Gros, który troszczył się o wszystkich kolegów.

Gros był z pewnością najbardziej ujmującym z kursantów, pełnym dobrych intencji, które jednak czasami zmieniały się w irytującą wszystkich obsesję. Na przykład, żeby dodać odwagi kolegom podczas porannej rozgrzewki, kiedy stali na zewnątrz przed dworkiem w wilgotnej, lodowatej mgle, wyśpiewywał na całe gardło okropną piosenkę dla dzieci: Rougnagni tes ragnagna. Po czym podskakiwał wysoko, już spocony, z trudem łapiąc oddech, i klepał mocno po plecach ledwo co obudzonych kolegów, przepełniony przyjazną czułością: Rougnagni tes ragnagna, choubi choubi choubidouda. Dostawał wtedy często po głowie, ale na koniec dnia, pod prysznicem, koledzy ze zdziwieniem stwierdzali, że sami podśpiewują ten jego refren.

Z kolei potężny niczym kolos Faron zapewniał, że nigdy nie jest zmęczony po ćwiczeniach. Zdarzało mu się nawet biegać samemu, żeby jeszcze bardziej wzmocnić mięśnie, a każdego wieczoru podciągał się na belce w stodole i robił jeszcze pompki w sypialni. Którejś bezsennej nocy Pal zobaczył go w jadalni, gdzie wciąż ćwiczył jak oszalały.

Młody Claude, który wcześniej miał zostać księdzem, zanim zmienił zdanie i niemal przez przypadek zgłosił się do brytyjskich służb specjalnych, był wręcz chorobliwie uprzejmy, co sugerowało, że nie nadaje się na żołnierza. Każdego wieczoru modlił się, klęcząc przed łóżkiem, obojętny na niezliczone kpiny pod jego adresem. Mówił, że modli się dla siebie, ale modlił się przede wszystkim za nich, za swoich kolegów. Proponował im czasami, żeby pomodlili się razem z nim, ale ponieważ wszyscy mu odmawiali, znikał i chował się w malutkiej kapliczce z kamienia wzniesionej na terenie posiadłości, gdzie tłumaczył Bogu, że koledzy nie są złymi ludźmi i że na pewno mają tysiące słusznych powodów, dla których nie chcą się modlić. Claude był jeszcze bardzo młody, a z wyglądu wydawał się jeszcze młodszy; był średniego wzrostu, bardzo szczupły, bez zarostu, z krótko przystrzyżonymi ciemnymi włosami i z krótkim spłaszczonym nosem. Wzrok wciąż mu gdzieś uciekał, w jego oczach można było wyczytać wielką nieśmiałość i czasami, kiedy w jadalni próbował przyłączyć się do żywo dyskutującej grupy, pochylał się, czując się niepewnie i niezręcznie, tak jakby chciał stać się bardziej niewidoczny. Palowi często było żal tej wątłej postaci, więc któregoś dnia poszedł razem z nim do kapliczki. Gros, niczym wierny pies, podążał z tyłu, podśpiewując, licząc gwiazdy i żując kawałek drewna, żeby oszukać głód.

– Dlaczego nigdy nie przychodzisz się pomodlić? – zapytał Claude.

– Bo źle się modlę – odpowiedział.

– Nie można modlić się źle, jeśli ma się w sobie żarliwą wiarę.

– Ale ja nie potrafię modlić się żarliwie.

– Dlaczego?

– Bo nie wierzę w Boga.

Claude próbował ukryć zdziwienie, ale przede wszystkim czuł się skrępowany wobec Boga.

– W co zatem wierzysz?

– Wierzę w nas, którzy tutaj jesteśmy. Wierzę w Ludzi.

– Ba, Ludzie już nie istnieją. Dlatego właśnie tutaj jestem.

Nastała chwila krępującej ciszy, każdy z nich potępił religię drugiego, po czym Claude wyrzucił wreszcie z siebie oburzenie:

– Nie możesz nie wierzyć w Boga!

– A ty nie możesz już nie wierzyć w Ludzi!

Wtedy Pal z sympatii ukląkł obok Claude’a. Z sympatii, ale przede wszystkim dlatego, że w głębi samego siebie obawiał się, że Claude ma rację. Tego wieczoru modlił się za swojego ojca, za którym tak bardzo tęsknił, modlił się, żeby oszczędzono mu okropności tej wojny i potworności, jakie zamierzali popełnić oni właśnie, którzy uczyli się zabijania. Ale nie jest tak łatwo zabić: Ludzie nie zabijają Ludzi.

Grupy kandydatów do SOE zostały powierzone opiece jednego z oficerów brytyjskich służb specjalnych, których wycofano z operacji bieżących i zlecono im kierowanie szkoleniem, śledzenie postępów kursantów oraz pomoc w ich dalszej specjalizacji. Grupę Pala przydzielono porucznikowi Murphy’emu Peterowi, byłemu oficerowi łącznikowemu Secret Intelligence Service w Bombaju. Był to wysoki Anglik, około pięćdziesiątki, inteligentny, surowy dla podkomendnych, ale też przenikliwy psycholog, do tego bardzo przywiązany do swoich ludzi. To on ich budził, on się nimi zajmował i on czuwał nad nimi. Podczas ćwiczeń jego kanciasta sylwetka dyskretnie rysująca się w oparach mgły stale czuwała nad przygotowującymi się do walki kandydatami do SOE; zapisywał ich wyniki, notował, jakie są ich mocne i słabe strony, a kiedy stwierdzał, że któryś z nich nie wytrzyma już dłużej tej próby, musiał usunąć go z grupy – to była jego zmora. Jako że porucznik Peter nie władał francuskim, a kursanci znali angielski bardzo słabo, do grupy został dokooptowany tłumacz, niewielkiego wzrostu Szkot poliglota, o którym nie wiedzieli nic poza tym, że kazał się do siebie zwracać David. A jeśli chodzi o trzech anglojęzycznych członków grupy, a więc Keya, Laurę i Stanislasa, zakazano im stanowczo porozumiewania się po angielsku, aby ich francuski nie wzbudzał najmniejszych podejrzeń i nie zdradził ich, kiedy będą działać w terenie. Dlatego wciąż zwracano się do Davida o pomoc: musiał tłumaczyć instrukcje, pytania i rozmowy, od świtu do zmierzchu, a jego tłumaczenie było często rozespane o świcie, błyskotliwe w ciągu dnia, zmęczone i pobieżne wieczorem.

Porucznik Peter wydawał wieczorem polecenia na następny dzień, ogłaszał początek ćwiczeń i wyciągał z łóżek wszystkich spóźnialskich. Zaprawa fizyczna rozpoczynała się już o świcie. Kursanci musieli zahartować ciało poprzez trudne ćwiczenia: kazał im biegać pojedynczo, w grupie, w jednej linii, w szeregu; musieli czołgać się po ziemi, w błocie, przebijać się przez krzaki ostów; wskakiwali do lodowatych potoków; wspinali się po linie, aż paliły dłonie. Ćwiczyli też boks, zapasy na ziemi albo walkę, kiedy gołymi rękami mieli odebrać przeciwnikowi broń palną. Ich torsy pokrywały sińce, a nogi i ręce nosiły ślady głębokich zadrapań. Wszystko było jedynie cierpieniem.

Po ostatnich ćwiczeniach nadchodził czas, żeby wziąć prysznic. Nagie, drżące ciała, naznaczone nacięciami i kontuzjami, tłoczyły się w za małych łazienkach, a pod strumieniami letniej wody, w gęstych białych oparach, kursanci wydawali z siebie głuche okrzyki zmęczenia. Pal uważał prysznic za najprzyjemniejszy moment dnia – pozwalał, by woda spływała łagodnie po umęczonym ciele i zmywała z niego pot, błoto, krew i strupy. Namydlał się powoli, rozmasowując obolałe ramiona, i gdy spłukał pianę, czuł się na nowo człowiekiem, wprawdzie bardziej okaleczonym, ale mocniejszym, wytrzymalszym, zrzucającym skórę jak wąż, który linieje; stawał się kimś innym. Chował się jeszcze na chwilę pod wodę, zanurzał głowę i włosy. Myślał o swoim starym ojcu i wierzył, że jest z niego dumny. Jego umysł uspokajał się, upojony poczuciem dobrze wykonanego zadania. Wrażenie to utrzymywało się aż do wieczornego posiłku, kiedy to w wypełnionej hałasem rozmów jadalni zjawiał się Peter, żeby ogłosić rozkład zajęć na następny dzień. Wtedy znowu wszystkich opanowywał niepokój przed trudnościami jutrzejszych zajęć. Wszystkich, z wyjątkiem, być może, Farona.

Każdy wykorzystywał chwile pod prysznicem, żeby przyjrzeć się rozebranym kolegom i ocenić w ten sposób, który z nich jest najmocniejszy, żeby w miarę możliwości unikać go podczas ćwiczeń walki wręcz. Faron, potężnego wzrostu i z wystającymi mięśniami, był z pewnością tym, którego należało się obawiać najbardziej; wzbudzał strach, a jego wyjątkowa brzydota potęgowała dodatkowo dzikość emanującą z posągowej postaci. Jego twarz była kwadratowa i odpychająca, głowa ogolona i szorstka, tak jakby miał świerzb, a ramiona mu się kołysały wzdłuż ciała jak u wielkiej małpy. Ale gdy się szukało wzrokiem najsilniejszych, w oczy rzucali się przede wszystkim najsłabsi, ci, którzy prawdopodobnie nie wytrzymają już dłużej, ci w najbardziej opłakanym stanie, z ciałami wychudzonymi albo pokrytymi najgłębszymi ranami. Pal pomyślał, że Grenouille i prawdopodobnie Claude będą następni. Nieszczęsny Claude nie do końca był świadomy swojego nowego przeznaczenia i czasami pytał Pala:

– Ale tak naprawdę to co my potem będziemy robili?

– Potem pojedziemy do Francji.

– I co my tam będziemy robili, we Francji?

A syn nigdy nie wiedział, co ma na to odpowiedzieć. Po pierwsze dlatego, że sam nie wiedział, co będą robili we Francji, a po drugie dlatego, że Calland go ostrzegł: nie wszyscy stamtąd wrócą. Więc jak powiedzieć Claude’owi, który tak mocno wierzył w Boga, że być może zginą?

Pod koniec drugiego tygodnia szkolenia jako kolejny wyeliminowany został Dentiste. Wieczorem, w dniu jego wyjazdu, kiedy Key zaproponował Palowi, żeby poszli zapalić papierosa na wzgórzu, chociaż do świtu było jeszcze daleko, Pal zapytał go, co dzieje się z tymi, których usunięto.

– Już nie wracają – odparł Key.

Pal najpierw nie zrozumiał, wtedy Key dodał:

– Zamyka się ich.

– Zamyka?

– Tych, którym tutaj się nie powiodło, zamyka się, żeby nie ujawnili tego, co wiedzą.

– Ale my przecież nic nie wiemy.

Pragmatyczny Key wzruszył ramionami. Zastanawianie się, co jest sprawiedliwe, a co nie, nie miało żadnego sensu.

– Skąd o tym wiesz?

– Po prostu wiem.

Key nakazał mu, żeby niczego nie powtarzał, bo mogłoby to ściągnąć na nich kłopoty, więc Pal przyrzekł. Poczuł jednak, że wypełnia go nagle głębokie poczucie buntu: mieli ich zamknąć, Dentiste i pozostałych, dlatego tylko, że się nie nadają? Ale do czego właściwie się nie nadają? Do wojny? A przecież nie wiedzą nawet, co to takiego! Wtedy Pal zaczął się zastanawiać, czy Anglicy naprawdę są więcej warci od Niemców.

4

Angielska mżawka zaczęła padać nad Wanborough Manor: zimny, ciężki, niekończący się deszcz; sączyło się z całego nieba. Ziemia nasiąkła wodą, przemoczeni do suchej nitki kursanci widzieli, jak ich skóra blednie, a ubrania, z braku czasu, by wyschnąć, gniją.

Poza zaprawą fizyczną i ćwiczeniami wojskowymi szkolenie prowadzone w preliminary school SOE obejmowało również to wszystko, co mogło się okazać przydatne w terenie. Ćwiczenia fizyczne były przeplatane różnymi zajęciami teoretycznymi i praktycznymi. Z upływem czasu kursanci opanowali tajniki łączności: kodowanie sygnałów, posługiwanie się alfabetem Morse’a, odczytywanie map albo korzystanie z radionadajnika. Uczyli się również, jak poruszać się po odsłoniętym terenie, jak pozostawać godzinami nieruchomo w lesie, jak prowadzić samochód, a nawet ciężarówkę, nie zawsze zresztą z powodzeniem.

Na początku trzeciego tygodnia, w strugach rzęsistego deszczu, kandydaci na agentów ćwiczyli się w strzelaniu z pistoletów colt .38 i .45 oraz z browningów. Większość z nich miała do czynienia z bronią po raz pierwszy w życiu. Stali w rzędzie przed górką ziemi, strzelali, skoncentrowani, czyniąc to bardziej lub mniej zręcznie. Wysiłki Pruniera zakończyły się totalną porażką: kilka razy o mało nie strzelił sobie w stopę, później niewiele brakowało, a zastrzeliłby instruktora, natomiast Faron celował precyzyjnie, umieszczając pociski w drewnianych tarczach. Chou-Fleur z kolei podskakiwał przy każdym wystrzale, a Grenouille zamykał oczy tuż przed oddaniem strzału. Po pierwszym dniu nauki strzelania każdy z nich pluł czarną od prochu gęstą flegmą. Porucznik Peter zapewnił ich jednak, że to jak najbardziej normalne.

Mijał listopad, lecz Pal wciąż czuł dręczącą samotność. Bezustannie myślał o ojcu. Tak bardzo chciał do niego napisać, przekazać mu, że czuje się dobrze i że niczego mu nie brakuje. Ale w Wanborough pisanie listów do ojca było zakazane. Wiedział dobrze, że nie on jeden usycha z samotności, że wszyscy cierpią i że są jedynie godnymi pożałowania najemnikami! Owszem, z upływem czasu ich ciała stawały się bardziej zahartowane: mgła wydawała im się mniej mglista, błoto – mniej błotniste, a zimno mniej zimne, cierpieli jednak psychicznie. Więc, żeby poczuć się lepiej, czepiali się innych, żeby nie czepiać się siebie samych. Kpili sobie z pobożnego Claude’a, dowalając mu kopniaki w tyłek, kiedy się modlił na kolanach; kopniaki, od których nie bolało ciało, lecz dusza. Wyśmiewali się ze Stanislasa, który przechadzał się w przepastnym kobiecym szlafroku w krótkich chwilach wytchnienia, gdy próbował wysuszyć ubranie. Szydzili z Pruniera, nieporadnego jąkały, który strzelał byle jak i trafiał we wszystko, z wyjątkiem tarczy. Nabijali się z Grenouille’a, który nigdy nie przyłączał się do pozostałych podczas posiłków, i z jego egzystencjalnych pytań. Naigrawali się z Chou-Fleura i jego wielgachnych uszu, które przybierały purpurową barwę, gdy chłostał je wiatr. „Jesteś naszym słoniem!” – mówili do Chou-Fleura, uderzając go boleśnie po uszach. Szydzili też z opasłego Grosa. Wszyscy oczywiście drwili, przynajmniej trochę, żeby poczuć się lepiej, nawet Pal, a także i lojalny Key, wszyscy, poza czułą jak matka Laurą, która nigdy nie śmiała się z innych.

Laura nie pozostawiała nikogo obojętnym. W czasie pierwszych dni w Wanborough Manor wszyscy wątplili w możliwości tej jedynej wśród mężczyzn kobiety, ale teraz po kryjomu umierali z rozkoszy w jadalni, kiedy zjawiała się i siadała przy ich stole. Pal często się jej przyglądał, wydawała mu się najpiękniejszą z kobiet, jaką kiedykolwiek widział: była zachwycająca, niezwykle powabna i cudownie się uśmiechała; ale nade wszystko promieniała czarem, sposobem bycia, czułym spojrzeniem, które czyniły ją zupełnie wyjątkową. Urodzona w Chelsea, z ojca Anglika i matki Francuzki, dobrze znała Francję i mówiła tym językiem bez najmniejszego obcego akcentu. Przez trzy lata studiowała literaturę anglosaską w Londynie, zanim nastała wojna i została zwerbowana na uczelni przez SOE. Licznych kandydatów rekrutowano prosto z sal wykładowych angielskich uniwersytetów, zwłaszcza osoby z podwójnym obywatelstwem, gdyż ich angielskie obywatelstwo stanowiło rękojmię bezpieczeństwa, a jednocześnie nie czuły się całkowicie obco w krajach, do których zamierzano je wysłać.

Często, kiedy któryś z wykpiwanych kursantów szedł gdzieś się ukryć, to właśnie Laura go pocieszała. Siadała obok kolegi, mówiąc mu, że to nic takiego, że inni są przecież tylko ludźmi i już nazajutrz wszyscy zapomną o kiepskich wynikach w strzelaniu, o kruchości duszy, o tłustych wałeczkach, o jąkaniu się, co tak bardzo ich bawiło. Po czym uśmiechała się, a jej uśmiech koił wszystkie rany. Kiedy Laura się uśmiechała, wszyscy od razu czuli się lepiej.

Mówiła do Grosa, najbrzydszego człowieka w całej Anglii: „Wcale nie uważam, żebyś był gruby. Jesteś silny, a ja uważam, że masz dużo uroku”. Wtedy Gros przez krótką chwilę czuł, że może się podobać. A później pod prysznicem, rozmasowując olbrzymie warstwy tłuszczu, przysięgał sobie, że jak się skończy wojna, nigdy już nie pójdzie na dziwki.

Do Pruniera, jąkały, mówiła: „Uważam, że używasz pięknych słów i nieważne, jak je wypowiadasz, skoro i tak są piękne”. A wtedy, przez chwilę, Prunier stawał się w swoich oczach wielkim mówcą. Pod prysznicem wygłaszał długie i nienaganne przemówienia.

Do poniewieranego, pobożnego Claude’a wikarego mówiła: „Całe szczęście, że przynajmniej ty wierzysz w Boga. Módl się jeszcze i módl się za nas wszystkich”. A wtedy Claude szybciej wychodził spod prysznica i odmawiał kilka razy Zdrowaś Maryjo.

A Grenouille’owi, z którego szydzono, bo chciał być sam, żeby przeżywać swój smutek, Laura mówiła często, że i ona jest smutna z powodu tego wszystkiego, co się dzieje w Europie. Spędzali parę chwil razem, siedząc obok siebie ramię w ramię, a potem oboje czuli się już lepiej.

Któregoś rana, a był to trzeci tydzień szkolenia, kiedy Pal, Prunier, Gros, Faron, Frank, Claude i Key palili jak zwykle na rozmiękłym od deszczu pagórku, dostrzegli we mgle mocno wyleniałego lisa o długich kończynach i krótkim tułowiu, który przywitał ich przerażającym chrapliwym wrzaskiem. Claude próbował przyjaźnie do niego zagadać, złożył dłonie w tubę, aby lepiej go naśladować, lecz lis uciekł w popłochu.

– Parszywe lisisko! – wydarł się Frank.

– Nie ma się czego bać – odparł Gros.

– A może ma wściekliznę.

– Jak możesz się bać lisa, skoro nie boisz się Niemców?

Frank zmrużył oczy, żeby przybrać groźny wyraz twarzy i nie wyjść na tchórza.

– I co z tego… Może ma wściekliznę.

– On nie ma – zapewnił go Gros. – Na pewno nie Georges.

Wszyscy odwrócili się z niedowierzaniem w stronę Grosa.

– Kto? – zapytał Pal.

– Georges.

– Ty dałeś imię temu lisowi?

– Tak, często go spotykam.

Gros zaciągnął się mocniej papierosem, pozornie obojętny, ale zachwycony, że się nim zainteresowano.

– Nie nazywa się lisa Georges – powiedział Key. – Georges to imię dla ludzi.

– Nazwij go Lis – zasugerował Claude.

– Lis brzmi beznadziejnie – naburmuszył się Gros. – Chcę go nazywać Georges.

– Ale ja mam kuzyna, który się nazywa Georges! – oświadczył oburzony Slaz.

Wtedy wszyscy wybuchnęli śmiechem.

Okazało się, że faktycznie Georges kręcił się często obok dworku w poszukiwaniu jedzenia i można było go zobaczyć o świcie i o zmierzchu pod wielką wierzbą z wydrążonym pniem. Tego dnia w Wanborough Manor dużo rozmawiano o lisie Grubego. Laura chciała koniecznie się dowiedzieć, jak udało mu się oswoić lisa, co napełniło wielkoluda ogromną dumą. „Nie oswoiłem go tak naprawdę, ja po prostu nadałem mu imię”, powiedział skromnie.

Następnego dnia rano cała grupa poszła zapalić nie na pagórku, tak jak zwykle, ale o kilka kroków od tej słynnej już wierzby w nadziei, że uda im się zobaczyć Georges’a. Gros, który na tę okazję przeistoczył się w masajskiego przewodnika w trakcie safari, wypowiadał się uczenie: „Nie wiem, czy przyjdzie… Za dużo ludzi… Pewnie jest przerażony…”. Miał także poczucie, że jest strasznie ważny, i doszedł do wniosku, że to wspaniale jest czuć się bardzo ważnym, bo dzięki temu zyskuje się najwyższe szczęście, takie jakie odczuwają ministrowie i prezydenci.

Georges przez dwa kolejne ranki pokazał się palaczom, za każdym razem pod wielką wierzbą. Slaz pilnie mu się przyglądał i stwierdził, że rudzielec, siedząc na zadku, żuje coś pracowicie; obserwator Slaz zrozumiał, że widocznie lis znalazł pożywienie we wnętrzu wydrążonego pnia.

– On coś żre! – powiedział głośnym szeptem, bo Gros nakazał, żeby szeptać, aby nie przerazić Georges’a.

– Ale co on je? – odezwał się jakiś głos.

– Nie mam pojęcia, nie widzę.

– Może jakieś robaki? – zasugerował Claude.

– Lisy nie jedzą robaków – poprawił go Stanislas, który dobrze znał zwyczaje lisów, bo polował na nie z nagonką. – Jedzą byle co, ale nie robaki.

– Myślę, że to jego spiżarnia – oświadczył Gros uczonym tonem. – I dlatego zawsze tutaj przychodzi.

Wszyscy przytaknęli, a Gros ponownie poczuł się nieprawdopodobnie ważny.

A jednak lis Georges nie zjawiał się pod wierzbą całkiem przypadkowo. Od dziesięciu dni Gros zostawiał tam, żeby go zwabić, jedzenie, które chował do kieszeni podczas posiłków. Na początku zrobił tak po to, aby przyglądać się liskowi – czekał przyczajony dla samej przyjemności oglądania go. Ale od dwóch dni gratulował sobie tego pomysłu, który sprawił, że wraz z lisem znaleźli się w centrum zainteresowania. O świcie, kiedy wszyscy skupiali się wokół niego, aby zobaczyć lisa, Gros błogosławił z miłością swego wędrownego rudzielca, a w rzeczywistości lisa cherlawego i chorego, czego jednak Gros nikomu nie ujawnił.

Ostatniego dnia trzeciego tygodnia porucznik Peter dał wycieńczonym kursantom całe popołudnie wolnego. Większość poszła położyć się w sypialni; Pal i Gros zasiedli w mesie, tuż obok piecyka, do partyjki szachów; Claude udał się do swojej kapliczki. Faron, zmęczony wrzawą panującą wokół Grubego i jego liska, wykorzystał wolny czas, żeby wypłoszyć zwierzę z nory, która znajdowała się tuż za stodołą.

Dwukrotnie już kolos zauważył, że lis znikał gdzieś za jedną z przybitych przy ziemi desek. Nie miał żadnego kłopotu, żeby ją oderwać, i z tyłu ujrzał niewielkie, niezbyt głębokie zagłębienie. Tam właśnie siedział lis. Kolos uśmiechnął się sam do siebie, zadowolony – nie każdemu jest dane wytropić lisa. Za pomocą długiego kija zaczął zadawać mocne uderzenia, sięgając tylnej ściany lisiej kryjówki. Wsunął długą broń do tunelu nory i walił kijem, ile tylko miał sił, aż w końcu trafił zwierzątko, które jęczało, a gdy wreszcie Georges, zraniony i bez jakiejkolwiek innej drogi ucieczki, postanowił spróbować wydobyć się z pułapki i wydostać na zewnątrz, Faron bardzo zręcznie zaczął go kopać i uderzać deską, więc zabił go bez większego trudu. Krzyknął z radości; tak łatwo było zabić. Podniósł lisa z ziemi i przyglądał mu się przez dłuższą chwilę, rozczarowany; z bliska był znacznie mniejszy, niż to sobie wcześniej wyobrażał. Ale mimo wszystko zadowolony z siebie, zaniósł swoje trofeum do opustoszałej mesy, gdzie Pal i Gros siedzieli pochyleni nad szachownicą Stanislasa. Triumfujący, budzący postrach Faron wszedł do pokoju i rzucił zmasakrowanego lisa pod nogi jego opiekuna.

– Georges! – zawył Gros. – Ty… ty zabiłeś Georges’a?

Faron odczuł jakąś dziwną rozkosz, gdy zobaczył w rozszerzonych oczach Grubego przebłysk przerażenia i rozpaczy.

Pal, drżąc na całym ciele, dał upust wściekłości. Rzucił szachownicą prosto w twarz Farona, który śmiał się donośnie, a potem powalił go na ziemię, wrzeszcząc: „Jesteś zwykłym skurwysynem!”.

Faron, na którego twarzy w jednej chwili pojawiła się gwałtowna złość, zerwał się na równe nogi i chwycił Pala szybkim ruchem, jednym z tych, jakich się tutaj nauczyli, wykręcił mu ramię i posługując się nim jak dźwignią, przygniótł mu głowę do ściany. Po czym z oczami szklistymi z wściekłości kolos złapał jedną ręką Pala za gardło, uniósł go nad ziemię i zaczął tłuc tą pięścią, która była wolna. Pal się dusił, owszem, próbował uwolnić się z uścisku, lecz nadaremnie – nie mógł nic zrobić przeciwko tej potężnej sile, nic poza osłanianiem rękami ciała i twarzy, żeby ochronić się choć trochę przed ciosami.

Ta scena rozegrała się zaledwie w kilka sekund, bo tyle dokładnie czasu potrzebował zaalarmowany odgłosami bójki Peter, żeby przybiec i rozdzielić walczących, a zaraz po nim nadciągnęli też David i pozostali członkowie grupy, którzy byli w sypialni. Pal otrzymał sporo ciosów, jego własna krew paliła go w gardle, a serce biło tak mocno, że myślał już, iż za chwilę się zatrzyma.

– Co wy mi tu za burdel robicie, co?! – wrzasnął porucznik, odciągając Farona za ramię.

Rozkazał mu, aby natychmiast zjeżdżał, a potem rozgonił kursantów, grożąc, że zaraz wrócą do ćwiczeń, jeśli nie będzie spokoju. Pal został więc sam z Peterem i przez moment pomyślał, że i on będzie chciał mu przyłożyć albo wyśle go do więzienia za to, że tak łatwo dał się pokonać przeciwnikowi. Zaczął drżeć, chciał wrócić do Paryża, chciał znaleźć się znowu u boku ojca, nigdy więcej nie opuszczać rue du Bac i nieważne już było, co się dzieje gdzie indziej, nie obchodzili go już Niemcy, przestała go obchodzić wojna, byleby tylko być z ojcem. Teraz był synem bez ojca, sierotą z dala od swojej ziemi i pragnął tylko, żeby się to wszystko skończyło. Ale porucznik Peter nie podniósł na niego ręki.

– Krew ci się leje – powiedział po prostu.

Pal otarł usta wierzchem dłoni i przesunął językiem po zębach, chcąc upewnić się, że żaden mu się nie złamał. Czuł się smutny, poniżony, posikał się trochę w spodnie.

– On zabił lisa – odezwał się Pal w swojej kiepskiej angielszczyźnie, wskazując na pokrwawione futerko.

– Wiem.

– Powiedziałem mu, że jest skurwysynem.

Porucznik roześmiał się.

– Będę za to ukarany?

– Nie.

– Panie poruczniku, przecież nie wolno zabijać zwierząt. Bo zabijanie zwierząt to tak jak zabijanie dzieci.

– Masz rację. Jesteś ranny?

– Nie.

Porucznik położył rękę na jego ramieniu, a wtedy Pal poczuł, że puszczają mu nerwy.

– Strasznie brakuje mi ojca! – zdławionym głosem powiedział z oczami pełnymi łez.

Peter pokiwał głową ze współczuciem.

– Czy to znaczy, że z tego powodu jestem kimś słabym? – zapytał Pal.

– Nie.

Oficer trzymał jeszcze przez chwilę rękę na ramieniu chłopaka, po czym podał mu swoją chusteczkę.

– Idź obmyć twarz wodą, spociłeś się.

On jednak wcale się nie spocił, tylko płakał.

Podczas kolacji Pal nie mógł niczego przełknąć. Key, Aimé i Frank próbowali go pocieszać, ale na próżno. Claude chciał opowiedzieć kilka biblijnych historii, żeby Pal wreszcie oderwał się od czarnych myśli, Prunier wybełkotał jakieś kompletnie niezrozumiałe kawały, a Stanislas zaproponował mu partię szachów. Żaden z nich jednak nie potrafił pomóc Palowi.

Wtedy Pal wyszedł z jadalni, żeby znaleźć się z dala od innych. Ukrył się za kapliczką, w miejscu, które znał tylko on, w osłoniętej przed deszczem kryjówce między dwiema ścianami z kamieni. Ledwie tam się schował, pojawiła się Laura. Milcząc, usiadła po prostu obok niego i wbiła w niego swe piękne spojrzenie; jej zielone oczy śmiały się do niego w całkowitej ciszy. Pal dostrzegł w jej spojrzeniu tyle słodyczy, że przez chwilę zastanawiał się, czy ona już wie o tym, jak przyłożył mu Faron.

– Nieźle mi dowalił, prawda? – wymamrotał skrępowany.

– To bez znaczenia.

Dała mu znak, żeby nic więcej nie mówił. Ta chwila była piękna. Pal zamknął oczy, głęboko i niedostrzegalnie wdychał powietrze, gdyż Laura tak cudownie pachniała – jej starannie umyte włosy pachniały morelami, a z szyi wydobywał się delikatny zapach perfum. A więc perfumowała się, chociaż byli na szkoleniu wojskowym, ona się perfumowała! Ukryty w ciemnościach, zbliżył twarz do jej szyi tak, aby ona tego nie dostrzegła, i oddychał nią znowu. Już od dawna nie czuł tak przyjemnego zapachu.

Przyjacielskim gestem Laura poklepała Pala po przedramieniu, żeby poczuł się trochę lepiej, lecz on nie potrafił zapanować nad odruchem bólu. Podwinąwszy rękawy, odkrył w świetle zapalniczki dwa olbrzymie fioletowe siniaki od ciosów zadanych przez Farona. Położyła łagodnie chłodne ręce na jego ranach.

– Boli cię?

– Trochę.

Ale bolało go okropnie.

– Przyjdź później do mojego pokoju. Opatrzę cię.

I zaraz po tych słowach odeszła, a za nią w olbrzymim parku Wanborough Manor jeszcze przez chwilę unosił się zapach delikatnych perfum.

Ponieważ Pal nie miał pojęcia, co właściwie oznacza słowo „później”, skorzystał z tego, że wszyscy byli jeszcze zajęci w jadalni, aby pójść do sypialni i przebrać się. W kawałku lustra przyjrzał się dokładnie swojej twarzy, włożył nieskazitelnie czystą koszulę, przepatrzył torby kolegów w poszukiwaniu jakiejś wody kolońskiej, ale niczego nie znalazł. A potem przemknął po cichu do pokoju Laury, uważając, żeby nikt z kolegów go nie zauważył. Nikt nigdy nie wchodził do pokoju Laury, więc ten przywilej sprawił, że choć przez chwilę zapomniał o tym, jak bardzo został poniżony przez Farona.

Zapukał do drzwi; zapukał dwa razy. Od razu zadał sobie pytanie, czy dwa razy nie jest zbyt nachalne. Albo może zbyt bezosobowe. Powinien był zapukać trzy razy, ale lżej. Tak, trzy lekkie uderzenia, jak trzy malutkie pas chassés, eleganckie i ulotne. Pam, pim, pum, a nie takie okropne pam, pam, jakby ktoś walił ciężkim młotem! Hm, miał teraz do siebie pretensję! Ona jednak otworzyła mu drzwi, a on wszedł w miejsce najświętsze ze świętych.

Pokój Laury był taki sam jak pozostałe, z takimi samymi czterema łóżkami i taką samą olbrzymią szafą… Tyle że tutaj tylko jedno łóżko było zajęte, a w odróżnieniu od pozostałych sypialni, brudnych, nieporządnych i zagraconych, ten pokój był starannie wysprzątany.

– Usiądź tutaj – powiedziała do niego, wskazując na jedno z łóżek.

Usiadł posłusznie.

– Podciągnij rękawy.

Znowu posłusznie wykonał polecenie.

Z półki wzięła przezroczysty słoik z jakąś maścią w jasnym kolorze, usiadła obok niego i koniuszkami palców nałożyła krem na jego przedramiona. Kiedy poruszała głową, jej rozpuszczone włosy głaskały policzki Pala, chociaż ona sama nie zdawała sobie z tego sprawy.

– To powinno złagodzić ból – szepnęła do niego.

Pal już nie słuchał, wpatrywał się tylko w jej ręce – miała takie piękne dłonie, bardzo zadbane pomimo błota, w którym taplali się każdego dnia. W tej chwili chciał ją kochać, zapragnął jej w tej sekundzie, w której dotknęła jego ramienia. Ale miał też ochotę krzyknąć do Claude’a, żeby przyszedł i zobaczył, że nie wszystko stracone, skoro w tym ponurym ośrodku przygotowań wojennych istnieje Laura. Już po chwili jednak przypomniał sobie, że Claude chciał zostać księdzem, więc nie powiedział nic.