Wojciech Eichelberger,
Tomasz Jastrun

MĘSKIE PÓŁ ŚWIATA

Warszawa 2012

Redaktor prowadzący: MAGDALENA CHORĘBAŁA

Redakcja: KATARZYNA BELINIAK

Korekta: KATARZYNA SZAJOWSKA, EWA MAJKA

Skład, łamanie: TYPO2

Okładka: MACIEJ SZYMANOWICZ

Zdjęcie na okładce: RAFAŁ LATOSZEK/www.latoszek.com

Redaktor prowadzący: Magdalena Chorębała

© Copyright byWydawnictwo Zwierciadło Sp. z o.o. Warszawa 2011
Text © copyright by Wojciech Eichelberger, Tomasz Jastrun, 2011

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie, w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

ISBN: 978-83-63014-31-5

Wydawnictwo Zwierciadło Sp. z o.o.
ul. Karowa 31a,
00-324 Warszawa
tel. (22) 312 37 12

37 12, Dział handlowy: handlowy@zwierciadlo.pl

Konwersja: eLitera s.c.
wersja 1

II.

Lęk przed bliskością

WOJCIECH EICHELBERGER: Nauka lęku przed bliskością zaczyna się bardzo wcześnie, gdy mały chłopiec wtłaczany jest w swoją „męską” rolę . Jeśli jej dobrze nie zagra, to usłyszy: maminsynek, baba albo gej.

TOMASZ JASTRUN: A od dzieci na podwórku: babski król, beksa-lala, ciamajda. Jak ja się tego bałem!

W.E.: Lęk przed bliskością jest konsekwencją tych wszystkich nacisków. Chłopiec, który jest miły, ciepły, delikatny, wrażliwy, lubi się przytulać, zostanie przez rówieśników napiętnowany. Dzieci robią co mogą, by uniknąć takich oskarżeń. Strach pomyśleć, ilu rzeczy chłopcu nie wolno. W najbardziej skrajnym modelu chłopiec nie powinien okazywać – a najlepiej nawet nie przeżywać – bólu, lęku, tęsknoty, przywiązania, zakochania, wzruszenia, troski, ciepła, a najbardziej potrzeby bliskości.

T.J.: Póki chłopiec jest bardzo mały, zwykle jest „przytulny” i chce się przytulać, jest mu to niezbędne, a rodzice to akceptują. Jeśli zabraknie tej czułości, to potem może być źle. Ci, którzy nie byli przytulani, w dorosłym życiu nie potrafią przytulać, z niechęcią reagują na dotyk. Mają więc problem z czułością w wielu wymiarach. Bez czułości nie ma miłości oraz wielu pochodnych uczuć, bez których życie nie ma smaku. Im więcej dziecko się przytula, tym pewniejsze, że jako dorosły będzie potrafiło dawać czułość innym. I większa szansa na udane życie erotyczne i uczuciowe.

Mój synek był bardzo dotykowy, nieustannie się przytulał, długo trzymał się spódnicy mamy. Znajomi niepokoili się, co z niego wyrośnie. Wyrósł na samodzielnego, bardzo udanego młodego człowieka. I na pewno potrafi być czuły dla swojej żony. Jednak przed laty, kiedy już minął czas jego dzieciństwa, a ja nadal go chciałam przytulać, nagle odsunął się i powiedział: „Co ty, pedał jesteś, ojciec?!”. I tak to się skończyło.

W.E.: Dopadł go jednak stereotyp pod tytułem „mężczyźni się nie przytulają”.

T.J.: Na podwórku żyliśmy w harmonii, dziewczęta i chłopcy, wrogi podział przyszedł chyba z zewnątrz. Nie musi tak być, to jest w dużej mierze kulturowe, chociaż pewnie jest też silna biologiczna tendencja, by w pewnym wieku płcie różnicowały się i rozchodziły.

W.E.: Im dłużej żyję, tym wyraźniej widzę, że to, co jest uważane za naturalnie męskie albo żeńskie, jest w osiemdziesięciu czy dziewięćdziesięciu procentach wyuczone (żeby nie powiedzieć – wymuszone) przez kulturowy stereotyp tak silnie promowany w wychowaniu. Jako dzieci jesteśmy bardzo plastyczni, nasz dziecięcy konformizm i umiejętność przystosowania się pozwalają nam przeżyć w trudnym świecie dorosłych.

T.J.: Czy tak nie musi być, jeśli wychowujemy dziecko do życia w społeczeństwie takim, jakim ono nadal jest? Mówiliśmy kiedyś o Hemingwayu, który był wychowany przez matkę na dziewczynkę, a potem całe życie był kaleką, tak maniacko musiał podkreślać swoją męskość. Rodzice, zwykle odruchowo, przesadnie podkreślają płeć dziecka, by nie pomyliło mu się, kim jest. Jeśli myślimy o zmianie modelu wychowania, to powinna być to harmonijna ewolucja. Gwałtowne ruchy mogą być niebezpieczne, prawda? Model wychowania obecnie jednak bardzo się zmienia, nie jest już taki sztywny i represyjny, nie uważasz?

W.E.: Masz rację – i to jest dobre. Już teraz wielu ludzi gubi się w tej przestrzeni uwalnianej od stereotypów płci. Stajemy wobec ogromnych pytań, takich jak: Gdzie przebiega nasza ludzka granica wolności w sprawie płci i cech z nią związanych? Czy istnieją archetypy płci? Czy istniejące archetypy nie zostały patriarchalnie zmanipulowne? Jak na nowo opisać obie płcie i granice między nimi? Jak po nowemu budować relacje między płciami? To wszystko jest bardzo trudne, ale z pewnością lepsze niż zakuwanie się od dziecka w stalowe zbroje ról. Oczywiście te zmagania dotyczą w takim samym stopniu, a nawet w większym, dziewczynek i kobiet, które z kolei zmuszane są do zanegowania w sobie wszystkiego, co w nich „chłopięce”. One z kolei słyszą: „Nie zachowuj się jak chłopak, jak chłopaczysko!”.

T.J.: Tu chyba tradycja wychowawcza szybciej się zmienia – małe dziewczynki grają już czasami w piłkę nożną, szaleją przy komputerze, noszą spodnie, potem uczą się sztuk walki. Te większe stają się natomiast wulgarne, klną, i dokonują podobnych aktów autodestrukcji jak chłopcy, piją i palą. Te ostatnie zachowania trudno chwalić.

W.E.: Na chłopców jest wywierana jednak większa presja. Na dodatek bywa ona niekonsekwentna. Matka z jednej strony wymaga stawania się mężczyzną, a z drugiej domaga się czułości, wrażliwości, bliskości i empatii, czyli bycia dobrym chłopcem. Słyszymy od matki „Jesteś moim malutkim syneczkiem”, ale gdy coś nas zaboli czy zasmuci, to słyszymy: „Nie zachowuj się jak baba, nie histeryzuj jak panienka”. Jedno z drugim jest niestety nie do pogodzenia. Żeby więc sprostać wymogom męskiego stereotypu, musimy dziewczęcość i wszelką „babskość” zanegować.

T.J.: Był w tym, pamiętam, jakiś radykalizm, nic pośredniego, tylko albo – albo.

W.E.: Szczególnie wtedy, gdy się wyrasta w grupach rówieśniczych czy w „gangach”, które brutalnie narzucają skrajnie męskie stereotypy. Trudno wtedy przyjść do domu prosto z ulicy i być miłym dla mamy.

T.J.: Nic dziwnego, że po takim treningu w okresie dojrzewania kłopotliwe bywają pierwsze bliskie kontakty z płcią przeciwną. Trudno ujawnić w sobie delikatność, subtelność, empatię i czułość. Też miałem z tym problem, uczyłem się tego przez kilkanaście lat i chyba mniej więcej się nauczyłem. Podczas tej rozmowy zaczynam sobie jednak uświadamiać, że to, co najbardziej przeszkadzało mi w związkach, to był właśnie ów lęk przed bliskością. Nawet nie chciałem sypiać z kobietą w jednym łóżku. I jak wielu, czyniłem z tego swoją siłę, czciłem wolę swej niezależności, zaangażowanie traktowałem jako jakiś rodzaj poddania się i zniewolenia. To jest przerażająco częste u mężczyzn. Jestem pewien, że kobiety o wiele rzadziej boją się bliskości, raczej boją się jej braku, dla nich bliskość i ciepło są niezbędne do życia. I do przedłużenia życia.

W.E.: Zgoda. Lęk przed bliskością jest dla wielu mężczyzn prawdziwą zmorą. Bardzo nam to psuje relacje z kobietami, a także życie rodzinne. Lęk przed bliskością bierze się ze stereotypowego przepisu na męskość: „Nie wiąż się z nikim, nie zbliżaj się za bardzo, nie angażuj się, bo utracisz niezależność i wyjdziesz na pantoflarza”. W wielu męskich środowiskach czułość wobec żony jest wyśmiewana jako wyraz słabości i głupoty. Mówi się o takim: „Facet przepadł, znalazł się pod pantoflem”.

T.J.: Nie miałeś takich problemów?

W.E.: Oczywiście, że miałem. Długo uczyłem się czułości i rozumienia kobiecych potrzeb. Wszystko przez to, że aby się utwardzić i znieczulić, od pacholęcia uczymy się pogardzać drugą płcią. Ta strategia utrzymuje się długo, a z wieloma spośród nas zostaje na zawsze. Stąd powszechność złego, często wulgarnego i upokarzającego wyrażania się o kobietach. To ma nas upewnić w naszym dobrym, męskim samopoczuciu. Lęk przed kobiecością, a tym samym przed prawdziwą bliskością z kobietami przejawia się w późniejszym życiu jako dewaluowanie w kobietach tego, za czym najbardziej tęsknimy. Stąd te okropne dowcipasy na temat fizyczności i seksualności kobiet. Mówienie o seksie w sposób wulgarny i upokarzający kobiety to jedna z ulubionych rozrywek męskich grup.

T.J.: Męskie świntuszenie widzę jako wyraz bezradności wobec erotyki. Jest w tym też ukryty lęk, że się ulegnie, więc trzeba to umorusać świństwem. Nie przypadkiem przekleństwa zwykle dotyczą sfery seksualnej, jakby była przeklęta.

W.E.: Chłopcy, którzy znaleźli się pod dużą presją męskiego stereotypu często przedwcześnie dystansują się od matki. W rozmowie z Bertem Hellingerem usłyszałem od niego, że szczęśliwi ludzie to ludzie, którzy czuli się kochani przez matki, bo lepiej, bardziej empatycznie komunikują się ze światem i z innymi ludźmi.

T.J.: O ile przez miłość rozumie się miłość pełną harmonii, a nie podszytą lękiem. Nie tę przerażającą, miłość ma przecież wiele odmian. Niewiele jest harmonijnych ludzi, gdyż mało kto dostał w dzieciństwie miłość pełną.

Jak silnie wmontowany jest ten chłopięcy lęk przed udziewczęceniem, upupieniem, odkrywam nawet teraz, chociaż mam już siwe włosy. Gdy zimą moja mama, wobec której przecież często już pełnię rolę ojca, każe mi wkładać szalik, czapkę, a nawet kalesony – szlag mnie trafia. Szczególnie te kalesony działają na mnie jak płachta na byka.

W.E.: O tak – kalesony to był śmiertelny wróg w naszej chłopięcej walce o męskość! Tak jakby ocieplanie nas w jakikolwiek sposób nie było wskazane, bo ciepło i bliskość są tym, co nas rozmiękcza – a my mamy hartować się jak stal. Już wtedy przeczuwaliśmy, że kalesony mogą roztopić nasz lodowy pancerz i obnażyć to, co miękkie. A pod pancerzem jest całe morze cierpienia, potrzeby dawania i dostawania oraz wypartej, zanegowanej wrażliwości.

T.J.: Mam na ten temat swoje przeczucia i przemyślenia, ale Ty, jako terapeuta, który pracuje z ciałem, wiesz lepiej. Lęk przed bliskością na pewno znajduje swojej odbicie w ciele mężczyzny?

W.E.: Bardzo wyraźne. Mięśnie są nadmiernie napięte, nie potrafią się do końca rozluźnić, bo podświadomie cały czas szpanujemy ciałem – jak kulturyści na wybiegu czy zapaśnicy przed walką. Ta stała gotowość do dania odporu w końcu tworzy coś na kształt mięśniowego pancerza.

T.J.: Można więc poznać takiego usztywnionego po postawie. Kobiety powinny uczyć się mowy ciała, by wiedzieć, który mężczyzna niesie nadzieje, a który zagrożenia. Nie ma dobrego partnera bez miękkości. Mężczyzna usztywniony, w gorsecie mięśniowym (z postaci publicznych taki jest generał Jaruzelski), powinien budzić niepokój kobiety, jeśli ma być jej partnerem. Takiego szefa też można się bać.

W.E.: Nasz lęk przed bliskością najbardziej koncentruje się wokół klatki piersiowej i serca. Nosimy „szpan na klacie”, jak to się potocznie określa. Klatka piersiowa staje się twarda jak kamień i jest ciągle napełniona, jakby była na wdechu – wdech jest związany z mobilizacją. Pojawia się opór przed zrobieniem wydechu, który wiąże się z uczuciem demobilizacji, miękkości, ulgi i odpuszczenia. Większość mężczyzn ma niefizjologicznie twarde ciała i wykazuje nieumiejętność swobodnego oddychania w kierunku serca.

T.J.: Czyli odpuszczania sobie, co można rozumieć w wielu wymiarach, od fizycznego do psychicznego. Chyba łatwiej to obserwować na przykładzie zwierząt, są bardziej nagie od nas. Zwierzę, które czuje się zagrożone, napina mięśnie, unosi łopatki – zachowujemy się bardzo podobnie. Nic dziwnego, że zaczynają się wtedy problemy ze snem, a sen to odpuszczenie sobie. Domyślam się, że taki typ napięcia sprzyja zawałom. Pewnie dlatego tak wielka tu przewaga mężczyzn.

W.E.: Zdecydowanie tak. Serce twardnieje. Mówimy metaforycznie o twardym sercu, ale ma to też ponoć wymiar anatomiczny – serce to przecież mięsień, który czasami, jak słyszałem od kardiologów, cierpi na „zdrewnienie”. Może dotyczy to tych, którzy musieli przesadnie demonstrować swoją twardość, nieczułość, siłę, brak litości i współczucia. Chłopcy czasami prześcigają się w popisach okrucieństwa, na przykład w wyrywaniu nóg owadom, nadmuchiwaniu żab itp. To jest niestety przygotowanie się do zabijania.

T.J.: Mówiąc o męskim chorobliwym utwardzaniu się, przypomnijmy, że do niedawna niemal każde pokolenie mężczyzn miało za sobą wojnę. Ci, którzy wracali z tych wojen, wracali do swoich kobiet jeszcze bardziej utwardzeni, zdrewniali.

W.E.: W takim razie, z punktu widzenia zbliżenia i porozumienia płci, to dobrze, że już tak dawno nie było tutaj wojny.

T.J.: Mamy swoje wojny zastępcze, ale to jednak co innego. Interesuje mnie stosunek mężczyzn do zdrowia. Wielu je lekceważy – nie chcą iść do lekarza, podejrzewam, że tak maskują swój lęk. Mężczyzna nie może się martwić o swoje zdrowie, więc udaje, że ma je gdzieś.

Intuicyjnie czuję, że lekceważenie stanu swojego zdrowia, tak powszechne niedbanie o siebie, autodestrukcyjne picie, palenie, obżeranie się – to wszystko ma związek z lękiem przed bliskością. Nadumieralność mężczyzn jest faktem. Brak świadomości ciała, niedbanie o siebie muszą mieć związek z walką o twardość. Nie wolno przyznawać się do lęku, do bólu i do tego, że coś psuje się w organizmie. Która kobieta tego nie zna – mąż ledwie żyje, a do lekarza nie chce iść za Boga. On gdzieś w środku umiera ze strachu, więc ten lęk tym głębiej drenuje duszę, ale udaje chojraka. On do lekarza – nigdy! To byłoby przyznanie się do słabości.

W.E.: Samiec musi umierać w walce albo w samotności – mamy to ponoć zaprogramowane w naszym instynktowym dziedzictwie. Cały ten bagaż stereotypów, a szczególnie lęk przed bliskością i więzią wpływają na nasze męskie ciała. By sprostać temu wszystkiemu, musimy nasze ciała traktować bardzo instrumentalnie i przedmiotowo, a przez to zrywamy świadomy, intymny kontakt z ciałem i zdolność rozumienia go. Ciało przestaje być dla nas wygodnym schronieniem, w którym jest się zadomowionym i którego odgłosy – skrzypienia, bulgoty w rurach, szum lodówki i inne – nas nie przerażają. Ci, którzy mieszkają w swoim ciele jak w wynajętej, nielubianej i nieoswojonej ruderze, wpadają w panikę z byle powodu. A to nazywa się hipochondrią – przesadne reagowanie na wszystkie drobne, niewinne nawet sygnały. Tak jak w obcym domu, w którym śpimy po raz pierwszy i budzimy się co chwila z lękiem, nie rozumiejąc jego dźwięków i sygnałów.

T.J.: Mężczyźni są na to szczególnie podatni, wiem coś o tym, miałem taki okres w życiu. Lęk jest tu jak piorunochron, który wyłapuje wyładowania niepokoju. To jest odwrotna strona medalu lęku, tej w postaci pozornej obojętności o swój stan zdrowia. Pamiętam, że im bardziej byłem niespokojny, tym bardziej twórczo wynajdywałem różne swoje wyimaginowane choroby. A możliwości jest bez liku. Aż sam strach przed chorobą stawał się chorobą. Kobiety wydają się zmuszone do zajmowania się bardziej naturalnie swoim ciałem – miesiączka, burze hormonalne, ciąża. Są skazane, w dobrym znaczeniu tego słowa, na mieszkanie w swoim ciele.

W.E.: Dlatego mówi się: „Baba choruje, a chłop umiera”. To, co wygląda na dziwactwa i zachcianki kobiet, czyli bieganie po lekarzach, kosmetyczkach, masażach, warsztatach i terapiach, to mogą być zdrowe przejawy troski o siebie i swoje ciało.

T.J.: Uderza przewaga obecności kobiet wszędzie tam, gdzie mamy do czynienia z pracą nad duszą i ciałem. Jestem pewien, że na psychoterapii większość twoich pacjentów to kobiety.

W.E.: Jakieś siedemdziesiąt procent.

T.J.: Podobnie jest na jodze, na wszelkich kursach związanych z duchowością i na zwykłych spotkaniach autorskich. Sport jest nadal bardziej dla mężczyzn, ale on łączy się zwykle z rywalizacją. Kiedy gram w tenisa na punkty, napinam się. To żaden relaks, a kolejny stres. Sport był i nadal jest przygotowaniem do wojny.

W.E.: Mam nadzieję, że już nie jest. Może bardziej jest wojną zastępczą. Dzięki temu widać wyraźne symptomy tego, że mężczyźni są coraz bliżej swojej wypartej wrażliwości i czułości. Na przykład w psychologicznej pracy z ciałem, gdy zamkniętego w mięśniowej zbroi mężczyznę delikatnie dotkniemy w okolicy mostka, zachęcimy do oddychania w stronę, gdzie czuje dotyk, i wczucia się w to, co czuje jego serce, to w dziewięćdziesięciu procentach przypadków pojawi się płacz.

T.J.: A tak to mężczyźni nie płaczą, chyba że po zwycięstwie. Albo od biedy po klęsce na piłkarskim boisku – to im się wybacza. Pamiętam, gdy kiedyś zostałem porzucony przez kobietę, ku swemu zaskoczeniu długo płakałem. Było to niezwykłe, oczyszczające doświadczenie. I coś, czego od dzieciństwa nie zaznałem.

W.E.: Może dlatego, że bliskość z kobietą zbliżyła cię do Twojej wrażliwości, którą musiałeś kiedyś z siebie wyrugować. Z podobnych powodów jesteśmy czasami tak blisko płaczu w chwilach największej bliskości z kobietą, czyli w momentach seksualnej rozkoszy. Seksualna bliskość z kobietą czasami budzi w mężczyznach niezrozumiały odruch płaczu, który wyraża radość, ulgę, a zarazem rozpacz i tęsknotę.

T.J.: Ale taki prawdziwy, twardy mężczyzna myśli tylko o sobie, nie ma w sobie czułości, miękkości, nigdy nie będzie dobrym kochankiem. Niby dlaczego ma się zajmować kobietą? To kobieta powinna nim się zajmować. Tylko jego przyjemność jest ważna.

W.E.: Kobiety często narzekają, że mężczyźni w sytuacjach seksualnych przyjmują postawę dominującego samca, który zawłaszcza, wymusza i upokarza. Jest mało prawdopodobne, aby w takiej sytuacji mężczyzna mógł doświadczyć głębszych uczuć, bo to jest skuteczna obrona przed takimi uczuciami. Sprytnie to sobie wymyśliliśmy: unikamy bliskości, więc pomagamy sobie w tym, uznając kobietę za istotę niższą. Wtedy, będąc z nią blisko fizycznie, możemy egzekwować swoją zmyśloną władzę i przewagę, co pozwala nam pozostać psychicznie i duchowo nieprzemakalnym. Przeczuwamy zapewne, że prawdziwa seksualna bliskość odkryłaby przed nami i światem to, czego najbardziej się obawiamy: naszą wypartą wrażliwość i delikatność.

T.J.: W naszej kulturze my, mężczyźni, mało się dotykamy. Południowcy, Arabowie są o wiele bardziej dotykowi. Gdy w trakcie naszej, Twojej i mojej, sesji zdjęciowej usadzono nas bardzo blisko siebie, mieliśmy z tym spory problem. Zaczęliśmy więc żartować, a nasze żarty nie przypadkiem poszły w stronę „pedalską”.

W.E.: Lęk przed homoseksualizmem, zwany homofobią, jest zrośnięty z naszym kulturowym stereotypem męskości. Od najmłodszych lat drżymy przed podejrzeniem o „pedalstwo”. Nie wiadomo skąd, ale wiemy to prawie od urodzenia, że być „pedałem” to coś potwornego. Gorzej jeszcze, niż być „babą”. W ten sposób wszystko, co kojarzy się z bliskością między chłopcami, jest niedozwolone i wypierane. W trosce o naszą stereotypową, męską nieskazitelność grubo z tym przesadzamy. Kobiety często zwracają nam na to uwagę, ciesząc się i wzruszając, gdy widzą serdecznie przytulających się mężczyzn. Niestety, tylko w sytuacji walki mężczyźni mogą sobie pozwolić na niepodlegającą podejrzeniom cielesną bliskość. Dziewczynki i kobiety mają na to znacznie większe przyzwolenie. Muszą się bardzo postarać, by usłyszeć drwiące i pogardliwe „lesba”.

T.J.: Czy taki lęk nie miewa jednak swego źródła w ukrytym homoseksualizmie? Pamiętamy poruszającą scenę w filmie American Beauty. Taki facet, supertwardziel, homofob, nagle ujawnił w sobie gejowskie skłonności.

W.E.: To był świetnie psychologicznie pomyślany film. Ojciec homofob znęcał się nad swoim synem, ponieważ w nim umieścił swoją odszczepioną miękką część i ogromną tęsknotę za bliskością i ciepłem ojca. Nienawidził w synu tego, czego sam w sobie musiał się wyrzec. Prawie wszyscy w jakimś stopniu dzielimy ten problem.

Ze zdziwieniem i lekkim niesmakiem obserwowałem zachowanie mężczyzn na Wschodzie i Południu – faceci na ulicach obejmowali się, trzymali się za ręce, głaskali po twarzach. U nas taka czułość między mężczyznami dozwolona jest tylko w sytuacjach pijackich.

T.J.: O tak, alkohol rozkuwa pancerze pijaków. Ja natomiast odkryłem, że kiedy boję się kogoś czy czuję wielki respekt, choćby w dyskusji, to mam ochotę tej osoby dotknąć. I robię to czasami odruchowo.

W.E.: Też mam czasami taką potrzebę, gdy odczuwam jakąś trudność w kontakcie. Ludzie często jednak reagują zesztywnieniem albo odsunięciem się.

T.J.: Lęk przed bliskością i przed dotykiem są pokrewne. Ciekawe, że masażystki, wizażystki skarżą się, że zaskakująco wielu mężczyzn boi się i wstydzi dotyku, a pudrowanie twarzy bywa dla nich upokorzeniem.

W.E.: Wstyd się przyznać, ale ja to bardzo lubię – nie samo pudrowanie czy czesanie, ale to, że kobieta z troską i uwagą przez chwilę się mną zajmuje.

T.J.: Jesteś autorytetem w czasach, gdy brakuje nam autorytetów. Ale zarzuca Ci się, że stałeś się posągiem, miewasz nieruchomą twarz, mówisz, ważąc słowa, poruszasz się godnie. Na pierwszy rzut oka budzisz respekt, co każe trzymać dystans. Domyślam się, że prowadząc terapie indywidualne i zbiorowe, nie mogłeś wchodzić w zbyt bliskie, przyjacielskie kontakty z pacjentami, a to może usztywniać. U niektórych jednak taki Twój image budzi agresję.

Ja zresztą też postrzegałem Ciebie jako kogoś, do kogo trudno się zbliżyć. Okazuje się jednak, że jesteś kimś innym, ciepłym, nawet „przytulnym”. A już zupełnie zdumiało mnie to, że masz skłonność to małych szaleństw i wygłupiania się, co odkryłem, gdy byliśmy we Francji. Problem bliskości i zbroi nie jest Ci chyba jednak zupełnie obcy.

W.E.: Dzisiaj wiem, że latami, długo i pracowicie tworzyłem taką iluzję. To z pewnością brak ojcowskiego wzorca sprawił, że musiałem się tak kompensacyjnie nadąć. Pomału mi to przechodzi i odczuwam w związku z tym ogromną ulgę. Wiele osób od lat pomaga mi się uwolnić od tej zbroi, fundując mi lekcje pokory. Najbardziej chyba kobiety i moi duchowi przewodnicy, także moi nieprzyjaciele i oczywiście dzieci. Chcę jednak zaznaczyć, że ruszam się i mówię powoli także z powodu mojej postury i temperamentu, a czasami po prostu ze zmęczenia. Gdy zdarza mi się trochę wypocząć – tak jak wtedy, gdy byliśmy w Paryżu – to sam siebie nie poznaję, a właściwie sam siebie odnajduję.

Nawyk trzymania dystansu jest także odruchem obronnym psychoterapeutów, którzy często mają przesyt bliskich, intensywnych kontaktów z ludźmi.

T.J.: Ja niektórych ludzi odpycham, a innych przyciągam, czasami robię obie rzeczy jednocześnie. To jest jakaś bolesna podwójność – lewituję między czułością, bliskością a dystansem. Ten dystans w dużej mierze bierze się chyba z lęku przed bliskością. A przecież wiem, że prawdziwe szczęście osiąga się tylko w różnych formach bliskości, więc o nią walczę. Bliskość z innymi ludźmi jest najważniejsza, lecz można też mówić o bliskości z samym sobą, również z naturą. Nieumiejętność bycia blisko w tych różnych wymiarach to bardzo poważna ułomność, która uniemożliwia przeżywanie szczęścia. A co jest ważniejsze?

W.E.: Nic.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki