Redakcja

Anna Sakiewicz

Redakcja techniczna, skład, łamanie i opracowanie wersji elektronicznej

Grzegorz Bociek

Korekta

Urszula Bańcerek

Zdjęcie na okładce

© PAP/Ireneusz Radkiewicz

Zdjęcia na stronach:

6 – © EAST NEWS/SIPA PRESS Polska

42 – © Wojciech Łaski/EAST NEWS

43 – © Włodzimierz Wasyluk/REPORTER

Wydanie I, Chorzów 2013

Wydawca: Wydawnictwa Videograf SA

Aleja Harcerska 3c, 41-500 Chorzów

tel. 32-348-31-33, 32-348-31-35

fax 32-348-31-25

office@videograf.pl

www.videograf.pl

Dystrybucja wersji drukowanej: DICTUM Sp. z o.o.

01-942 Warszawa, ul. Kabaretowa 21

tel. 22-663-98-13, fax 22-663-98-12

dystrybucja@dictum.pl

www.dictum.pl

© Wydawnictwa Videograf SA, Chorzów 2012

ISBN 978-83-7835-158-0

Lech Wałęsa w Arłamowie. Zdjęcie zrobił w czasie wizyty jego brat Stanisław.

Wstęp

Oddajemy w Państwa ręce tom dokumentów dotyczących internowania Lecha Wałęsy widzianego oczami tych, którzy towarzyszyli mu wówczas na co dzień – funkcjonariuszy Biura Ochrony Rządu. Ta wyjątkowa książka ukazuje prawie rok z życia Lecha Wałęsy, przedstawiony z perspektywy pilnujących go osób, które nadały mu kryptonim „333”.

Zatrzymanie

Pierwszej nocy stanu wojennego internowano blisko 3,2 tys. osób[1]. Zatrzymania miały nieraz dramatyczny przebieg – zdarzało się, iż funkcjonariusze Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa wyważali łomami drzwi do mieszkań, bili zatrzymanych na oczach ich rodzin, zakuwali w kajdanki i wyprowadzali na mróz bez zimowych ubrań. Niekiedy wolności pozbawiano oboje małżonków, którzy obawiali się nie tylko o los swój, ale także swoich, pozostawionych bez opieki dzieci. Zatrzymani byli wywożeni w nieznanym kierunku, dlatego wielu z nich przypuszczało, iż kieruje się ich na zsyłkę do Związku Radzieckiego.

Lecha Wałęsę, jako przewodniczącego NSZZ Solidarność, potraktowano lepiej niż wielu innych działaczy związkowych. Podobnie jak grupa byłych przywódców PRL, z pełniącym do 1980 r. funkcję I sekretarza Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej Edwardem Gierkiem na czele, został uznany (jako przewodniczący związku zawodowego) za osobę pełniącą „kierownicze stanowisko w państwie”. Choć Wałęsa nie chciał opuścić mieszkania, to jednak nikt nie odważył się wyważyć drzwi. Na polecenie władz interweniować w tej sprawie musieli Tadeusz Fiszbach (I sekretarz Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Gdańsku) oraz Tadeusz Kołodziejski (wojewoda gdański). Fiszbach, który zadzwonił do wicepremiera Mieczysława Rakowskiego[2] z pytaniem, czy naprawdę ma skłonić przewodniczącego Solidarności do oddania się w ręce funkcjonariuszy, usłyszał: „Wiesz, co to rozkaz i co oznacza niewykonanie go w stanie wojennym”. Kołodziejski wspominał, że w bloku Wałęsy „cała klatka schodowa była zatłoczona zomowcami, a przed drzwiami stało kilku ludzi z łomami przygotowanymi do wyważenia drzwi. Wałęsa wpuścił tylko nas. Nie mieliśmy żadnego mandatu do prowadzenia rozmów, tylko polecenie, żeby skłonić go do przyjazdu. Trwało to do godz. 5 rano”[3].

Lech Wałęsa został zawieziony na lotnisko, skąd przetransportowano go do stolicy, a następnie został przewieziony do Chylic koło Warszawy. Spędził tam zaledwie dwa dni i 15 grudnia 1981 r. został przeniesiony do Otwocka – tym razem na dłużej, bo do 11 maja 1982 r. Tego dnia został przewieziony do Arłamowa, gdzie przebywał najdłużej – do 13 listopada 1982 r.

Internowanie na wyjątkowych warunkach

Przewodniczący Solidarności został potraktowany w sposób wyjątkowy. Początkowo nie był nawet formalnie internowany – decyzję o internowaniu wręczono mu dopiero 26 stycznia 1982 r. Do tego czasu był traktowany jako, jak to eufemistycznie określano, „gość rządu”[4]. Jak informował 13 grudnia 1981 r., na podstawie rozmowy z Józefem Czyrkiem, ambasador NRD w Warszawie, Horst Neubauer: „Wałęsy nie internowano. Został on poproszony przez wojewodę, aby udał się na rozmowę z ministrem Cioskiem, w zależności od [jego] postawy [nastąpią] spotkania na wyższym i najwyższym stopniu”[5].

Wałęsa pilnowany był przez funkcjonariuszy Biura Ochrony Rządu, którym w związku z wprowadzeniem stanu wojennego powierzono nowe obowiązki. Po 13 grudnia m.in. wzmocnili oni ochronę osobistą członka Biura Politycznego KC PZPR Stefana Olszowskiego[6] (zaliczanego do tzw. betonu partyjnego) – w związku z otrzymywanymi przez niego pogróżkami – czy też zostali oddelegowani do Komendy Głównej Milicji Obywatelskiej przy ulicy Puławskiej w Warszawie. Funkcjonariusze BOR zostali także skierowani do zatrzymania i internowania 36 osób z byłego kierownictwa partyjno-państwowego (w tym Edwarda Gierka) oraz „ochrony” internowanych przywódców NSZZ Solidarność i NSZZ Solidarność Rolników Indywidualnych. Za to ostatnie zadanie odpowiadała Samodzielna Grupa Operacyjna BOR, której pełnego składu niestety nie znamy. W ramach „ochrony” internowanych funkcjonariusze Biura Ochrony Rządu współpracowali z Gabinetem Ministra Spraw Wewnętrznych, a przede wszystkim z Dowództwem Nadwiślańskich Jednostek Wojskowych MSW, którego żołnierze odpowiadali za zabezpieczenie zewnętrzne miejsc internowania[7].

Warunki, w których przetrzymywano Wałęsę, były o wiele lepsze niż w przypadku innych internowanych działaczy związku. Osadzano go w luksusowych ośrodkach rządowych, zapewniano mu dobre wyżywienie, dostęp do alkoholu i papierosów, możliwość spokojnego spędzania wolnego czasu (gry w tenisa stołowego czy – okresowo – łowienia ryb). Pozwalano na częstsze niż w przypadku innych internowanych odwiedziny, głównie rodziny oraz duchownych.

Była to część świadomie obranej taktyki władz, w myśl której traktowano internowanych w zróżnicowany sposób. Zdecydowanie lepiej niż z pozostałymi obchodzono się z częścią intelektualistów, artystów, naukowców i pisarzy, którzy znaleźli się w ośrodku odosobnienia w Jaworzu, zlokalizowanym w wojskowym domu wypoczynkowym. Mogli oni swobodnie poruszać się pomiędzy pokojami, otrzymywali przyzwoite posiłki, mieli możliwość kontynuowania pracy naukowej, organizowania odczytów, seminariów, lektoratów językowych czy wieczorków poetyckich. Takich warunków nie miało wielu „przeciętnych” internowanych, którzy zostali umieszczeni w jednostkach należących do Centralnego Zarządu Zakładów Karnych i którzy poddani byli – niekiedy lekko osłabionym – więziennym rygorom. Ze względu na gorszy stan zdrowia lub po uwzględnieniu czynników takich jak np. „pozycja w środowisku”8 zdarzały się także przypadki przenoszenia internowanych do miejsc gwarantujących lepsze warunki.

Z czego wynikała ta wyjątkowa sytuacja Lecha Wałęsy? Władze PRL zamierzały wykorzystać osobę przewodniczącego Solidarności do realizowania własnych zamierzeń. Planowano, że w pierwszych dniach stanu wojennego wystąpi on przed kamerami telewizyjnymi, jednak zamiarów tych nie zrealizowano. Poza tym związek, na czele którego stał Lech Wałęsa, nie został po 13 grudnia 1981 r. rozwiązany, a jedynie czasowo zawieszony. Było to związane z planami „odbudowy” NSZZ Solidarność jako organizacji kontrolowanej przez władze[9]. Jeszcze w 1981 r. rozpoczęto przygotowania do operacji, która miała polegać na usunięciu z kierownictwa związku osób uważanych przez władze za najbardziej radykalne (określanych mianem „ekstremy”) i zastąpieniu ich działaczami bardziej skłonnymi do ustępstw, „politycznie pewnymi” oraz tajnymi współpracownikami SB. Za najkorzystniejszą uznano rekonstrukcję „na zasadach branżowo-terytorialnych”. Według tej koncepcji odbudowana NSZZ Solidarność (nazwę planowano zachować) miałaby charakter branżowy. Planowano podział związku zgodny z podziałem terytorialnym kraju z zarządami głównymi w województwach. Siedziba centrali, co znamienne, miała mieścić się nie w Gdańsku, lecz w Warszawie[10].

Takie rozwiązanie uznali za celowe podczas posiedzenia Sekretariatu Komitetu Centralnego PZPR w dniu 19 grudnia 1981 r. nawet przedstawiciele partyjnego „betonu”, np. członek Biura Politycznego i były minister spraw wewnętrznych, Mirosław Milewski, który tłumaczył, że: „w »Solidarności« jest ekstrema, ale i robotniczy nurt – potencjalny sojusznik na przyszłość (…) [należy] myśleć, żeby przyszła »Solidarność« wspierała nas”[11].

Aby „odbudowanej” NSZZ Solidarność nadać pozory wiarygodności, potrzebny był Lech Wałęsa. Każda inna kandydatura na stanowisko przewodniczącego oznaczałaby mniejsze szanse na powodzenie całej operacji. Podobną strategię władze planowały zastosować także w stosunku do NSZZ Rolników Indywidualnych Solidarność. Jej przewodniczący – Jan Kułaj[12] – także był internowany w wyjątkowych warunkach (jak to określił członek Biura Politycznego KC PZPR, Kazimierz Barcikowski[13]: „na warunkach Wałęsy”)[14].

Jednak niezależnie od warunków, w jakich przetrzymywano Wałęsę, faktem jest, iż był on uwięziony. Była to dramatyczna zmiana w jego życiu – z jednej z najważniejszych osób w kraju, przywódcy blisko dziesięciomilionowego związku zawodowego stał się samotnym więźniem, izolowanym od współpracowników oraz doradców, w znacznym stopniu odciętym od rzetelnych informacji o tym, co się dzieje na zewnątrz.

Z jednej strony starano się zdobyć przychylność Wałęsy, umieszczając go w luksusowych warunkach, z drugiej zaś – dbano o to, aby dostęp do niego mieli tylko ludzie władzy (m.in. wicepremier Mieczysław Rakowski, minister ds. współpracy ze związkami zawodowymi Stanisław Ciosek[15] czy były dowódca z okresu służby wojskowej, pułkownik Władysław Iwaniec[16]), księża (kapelan Solidarności, ks. Henryk Jankowski[17] czy ks. Alojzy Orszulik[18]) oraz rodzina. Podobnie jak Kułaj Wałęsa również był izolowany od pozostałych internowanych związkowców (były to jedyne dwa takie przypadki spośród wszystkich internowanych).

Rozmowy z Lechem Wałęsą na temat roli, którą miał odegrać w nowej sytuacji, rozpoczęły się bardzo szybko, praktycznie natychmiast po przewiezieniu przewodniczącego Solidarności do Chylic. Przywitał go tam minister Stanisław Ciosek, który „zaproponował krótki odpoczynek, a następnie zaprosił [Wałęsę] na herbatę”[19]. Początkowo, jak relacjonował na posiedzeniu Biura Politycznego w dniu 13 grudnia Ciosek, przewodniczący Solidarności zdawał się być spolegliwy i skłonny do daleko idącej współpracy, łącznie z wydaniem oświadczenia dla uspokojenia nastrojów i ewentualną kooperacją przy planowaniu kształtu przyszłego związku[20]. Ciosek poinformował członków Biura Politycznego KC PZPR o treści prowadzonych rozmów. Według niego Wałęsa „powiedział, że jeśli władza zapewni społeczeństwu żywność, to opanuje sytuację. Lech Wałęsa dał pełne poparcie dla tych rozwiązań, stwierdzając, że Solidarność poszła za daleko. Można było zatrzymać się. Krytycznie wypowiadał się o działaczach, o społeczeństwie. W Radomiu nie miał innego wyjścia, jak tylko wystąpić ostro. Ucieszył się z aresztowania Gierka. Wystąpienie gen. Jaruzelskiego[21] zrobiło na nim duże wrażenie, powiedział, że je poprze. Stwierdził, że jeśli nie pójdziemy drogą odnowy, to za pięć lat poleje się krew, że jest żołnierzem i wykonuje rozkazy. Uważa, że na czele »Solidarności« powinien stanąć nowy człowiek. Zaproponuje i przeprowadzi wybór nowego kandydata na przewodniczącego. Chciałby rozmawiać z prymasem. Uważa, iż powinniśmy wypuścić internowanych, po złożeniu przez nich deklaracji lojalności. Rozważa możliwość zwołania Prezydium K[rajowej] K[omisji] P[orozumiewawczej]”[22].

Raporty BOR

Prezentowany tom zawiera dokumenty Biura Ochrony Rządu ukazujące człowieka, który znalazł się w sytuacji trudnej – ze szczytów władzy i popularności trafił do więzienia. Został pozbawiony (przynajmniej na co dzień) wsparcia współpracowników i doradców, a jego towarzyszami izolacji stali się nieznani mu funkcjonariusze resortu spraw wewnętrznych. Ich raporty są dzisiaj najpełniejszym, chociaż niejedynym, źródłem wiedzy na temat internowania Lecha Wałęsy, jego dnia codziennego, trosk i nastrojów[113].

Tablice kodowe używane przez funkcjonariuszy BOR w czasie rozmów radiowych, a często również w składanych raportach.

Przy lekturze prezentowanych dokumentów trzeba pamiętać, że z jednej strony – mamy do czynienia z osobą pozbawioną wolności i przeżywającą różne, niekiedy skrajne stany emocjonalne (od euforii po zniechęcenie), a z drugiej – z człowiekiem często nieprzywiązującym specjalnej wagi do wypowiadanych słów, osobą potrafiącą zmienić stanowisko pod wpływem wydarzeń, wycofać się ze swoich wcześniejszych obietnic czy deklaracji. Nie znaczy to oczywiście w żadnym wypadku, że słowa wypowiadane przez internowanego przewodniczącego Solidarności należy w całości usprawiedliwiać czy lekceważyć. Niektóre z wyrażanych przez niego opinii stawiają go w wyjątkowo niekorzystnym świetle, np. kiedy pozwala sobie na antysemickie komentarze pod adresem Anny Walentynowicz[114].

Z dokumentów BOR dowiemy się wielu faktów, które nie są bezpośrednio związane z wielką polityką. Poznamy warunki, w jakich przebywał Wałęsa, sposoby spędzania przez niego wolnego czasu, jego codzienną rutynę, relacje z pilnującymi go funkcjonariuszami oraz kontakty z odwiedzającymi go (zarówno najbliższą rodziną, jak i przedstawicielami Kościoła katolickiego i Międzynarodowego Czerwonego Krzyża). Dzięki tym materiałom każdy będzie mógł dotrzeć do wielu nowych informacji na temat tego trudnego, a być może najtrudniejszego, dla przewodniczącego Solidarności czasu.

Nota edytorska

Prezentowane przez nas materiały to pełen zbiór meldunków, raportów, notatek i innej dokumentacji Biura Ochrony Rządu Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, dotyczących Lecha Wałęsy i zgromadzonych w ramach sprawy o kryptonimie „Interna”[115]. Zrezygnowaliśmy jedynie z publikowania pism przewodnich, napływającej do przewodniczącego Solidarności – nielicznej zresztą – korespondencji (w ich przypadku obowiązuje tajemnica korespondencji, prawa autorskie i własnościowe), a także wycinków z prasy (głównie zagranicznej) i nasłuchów Polskiego Radia dotyczących internowania. W tomie nie znalazły się także wyniki badania stomatologicznego Lecha Wałęsy oraz nieliczne meldunki (o podejrzanych osobach zauważonych w pobliżu miejsca internowania), których treść nie była istotna z punktu widzenia internowania Wałęsy.

Na zasadzie wyjątku w tomie znalazło się kilka nieco odmiennych od wymienionych wcześniej dokumentów. Z jednej strony są to meldunki funkcjonariuszy Biura Ochrony Rządu dotyczące Mieczysława Wachowskiego[116], który po kilku godzinach internowania został zwolniony i miał najprawdopodobniej towarzyszyć pozbawionemu wolności przewodniczącemu Solidarności – do czego ostatecznie, z nieznanych przyczyn, nie doszło. Z drugiej zaś strony są to raporty (w tym jeden funkcjonariusza Wydziału „B” Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej w Gdańsku, zajmującego się obserwacją zewnętrzną) dotyczące przyjazdów do Lecha Wałęsy jego żony Danuty z dziećmi. Oczywiście wszystkie one są pośrednio związane z internowaniem przywódcy Solidarności. Trzecia grupa to decyzja o zwolnieniu z internowania Lecha Wałęsy, a czwarta to oficjalna korespondencja sygnowana przez niego w Arłamowie.

Raporty borowców, mimo iż nie zawsze oznaczone jako tajne lub ściśle tajne, były oczywiście przeznaczone dla wąskiego grona odbiorców. Pisane zazwyczaj odręcznie, trafiały do kierownictwa BOR MSW. Poza dyrekcją Biura Ochrony Rządu część z nich (niekiedy po uprzednim przepisaniu na maszynie) otrzymywały osoby ze ścisłego kierownictwa resortu spraw wewnętrznych – najczęściej minister spraw wewnętrznych, Czesław Kiszczak, wiceminister Władysław Ciastoń[117], dyrektor Departamentu V MSW, Józef Sasin[118] lub (od września 1982 r.) dyrektor Biura Studiów MSW, Władysław Kuca. Rzadziej w rozdzielnikach znajdowali się: wiceminister Bogusław Stachura, dyrektor Departamentu IV MSW, Zenon Płatek oraz dyrektor Biura Śledczego MSW, Hipolit Starszak.

Zapiski funkcjonariuszy BOR są oczywiście takim samym źródłem historycznym, jak wszystkie inne i należy poddać je odpowiedniej krytyce. Mimo że funkcjonariusze starali się jak najlepiej opisać kolejne wydarzenia oraz jak najwierniej oddać treść wypowiedzi Lecha Wałęsy, to zapewne nie ustrzegli się też przekłamań. Zwracał na to uwagę ks. Alojzy Orszulik, który nieraz w rozmowach z władzami podkreślał, że „raporty, jakie piszą funkcjonariusze o Wałęsie, są jednostronne i nieprawdziwe”[119]. Można jednak założyć, że zarówno funkcjonariuszom BOR, jak i ich przełożonym zależało na jak najbardziej rzetelnych, dokładnych informacjach – trudno sobie bowiem wyobrazić, aby władze nie wykorzystywały ich, np. przygotowując się do kolejnych rozmów z internowanym przewodniczącym związku.

Dokumenty zostały ułożone w porządku chronologicznym. Z wyjątkiem kilku nie były one nigdy wcześniej publikowane[120]. Ingerencje redakcyjne zostały ograniczone do uzupełnienia interpunkcji, uwspółcześnienia ortografii oraz ujednolicenia zapisu dat i skrótów. Wszelkie wyróżnienia w oryginalnym tekście dokumentu, dokonane przez jego twórcę (rozspacjowanie, wersaliki, podkreślenia) oddano za pomocą czcionki wytłuszczonej. Przypisami rzeczowymi opatrzono sprawy wymagające wyjaśnienia czy szerszego omówienia. Informacje biograficzne (ograniczone, poza uzasadnionymi wyjątkami, do okresu legalnej działalności Solidarności i stanu wojennego) zostały umieszczone w przypisach. Przy ich opracowywaniu korzystano głównie z publikacji dokumentacyjno-źródłowych[121] oraz akt osobowych funkcjonariuszy BOR MSW i żołnierzy Nadwiślańskich Jednostek Wojskowych MSW.

Tomasz Kozłowski, Grzegorz Majchrzak

Dokument nr 1. Notatka służbowa starszego inspektora Wydziału I BOR MSW, ppłk. Edwarda Kępczyńskiego[122], dotycząca lądowania na lotnisku wojskowym Warszawa-Okęcie samolotu z Lechem Wałęsą na pokładzie, Warszawa, 13 grudnia 1981

Warszawa, dnia 13.12.1981 r.

Notatka służbowa

W dniu 13.12.1981 r. otrzymałem zadanie przepilotowania z Lotniska Wojskowego W[arsza]wa Okęcie do posesji w m[iejscowości] Chylice Przewodniczącego ZZ „Solidarność” ob. [Lecha] Wałęsy.

Specjalny samolot wylądował na płycie lotniska o godz. 6.51. Na płycie wraz ze mną oczekiwał ppłk. Sroka z 36 splt. W recepcji pełnił służbę kpt. Zwierzchowski Roman[123]. Na bramie specjalnej sierż. Iwański Kazimierz.

Z pokładu samolotu zeszły trzy osoby, Przewodniczący Wałęsa oraz dwóch konwojentów funkcjonariuszy KW MO w Gdańsku (w tym jeden w mundurze MO w stopniu ppłk.).

Zaproponowałem ob. Wałęsie miejsce w tylnej części samochodu „Polonez” nr rej. WAL 454B, którego kierowcą był funkc[jonariusz] Wydziału V BOR[124] szer. Ćwiek Ryszard[125]. W[yżej] wym[ieniony] bez słowa zajął wskazane miejsce.

Funkcjonariuszom KW MO z Gdańska poleciłem zająć miejsca w drugim samochodzie marki Fiat 125 P nr rej. WJ 2958, którego kierowcą był funkc[jonariusz] Wydz[iału] V BOR sierż. Bieniecki Witold.

Kolumnę zamykał samochód ochrony Grupy VI Wydz. I BOR[126] z w. wym. funkcjonariuszami BOR: plut. Lulka Wojciech, plut. Jankowski Janusz[127], sierż. Iwański Kazimierz.

Po zajęciu miejsc w samochodach poprowadziłem kolumny do m[iejscowości] Chylice na kierunkach Piaseczno–Konstancin. Od Szkoły Ruchu Drogowego w Piasecznie kolumna była dodatkowo pilotowana przez mjr. [Jerzego] Sidorowicza[128].

Na miejscu ob. Wałęsę przywitał Minister [Stanisław] Ciosek, który na wstępie zaproponował krótki odpoczynek, a następnie zaprosił na herbatę.

Oryginalna notatka ppłk. Edwarda Kępczyńskiego.

Po kilku minutach ob. Wałęsa zszedł do salonu, gdzie rozpoczęły się rozmowy.

W czasie wyjścia z samolotu, dojścia do samochodu oraz samej jazdy ob. [Lech] Wałęsa nie odzywał się. Przejazd przebiegł w milczeniu.

W rozmowie z funkc[jonariuszami] KW MO z Gdańska uzyskałem informację, że przeprowadzona akcja była skomplikowana. Powodem było przedłużenie się obrad KK. Wstępnie akcję planowano na godz. 23.00. Obrady KK zakończono o godz. 0.20.

Ob. Wałęsa został zatrzymany w miejscu zamieszkania, gdzie po 2-godz. perswazjach podporządkował się funkc.

Zgodnie z otrzymanym poleceniem funkc. KW MO z Gdańska dowiozłem do ZAG MSW do dyspozycji płk. [Franciszka] Jóźwiaka[129].

Poinformowałem wszystkich biorących udział w zadaniu o zachowaniu tajemnicy.

Na tym zlecone zadanie zakończono.

Ppłk E[dward] Kępczyński

Dokument nr 2. Notatka służbowa inspektora Wydziału IV BOR MSW, mjr. Antoniego Majewskiego[130], w sprawie wydarzeń w Chylicach, Warszawa, 14 grudnia 1981

Warszawa, dn[ia] 14.12.1981 r.

Mjr Antoni Majewski

Inspektor Wydz[iału] IV BOR[131]

Notatka służbowa

w sprawie wydarzeń w obiekcie „Chylice”

W czasie pełnienia służby w obiekcie „Chylice” w dn[iu] 13.12.1981 r. około godz. 16.30 miała miejsce rozmowa osoby, nad którą sprawowałem opiekę z jej miejscem zamieszkania[132].

W czasie rozmowy były poruszone problemy

1. z małżonką:

– aby przywiozła rozmówcy bieliznę i część garderoby,

– postara się, aby rozmówczyni, matka i jeszcze dwie osoby wymienione z imienia „Tadek i Zbyszek” przyjechali do jego miejsca przebywania,

– przebywa w miejscowości Konstancin pod Warszawą, opiekę ma dobrą i jedzenie też.

2. z księdzem (bliższych danych brak)[133]:

– mają zachować spokój,

w czasie rozmów przeprowadzonych z pewnymi osobami w dniu dzisiejszym postawił im warunki i mam[134]

– zamiar wystąpić w telewizji.

Ww rozmowę awizował Minister [Stanisław] Ciosek.

Wg polecenia tow[arzysza]. Cioska rozmówcy, tzn. żona i ksiądz, byli ściągnięci do obiektu KW PZPR Gdańsk.

Obydwie rozmowy odbywały się równocześnie z księdzem i żoną telefonem rządowym.

[Antoni] Majewski

Bibliografia

1. Andrew Ch., Mitrochin W., Archiwum Mitrochina: KGB w Europie i na Zachodzie, Warszawa 2001

2. Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 3: 1975–1990, red. P. Piotrowski, Warszawa 2008

3. Barański M., DT tajemnice, Warszawa 1991

4. Bereś W., Skoczylas J., Generał Kiszczak mówi… prawie wszystko, Warszawa 1991

5. Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (w części dotyczącej funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa) – http://katalog.bip.ipn.gov.pl/

6. Boyes R., Nagi prezydent: życie polityczne Lecha Wałęsy, Londyn 1995

7. Cenckiewicz S., Gontarczyk P., SB a Lech Wałęsa: przyczynek do biografii, Warszawa 2008

8. „Chcemy Panu pomóc”. Zapis rozmowy przewodniczącego Lecha Wałęsy z płk. B. Klisiem i płk. H. Starszakiem z 14 listopada 1982 r., oprac. S. Cenckiewicz, G. Majchrzak, „Arcana” nr 70–71, 2006

9. Dokumenty Krajowej Komisji Porozumiewawczej i Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność” (1980–1981), wybór M. Owsiński, wstęp i oprac. T. Kozłowski, Warszawa 2012

10. Dokumenty władz NSZZ „Solidarność” 1981–1989, wstęp i oprac. J. Olaszek, Warszawa 2011

11. Encyklopedia Solidarności – http://www.encyklopedia-solidarnosci.pl/

12. Fisher D., Official proposes deal to Walesa, „International Herald Tribune”, z dnia 25.10.1982

13. Friszke A., Pośrednik w wielkiej polityce, „Więź” nr 11, 2006

14. Friszke A., Powstanie Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej NSZZ „Solidarność” (1982), „Zeszyty Historyczne” nr 155, 2006

15. Friszke A., Tymczasowa Komisja Koordynacyjna NSZZ „Solidarność” (1982–1987) w: „Solidarność” Podziemna 1981–1989, red. A. Friszke, Warszawa 2006

16. Hałagida I., NSZZ „Solidarność” Regionu Słupskiego (1980–1990), t. 1: Szkice do monografii, Gdańsk 2010

17. Internowani w stanie wojennym. Dane statystyczne, oprac. T. Kozłowski, J. Olaszek, „Pamięć i Sprawiedliwość” nr 2(16), 2010

18. Jankowska J., Portrety niedokończone: rozmowy z twórcami „Solidarności” 1980–1981, Warszawa 2003

19. Komunikaty Konferencji Episkopatu Polski 1945–2000, oprac. J. Żaryn, Poznań 2006

20. Kozłowski T., Terroryści z PRL, „Newsweek”, z dnia 30.10.2010 r.

21. Kozłowski T., J. Olaszek, Niezależny ruch chłopski w Polsce 1980–1989 w: NSZZ „Solidarność” 1980–1989, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, t. 2: Ruch społeczny, Warszawa 2010

22. Majchrzak G., Bliżej prawdy o Lechu Wałęsie. Analiza fenomenu przewodniczącego „Solidarności” autorstwa Eligiusza Naszkowskiego, tajnego współpracownika SB o pseudonimie „Grażyna”, „Arcana” nr 79, 2008

23. Majchrzak G., Działania Służby Bezpieczeństwa w celu przejęcia kontroli nad „Solidarnością” w latach 1980–1982, „Dzieje Najnowsze” nr 4, 2003

24. Majchrzak G., Rozmowa braci, „Polska”, z dnia 12.07.2008 r.

25. Majchrzak G., Służba Bezpieczeństwa wobec pierwszej „Solidarności” 1980–1982 w: Wielkopolska Solidarność w materiałach aparatu represji 1980–1989, red. Waldemar Handke, Poznań 2006

26. Majchrzak G., Sprawa Krohna, „Tygodnik Powszechny”, z dnia 4.10.2009 r.

27. Michnik A., List z Mokotowa, „Krytyka” nr 15, 1983

28. Mołdawa T., Ludzie władzy 1944–1991. Władze państwowe i polityczne Polski według stanu na dzień 28 II 1991, Warszawa 1991

29. Olaszek J., Antysolidarnościowa propaganda władz PRL w: NSZZ „Solidarność” 1980–1989, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, t. 7: Wokół „Solidarności”, Warszawa 2010

30. Orszulik A., Czas przełomu. Notatki ks. Alojzego Orszulika z rozmów z władzami PRL w latach 1981–1989, Warszawa–Ząbki 2006

31. Paczkowski A., Droga do „mniejszego zła”. Strategia i taktyka obozu władzy lipiec 1980 – styczeń 1982, Kraków 2001

32. Paczkowski A., Wojna polsko-jaruzelska: stan wojenny w Polsce 13 XII 1981–22 VII 1983, Warszawa 2006

33. Passent D., Passa. Z Danielem Passentem rozmawia Jan Ordyński, Warszawa 2012

34. Raina P., Rozmowy z władzami PRL. Arcybiskup Dąbrowski w służbie Kościoła i narodu, t. II, Warszawa 1995

35. Rakowski M.F., Dzienniki polityczne 1981–1983, Warszawa 2004

36. Sawicki W., Sowiecka interwencja w Polsce w grudniu 1981? – nieznany dokument z archiwów byłej NRD, w: Studia i materiały z dziejów opozycji i oporu społecznego, red. Ł. Kamiński, t. 2, Wrocław 1999

37. Skórzyński J., Zadra: biografia Lecha Wałęsy, Gdańsk 2009

38. Stan wojenny w dokumentach władz PRL (1980–1983), oprac. B. Kopka, G. Majchrzak, Warszawa 2001

39. Stan wojenny. Wspomnienia i oceny, red. J. Kulas, Pelplin 1999

40. Tajne dokumenty. t. 3: Państwo–Kościół 1980–1989, Londyn 1993

41. W 25. rocznicę utworzenia TKK NSZZ „Solidarność”, red. Z. Iwanicki, Warszawa 2007

42. Wałęsa D., Marzenia i tajemnice, oprac. P. Adamowicz, Kraków 2011

43. Wałęsa L., Droga do prawdy. Autobiografia, Warszawa 2008

44. Wałęsa L., Droga nadziei, Kraków 1990

45. Większość Polaków pragnie ładu, spokoju i porządku. Skrót wywiadu wicepremiera Mieczysława F. Rakowskiego dla „Życia Warszawy”, „Trybuna Ludu”, z dnia 21–22.08.1982 r.

46. Wołk G., Ośrodki odosobnienia w Polsce południowo--wschodniej (1981–1982), Rzeszów 2009

47. Zabłocki J., Dzienniki, tom III: 1981–1986, cz. II (w przygotowaniu).

Przypisy

1 Wśród internowanych znalazło się: 88 byłych członków i współpracowników Komitetu Obrony Robotników, 78 członków Konfederacji Polski Niepodległej, 135 działaczy władz krajowych Solidarności, 403 członków regionalnych zarządów związku oraz 1051 działaczy komisji zakładowych NSZZ Solidarność. Zob.: Stan wojenny w dokumentach władz PRL (1980–1983), oprac. B. Kopka, G. Majchrzak, Warszawa 2001, s. 67; Internowani w stanie wojennym. Dane statystyczne, oprac. T. Kozłowski, J. Olaszek, „Pamięć i Sprawiedliwość” nr 2(16), 2010, s. 507–510.

2 W latach 1958–1982 redaktor naczelny tygodnika „Polityka”, od 1972 do 1989 r. poseł na Sejm, a później członek KC PZPR (1975–1990), wiceprezes Rady Ministrów (1981–1985), przewodniczący Komitetu Rady Ministrów ds. Współpracy ze Związkami Zawodowymi oraz przewodniczący Komitetu Społeczno-Politycznego Rady Ministrów w latach 1981–1985.

3 Stan wojenny. Wspomnienia i oceny, red. J. Kulas, Pelplin 1999, s. 41.

4 W. Sawicki, Sowiecka interwencja w Polsce w grudniu 1981? – nieznany dokument z archiwów byłej NRD, w: Studia i materiały z dziejów opozycji i oporu społecznego, red. Ł. Kamiński, t. 2, Wrocław 1999, s. 149.

5 Tamże; Według relacji samego przewodniczącego Solidarności poinformowano go, że zostanie zawieziony na rozmowy do premiera Wojciecha Jaruzelskiego; zob.: L. Wałęsa, Droga nadziei, Kraków 1990, s. 241.

6 W latach 1964–1986 członek Komitetu Centralnego PZPR, w 1980 r. ambasador PRL w NRD, od 1980 do 1982 r. sekretarz KC PZPR, członek Biura Politycznego KC PZPR (1980–1985), członek Prezydium Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu (1981–1983), minister spraw zagranicznych (1982–1985).

7 Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, 2321/1, Informacja dotycząca działań Biura Ochrony Rządu od chwili wprowadzenia stanu wojennego, 18 XII 1981, karty 321–324.

8 G. Wołk, Ośrodki odosobnienia w Polsce południowo-wschodniej (1981–1982), Rzeszów 2009, s. 96–97.

9 Na temat działań podejmowanych w celu utworzenia kontrolowanego przez władze związku czyt. w: G. Majchrzak, Działania Służby Bezpieczeństwa w celu przejęcia kontroli nad „Solidarnością” w latach 1980–1982, „Dzieje Najnowsze” nr 4, 2003, s. 89–100.

10 G. Majchrzak, Służba Bezpieczeństwa wobec pierwszej „Solidarności” 1980–1982, w: Wielkopolska Solidarność w materiałach aparatu represji 1980–1989, red. Waldemar Handke, Poznań 2006, s. 28.

11 Archiwum Akt Nowych (dalej: AAN), Komitet Centralny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (dalej: KC PZPR), sygn. 2260, Protokół nr 16 z posiedzenia Sekretariatu KC PZPR w dniu 19 grudnia 1981 r., k. 396.

12 Od 1979 r. członek ZSL, w 1980 r. przewodniczący Wojewódzkiego Komitetu Założycielskiego NSZZ Rolników Solidarność Wiejska w województwie przemyskim, w 1981 r. podczas zjazdu zjednoczeniowego Solidarności Wiejskiej, Solidarności Chłopskiej i NSZZ Rolników Indywidualnych został wybrany na przewodniczącego Ogólnopolskiego Komitetu Założycielskiego NSZZ RI Solidarność. Od 1981 do 1982 r. internowany. Po zwolnieniu (za namową prezesa ZSL Romana Malinowskiego) wystąpił w telewizji, aby złożyć samokrytykę.

13 W latach 1965–1989 poseł na Sejm, od 1968 do 1990 r. członek Komitetu Centralnego PZPR, zastępca członka Biura Politycznego KC PZPR (1971–1980), od 1980 do 1985 r. sekretarz KC PZPR, w latach 1980–1985 członek Rady Państwa, a od 1980 do 1989 r. członek Biura Politycznego KC PZPR, współprzewodniczący Komisji Wspólnej Rządu i Episkopatu.

14 Tajne dokumenty, t. 3: Państwo–Kościół 1980–1989, Londyn 1993, s. 173.

15 W latach 1972–1985 poseł na Sejm, później I sekretarz KW PZPR w Jeleniej Górze (1975–1980), członek KC PZPR (1980–1981), minister – członek Rady Ministrów ds. współpracy ze związkami zawodowymi (1980–1985), a od 1983 do 1984 r. minister pracy, płac i spraw socjalnych.

16 Dowódca plutonu w batalionie łączności 8 Dywizji Zmechanizowanej w Koszalinie, w którym zasadniczą służbę wojskową (w latach 1964–1965) odbywał Lech Wałęsa, w okresie stanu wojennego pracownik Wojskowej Akademii Politycznej.

17 W latach 1976–2004 proboszcz parafii św. Brygidy w Gdańsku, od sierpnia 1980 r. blisko związany z Lechem Wałęsą, kapelan Solidarności (formalnie na mocy dekretu prymasa Stefana Wyszyńskiego z 6 kwietnia 1981 r.), po 13 grudnia 1981 r. organizator pomocy dla represjonowanych w ramach Komisji Charytatywnej przy kościele św. Brygidy, od grudnia 1981 do kwietnia 1982 r. odwiedzał Wałęsę podczas jego internowania w Otwocku.

18 Władze liczyły zapewne, że ks. Orszulik będzie urabiał Wałęsę, jednak te oczekiwania okazały się nietrafione (A. Friszke, Pośrednik w wielkiej polityce, „Więź” nr 11, 2006, s. 125). Ks. Orszulik był w latach 1968–1993 kierownikiem Biura Prasowego Episkopatu Polski oraz członkiem Komisji Wspólnej Rządu i Episkopatu.

19 Zob.: Dokument nr 1: Notatka służbowa starszego inspektora Wydziału I BOR MSW, ppłk. Edwarda Kępczyńskiego dotycząca lądowania na lotnisku wojskowym Warszawa-Okęcie samolotu z Lechem Wałęsą na pokładzie.

20 AAN, KC PZPR, Protokół nr 19 z posiedzenia Biura Politycznego KC PZPR w dniu 13 grudnia 1981, sygn. 1828, k. 408.

21 W latach 1961–1989 poseł na Sejm, od 1964 do 1989 r. członek KC PZPR, a następnie minister obrony narodowej (1968–1983), członek Biura Politycznego KC PZPR (1971–1989), I sekretarz KC PZPR (1981–1989), prezes Rady Ministrów (1981–1985), przewodniczący Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego (1981–1983).

22 AAN, KC PZPR, Protokół nr 19 z posiedzenia Biura Politycznego KC PZPR w dniu13 grudnia 1981, sygn. 1828, k. 408. Właściwa nazwa wspomnianej Krajowej Komisji Porozumiewawczej powinna brzmieć: Komisji Krajowej.

113 Dotychczas najwięcej informacji na ten temat zawierały zapiski ks. Alojzego Orszulika, który z ramienia Episkopatu Polski odwiedzał internowanego przewodniczącego NSZZ Solidarność i prowadził z nim rozmowy – głównie na temat przyszłości ruchu związkowego w PRL (zob.: A. Orszulik, Czas przełomu…; W oparciu m.in. o te dokumenty postawę Wałęsy w czasie internowania analizował Andrzej Friszke – A. Friszke, Pośrednik w wielkiej polityce, „Więź” nr 11, 2006, s. 123–129). Pisał o tym również sam Lech Wałęsa (zob.: L. Wałęsa, Droga nadziei oraz Droga do prawdy. Autobiografia, Warszawa 2008) oraz jego małżonka (D. Wałęsa, Marzenia i tajemnice). Dla poznania perspektywy władz istotne są wspomnienia Mieczysława Rakowskiego (M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne), w kontekście zachowania Wałęsy przytaczany jest często fragment wywiadu-rzeki z Czesławem Kiszczakiem (W. Bereś, J. Skoczylas, Generał Kiszczak mówi… prawie wszystko, Warszawa 1991, s. 152–155). Obok zapisków ks. Orszulika dla opisania strategii Kościoła przydatne są także notatki abp. Bronisława Dąbrowskiego (zob.: P. Raina, Rozmowy z władzami PRL) oraz dokumentacja Komisji Wspólnej przedstawicieli Rządu PRL i Episkopatu Polski (Tajne dokumenty). Historię internowania Wałęsy opisywało kilku autorów. O politycznych kalkulacjach władz oraz postawie Wałęsy pisał Andrzej Paczkowski (A. Paczkowski, Wojna polsko--jaruzelska: stan wojenny w Polsce 13 XII 1981–22 VII 1983, Warszawa 2006, s. 139–142). Problemowi temu po jednym rozdziale w biografiach Wałęsy poświęcili Jan Skórzyński i Roger Boyes (J. Skórzyński, Zadra: biografia Lecha Wałęsy, Gdańsk 2009, s. 99–118; R. Boyes, Nagi prezydent: życie polityczne Lecha Wałęsy, Londyn 1995, s. 121–145). O grach SB prowadzonych z internowanym Wałęsa można przeczytać w książce Sławomira Cenckiewicza i Piotra Gontarczyka (S. Cenckiewicz, P. Gontarczyk, SB a Lech Wałęsa: przyczynek do biografii, Warszawa 2008, s. 131–146).

114 Zob.: Dokument nr 59: Meldunek nr 6 starszego wywiadowcy Wydziału I BOR MSW, ppor. Eugeniusza Kwapisa w sprawie komentarzy Lecha Wałęsy o zmianie linii propagandowej władz; Anna Walentynowicz w latach 1950–1991 (z przerwami) była spawaczem i suwnicową w Stoczni Gdańskiej im. Lenina. 7 sierpnia 1980 r. wyrzucona z pracy – jej zwolnienie stało się bezpośrednią przyczyną strajku rozpoczętego 14 sierpnia 1980 r., który doprowadził do powstania NSZZ Solidarność. W sierpniu 1980 r. członkini Prezydium Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego w Gdańsku, od 1980 r. członkini Prezydium Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego NSZZ Solidarność w Gdańsku, od jesieni 1980 r. w grupie działaczy związkowych przeciwnych polityce Lecha Wałęsy. W 1981 r. była współzałożycielką Klubów Samorządnej Rzeczpospolitej „Wolność – Sprawiedliwość – Niepodległość”. Od 1981 do 1982 r. internowana, a następnie aresztowana (1982–1983).

115 Dwa tomy akt oznaczone sygnaturami 2321/1 i 2321/2.

116 Od września 1980 r. był on osobistym kierowcą i asystentem przewodniczącego NSZZ Solidarność.

117 W latach 1979–1981 dyrektor Departamentu III „A” MSW, a następnie podsekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i szef Służby Bezpieczeństwa (1981–1986).

118 W latach 1980–1981 zastępca dyrektora Departamentu III „A” MSW, funkcję dyrektora Departamentu III „A” (V) MSW pełnił od 1981 do 1989 r.

119 P. Raina, Rozmowy z…, s. 42.

120 Notatka Biura Ochrony Rządu i Biura Śledczego MSW dotycząca listu biskupa gdańskiego Lecha Kaczmarka (z dnia 9 lipca 1982 r.) do przewodniczącego Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego, gen. Wojciecha Jaruzelskiego w sprawie zwolnienia z internowania Lecha Wałęsy z dnia 26 lipca 1982 r. (zob.: Stan wojenny w…, s. 277–280), Protest Lecha Wałęsy z dnia 7 października 1982 r. przeciwko projektowi ustawy o związkach zawodowych, skierowany do przewodniczącego Rady Państwa, Henryka Jabłońskiego, przewodniczącego Zespołu ds. Ustawy o Związkach Zawodowych, Sylwestra Zawadzkiego, marszałka Sejmu PRL, Stanisława Gucwy i Prymasa Polski, Józefa Glempa (zob.: L. Wałęsa, Droga nadziei…, s. 259) oraz List kaprala Lecha Wałęsy do generała Wojciecha Jaruzelskiego z dnia 8 listopada 1982 r. (zob.: L. Wałęsa, Droga nadziei…, s. 270 oraz L. Wałęsa, Droga do prawdy…, s. 196).

121 Zarówno wydanych drukiem (np. T. Mołdawa, Ludzie władzy 1944–1991. Władze państwowe i polityczne Polski według stanu na dzień 28 II 1991, Warszawa 1991; Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 3: 1975–1990, red. P. Piotrowski, Warszawa 2008), jak i dostępnych w internecie (np. Encyklopedia Solidarności – http://www.encyklopedia-solidarnosci.pl/ czy Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (w części dotyczącej funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa) – http://katalog.bip.ipn.gov.pl/).

122 W latach 1980–1984 starszy inspektor, dowódca ochrony Wydziału I BOR MSW.

123 W latach 1978–1981 młodszy inspektor Wydziału I BOR MSW, a od 1981 do 1986 inspektor w tym wydziale.

124 Wydział V BOR MSW zajmował się transportem samochodowym.

125 W latach 1981–1983 był on młodszym inspektorem Wydziału V BOR MSW, a od 1983 do 1984 r. inspektorem w tym Wydziale.

126 Wydział I BOR MSW był odpowiedzialny za stałą ochronę najwyższego kierownictwa partii i władz państwowych oraz okolicznościowych delegacji zagranicznych.

127 W latach 1979–1990 był starszym wywiadowcą grupy I Wydziału II BOR MSW.

128 W latach 1979–1990 inspektor Wydziału II BOR MSW.

129 W latach 1981–1990 zastępca szefa Służby Zabezpieczenia Materiałowego MSW.

130 Pełnił tę funkcję w latach 1978–1987.

131 Wydział IV BOR MSW – wydział ogólnoorganizacyjny.

132 Taki nielogiczny zapis widnieje w dokumencie.

133 Chodzi o ks. Henryka Jankowskiego, kapelana Solidarności.

134 Taki zapis w oryginale.

Table of Contents

Strona tytułowa

Wstęp

Zatrzymanie

Internowanie na wyjątkowych warunkach

Raporty BOR

Nota edytorska

Dokument nr 1. Notatka służbowa starszego inspektora Wydziału I BOR MSW, ppłk. Edwarda Kępczyńskiego122, dotycząca lądowania na lotnisku wojskowym Warszawa-Okęcie samolotu z Lechem Wałęsą na pokładzie, Warszawa, 13 grudnia 1981

Dokument nr 2. Notatka służbowa inspektora Wydziału IV BOR MSW, mjr. Antoniego Majewskiego130, w sprawie wydarzeń w Chylicach, Warszawa, 14 grudnia 1981

Bibliografia

Przypisy