CZARNY ŁABĘDŹ

O skutkach nieprzewidywalnych zdarzeń

Nassim Nicholas Taleb

Przełożyła: Olga Siara

Warszawa 2014

Tytuł oryginału: The black swan: the impact of the highly improbable Copyright © 2007, 2010 by Nassim Nicholas Taleb

All rights reserved.

Published in the United States by Random House, an imprint

of The Random House Publishing Group, a division of Random House, Inc., New York.

Wydanie polskie: © 2014 Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. sp.k.

Prawa do przekładu polskiego:

© 2014 Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. sp.k.

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Przekład: Olga Siara, Tomasz Kasprowicz (Zapiski)Konsultacja merytoryczna: Tomasz Kasprowicz

Redakcja: Katarzyna Kozłowska

Korekta: Elżbieta Lipińska (El-Kor)

Projekt okładki: Dariusz Krupa

Opracowanie typograficzne i łamanie: Marek Wójcik

Zdjęcie Nassima Nicholasa Taleba na okładce: East News

ISBN: 978-83-63993-70-2

Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. sp. k.

ul. Postępu 15C, 02-676 Warszawa

Dział sprzedaży: kontakt@kurhauspublishing.com, tel. 22 325 34 70

Dla Benoîta Mandelbrota, Greka pośród Rzymian

Rozdział 4

TYSIĄC JEDEN DNI ALBO JAK NIE BYĆ FRAJEREM

Niespodzianka! – Wyrafinowane metody uczenia się z przyszłości – Sekstus wyprzedził wszystkich – Podstawowa zasada to nie być frajerem – Przeprowadźmy się do Przeciętnostanu, o ile zdołamy go znaleźć

Stajemy oto przed problemem Czarnego Łabędzia w jego pierwotnej postaci.

Wyobraźcie sobie człowieka o dużym autorytecie i wysokim statusie działającego w organizacji, w której status ma znaczenie – na przykład w państwowej instytucji albo dużej korporacji. Może to być arogancki komentator polityczny z kanału Fox News, na którego widok jesteście skazani w klubie fitness (bo nie sposób nie patrzeć na ekran), prezes firmy snujący wizje świetlanej przyszłości, platonizujący lekarz, który kategorycznie wyklucza przydatność mleka matki (bo nie dostrzega w nim nic specjalnego), albo profesor Szkoły Biznesu Uniwersytetu Harvarda, który nie śmieje się z waszych dowcipów. Mówimy o człowieku, który trochę zbyt poważnie traktuje to, co wie.

Załóżmy, że któregoś dnia jakiś żartowniś zaskakuje go w chwili odpoczynku, ukradkiem wsuwając mu do nosa cienkie piórko. Co by się stało z dystyngowaną pompatycznością owego osobnika wobec takiej niespodzianki? Porównajcie jego wcześniejszą pewność siebie ze wstrząsem, jaki wywołuje w nim coś całkowicie nieoczekiwanego i niezrozumiałego. Przez tę krótką chwilę, zanim odzyska panowanie nad sobą, na jego twarzy maluje się zagubienie.

Przyznaję się, że na pierwszym obozie letnim nabrałem niepoprawnego upodobania do tego rodzaju kawałów. Piórko wsunięte w nozdrze wzbudzało w śpiącym obozowiczu nagłą panikę. Część dzieciństwa upłynęła mi na testowaniu różnych wariantów tego numeru: cienkie piórko można zastąpić rogiem chusteczki zwiniętym w taki sposób, żeby tworzył długie, wąskie pasmo. Ćwiczyłem między innymi na młodszym bracie. Równie skutecznym psikusem byłoby wrzucenie komuś za kołnierz kostki lodu w najmniej oczekiwanym momencie, na przykład podczas uroczystej kolacji. Oczywiście, kiedy podrosłem, musiałem skończyć z takimi metodami, ale dziś często przywołuję je w pamięci, zwłaszcza podczas nudnych jak flaki z olejem spotkań z poważnymi biznesmenami (cechy charakterystyczne: ciemne garnitury i poglądy jak spod sztancy), którzy snują zawiłe teorie, wyjaśniają zjawiska rynkowe albo mówią o zdarzeniach losowych, co chwilę używając słowa „ponieważ”. Skupiam wówczas wzrok na jednym z nich i wyobrażam sobie, jak kostka lodu zsuwa mu się po plecach. Mniej eleganckim, choć z pewnością bardziej spektakularnym wariantem byłoby wrzucenie komuś za kołnierzyk żywej myszy, szczególnie jeśli ofiara ma łaskotki i nosi krawat blokujący gryzoniowi naturalną drogę ucieczki[1].

Niekiedy takie wybryki płyną z dobrego serca. Pamiętam początki swojej kariery w tradingu, gdy miałem jakieś dwadzieścia pięć lat i zacząłem zarabiać dużo pieniędzy. Zamawiałem taksówkę, a jeśli kierowca mówił łamanym angielskim i wyglądał na wyjątkowo przygnębionego, dawałem mu w ramach napiwku sto dolarów, tylko po to, żeby poprawić mu nastrój i uśmiać się z jego zaskoczenia. Obserwowałem, jak rozwija banknot i patrzy na niego z pewną konsternacją (rzecz jasna, lepszy byłby milion dolarów, ale na to nie mogłem sobie pozwolić). Był to równocześnie prosty eksperyment z dziedziny hedonizmu: podnosiło mnie na duchu, że sprawiłem komuś przyjemność za marne sto dolarów. Z czasem przestałem to robić; wszyscy stajemy się skąpi i wyrachowani, kiedy mamy więcej w kieszeni, bo zaczynamy traktować pieniądze poważnie.

Los raz po raz pozwala mi czerpać rozrywkę z zaskakiwania bliźnich: rzeczywistość stosunkowo często zmusza nas do rewidowania utartych opinii. Nierzadko ma to spektakularne konsekwencje. W zasadzie cały proces poszukiwania wiedzy polega na tym, że przyjęte za punkt wyjścia obiegowe sądy i uznane teorie naukowe rozbijane są w pył przez nowe, nieintuicyjne dowody, zarówno w skali mikro (każde odkrycie naukowe jest próbą stworzenia Czarnego Mikrołabędzia), jak i w skali makro (jak w przypadku teorii względności Poincarégo i Einsteina). To prawda, że naukowcy zawodowo wyśmiewają poglądy swoich poprzedników, ale ze względu na wiele właściwości ludzkiego umysłu nieliczni z nich zdają sobie sprawę, że w przyszłości (rozczarowująco niedalekiej) ich poglądy również zostaną wyśmiane. To sprawia, że ja i inni czytelnicy możemy czerpać rozrywkę z bieżącego stanu wiedzy w dziedzinie nauk społecznych. Ci wspaniali badacze nie widzą, że nieubłaganie zbliża się moment rewizji ich teorii, a zatem prawdopodobnie czeka ich spore zaskoczenie.

Jak się uczyć od indyka

Überfilozof Bertrand Russell przedstawia szczególnie toksyczny wariant mojego numeru z piórkiem, omawiając zjawisko określane w jego branży mianem Problemu Indukcji lub Problemu Wiedzy Indukcyjnej (pisane wielką literą dla podkreślenia jego wagi) – bez wątpienia najważniejszy ze wszystkich życiowych problemów. W jaki sposób można logicznie wyciągnąć ogólne wnioski z konkretnych przypadków? Skąd wiemy to, co wiemy? Skąd wiadomo, że zaobserwowane przez nas cechy określonych obiektów i zdarzeń wystarczą, żeby poznać ich pozostałe właściwości? We wszelką wiedzę czerpaną z obserwacji wbudowane są pułapki.

Wyobraźmy sobie indyka, który codziennie dostaje paszę. Każde karmienie utwierdza ptaka w przekonaniu, że w jego życiu obowiązuje pewna ogólna zasada: przyjaźni przedstawiciele rasy ludzkiej codziennie go karmią, ponieważ „jego dobro leży im na sercu”, jak powiedziałby polityk. W środę po południu, tuż przed Świętem Dziękczynienia, indykowi przydarzy się coś nieoczekiwanego. Będzie musiał zrewidować swoje poglądy[2].

Pozostała część tego rozdziału poświęcona jest problemowi Czarnego Łabędzia w jego pierwotnej postaci: jak możemy poznać przyszłość, opierając się na wiedzy o przeszłości, albo, ujmując to bardziej ogólnie, jak możemy wnioskować o cechach tego, co nieznane (i nieskończone), na podstawie tego, co znane (i skończone)? Pomyślcie o indyku: czy to, co wydarzyło się wczoraj, mówi mu cokolwiek o tym, co czeka go jutro? Opierając się na wczorajszych informacjach, może wywnioskować całkiem sporo, ale na pewno trochę mniej, niż mu się wydaje, a właśnie owo „trochę mniej” może się okazać najistotniejsze.

Problem indyka można uogólnić w założeniu, że ręka, która was karmi, może stać się ręką, która ukręci wam łby. Weźmy na przykład coraz silniej zasymilowaną społeczność niemieckich Żydów w latach 30. XX wieku albo moją historię z Rozdziału 1 o ludności Libanu, która dała się zwieść pozorom przyjaźni i tolerancji między różnymi grupami społecznymi, zyskując fałszywe poczucie bezpieczeństwa.

Idźmy krok dalej i zastanówmy się nad najbardziej niepokojącym aspektem indukcji: wstecznej nauce/nauce od tyłu. Weźmy pod uwagę, że doświadczenia indyka mogą mieć nie zerową, tylko ujemną wartość. Indyk wyciągał wnioski ze swoich obserwacji, co zaleca się nam wszystkim (hej, w końcu na tym ma polegać naukowe postrzeganie rzeczywistości). Jego wiara we własne przekonania rosła wraz z liczbą dni, w trakcie których przyjaźni ludzie dosypywali mu ziarna, czuł się więc coraz bezpiecznej, mimo że dzień jego śmierci zbliżał się wielkimi krokami. Zauważmy, że poczucie bezpieczeństwa osiągnęło maksymalny poziom właśnie w chwili, gdy ryzyko było największe! Ale problem jest jeszcze szerszy; dotyczy samego charakteru wiedzy empirycznej. Jakaś zasada sprawdza się w przeszłości aż do chwili, gdy nagle przestaje się sprawdzać, a wnioski wyciągnięte z przeszłości okazują się w najlepszym razie nieważne albo fałszywe, a w najgorszym – bardzo mylące.

Rysunek 1 pokazuje prototypowy przypadek problemu indukcji, spotykany w życiu codziennym. Obserwujemy hipotetyczną zmienną przez tysiąc dni. Może chodzić o dowolny wskaźnik (po drobnych modyfikacjach): sprzedaż książek, ciśnienie, przestępczość, dochody, kurs akcji, stopy procentowe kredytu albo udział w nabożeństwie w konkretnej greckiej cerkwi prawosławnej. Następnie, wyłącznie na podstawie danych z przeszłości, wyciągamy kilka wniosków o obowiązującym wzorcu i opracowujemy prognozy na następnych tysiąc, a nawet pięć tysięcy dni. Tymczasem w tysiąc pierwszym dniu – bum! Następuje potężna zmiana, której w żadnym razie nie zapowiadała przeszłość. Takim zaskoczeniem był wybuch I wojny światowej. Po wojnach napoleońskich na świecie zapanował pokój, który dla każdego komentatora stanowił dowód końca ery wyniszczających konfliktów zbrojnych. A tu niespodzianka! Wybuchła najbardziej krwawa (w tamtym momencie) wojna w historii ludzkości.

Zauważmy, że po fakcie zaczynamy dopuszczać możliwość lokalnego wystąpienia wyjątków od zasady w procesie, który właśnie nas zaskoczył – ale w innych już nie. Po krachu giełdowym w 1987 roku połowa amerykańskich traderów zaczęła co roku w październiku przygotowywać się na kolejny – nie biorąc pod uwagę, że pierwszy wystąpił bez uprzedzenia. Martwimy się za późno – ex post. Naiwne postrzeganie wnioskowania na podstawie przeszłości jako czegoś pewnego lub świadczącego o przyszłości to jeden jedyny powód, dla którego nie potrafimy zrozumieć Czarnych Łabędzi.

Dyletantowi lubującemu się w cytatach – czyli jednemu z tych pisarzy i naukowców, którzy wypełniają swoje teksty aforyzmami nieżyjących już autorytetów – mogłoby się wydawać, że, jak powiedział Hobbes, „przewidywania kształtują doświadczenia”. Ci, którzy wierzą w bezwarunkowe korzyści płynące z doświadczeń, powinni się zastanowić nad poniższą wypowiedzią, przypisywaną pewnemu słynnemu kapitanowi:

Ale przy całym moim doświadczeniu nigdy nie uczestniczyłem w żadnym wypadku… o którym warto by wspomnieć. Widziałem tylko jeden tonący statek przez wszystkie lata na morzu. Nigdy nie widziałem wraku, mój statek nigdy nie został zniszczony i nigdy nie znalazłem się w sytuacji, która groziłaby jakąkolwiek katastrofą.

E.J. Smith, 1907, kapitan, RMS „Titanic”

Statek kapitana Smitha zatonął w 1912 roku w najsłynniejszej katastrofie morskiej w historii[3].

Szkoleni na nudziarzy

Analogicznie, pomyślcie o prezesie banku, który osiąga solidne zyski przez długi czas, ale traci wszystko w wyniku nieoczekiwanego zrządzenia losu. Tradycyjnie bankowcy udzielający pożyczek mają sylwetkę typu gruszka i gładko ogolone policzki, a przy tym noszą najnudniejsze ubrania na świecie: ciemne garnitury, białe koszule i czerwone krawaty, mające wzbudzać w klientach zaufanie. Banki naprawdę zatrudniają w działach kredytów nudziarzy i szkolą ich na jeszcze większych nudziarzy. Jeśli wyglądają na ostrożnych, to dlatego, że udzielane przez nich pożyczki bardzo rzadko stają się niespłacalne. Nie można zmierzyć efektywności ich działalności, obserwując ją przez jeden dzień, tydzień, miesiąc, a nawet… wiek! Latem 1982 roku duży amerykański bank stracił niemal całe zyski (od początku istnienia), niemal wszystko, co zarobił przez całą historię amerykańskiej bankowości – wszystko. Udzielał bowiem kredytów krajom Ameryki Południowej i Środkowej, a te przestały je spłacać w tym samym momencie, co stanowi „zdarzenie o wyjątkowym charakterze”. Wystarczyło jedno lato, by bankowcy zrozumieli, że to interes dla frajerów, a oni sami czerpią zyski z bardzo ryzykownej gry. Do tego momentu wmawiali wszystkim, szczególnie sobie samym, że zachowują „ostrożność”. Tymczasem wcale nie byli ostrożni, za to potrafili wspaniale mydlić oczy i zamiatać prawdopodobieństwo poniesienia ogromnej, druzgocącej straty pod dywan. Dekadę później mieliśmy powtórkę tej farsy, gdy wielkie „świadome ryzyka” banki znów przeżywały trudności finansowe. Wiele z nich stanęło na krawędzi bankructwa po załamaniu rynku nieruchomości na początku lat 90., a nieistniejące dziś kasy oszczędnościowo-pożyczkowe wymagały pomocy finansowej sponsorowanej z kieszeni podatnika – wyniosła ona ponad pół biliona dolarów. System Rezerwy Federalnej [Federal Reserve System, Fed] chronił je naszym kosztem: kiedy „ostrożni” bankowcy osiągali zyski, trafiały one do ich portfeli; gdy ponosili straty, sięgano do naszych.

Po ukończeniu studiów w Wharton Business School [na Uniwersytecie Pensylwanii] podjąłem pracę w (zlikwidowanym już) Bankers Trust. Kierownictwo firmy błyskawicznie wyparło z pamięci wydarzenia z 1982 roku i co kwartał przedstawiało wyniki, objaśniając je za pomocą inteligencji, wyczucia rynku i ostrożności (oraz zabójczego wyglądu). Nie ulegało jednak wątpliwości, że ich zyski były jedynie pożyczką od przeznaczenia o nieznanym terminie zapadalności. Nie mam nic przeciwko podejmowaniu ryzyka, ale proszę, zaklinam was, nie chwalcie się swoją ostrożnością i skończcie z poczuciem wyższości wobec innych branż, które są mniej narażone na Czarne Łabędzie.

Warto też wspomnieć o ważnym zdarzeniu z 1998 roku: niemal natychmiastowym bankructwie funduszu hedgingowego Long-Term Capital Management (LTCM), który w zarządzaniu ryzykiem opierał się na metodach i doświadczeniu dwóch „ekonomistów-noblistów”, określanych mianem geniuszy. Owi rzekomi geniusze w rzeczywistości posługiwali się tandetną matematyką opartą na rozkładzie normalnym, chociaż zdołali wmówić sobie i innym, że to wspaniała teoria naukowa, czyniąc tym samym z całego środowiska finansowego frajerów. Do najwyższych strat w historii tradingu doszło w ułamku sekundy. Nie było sygnałów ostrzegawczych (znacznie więcej na ten temat piszę w Rozdziale 17)[4].

Czarny Łabędź zależy od poziomu wiedzy

Z perspektywy indyka brak karmienia w tysiąc pierwszym dniu jest Czarnym Łabędziem. Z perspektywy rzeźnika nie, ponieważ zaistnienie tego zdarzenia nie jest nieoczekiwane. Widać zatem, że Czarny Łabędź jest problemem frajerów. Innymi słowy, jego wystąpienie jest uzależnione od naszych oczekiwań. Zdajemy sobie sprawę, że nauka lub otwarty umysł pozwalają wyeliminować Czarnego Łabędzia. Oczywiście, jak udowodnili eksperci LTCM, za pomocą nauki można też Czarne Łabędzie wywołać, jeśli tylko przekona się ludzi, że ich pojawienie się jest niemożliwe – w ten sposób nauka zamienia zwykłych obywateli we frajerów.

Zauważmy, że zdarzenia zaliczające się do kategorii Czarnych Łabędzi nie muszą przebiegać błyskawicznie. Niektóre z przełomów historycznych, o których wspominam w Rozdziale 1, trwały kilkadziesiąt lat. Analogicznie, komputery wywarły potężny wpływ na społeczeństwo, chociaż nie zawładnęły naszym życiem z dnia na dzień. Niektóre Czarne Łabędzie mogą być efektem powolnej kumulacji istotnych zmian mających jeden wektor, jak w przypadku książek, które sprzedają się w ogromnej liczbie egzemplarzy na przestrzeni wielu lat, chociaż nigdy nie pojawiają się na listach bestsellerów, albo technologii, które powoli, ale zdecydowanie wkraczają w nasze życie. Podobnie, wzrost notowań spółek notowanych na NASDAQ w latach 90. dokonywał się na przestrzeni kilku lat – ale gdyby przedstawić go na dłuższej osi historycznej, wydawałby się mieć bardziej gwałtowny przebieg. Horyzont czasowy, w którym rozpatrujemy znaczenie zjawisk, powinien być względny, a nie absolutny: trzęsienia ziemi trwają kilka minut, ataki z 11 września trwały kilka godzin, ale przemiany historyczne i rewolucje technologiczne to Czarne Łabędzie, które mogą trwać kilkadziesiąt lat. Ogólnie rzecz biorąc, efekty pozytywnych Czarnych Łabędzi widoczne są dopiero po pewnym czasie, podczas gdy negatywne Czarne Łabędzie zachodzą bardzo szybko – znacznie łatwiej i szybciej jest coś zniszczyć, niż stworzyć. (W czasie wojny libańskiej dom moich rodziców w Amjun i dom mojego dziadka w pobliskiej wsi zostały zburzone w zaledwie kilka godzin – wrogowie dziadka, którzy kontrolowali ten teren, wysadzili je dynamitem. Ich odbudowa trwała tysiąc razy dłużej – dwa lata. Ta asymetria czasowa wyjaśnia trudność z cofaniem czasu).

Krótka historia problemu Czarnego Łabędzia

Problem indyka (znany również jako problem indukcji) jest bardzo stary, ale z jakiegoś powodu wasz profesor filozofii prawdopodobnie nazywał go gilotyną Hume’a.

Ludzie wyobrażają sobie sceptyków i empiryków jako ponurych, znękanych życiem paranoików, czemu przeczy historia (i moje osobiste doświadczenia). Podobnie jak wielu sceptyków, z którymi się spotykam, Hume był jowialnym bon vivantem, który lubił salonowe towarzystwo i przyjemne rozmowy, i marzył, żeby przebić się w świecie literackim. Jego życie obfitowało w anegdoty. Kiedyś wpadł do bagna obok domu, który budował w Edynburgu. Okoliczni mieszkańcy wiedzieli o jego ateizmie, dlatego sąsiadka nie chciała go wyciągnąć, dopóki nie odmówi Ojcze nasz i nie dokona wyznania wiary. Hume, myśląc praktycznie, spełnił jej warunki, najpierw jednak dyskutował z nią o tym, czy chrześcijanie nie mają obowiązku udzielać pomocy nawet wrogom. Nie wyglądał zbyt przekonująco. Jak pisze biograf Hume’a, „jego rozkojarzone spojrzenie, tak charakterystyczne dla refleksyjnego naukowca, w oczach laików mogło wydawać się oznaką głupoty”.

Co osobliwe, w swoich czasach Hume nie słynął z prac, które kojarzą nam się z nim dziś: zdobył fortunę i popularność jako autor bestsellerowej historii Anglii. Jak na ironię, za życia Hume’a jego teksty filozoficzne, którym dziś zawdzięcza sławę, „nie spotkały się z najmniejszym zainteresowaniem”, z kolei twórczość, która przyniosła mu uznanie współczesnych, dziś jest trudniejsza do zdobycia. Hume wyrażał myśli tak jasno, że mógłby być wzorem dla niemal wszystkich dzisiejszych filozofów, a z pewnością dla całej galerii sław niemieckich. W odróżnieniu od Kanta, Fichtego, Schopenhauera i Hegla Hume należy do tych filozofów, których ludzie cytujący ich słowa faktycznie czasami czytają.

Często słyszę o gilotynie Hume’a w kontekście problemu indukcji, ale to problem znacznie starszy od tego interesującego Szkota, być może tak stary jak sama filozofia, która narodziła się z rozmów prowadzonych w gajach oliwnych. Cofnijmy się zatem w czasie do starożytności, ponieważ ówcześni myśliciele ujęli go nie mniej precyzyjnie niż Hume.

Sekstus (niestety) Empiryk

Sekstus Empiryk, pisarz zdecydowanie antyakademicki i bezlitosny tępiciel dogmatów, niezwykle klarownie sformułował problem indyka już blisko półtora tysiąca lat przed Hume’em. Wiemy o nim bardzo niewiele: nie mamy pewności, czy był filozofem, czy raczej kopistą tekstów filozoficznych zapomnianych dziś autorów. Przypuszczamy, że mieszkał w Aleksandrii w II wieku n.e. Należał do szkoły medycyny nazywanej empiryczną, ponieważ jej wyznawcy wątpili w teorie i przyczynowość, kierując się w swojej praktyce lekarskiej doświadczeniem, a i temu do końca nie ufając. Co więcej, nie wierzyli również, że anatomia odzwierciedla w oczywisty sposób funkcje organów. Najsłynniejszy przedstawiciel szkoły empirycznej, Menodotos z Nikomedii, który połączył empiryzm ze sceptycyzmem filozoficznym, uważał ponoć medycynę za sztukę, a nie „naukę”, i bronił jej przed naukową dogmatycznością. Sekstusa nazywano empirykiem właśnie dlatego, że praktykował medycynę.

Sekstus był przedstawicielem i kronikarzem szkoły pirrońskich sceptyków, którzy dążyli do pewnego rodzaju terapii intelektualnej polegającej na zawieszeniu wszelkich sądów. Czeka was jakaś potencjalnie nieprzyjemna sytuacja? Nie martwcie się. Kto wie, może okazać się dla was korzystna. Zwątpienie w konsekwencje zdarzeń pozwoli wam pozostać niewzruszonymi. Pirrońscy sceptycy byli uległymi obywatelami, którzy stosowali się do zwyczajów i tradycji zawsze, gdy mieli taką możliwość, ale wyrobili w sobie umiejętność wątpienia we wszystko, dzięki czemu zachowywali spokój. Mimo konserwatywnych zwyczajów ostro zwalczali dogmaty.

Jednym z zachowanych tekstów Sekstusa jest diatryba o pięknym tytule Adversos Mathematicos, co bywa tłumaczone jako Przeciw profesorom. Duża część tego tekstu jest na tyle aktualna, że równie dobrze mogłaby powstać w zeszłą środę!

W kontekście moich poglądów najciekawsze u Sekstusa jest połączenie metod filozoficznych i strategii podejmowania decyzji w jego praktyce medycznej. Był człowiekiem czynu, dlatego klasyczni uczeni nie wyrażają się o nim przychylnie. Metody medycyny empirycznej, polegające na pozornie bezcelowym dokonywaniu prób i błędów, będą zasadniczym elementem moich koncepcji planowania i prognozowania, pozwalających czerpać korzyści z Czarnych Łabędzi.

W 1998 roku, kiedy zacząłem pracę na własny rachunek, nazwałem moje laboratorium badawcze i firmę tradingową Empirica nie tylko z powodu niechęci do dogmatów, lecz także ze względu na znacznie bardziej przygnębiający fakt, że od czasów szkoły medycyny empirycznej musiało upłynąć jeszcze przynajmniej tysiąc czterysta lat, by medycyna się zmieniła i wreszcie stała się adogmatyczna, nieufna wobec teorii naukowych, głęboko sceptyczna i oparta na dowodach! Wniosek? Sama świadomość problemu zmienia niewiele – zwłaszcza gdy w grę wchodzą grupy nacisku i instytucje dbające o własny interes.

Algazel

Trzecim ważnym myślicielem, który zajmował się problemem indukcji, był XI-wieczny arabskojęzyczny sceptyk Al-Ghazali, po łacinie – Algazel. Dogmatycznych uczonych określał mianem ghabi – dosłownie „imbecyli” – arabskim słowem zabawniejszym niż „debil” i bardziej ekspresyjnym niż „obskurant”. Algazel napisał własną wersję Przeciw profesorom, diatrybę zatytułowaną Tahafut al falasifah, co tłumaczę jako Niekompetencja filozofów. Tekst skierowany był do członków szkoły o nazwie falasifah – arabski establishment intelektualny był w prostej linii spadkobiercą klasycznej filozofii akademickiej i zdołał połączyć ją z islamem w drodze racjonalnej argumentacji.

Jego atak na wiedzę „naukową” zapoczątkował spór z Awerroesem, filozofem średniowiecznym, który wywarł największy wpływ na wszystkich myślicieli swoich czasów (mam na myśli żydów i chrześcijan, nie muzułmanów). Ich konflikt zakończył się, niestety, zwycięstwem obu stron. W efekcie wielu arabskich teologów przejęło i przerysowało sceptycyzm Algazela wobec metod naukowych, pozostawiając związki przyczynowe Bogu (co było zniekształceniem jego idei). Zachód wybrał racjonalizm Awerroesa nawiązujący do myśli Arystotelesa. Dzięki Tomaszowi z Akwinu i żydowskim filozofom, którzy przez długi czas nazywali się awerroistami, pogląd ten przetrwał do dziś. Wielu filozofów wyjaśnia właśnie wpływem Algazela późniejsze odrzucenie metod naukowych przez Arabów – chociaż nastąpiło to kilkaset lat po jego śmierci. Jego poglądy zainspirowały mistycyzm suficki, w którym wyznawca próbuje osiągnąć jedność z Bogiem, całkowicie odcinając się od rzeczy ziemskich. A wszystko to wynikało z problemu Czarnego Łabędzia.

Sceptyk, przyjaciel religii

Podczas gdy starożytni sceptycy uważali oświeconą niewiedzę za pierwszy krok do uczciwego poszukiwania prawdy, późniejsi sceptycy średniowieczni, zarówno muzułmanie, jak i chrześcijanie, posługiwali się sceptycyzmem jako narzędziem, dzięki któremu nie musieli akceptować tego, co dziś nazywamy nauką. Wiara w znaczenie Czarnych Łabędzi, obawa przed indukcją oraz sceptycyzm mogą przydać atrakcyjności pewnym argumentom religijnym, choć w uproszczonej, antyklerykalnej, teistycznej postaci. Owo przekonanie o prymacie wiary nad rozumem nosiło nazwę fideizm. Istnieje zatem tradycja sceptyków wierzących w Czarne Łabędzie, którzy znaleźli pociechę w religii. Ich najlepszym reprezentantem był Pierre Bayle, francuski protestancki erudyta, filozof i teolog, który na emigracji w Holandii zbudował rozległy system filozoficzny bliski sceptycyzmowi pirrońskiemu. Hume był pod ogromnym wpływem pism Bayle’a: dzięki nim poznał sceptycyzm antyczny i w efekcie przejął hurtem wiele koncepcji ich autora. Książka Dictionnaire historique et critique Bayle’a była najpoczytniejszym dziełem naukowym w XVIII wieku, ale jak wielu moich francuskich idoli (do których zalicza się m.in. Frédéric Bastiat), Bayle nie jest częścią programu nauczania we Francji i bardzo trudno znaleźć jego pisma w oryginale. To samo dotyczy XIV-wiecznego algazelisty Mikołaja z Autrécourt.

W rzeczy samej, wciąż szerzej nieznany pozostaje fakt, że autorem najpełniejszego do niedawna przeglądu idei sceptycyzmu był potężny biskup katolicki, członek Akademii Francuskiej. W 1690 roku Pierre-Daniel Huet napisał Traktat dotyczący słabości rozumu ludzkiego, niezwykłą książkę, która obala dogmaty i podważa ludzką percepcję. Przedstawił w niej mocne argumenty przeciw przyczynowości – stwierdził na przykład, że każde zdarzenie może mieć nieskończenie wiele możliwych przyczyn.

Zarówno Huet, jak i Bayle byli erudytami i spędzili całe życie na czytaniu. Huet, który dożył dziewięćdziesiątki, tak bardzo nie lubił tracić czasu, że służący chodził za nim z książką i czytał mu na głos podczas posiłków i przerw w pracy. Uchodził za najbardziej oczytanego człowieka swoich czasów. W tym miejscu podkreślę z całą mocą, jak ważna jest dla mnie erudycja. Świadczy ona o autentycznej intelektualnej ciekawości świata. Jest cechą ludzi o otwartym umyśle, którzy pragną analizować przekonania innych. Przede wszystkim erudyta może być niezadowolony z poziomu własnej wiedzy, a niezadowolenie owo doskonale chroni przed splatonizowaniem, uproszczeniami domorosłych menedżerów albo filisterstwem nadmiernie wyspecjalizowanego naukowca. W zasadzie wykształcenie bez erudycji może prowadzić do katastrofy.

Nie chcę być indykiem

Misją niniejszej książki nie jest jednak promowanie sceptycyzmu filozoficznego. Skoro świadomość problemu Czarnego Łabędzia może prowadzić do odrzucenia wiedzy i skrajnego sceptycyzmu, to ja obieram przeciwny kierunek. Interesuje mnie działanie i prawdziwy empiryzm. Autorem tej książki nie jest suficki mistyk czy sceptyk, ani w starożytnym, średniowiecznym, ani w filozoficznym znaczeniu tego słowa, za to praktyk, którego podstawowym celem jest nie wyjść na frajera w ważnych sprawach. Kropka.

Hume był radykalnym sceptykiem w swoim gabinecie, ale w życiu codziennym porzucał sceptyczne przekonania, ponieważ nie był w stanie sobie z nimi poradzić. Ja postępuję na odwrót: jestem sceptykiem w kwestiach, które mają wpływ na życie codzienne. Można powiedzieć, że zależy mi tylko na tym, by podejmować decyzje na podstawie innych kryteriów niż indyk z przykładu.

Przez ostatnich dwadzieścia lat wielu przeciętniaków zadawało mi głupie pytanie: „Hej, Taleb, skoro jesteś tak świadomy wszechobecnego ryzyka, to jak masz odwagę przejść przez jezdnię?” albo podsumowywało moje poglądy jeszcze głupszym wnioskiem: „Mówisz, żebyśmy nie podejmowali żadnego ryzyka”. Oczywiście nie lansuję całkowitej ryzykofobii (dalej okaże się, że wolę agresywny sposób podejmowania ryzyka): w tej książce pokażę wam tylko, jak uniknąć przechodzenia przez ulicę z zasłoniętymi oczami.

Chcą mieszkać w Przeciętnostanie

Powyżej omówiłem fenomen Czarnego Łabędzia z perspektywy historycznej: ukazałem zasadniczą trudność wiążącą się z uogólnianiem dostępnych informacji albo wyciąganiem wniosków z przeszłości, z tego co znane i widzialne. Przedstawiłem również listę osób, które w mojej ocenie odegrały największą rolę w historii zmagań z tym problemem.

Jak widzicie, bardzo wygodnie jest nam zakładać, że żyjemy w Przeciętnostanie. Dlaczego? Bo wtedy możemy wykluczyć niespodzianki w rodzaju Czarnych Łabędzi! Kiedy mieszkacie w Przeciętnostanie, problem Czarnego Łabędzia nie istnieje albo ma niewielki wpływ na rzeczywistość!

Tym samym, jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki, znika problem indukcji, który od czasów Sekstusa Empiryka nękał historię ludzkiej myśli. Statystyk może wyeliminować epistemologię.

To jednak nierealne marzenia! Nie żyjemy w Przeciętnostanie, a zjawisko Czarnego Łabędzia wymaga innej mentalności. Nie da się zamieść tego problemu pod dywan, więc warto mu się przyjrzeć bliżej. Czarne Łabędzie nie muszą wyrządzać nieodwracalnych szkód – mogą nawet przynosić korzyści.

* * *

Nasza ślepota na Czarne Łabędzie wiąże się z kilkoma innymi tendencjami:

a) skupiamy się na z góry wybranych segmentach rzeczywistości widzialnej, a uzyskane w ten sposób wnioski rozciągamy na to, co niewidoczne: efekt potwierdzenia;

b) sami mydlimy sobie oczy opowieściami, które zaspokajają nasze splatonizowane pragnienie odnajdywania w rzeczywistości wyraźnych wzorców: błąd narracyjny;

c) zachowujemy się tak, jak gdyby Czarne Łabędzie nie istniały: ludzka natura nie jest przystosowana do wiary w Czarne Łabędzie;

d) to, co widzimy, niekoniecznie wyczerpuje temat. Historia ukrywa przed nami Czarne Łabędzie i wprowadza nas w błąd co do prawdopodobieństwa zaistnienia takich zdarzeń: to zniekształcenie milczących dowodów;

e) mamy klapki na oczach: to znaczy skupiamy się na kilku jasno zdefiniowanych źródłach niepewności na zbyt szczegółowej liście Czarnych Łabędzi (kosztem innych, które nie przychodzą nam tak szybko do głowy).

W kolejnych pięciu rozdziałach omówię każdy z tych podpunktów. Następnie w podsumowaniu Części I wykażę, że w zasadzie stanowią one jeden temat.

RYSUNEK 1. TYSIĄC JEDEN DNI HISTORII

Indyk przed i po Święcie Dziękczynienia. Wiedza o tym, jaki przebieg ma dany proces przez tysiąc dni, nie wskazuje w żaden sposób, co się wydarzy później. Ten naiwny zabieg przewidywania przyszłości na podstawie przeszłości można zastosować do każdego zjawiska.

[1] Sam jestem bezpieczny, bo nigdy nie noszę krawatów (wyjątkiem są pogrzeby).

[2] Oryginalny przykład Russella dotyczył kurczaka. To wzbogacona, amerykańska adaptacja.

[3] Analogiczne stwierdzenia są tak powszechne, że przestaje to być śmieszne. We wrześniu 2006 roku fundusz inwestycyjny Amaranth, nazwany jak kwiat, który „nigdy nie umiera”, musiał zakończyć działalność, gdy stracił blisko 7 miliardów dolarów w kilka dni, co było najbardziej imponującą stratą w historii tradingu (kolejna ironia losu: dzieliłem biuro z tymi traderami). Kilka dni wcześniej firma wydała oświadczenie, w którym zapewniała, że inwestorzy nie mają żadnych powodów do zmartwień, ponieważ fundusz zatrudnia dwunastu specjalistów zarządzających ryzykiem – ludzi, którzy posługując się modelami uwzględniającymi dane z przeszłości, tworzą schematy występowania ryzyka strat. Nawet gdyby mieli stu dwunastu zarządzających ryzykiem, nie zrobiłoby to większej różnicy – i tak poszliby na dno. Najwyraźniej nie można wycisnąć z przeszłości więcej informacji, niż faktycznie ona zawiera; nie jestem pewien, czy kupno stu egzemplarzy dziennika The New York Times pomoże ci dowiedzieć się więcej o przyszłości. Po prostu nie wiemy, ile informacji niesie ze sobą przeszłość.

[4] Największa tragedia w przypadku zdarzeń o poważnych konsekwencjach i niskim prawdopodobieństwie wynika z rozbieżności czasu potrzebnego, by kogoś wynagrodzić, i czasu, którego jednostka potrzebuje, by poczuć się dobrze z tym, iż nie obstawia prawdopodobieństwa zaistnienia mało prawdopodobnego zdarzenia. Ludzie mają powód, żeby się o to zakładać albo żeby podjąć grę z systemem, ponieważ mogą uzyskać premię odzwierciedlającą ich roczne zarobki, chociaż w rzeczywistości produkują jedynie iluzoryczne zyski, które pewnego dnia stracą. Oto prawdziwa tragedia kapitalizmu: skoro z danych historycznych nie można wnioskować o jakości zysków, to menedżerowie mogą oszukiwać właścicieli firm, czyli akcjonariuszy, pokazując im zyski i mało znaczące prawdopodobieństwa, a w tajemnicy przed nimi podejmować ryzyko.