Projekt okładki i stron tytułowych: Bartosz Dobrowolski

Wydawca: Dąbrówka Mirońska

Redaktor prowadzący: Jolanta Kowalczuk

Redakcja językowa: Magdalena Kędzierska-Zaporowska

Korekta: Justyna Ciecharowska

Produkcja: Mariola Iwona Keppel

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2016

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2016 r., (wyd. I)

Warszawa 2016

ISBN 978-83-01-18746-0

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288

infolinia: pwn@pwn.com.pl

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Konwersja do EPUB/MOBI - inkpad.pl

WSTĘP

Idiomy należą do zasobu słów języka, nawet jeśli pojęcie „zasób słów” bezpośrednio na to nie wskazuje. Idiomy jako jednostki leksykalne zapamiętujemy wraz z określonym znaczeniem, a w razie potrzeby komunikacji wywołujemy z pamięci i stosujemy. Z punktu widzenia psychologii pamięci zapamiętywanie związku słów nie jest szczególnie ekonomiczne. Fakt, że czynimy taki nakład pracy, każe przypuszczać, że tkwi w tym jakaś korzyść.

I w samej rzeczy: idiomy opisują sytuacje, które są ważne dla ludzkiej komunikacji, czyli że ludzie o nich rozmawiają. W tych sytuacjach chodzi często o (między)ludzkie konteksty – intencje, działania, uczucia itp., które są zwięźle i trafnie ilustrowane w obrazowy (metaforyczny) sposób. Przyjrzyjmy się dowolnemu przykładowi:

sich auf dünnem Eis bewegen

stąpać po cienkim lodzie

Zarówno polski, jak i niemiecki idiom opisuje w konkretny, obrazowy sposób ryzykowną, niebezpieczną sytuację.

Nie zawsze dosłownie opisana sytuacja musi obrazować ogólne, zgeneralizowane znaczenie w sposób z dzisiejszego punktu widzenia typowy. Decydujący jest tu czas powstania idiomu.

das Kind ist in den Brunnen gefallen

dosł. „dziecko wpadło do studni”

mleko się rozlało

To niemieckie wyrażenie pochodzi bez wątpienia z dawnego życia codziennego, gdy studnie były bardziej powszechne i wpadnięcie do nich dziecka trafnie egzemplifikowało nieszczęśliwe, nieodwracalne wydarzenie.

Idiomy, w których związek między znaczeniem dosłownym a idiomatycznym jest jeszcze dzisiaj bezpośrednio zrozumiały, określa się jako transparentne.

Dla uczących się języka obcego, a także dla rodzimych użytkowników języka, idiomy transparentne są do nauczenia się łatwiejsze. Na przykład dla mnie jako Niemca, uczącego się języka polskiego, wyrażenie „nosić drzewo do lasu” jest dość łatwe do zapamiętania, podczas gdy całkiem możliwe, że Czytelnik tej książki może odbierać niemiecki ekwiwalent: „Eulen nach Athen tragen” (dosł. „nosić sowy do Aten”), jako zupełnie niejasny. I będzie miał rację. Kto, poza kilkoma osobami „starej daty” z humanistycznym wykształceniem, wie jeszcze dzisiaj, że w starożytnych Atenach żyło wiele sów i że na srebrnych monetach w bogatym mieście Ateny znajdował się obraz sowy jako symbol bogini Ateny?

WYBÓR IDIOMÓW POD WZGLĘDEM ICH TRANSPARENCJI, CZĘSTOŚCI ICH ZASTOSOWANIA I EKSKLUZYWNOŚĆ

Brak lub niewielka transparencja z dzisiejszego punktu widzenia nie oznacza automatycznie, że dany idiom będzie używany rzadko. Przykłady odwrotne, które znajdują się w tej książce, to np.: „in die Röhre gucken”, „vom Pferd erzählen”, „etwas im Schilde führen”.

Głównym kryterium wyboru – w sensie warunku koniecznego – decydującym o włączeniu danego wyrażenia do tego zbioru – jest jego częste użycie.

Częstość zastosowania to nie jest proste kryterium. Istnieje wiele parametrów. Pytanie brzmi zawsze: kiedy się to stosuje?, gdzie, jak (na piśmie, w formie mówionej?) i przez kogo?

W celu oceny częstotliwości użycia należało wykorzystać nowe narzędzia internetowe (np. wyszukiwarka Google), ankietowanie konkretnych osób oraz własne wyczucie językowe. Przy wszystkich trudnościach obiektywnej kwantyfikacji, ufam, że przedstawione tu idiomy są rzeczywiście często używane, a zwroty przestarzałe zostały wyeliminowane.

Skoro tylko idiom spełnił kryterium częstotliwości występowania, dochodzimy do pytania o przydatność danego idiomu dla uczącego się. Ani Autor książki, ani inny obserwator języka nie jest w stanie stwierdzić, które idiomy będą przydatne, a które nie, bo każdy człowiek używa w końcu swojego własnego języka, a użycie słów/wyrażeń zależy od jego zainteresowań, skłonności, niechęci, pozycji społecznej, od regionu, z którego pochodzi, od jego temperamentu itd.

Nieco więcej powodzenia zapowiada podejście, które sprawdza ekskluzywność danego idiomu. A oto przykład.

W języku niemieckim są słowa: „sich betrinken” (upić się) i „betrunken” (pijany), których znaczenie jest proste i jasne; równocześnie istnieją liczne (idiomatyczne) wyrażenia, które znaczą to samo (np. „sich volllaufen lassen”, „sich die Kante geben”, „blau sein”, „breit sein”, „hackevoll sein”). Pytanie brzmi: czy ktoś, kto uczy się języka niemieckiego, musi naprawdę znać wszystkie te wyrażenia, które nie wykazują niemal żadnej ekskluzywności? Myślę, że nie, i dlatego do tego zbioru włączyłem tylko wyrażenie „blau sein”, ponieważ jest krótkie, łatwe do zapamiętania i bardzo powszechne (aczkolwiek transparentność jest z mojej perspektywy niska).

Prawdopodobnie także idea ekskluzywności nie jest pojęciem wymiernym ani w jakikolwiek sposób możliwym do sformalizowania. Zawsze ostatecznie chodzi o pytanie, czy idiom ma jakąś szczególną wartość, której nie mają wyrażenia alternatywne i która sprawia, że opłaca się go nauczyć.

Czytelników, którzy w przypadku idiomów ekskluzywnych, może pod wpływem różnych podręczników, myślą o obrazach dziwacznych i śmiesznych, muszę, niestety, rozczarować.

Chodzi o to, że uczenie się wyrażeń idiomatycznych tylko dlatego, że brzmią jakoś śmiesznie lub kojarzą się z jakimś kuriozalnym obrazem, może doprowadzić do tego, iż użytkownik sam stanie się śmieszny. Zwłaszcza wtedy, gdy takie wyrażenia będą (kompletnie) przestarzałe.

Typowy przykład to wyrażenie „jemanden auf die Palme bringen” (dosł. „zapędzić kogoś na palmę” = doprowadzić kogoś do szału), pojawiające się niekiedy w podręcznikach do języka niemieckiego, najczęściej udekorowane śmiesznym obrazkiem. Fakt, że owo wyrażenie jest coraz rzadziej używane, chętnie się przemilcza.

Niemniej jednak trafna jest istotna obserwacja, że idiomy są zazwyczaj metaforami, z czego wynika ich konkretność i żywotność. W rzeczy samej, konkretyzują i wizualizują treści społecznie relewantne w formie przykładowej, obrazowej i kompaktowej. To jest ich funkcja kognitywna i komunikacyjna.

NIEMIECKI IDIOM I POLSKI ODPOWIEDNIK – CZTERY MOŻLIWOŚCI

Przy tłumaczeniu niemieckiego idiomu na język polski możliwe są cztery relacje ekwiwalencyjne.

1. Pełna tożsamość

Pełna tożsamość istnieje wtedy, gdy polski i niemiecki idiom pokrywają się pod względem semantycznym, syntaktycznym i stylistycznym, tzn. że są przetłumaczalne 1:1:

die Katze im Sack kaufen = kupić kota w worku

viel Lärm um nichts = wiele hałasu o nic

Tego typu idiomy są oczywiście łatwiejsze do przyswojenia niż inne. Dlatego dużo z nich znajduje się w pierwszej części ćwiczeń.

2. Prawie pełna tożsamość

Zdarza się nierzadko, że polski idiom w zasadzie odpowiada niemieckiemu, istnieją jednak niewielkie różnice, które dla uczącego się są istotne:

grać komuś na nerwach = jemandem auf die Nerven gehen

rozmawiać w cztery oczy = unter vier Augen sprechen

3. Idiomatyczny odpowiednik z inną metaforą

W tym przypadku istnieje polski ekwiwalent frazeologiczny, który jednak opiera się na innym obrazie:

jemandem ein Dorn im Auge sein

dosł. „być cierniem w czyimś oku”

być komuś solą w oku

ich fresse einen Besen, wenn...

dosł. „zjem miotlę, jeżeli ...”

tu mi kaktus wyrośnie, jeżeli ...

Przy takich idiomach przejrzystość niemieckiego wyrażenia ma szczególne znaczenie. Im bardziej metafora jest z dzisiejszego punktu widzenia klarowna, tym łatwiej jest się jej nauczyć.

4. Brak odpowiednika idiomatycznego

Ten przypadek jest najbardziej skomplikowany – przynajmniej z perspektywy tłumacza. Niemiecki idiom nie ma polskiego odpowiednika (lub na odwrót):

drei Kreuze machen

dosł. „trzy razy się przeżegnać”

cieszyć się, że ma się już coś za sobą; odetchnąć

Ich mache drei Kreuze, wenn ich die Statistikprüfung bestanden habe.

Odetchnę, jak już zdam ten egzamin ze statystyki.

Jak widzimy, musimy się odwołać do parafraz, które oddadzą znaczenie. W zależności od kontekstu potrzebna jest kreatywność tłumacza, bo parafrazy są zazwyczaj naprawdę sztywne i brzmią nieciekawie. Warto zauważyć, że wyjaśniające parafrazy są zazwyczaj dłuższe niż sam idiom. Właśnie ta okoliczność podkreśla wyraźnie szczególną funkcję idiomów, polegającą na zagęszczeniu abstrakcyjnej treści i przedstawieniu jej zwięźle i obrazowo.

JAK UŻYWAĆ TEJ KSIĄŻKI

Książka jest podzielona na część alfabetyczną z 300 idiomami i na część ćwiczeniową z 4-stopniową skalą trudności zawartych w niej zadań.

Czytelnicy z zaawansowaną znajomością języka niemieckiego mogą zacząć lekturę książki od części ćwiczeniowej i traktować ją jako pewnego rodzaju test swoich umiejętności, a potem selektywnie zajmować się tekstem głównym. W kwestii podziału na stopnie trudności i przyporządkowania poszczególnych idiomów należy podkreślić, że wybrana tu metoda klasyfikacji nie opiera się ani na kryteriach formalnych, ani matematycznych, ale na szacunkach Autora i na jego doświadczeniu płynącym z codziennego nauczania języka niemieckiego.

Ten podział ma przede wszystkim cel praktyczny, aby dać Czytelnikowi do ręki przewodnik, a nie go „przygniatać” jednym dużym blokiem ćwiczeń. Może tak się zdarzyć, że Czytelnik uzna zadanie o niższym stopniu trudności za trudniejsze, a zadanie o wyższym stopniu trudności za łatwiejsze.

Na zakończenie zalecam, aby traktować zajmowanie się idiomami jako ciągły, cyklicznie postępujący proces w nauce języka niemieckiego. Nie ma tu ani żadnego określonego momentu rozpoczęcia tego procesu, ani jakiegokolwiek systemu modułowego. Zamiast tego mam dobrą radę po niemiecku:

Gib Gas und bleib am Ball!

IDIOMY
IDIOME

auf der Abschussliste stehen

być przeznaczonym do odstrzału

Ich fürchte, Thomas steht in der Firma auf der Abschussliste.

Obawiam się, że Thomas w firmie przeznaczony jest do odstrzału.

Ich weiß, dass ich auf der Abschussliste stehe, aber das ist mir egal. Ich habe einen guten Anwalt.

Wiem, że jestem do odstrzału, ale jest mi to obojętne. Mam dobrego prawnika.

uwaga

To wyrażenie odnosi się często do pracowników, członków organizacji, instytucji itp.

mit Ach und Krach

ledwo; z wielkim trudem

Er hat die Prüfung mit Ach und Krach bestanden.

Z wielkim trudem zdał egzamin.

Eishockey-Weltmeisterschaft - Auftaktsieg mit Ach und Krach

Aufatmen bei der deutschen Eishockey-Nationalmannschaft: Das Team von Trainer Cortina sichert sich zum WM-Auftakt gegen Frankreich erst in letzter Minute den 2:1-Erfolg. (faz.net, 02.05.2015)

Mistrzostwa Świata w hokeju na lodzie – wymęczone zwycięstwo w pierwszym meczu

Ulga w reprezentacji niemieckiej: W pierwszym meczu z Francją drużyna trenera Cortiny zwycięstwo 2:1 zapewniła sobie dopiero w ostatniej minucie.