Współautorzy

Mgr Miłosz Asmann

Mgr Małgorzata Chrostowska

Lic. Renata Promis

Dr n. hum. Agnieszka Smrokowska-Reichmann

© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2013

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Redaktor ds. publikacji medycznych: Anna Plewa

Redaktor merytoryczny: Wojciech Szczepański

Redaktor techniczny: Zespół

Korekta: Zespół

Projekt okładki i stron tytułowych: Lidia Michalak-Mirońska

Zdjęcie na okładce: Radosław Walentynowicz

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2013 r.

(wyd. I)

ISBN 978-83-200-5142-1

Wydawnictwo Lekarskie PZWL

tel. 22 695-40-33;

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 22 831-42-83

infolinia: 801-142-080

www.pzwl.pl

www.nursing.com.pl

e-mail: promocja@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Lekarskiego PZWL Magdalena Wojtas / 88em.eu

Wydawca nie ponosi odpowiedzialności za treść ogłoszeń zamieszczonych przez reklamodawców.

Od Autora

„Współczucie nadaje naszemu życiu sens. Jest źródłem trwałego szczęścia, radości i fundamentem dobrego serca – serca, które pobudza do niesienia pomocy innym. Poprzez dobroć, czułość, szczerość, uczciwość i sprawiedliwość wobec innych przysparzamy szczęścia sobie samym. Nie wynika to z jakiejś skomplikowanej teorii. To kwestia zdrowego rozsądku. Nie da się zaprzeczyć, że troska o innych jest wartością samą w sobie… Możemy odrzucić wszystko: religię, ideologię, nabytą mądrość. Nie możemy uciec przed tym, co niezbędne: miłością i współczuciem. Kiedy mówię o najważniejszym uczuciu ludzkim, nie mam na myśli czegoś przelotnego czy nieokreślonego. Mówię o właściwej nam wszystkim zdolności empatii. Termin ten oznacza niemożność zniesienia widoku cudzego cierpienia, ponieważ pozwala nam do pewnego stopnia uczestniczyć w bólu innych, jest to jedna z naszych najważniejszych cech. Oprócz naturalnej zdolności do empatii jest w nas również potrzeba zaznawania dobroci, która nie opuszcza nas przez całe życie. Dotyczy to zwłaszcza dzieciństwa i starości”[1].

Okres dzieciństwa i późnej starości to czas, gdy człowiek doświadcza zależności od innych, im większa niesamodzielność, tym większe zniewolenie. Ten przymusowy stan wpływa zarówno na życie opiekunów, jak i życie osób objętych opieką. Bez zwykłej ludzkiej dobroci połączonej z profesjonalnym pomaganiem jest to trudne do zniesienia dla obu stron.

Ciężar odpowiedzialności, jaki na nas – fachowcach od pomagania – spoczywa, jest ogromny. Musimy więc posiadać kompetencje do podejmowania decyzji właściwych, tj. poprawnych merytorycznie i etycznie (moralnie). Chcąc sprostać oczekiwaniom, o pomoc przy pisaniu podręcznika zwróciłam się do moich wieloletnich współpracowników i przyjaciół: etyka, pielęgniarki, fizjoterapeuty, opiekuna medycznego i fachowców z firm produkujących środki i sprzęt kompensujące utraconą sprawność. Taki dobór współautorów odzwierciedla moje podejście do udzielania pomocy – troska, pielęgnacja, usprawnianie i kompensowanie muszą być jednoczesne oraz adekwatne do potrzeb.

Dziękuję wszystkim, którzy wnieśli wkład w napisanie tego podręcznika i uzupełnienie jego treści licznymi fotografiami.

Elżbieta Szwałkiewicz

1Wprowadzenie

Elżbieta Szwałkiewicz

1.1. Co zawiera przewodnik zawodowy?

„Opiekun medyczny w praktyce” jest podręcznikiem do nauki zawodu, stanowiącym uzupełnienie wydanego w 2009 roku podręcznika dla opiekunów medycznych pt. „Opieka nad osobami przewlekle chorymi, w wieku podeszłym i niesamodzielnymi”[2] i ma charakter przewodnika po ciekawej, satysfakcjonującej, ale trudnej drodze zdobywania szlifów zawodowych. Jest to ten rodzaj drogi, którą powinno pokonywać się z kompetentnym przewodnikiem. Taką rolę będzie odgrywał ten podręcznik, gdyż krok po kroku skutecznie przygotuje do zdania egzaminu zawodowego potwierdzającego kwalifikacje, a także wyposaży w kompetencje do wykonywania zadań w praktyce. Szczegółowe instrukcje, jak wykonać czynności pielęgnacyjne adekwatnie do stosowanych przez egzaminatorów kryteriów oceny, będą niezwykle przydatne w przygotowaniu się do praktycznej części egzaminu zawodowego. Podręcznik zawiera także to, co najbardziej istotne w pracy opiekuna – wiedzę na temat technik pracy z wykorzystaniem nowoczesnych technologii i sprzętu, od sporządzenia planu pielęgnowania i jego realizacji, aż po kończący wszystkie etapy proces segregacji odpadów i właściwego korzystania z brudownika. Osoba ucząca się zawodu powinna być w pełni świadoma wpływu, jaki będzie miała na życie przewlekle chorych i niesamodzielnych osób, także w kontekście społecznym. Z tego powodu zawód opiekuna medycznego został przedstawiony w odniesieniu do wybranych informacji o systemie zdrowia publicznego. Zważywszy na fakt, że opiekun medyczny pielęgnuje osobę, która z powodu choroby lub urazu jest niesamodzielna, a jej dalsze życie zależy od właściwej opieki, profesję tę należy traktować jako zawód zaufania publicznego. W związku z tym działania opiekuna medycznego powinny być etyczne i standaryzowane. Podręcznik przedstawia koncepcję zawodu, czyli wyobrażenie opiekuna idealnego, opiekuna spolegliwego, stanowiące teoretyczną podbudowę, obejmujące cel i zasady wykonywania zawodu.

Podręcznik zwraca uwagę na te uwarunkowania wykonywania zawodu, które bezpośrednio decydują o bezpieczeństwie pacjenta i jego opiekuna. Dużo uwagi poświęcono warunkom i technikom pracy. Wszystko w kontekście podstawowych funkcji życiowych, ochrony i jakości życia pacjenta niesamodzielnego. Działania opiekuna powinny być dokumentowane, stąd książka zawiera także propozycje arkuszy dokumentacji.

Treść podręcznika została dodatkowo uzupełniona zdjęciami, które mają pomóc w dogłębnym poznaniu nowoczesnych metod pielęgnowania osób niepełnosprawnych.

Efektywność zawodowa zależy od warunków pracy oraz stosowanych narzędzi i technik, ale także od postawy opiekuna. Autorka zdecydowała, by w książce ująć bardzo ważne dla praktyki zawodowej tematy etyki. Kompetencje etyczne są niezwykle przydatnym narzędziem w pielęgnowaniu pacjentów „trudnych”. Czytelnik znajdzie tu opis wzoru osobowego, celów etycznych zawodu, norm postępowania w praktyce i typowych konfliktów etycznych, które mogą się pojawić w praktyce zawodowej. Takie ujęcie tych tematów ma być silnym sygnałem dla uczących się zawodu, że postawa moralna kadry opiekuńczej jest równie ważna jak jej kwalifikacje zawodowe i kompetencje do pielęgnowania niesamodzielnych chorych osób.

Specyficzną cechę zawodu opiekuna medycznego stanowi ingerencja w sferę intymną pacjenta, często wbrew jego woli, co wymaga kompetencji etycznych i wysokiej kultury pracy, polegającej między innymi na przestrzeganiu praw pacjenta, szczególnie prawa do intymności, tajemnicy, samostanowienia i dobrej jakości pielęgnacji. Podręcznik przybliża pojęcia związane z etosem zawodowym opiekuna medycznego, który wyraża się w profesjonalnej empatii i trosce o człowieka niesamodzielnego oraz w podmiotowym traktowaniu pacjenta.

Żeby ułatwić posługiwanie się profesjonalnym językiem i poprawne opisywanie stanów funkcjonalnych pacjenta, książka zawiera zbiór przydatnych definicji.

1.2. Opiekun medyczny – charakterystyka zawodu

Opiekun medyczny to nowy zawód (od 2008 roku). W strukturze klasyfikacji zawodów[3] usytuowany jest w tzw. wielkiej grupie nr 5:

Nr 5 – pracownicy usług osobistych i sprzedawcy

53 – pracownicy opieki osobistej i pokrewni

532 – pracownicy opieki osobistej w ochronie zdrowia i pokrewni

5321 – pomocniczy personel medyczny

532102 – opiekun medycznys

Symbol s oznacza, że kwalifikacje opiekuna medycznego zdobywa się w kształceniu szkolnym.

Podstawę programową nauczania w tym zawodzie zatwierdza minister zdrowia. Kształcenie trwa rok w szkole policealnej (dla osób posiadających średnie wykształcenie) oraz 2 lata w zasadniczej szkole zawodowej (forma przeznaczona tylko dla dorosłych). Warunkiem otrzymania dyplomu zawodowego jest pozytywny wynik egzaminu przeprowadzonego przez zewnętrzną komisję. Dyplom potwierdza uzyskane kwalifikacje i uprawnia do podjęcia pracy w tym zawodzie na terenie Unii Europejskiej.

W 2011 roku Sejm Rzeczpospolitej Polskiej uchwalił nowelizację ustawy o systemie oświaty, wprowadzającą zmiany w szkolnictwie zawodowym. Od września 2012 roku kształcenie dorosłych w zawodzie opiekuna medycznego w zasadniczej szkole zawodowej zostaje zastąpione kształceniem w formie kwalifikacyjnego kursu zawodowego. Obowiązuje także nowa podstawa programowa[4].

Wymagane kwalifikacje pracowników zatrudnianych na stanowisku opiekuna medycznego w zakładach realizujących działalność leczniczą przedstawiono w tabeli 1.1[5].

Tabela 1.1

Wymagane kwalifikacje opiekuna medycznego zatrudnionego w zakładzie realizującym działalność leczniczą – pracownik działalności podstawowej

Stanowisko

Wymagane kwalifikacje

Liczba lat pracy

w zawodzie

Starszy opiekun medyczny

Ukończenie zasadniczej szkoły zawodowej lub szkoły policealnej i uzyskanie tytułu zawodowego higienistki szpitalnej lub asystentki pielęgniarskiej lub ukończenie zasadniczej szkoły zawodowej publicznej lub niepublicznej o uprawnieniach szkoły publicznej lub szkoły policealnej publicznej lub niepublicznej o uprawnieniach szkoły publicznej i uzyskanie dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe w zawodzie opiekun medyczny

3

Opiekun medyczny

Ukończenie zasadniczej szkoły zawodowej lub szkoły policealnej i uzyskanie tytułu zawodowego higienistki szpitalnej lub asystentki pielęgniarskiej lub ukończenie zasadniczej szkoły zawodowej publicznej lub niepublicznej o uprawnieniach szkoły publicznej lub szkoły policealnej publicznej lub niepublicznej o uprawnieniach szkoły publicznej i uzyskanie dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe w zawodzie opiekun medyczny

−

1.3. Zakres kompetencji zawodowych opiekuna medycznego

Zadania zawodowe opiekuna medycznego obejmują[6]:

1) rozpoznawanie i rozwiązywanie problemów opiekuńczych osoby chorej i niesamodzielnej w różnym stopniu zaawansowania choroby i w różnym wieku,

2) pomaganie osobie chorej i niesamodzielnej w zaspokajaniu potrzeb biologicznych, psychicznych i społecznych,

3) asystowanie pielęgniarce i innemu personelowi medycznemu podczas wykonywania zabiegów pielęgnacyjnych,

4) konserwację, dezynfekcję przyborów i narzędzi stosowanych podczas wykonywania zabiegów,

5) podejmowanie współpracy z zespołem opiekuńczym i terapeutycznym podczas świadczenia usług z zakresu opieki medycznej nad osobą chorą i niesamodzielną.

1.3.1. Kompetencje w zakresie bezpieczeństwa przy wykonywaniu zadań zawodowych

Opiekun medyczny:

1) przestrzega obowiązujących w zakładzie zasad pracy związanych z bezpieczeństwem i higieną pracy, zna prawa i obowiązki pracownika oraz pracodawcy w zakresie dotyczącym jego zawodu, szczególnie w zakresie organizacji jego stanowiska pracy, a szczególnie:

▪ przewiduje zagrożenia dla zdrowia i życia człowieka oraz mienia i środowiska związane z wykonywaniem zadań zawodowych oraz skutki oddziaływania czynników szkodliwych na organizm człowieka, stosuje wymagane środki ochrony indywidualnej i zbiorowej,

▪ przestrzega zasad aseptyki i antyseptyki oraz zasad bezpieczeństwa związanych z materiałami biologicznie skażonymi,

▪ udziela pierwszej pomocy poszkodowanym w wypadkach przy pracy oraz w stanach zagrożenia zdrowia i życia, odpowiednio do swoich kompetencji,

2) czuje się odpowiedzialny za podejmowane działania, aktualizuje wiedzę i doskonali umiejętności zawodowe,

3) współpracuje w zespole wielodyscyplinarnym zapewniającym ciągłość opieki nad pacjentem, komunikuje się ze współpracownikami i przestrzega tajemnicy zawodowej,

4) przestrzega zasad promocji zdrowia i zdrowego stylu życia,

5) sporządza, prowadzi i archiwizuje dokumentację medyczną odpowiednio do swoich kompetencji i zgodnie z przepisami prawa,

6) stosuje się do przepisów prawa dotyczących realizacji zadań zawodowych, w tym regulaminu pracy i obowiązujących standardów wykonywania zadań zawodowych.

1.3.2. Kompetencje etyczne przy wykonywaniu zadań zawodowych

Opiekun medyczny:

1) przestrzega zasad etycznego postępowania w stosunku do pacjenta, jego rodziny oraz współpracowników, szczególnie zasad związanych ze stosowaniem przymusu bezpośredniego,

2) przestrzega praw pacjenta, szczególnie prawa do tajemnicy zawodowej oraz dobrej jakości pielęgnowania, w tym bezpieczeństwa i intymności podczas wykonywania czynności pielęgnacyjnych.

1.3.3. Kompetencje w zakresie pielęgnacji i opieki

Do kompetencji zawodowych opiekuna medycznego należy świadczenie pielęgnacyjno-opiekuńcze zwane często świadczeniem opiekuńczym. Obejmuje ono podstawową pielęgnację i podstawową opiekę, co w praktyce oznacza pomoc w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych osób chorych i niesamodzielnych.

Czynności pielęgnacyjne to oddziaływanie na ciało, a czynności opiekuńcze – oddziaływanie na osobę objętą opieką i jej otoczenie tak, aby zapewnić pacjentowi bezpieczeństwo w zakresie podstawowej aktywności życiowej.

Świadczeniem pielęgnacyjnym (podstawowym) jest pomoc w zakresie odżywiania, wydalania, higieny ciała i poruszania się.

1) Czynności w zakresie odżywiania obejmują obowiązki związane z przygotowaniem pożywienia w sposób umożliwiający jego spożycie przez osobę niesamodzielną, w tym podgrzewanie napojów i pokarmów, rozdrabnianie posiłków oraz udzielanie pomocy osobie niesamodzielnej przy spożywaniu posiłków, a w razie potrzeby karmienie jej lub pomoc przy karmieniu, która obejmuje także przygotowanie pacjenta, sprzętu i pokarmu do karmienia przez gastrostomię lub zgłębnik wykonywanego przez pielęgniarkę.

2) Czynności w zakresie wydalania obejmują różnorodne wsparcie w wykonaniu czynności fizjologicznych przez pacjenta, w tym asystę przy korzystaniu z toalety czy krzesła sanitarnego, pomoc w wydalaniu w łóżku do kaczki czy basenu, zakładanie i wymianę produktów absorpcyjnych i innych zabezpieczających środków pomocniczych, stosowanie preparatów zabezpieczających ciało przed drażniącym działaniem moczu, zakładanie i wymianę cewników zewnętrznych, a także zakładanie i wymianę worków do zbiórki moczu oraz worków stomijnych jedno- i dwuczęściowych.

3) Czynności w zakresie higieny ciała obejmują pomoc lub wyręczenie pacjenta w utrzymywaniu ciała w czystości poprzez wykonywanie podstawowych zabiegów kosmetycznych, takich jak mycie ciała, higiena jamy ustnej, w tym mycie protezy zębowej, mycie i czesanie włosów, zakładanie czepca przeciwwszawiczego, golenie oraz obcinanie paznokci. Zabiegi te w zależności od stanu pacjenta wykonywane są w łóżku, przy łóżku lub w łazience.

4) Czynności w zakresie pomocy w poruszaniu się i przemieszczaniu osoby niesamodzielnej związane są bezpośrednio z pomocą w zaspokojeniu jej podstawowych potrzeb życiowych i zapobieganiu skutkom długotrwałego unieruchomienia. Wykonywane są w obrębie łóżka (zmiana pozycji ciała), pokoju, oddziału, szpitala czy mieszkania pacjenta, z użyciem technik i sprzętu wspomagającego. Obejmują także niezbędną pomoc umożliwiającą choremu używanie sprzętu wspomagającego poruszanie się. W zakres tych czynności wchodzi także aktywizacja ruchowa zgodnie z zaleceniem lekarzy, pielęgniarek i fizjoterapeutów.

Czynności opiekuńcze u osób chorych i niesamodzielnych z reguły wiążą się z podstawową pielęgnacją. Obejmują takie działania, jak towarzyszenie oraz pomoc w niezbędnych i regularnie powtarzanych czynnościach dnia codziennego związanych z zapewnieniem bezpiecznych warunków funkcjonowania w szpitalu czy innym zakładzie leczniczym, domu pomocy społecznej czy innym domu opieki, jak również w domu osoby chorej i niesamodzielnej.

Do czynności opiekuńczych wykonywanych przez opiekuna medycznego należą utrzymanie odpowiedniej temperatury i czystości w otoczeniu osoby niesamodzielnej, w tym zabezpieczenie czystej i odpowiedniej odzieży i pościeli, dbanie o czystość łóżka i szafki przyłóżkowej oraz naczyń i sprzętu używanego przez pacjenta, a także troska o sprawność i bezpieczeństwo używanego przez osobę niepełnosprawną sprzętu wspomagającego.

W przypadku świadczenia opieki w domu pacjenta, w ramach umowy z jednostkami pomocy społecznej opiekun wykonuje dodatkowo czynności związane z pomocą w prowadzeniu gospodarstwa domowego w zakresie zabezpieczenia wyżywienia i innego niezbędnego do funkcjonowania w domu podstawowego zaopatrzenia. Do jego obowiązków należy także pomoc w dotarciu do lekarza i zakupie zleconych leków, środków pomocniczych i materiałów medycznych oraz inne czynności objęte umową, mające bezpośredni związek z bezpieczeństwem funkcjonowania i zdrowiem osoby niezdolnej do samodzielnej egzystencji.

Opieka świadczona przez opiekuna medycznego ukierunkowana jest na pomoc fizyczną i psychiczną w adaptacji osoby chorej i niesamodzielnej do warunków życia w zakładach leczniczych, placówkach pomocy społecznej i w środowisku domowym. Pomoc ta polega na informowaniu, edukowaniu, asystowaniu oraz częściowym lub całkowitym wyręczaniu w czynnościach związanych z codzienną aktywnością życiową i bezpieczeństwem pacjenta. Podsumowując, opiekun medyczny:

1) udziela wsparcia osobie chorej i niesamodzielnej w sytuacjach dla niej trudnych w zakresie swoich kompetencji bądź zgłasza problem pielęgniarce lub wskazanemu przez pacjenta członkowi rodziny,

2) zapewnia higienę i estetyczny wygląd otoczenia osoby chorej i niesamodzielnej,

3) dba o wygodne i bezpieczne ułożenie w łóżku, odpowiednio do potrzeb ścieli łóżko i zmienia pościel oraz bieliznę osobistą pacjenta, kontroluje stan materaca przeciwodleżynowego i jego działanie,

4) pomaga w przyjmowaniu leków zleconych przez lekarza,

5) podtrzymuje aktywność ruchową poprzez asystowanie (asekurowanie) przy wstawaniu i przemieszczaniu się osoby z upośledzoną funkcją narządu ruchu lub z zaburzoną równowagą do toalety, jadalni, na zabiegi terapeutyczne czy rehabilitację, a także pomaga w użytkowaniu zaleconego sprzętu ortopedycznego i rehabilitacyjnego,

6) zachęca pacjenta do aktywności i organizuje mu czas wolny zgodnie z możliwościami zakładu/oddziału/domu oraz zaleceniami pielęgniarek i terapeutów,

7) przestrzega procedur postępowania z brudną bielizną i zużytym sprzętem,

8) przekazuje pielęgniarce informacje o zmianach w stanie zdrowia pacjenta zaobserwowanych podczas wykonywania czynności opiekuńczych oraz o zmianach w jego funkcjonowaniu, szczególnie o braku zgody pacjenta na wykonanie zabiegów pielęgnacyjnych i uczestniczenie w zaplanowanych zajęciach,

9) współpracuje z zespołem terapeutycznym i opiekuńczym w celu zabezpieczenia kompleksowości i ciągłości opieki, dokonuje wpisów do dokumentacji medycznej zgodnie ze swoimi kompetencjami i obowiązującymi przepisami,

10) dezynfekuje i myje sprzęt używany podczas wykonywania zabiegów pielęgnacyjnych u osoby chorej i niesamodzielnej,

11) dokonuje oceny parametrów podstawowych funkcji życiowych pacjenta oraz planuje, organizuje, wykonuje i dokumentuje czynności pielęgnacyjne, z uwzględnieniem przeciwwskazań, niebezpieczeństw i sytuacji trudnych związanych z ich przeprowadzeniem,

12) komunikuje się z pacjentem i jego rodziną w celu rozpoznania potrzeb i problemów funkcjonalnych, z uwzględnieniem czynników kontekstowych i dynamiki zmian (możliwości w zakresie samoopieki, stan psychiczny, sytuacja rodzinna pacjenta), a także dobiera metody i techniki wykonywania czynności pielęgnacyjnych i opiekuńczych,

13) edukuje pacjenta w zakresie możliwości samodzielnego dbania o higienę osobistą i zaspokajania innych podstawowych potrzeb życiowych i wykonywania zabiegów pielęgnacyjnych,

14) posługuje się sprzętem, przyborami, materiałami i środkami zgodnie z ich przeznaczeniem.

Działania opiekuna powinny być zrozumiałe, zasadne i sensowne.

2Etyczne i systemowe uwarunkowania koncepcji pielęgnowania w praktyce opiekuna medycznego

Elżbieta Szwałkiewicz

Koncepcja pielęgnowania, czyli wyobrażenie teoretycznej podbudowy, na bazie której opiekun medyczny podejmuje swe decyzje zawodowe, jest w istocie zbiorem poglądów akceptowanych przez społeczeństwo i środowisko zawodowe, w którym opiekun funkcjonuje, oraz wybranych elementów wiedzy przydatnych w sprawowaniu opieki, a wywodzących się z nauk biologicznych i medycznych, filozofii, psychologii oraz religii. Nauki te były rozwijane przez stulecia przez wielu wybitnych myślicieli i uczonych, a niektóre z ich twierdzeń uznane są za paradygmaty[7]. Przykład stanowi tu twierdzenie, że funkcjonowanie człowieka jest trójwymiarowe – biologiczne, psychiczne i społeczne.

Wiedza i doświadczenie gromadzone przez wieki mają wpływ na kształtowanie systemów zabezpieczenia społecznego, w tym na rozwój zdrowia publicznego, także w naszym kraju. Podręcznik zawiera tylko wybrane, krótkie informacje na ten temat, które mają umożliwić opiekunowi medycznemu odnalezienie się w systemie ochrony zdrowia. Pozwolą mu też zrozumieć społeczne znaczenie zawodu oraz możliwości i formy funkcjonowania na rynku pracy czy usług. Koncepcji pielęgnowania nie da się oderwać od uwarunkowań systemowych, gdyż odosobniona nie znajdzie ona zastosowania w aktywności zawodowej opiekuna medycznego.

2.1. Etyka zawodu opiekuna medycznego

Agnieszka Smrokowska-Reichmann

2.1.1. Czym jest etyka?

Etyka od wieków zajmuje poczesne miejsce wśród dyscyplin filozoficznych [tab. 2.1]. Najprościej etykę można określić jako naukę, która zajmuje się moralnością lub też jako teorię moralności. A zatem etyka to pewna teoretyczna dyscyplina, odpowiadającą zaś jej praktykę stanowi moralność, czyli konkretne czyny i zachowania człowieka. W etyce koncentrujemy się wokół terminu „dobro”. Etyka pokazuje, czym jest dobro i jak zmierzać do jego urzeczywistniania.

Tabela 2.1

Dyscypliny filozoficzne

Filozofia

Ontologia

Epistemologia

Etyka

Nauka o bycie – co istnieje?

Nauka o poznaniu – co wiemy?

Nauka o moralności – jak mamy postępować?

Odmiany etyki:

1) etyka normatywna – ustala normy postępowania moralnego, posługując się nakazami i zakazami, trudnością jest tu przekonujące uzasadnienie wyznaczonych norm moralnych, czyli udzielenie przekonującej odpowiedzi na pytanie: dlaczego należy postępować tak, a nie inaczej,

2) etyka opisowa – nie formułuje żadnych norm, a jedynie opisuje zjawiska moralne, stara się zatem unikać ocen, jednak kłopot polega na tym, że w rzeczywistości opisu czynu nie da się oddzielić od jego oceny,

3) metaetyka – najnowsza odmiana etyki, która pojawiła się dopiero w XX wieku, systematyzuje etykę, analizuje jej język i bada istotę sporów etycznych, określana jest też mianem teorii etyki.

Wymienione powyżej 3 odmiany etyki oddziałują na siebie wzajemnie, tworząc tak zwany system etyki stosowanej.

2.1.2. Etyka zawodu a działania opiekuna medycznego

Każda etyka zawodu opiera się na normach i kodeksach. W węższym sensie pojęcie to można rozumieć też jako zbiór opinii, obyczajów, przepisów i przyzwyczajeń danej grupy zawodowej. Najważniejsze w etyce zawodu jest określenie powinności, czyli tego, co powinno się czynić, aby dobrze wykonywać swój zawód. Stąd etyki zawodowe określane są często jako etyki powinnościowe, inaczej deontologiczne. Etyka zawodu nie mówi wprost, co jest dobrem i wartością moralną, natomiast na plan pierwszy wysuwa obowiązek i odpowiedzialność związane z danym zawodem.

Pracując w jakimkolwiek zawodzie, człowiek musi podejmować decyzje. W przypadku tzw. zawodów służebnych, do których zalicza się zawód opiekuna medycznego, podejmowanie decyzji wiąże się ze szczególną odpowiedzialnością. Działania dotyczą bowiem bezpośrednio człowieka niesamodzielnego i powierzonego pieczy opiekuna medycznego. Aby unieść ciężar odpowiedzialności za podopiecznego, nie wystarczy tylko posiadanie fachowej wiedzy. Oczywiście jest ona niezbędna w celu podejmowania decyzji właściwych, tj. poprawnych merytorycznie. Jednak wszystkie czyny opiekuna medycznego, w tym zwłaszcza podejmowanie decyzji właściwych, tj. poprawnych moralnie – muszą być budowane na fundamencie refleksji etycznej.

Pamiętaj!

Jako istota ludzka każdy z nas jest wystarczająco kompetentny, aby zastanawiać się nad zagadnieniami etycznymi.

Opiekun medyczny ma do czynienia z człowiekiem potrzebującym i cierpiącym. Dlatego w przypadku tego zawodu nie wolno rezygnować z regularnej analizy swego działania pod kątem etyki zawodu.

Zawód służebny rozumiemy tu jako zawód nakierowany na pomoc człowiekowi potrzebującemu, zwłaszcza człowiekowi z dysfunkcjami zdrowia, sprawności i samodzielności. Zatem osoba wykonująca zawód służebny w rozumieniu profesjonalnego pomagania pełni wobec osób potrzebujących takiej pomocy funkcje służebne, takie jak leczenie, terapia, pielęgnacja, opieka czy wsparcie psychosocjalne.

2.1.3. Zasady etyczne opiekuna medycznego

W podejmowaniu decyzji poprawnych moralnie pomagają opiekunowi zasady etyczne. Pokazują one, jakie działanie powinno zostać wykonane, a jakie zaniechane, i dlaczego. Anglojęzyczna literatura przedmiotu podaje wiele zestawów zasad etycznych do wykorzystania w zawodach medycznych. Dla potrzeb opiekunów medycznych szczególnie odpowiednia wydaje się propozycja Sary Fry, pierwotnie sformułowana dla pielęgniarek[8]. Za najważniejsze zasady etyki zawodu opiekuna medycznego uznaje się:

1) opiekuńczość – jako główne, nadrzędne zadanie opiekuna medycznego można określić czynienie dobra i zmniejszanie zła, w praktyce oznacza to zobowiązanie się do takiej opieki nad powierzonymi osobami, dzięki której:

▪ ich potrzeby będą zaspokajane,

▪ ich stabilizacja i zadowolenie będą promowane,

▪ unikną one cierpienia bądź zostanie ono zlikwidowane lub zredukowane,

2) sprawiedliwość – opiekun powinien traktować wszystkich swoich podopiecznych jednakowo, nie faworyzując żadnego z nich, nie dając żadnemu z nich pozycji uprzywilejowanej, w praktyce oznacza to:

▪ rozwiązywanie podobnych problemów w miarę możliwości w taki sam sposób,

▪ rozwiązywanie różnych problemów w sposób odpowiedni do ich specyfiki, zawsze jednak unikając stronniczości,

3) poszanowanie autonomii – podopieczny jest zależny od opiekuna, przy czym zakres zależności zależy od stopnia niesamodzielności osoby chorej; mimo to – a raczej zwłaszcza z tego powodu – opiekun powinien przyznać swojemu podopiecznemu prawo do niezależności, tj. autonomii i wolności; w praktyce oznacza to, że opiekun:

▪ respektuje podopiecznego jako niezależną jednostkę,

▪ uznaje prawo podopiecznego do podejmowania decyzji,

4) uczciwość – obowiązkiem opiekuna medycznego jest mówienie prawdy, opiekun nie może oszukiwać swoich podopiecznych, okłamywać ich ani przemilczać niektórych faktów, w praktyce oznacza to, że opiekun stara się działać tak, by między nim a podopiecznym wytworzyła się relacja zaufania,

5) lojalność – opiekun medyczny powinien być wierny zobowiązaniom, których się podjął, w praktyce zaliczymy tu na przykład:

▪ dotrzymywanie obietnic złożonych podopiecznemu,

▪ zachowanie dyskrecji, o którą podopieczny prosił.

2.1.4. Dylematy etyczne

Z dylematami etycznymi mamy do czynienia w sytuacjach, w których trzeba dokonać trudnego wyboru między różnymi możliwościami. Często chodzi tu o wybór między co najmniej dwiema wykluczającymi się wzajemnie wartościami. Codzienna praca niejednokrotnie stawia opiekuna medycznego przed poważnymi dylematami etycznymi. Z jednej strony opiekun pragnie przestrzegać wszystkich zasad etycznych swojego zawodu, a z drugiej – zmaga się z wyjątkowo niekorzystnymi okolicznościami lub szczególnie trudnymi podopiecznymi.

Podjęcie właściwej decyzji w takich i podobnych warunkach nie jest łatwe. Co wtedy robić? Wydaje się, że jedyną słuszną radą będzie zachęta, aby opiekun medyczny zaadaptował jako motto swej pracy hasło lekarzy: primum non nocere – „przede wszystkim nie szkodzić”. W pierwszej kolejności zwracanie uwagi na to, aby chronić podopiecznego przed krzywdą i cierpieniem, wytyczy niemal automatycznie drogę właściwego postępowania.

Przemyśl następujące pytania i spróbuj znaleźć na nie własną odpowiedź:

▪ Co jest według ciebie ważniejsze: zwiększanie szczęścia czy zmniejszanie cierpienia?

▪ Czy twoim zdaniem należy koncentrować się przede wszystkim na zwiększaniu dobra czy raczej na zmniejszaniu zła?

▪ Czy uważasz, że jest możliwe zachowanie całkowitej bezstronności i absolutnie równe traktowanie wszystkich podopiecznych?

▪ Czy według ciebie wszyscy podopieczni są zdolni do bycia w pełni wolnymi i niezależnymi? Gdzie twoim zdaniem przebiega granica między uszanowaniem autonomii podopiecznego a koniecznością przynajmniej częściowego ograniczenia jego wolności (po to, by możliwe było zainicjowanie i przeprowadzenie działań opiekuńczych)?

▪ Czy uważasz, że bywają takie sytuacje, w których prawda może okazać się dla podopiecznego zbyt trudna do przyjęcia lub do zrozumienia? Czy według ciebie podopieczny ma czasem prawo do tego, aby czegoś NIE wiedzieć?

▪ Co twoim zdaniem należy zrobić w przypadkach, gdy dotrzymywanie zobowiązań, np. dyskrecji, może przynieść szkodę podopiecznemu lub osobom trzecim?

2.1.5. Etos zawodu i znaczenie refleksji etycznej

Refleksja etyczna jest dla opiekuna medycznego drogowskazem wyznaczającym drogę właściwego postępowania zawodowego. Etos zawodu zwraca uwagę na pewne istotne wartości i przestrzega przed popełnianiem konkretnych błędów.

Etos zawodu – wartości, normy i wzory postępowania składające się na dany zawód i określające jego specyfikę.

Etos zawodu nie zastąpi jednak samodzielnego myślenia i oceniania, które są obowiązkiem każdego opiekuna medycznego. Opiekun medyczny nie może ograniczyć się tylko do pasywnego zaakceptowania kodeksu etycznego swego zawodu. Powinien również chcieć i umieć zastosować te reguły w codziennej pracy. Nie uda mu się zrealizować tego celu bez regularnie prowadzonej refleksji etycznej.

Aspekty do refleksji etycznej:

▪ Czy zdarza mi się częściej myśleć o podopiecznych jako o „przypadkach” niż jako o ludziach?

▪ Czy w głębi duszy nie uważam podopiecznych za gorszych ode mnie, np. dlatego że są słabsi i zależni ode mnie lub potrzebują mojej pomocy?

▪ Czy nie skłaniam się do postrzegania podopiecznych tylko jako obiektów stanowiących źródło mojego utrzymania?

▪ Czy nie zobojętniałam na zaufanie okazywane mi przez podopiecznych?

▪ Czy wczuwając się w sytuację podopiecznego i współczując mu, zachowuję jednak potrzebny profesjonalny dystans?

▪ Czy przejmuję odpowiedzialność za swoje porażki w takim samym stopniu jak za sukcesy?

▪ Czy nie mam tendencji do spychania odpowiedzialności za niepowodzenia moich działań na innych (koleżanki, kolegów, pracodawcę)?

▪ Czy nie zakładam z góry, że skoro nikt się na mnie oficjalnie nie skarżył, to automatycznie wypełniam doskonale etos zawodu?

2.1.6. Antystandardy etyczne

Wiemy już, że w zawodzie opiekuna medycznego obowiązują określone zasady etyczne, którym należy sprostać, chcąc być wiernym etosowi zawodu. Inaczej można je nazwać standardami w dziedzinie etyki zawodu lub standardami etycznymi. Niestety, w zawodzie opiekuna medycznego dochodzi niekiedy do powstawania antystandardów etycznych. Tworzą je osoby, które nie potrafią bądź nie chcą wypełniać wymagań etyki zawodu. Innymi słowy, antystandardy etyczne to nic innego jak usprawiedliwianie własnego postępowania sprzecznego lub niezupełnie zgodnego z etyką zawodu. Zagłuszają sumienie i są zastępczymi pseudorozważaniami w miejsce rzetelnej i prawdziwej refleksji etycznej.

Ludzie bywają bardzo pomysłowi w wyszukiwaniu argumentów na swoją korzyść i usprawiedliwianiu tego, czego nie da się usprawiedliwić. Kenneth Pope i Melba Vasquez w książce Ethics in psychotherapy and councelling zestawili aż 19 antystandardów. Niektóre z nich można odnieść nie tylko do osób pracujących w poradnictwie i psychoterapii, ale również do zawodu opiekuna medycznego.[9]

Antystandardy etyczne „usprawiedliwiające” sprzeniewierzanie się etosowi zawodu:

Moje postępowanie nie jest nieetyczne, dopóki:

▪ …mogę wymienić przynajmniej kilka koleżanek (kolegów), które (którzy) postępują dokładnie tak jak ja.

▪ ...żaden podopieczny nie złożył na mnie oficjalnej skargi.

▪ ...moim zdaniem podopieczni nie mają nic przeciwko takim moim działaniom.

▪ ...podopieczni są tak trudni i kłopotliwi, że wprost „proszą się” o takie, a nie inne traktowanie.

▪ ...tego dnia źle się czułam i po prostu nie można było wymagać ode mnie pracy dobrej jakości.

▪ ...uważam, że obowiązujące mnie zasady etyki zawodu zostały ułożone przez kogoś, kto nie rozumie warunków pracy opiekuna medycznego.

▪ ...w rezultacie mogę więcej zarobić.

▪ ...jest to dla mnie wygodniejsze.

▪ ...nikt się o tym nie dowie, a nawet jeżeli się dowie, to najprawdopodobniej i tak się tym nie przejmie.

▪ ...niektórych standardów etycznych przecież przestrzegam.

▪ ...nie zamierzam świadomie nikogo skrzywdzić.

▪ ...chcę postąpić w ten sposób tylko raz.

▪ ...nikt mi niczego nie udowodni.

▪ ...jestem zmęczony i przepracowany⁹.

2.1.7. Postać opiekuna spolegliwego a etyka zawodu opiekuna medycznego

Jak wspomniano we wstępie rozdziału, etyka jest jedną z dziedzin filozofii. Na przestrzeni dziejów różni filozofowie formułowali odmienne koncepcje, starając się ustalić, co znaczy postępować etycznie. Próbowali także tworzyć teorie i całe systemy etyczne, które stanowiłyby dla ludzi drogowskaz i kryterium wyboru w sytuacjach niepewnych i niejednoznacznych moralnie. Nie wszystkie z tych teorii okazały się na tyle spójne i realistyczne, by można je było przenieść bez przeszkód do codzienności.

Pracując w zawodzie opiekuna medycznego, częściej niż w innych profesjach zadajemy sobie pytanie: jak należy zachowywać się wobec podopiecznego, aby nie sprzeniewierzyć się zasadom etycznym związanym z zawodem? Jedną z odpowiedzi na to pytanie jest model etyki niezależnej z postacią opiekuna spolegliwego, stworzony przez polskiego filozofa Tadeusza Kotarbińskiego. W przeciwieństwie do wielu filozoficznych teorii etycznych koncepcja ta wydaje się stosunkowo prosta do wykorzystania w praktyce, zwłaszcza w szeroko rozumianych zawodach profesjonalnego pomagania, a więc np. w zawodzie pielęgniarki, pracownika socjalnego, lekarza, terapeuty czy opiekuna medycznego.

Zasadnicze pytanie stawiane przez Tadeusza Kotarbińskiego brzmi: jak żyć godziwie? Godziwie, czyli tak, by zasłużyć sobie na szacunek ludzi prawych. Według Kotarbińskiego żyje godziwie ten, kto wypełnia najważniejsze zadanie, jakie stoi przed każdym człowiekiem. Zadaniem tym jest usuwanie lub przynajmniej zmniejszanie cierpienia na świecie.

Prezentowaną przez siebie etykę Tadeusz Kotarbiński nazywa etyką niezależną, ponieważ według niego dobro i zło moralne jawią się każdemu człowiekowi jako kwestie oczywiste. Że prawo, męstwo, dobre serce są godne szacunku, a oszukaństwo, głoszenie kłamstw ze strachu, znęcanie się nad słabym – godne pogardy, to jest równie oczywiste jak to, że cukier jest słodki a sól słona[10].

Według Kotarbińskiego etyka niezależna powinna być wolna od jakichkolwiek wpływów światopoglądowych i musi opierać się tylko na jednym – na głosie sumienia. Analizowanie owego głosu pozwala odróżnić dobro od zła moralnego oraz informuje, jak należy, a jak nie należy postępować. Etyka niezależna jest więc w istocie etyką sumienia i tylko sumieniu jest podporządkowana.

Etyka niezależna jest niezależna jeszcze i w tym sensie, że własnego głosu sumienia niepodobna zastąpić głosem cudzym. W istocie każdy z nas, niezależnie od kogokolwiek innego, odwołuje się przede wszystkim do własnego sumienia. Ono jest dla każdego z nas sędzią nad sędziami. Ono wydaje w każdej sprawie sąd surowy, bezwzględny, ostateczny[11].

Co mówi każdemu człowiekowi głos jego sumienia? Według Kotarbińskiego wymaga od nas przede wszystkim jednego: sumienie nasze jest tak ukształtowane, że żąda od nas postawy opiekuńczej względem wszelkiej istoty doznającej, znajdującej się w zasięgu naszego możliwego działania[12]. I w tym momencie dochodzimy do postaci kluczowej, to znaczy do postaci opiekuna spolegliwego.

Wypełnienie zadania opieki nad innymi czyni z człowieka opiekuna spolegliwego, a zarazem oferuje jasne kryterium dobra i zła moralnego. Mianowicie dobro to postępowanie zgodne z postawą opiekuna spolegliwego, a zło – postępowanie z tą postawą niezgodne. Sam termin „opiekun spolegliwy” Tadeusz Kotarbiński zaczerpnął z gwary śląskiej. W etyce Kotarbińskiego opiekun spolegliwy to osoba, na której można polegać, ktoś wrażliwy na potrzeby innych, życzliwy, broniący słabszych, chętny do pomocy, a nawet poświęceń, słowem człowiek realizujący swymi czynami dobro moralne.

Głos sumienia żąda od nas – bądź jak opiekun spolegliwy. To znaczy bądź:

▪ dzielny i odważny, stawaj po stronie podopiecznych, choćby ściągnęło to na ciebie negatywne konsekwencje,

▪ sprawiedliwy i prawdomówny,

▪ niezawodny, także w trudnej sytuacji,

▪ szlachetny i aktywny na rzecz podopiecznych.[13]

Bowiem wszędzie i stale trzeba było i nadal trzeba dzielnie i odważnie bronić podopiecznych, zyskując za tę obronę szacunek lub ściągając na się ocenę haniebną za tchórzostwo, marazm lub sobkostwo¹³.

Opiekunem spolegliwym według Tadeusza Kotarbińskiego powinien być każdy człowiek, który chce zasłużyć na szacunek ludzi prawych i który pragnie przeżyć swe życie w sposób godziwy. Wydaje się jednak, że do pełnienia tej roli w szczególny sposób zobowiązane są pewne grupy zawodowe, czyli osoby z założenia mające zajmować się pomocą osobom chorym, niepełnosprawnym, niesamodzielnym, w podeszłym wieku, zagubionym czy ubogim. Dlatego do postaci opiekuna spolegliwego odwołują się często i chętnie pracownicy socjalni czy pielęgniarki. Wydaje się, że koncepcja Tadeusza Kotarbińskiego powinna stanowić też jeden z fundamentów etyki zawodu opiekuna medycznego.

Nasi podopieczni są słabsi od nas, opiekunów medycznych. Są też zazwyczaj słabsi od reszty społeczeństwa (inaczej nie staliby się naszymi podopiecznymi). Potrzebują więc troski, ochrony i opieki takiej, jaką może dać tylko opiekun spolegliwy, czyli opiekun, który nigdy nie opuszcza w potrzebie i który stale broni swego podopiecznego (w przypadku opiekuna medycznego broni przed cierpieniem).

Jest to z pewnością wizerunek wyidealizowany, nie zawsze łatwy czy możliwy do osiągnięcia. Nie każdy opiekun zdobędzie się na heroizm, choć właściwie nie jest to wcale konieczne. Wystarczy widzieć przed sobą ideał opiekuna spolegliwego i dążyć do niego najwytrwalej, jak się tylko potrafi. Należy starać się możliwie jak najlepiej chronić powierzonych swojej opiece słabszych. Wtedy postępowanie opiekuna niejako automatycznie nabierze charakteru głęboko etycznego i na pewno nie spowoduje sprzeniewierzenia się etosowi zawodu.

2.1.8. Chwila na etykę

Zawód opiekuna medycznego, podobnie jak wszystkie zawody służebne, musi być niezwykle mocno zakorzeniony w etyce. Opiekun medyczny zajmuje się bowiem w sensie ścisłym człowiekiem, i to człowiekiem potrzebującym pomocy, zależnym, niesamodzielnym, cierpiącym, a więc szczególnie kruchym, wrażliwym i bezbronnym. Dlatego każdy opiekun medyczny, oprócz biegłego opanowania technik swego zawodu, powinien znaleźć przynajmniej od czasu do czasu kilka wolnych chwil na refleksję nad zagadnieniami etycznymi. Jest to sposób na odświeżenie ideałów zawodowych i ożywienie etosu zawodu.

Codzienna żmudna praca oraz uciążliwe, trudne i monotonne obowiązki mogą sprawić, że w pewnym momencie opiekunowi medycznemu jego zawód może wydać się nudny, bezbarwny, męczący i wyczerpujący. Dopiero rozważania na tematy etyczne odsłaniają głęboki sens, piękno i szlachetność tej profesji, która polega przecież na sprawowaniu opieki nad słabszym. Bez refleksji etycznej na plan pierwszy wysuną się stres, zmęczenie i rozczarowania. Prowadzenie refleksji uwypukli natomiast radość, sukcesy i fakt, że opiekun medyczny codziennie w różny sposób „ratuje” swego podopiecznego.

Pamiętaj!

Starożytny grecki poeta i filozof Bias z Prieny jest autorem słów: Co jest w życiu nieulękłe? Czyste sumienie. Opiekun medyczny działa zgodnie ze swym sumieniem i adekwatnie do posiadanej przez siebie wiedzy. To najprostsza reguła zapewniająca poprawność etyczną, także w trudnych sytuacjach codziennej praktyki zawodowej.

2.2. System ochrony zdrowia

Elżbieta Szwałkiewicz

System ochrony zdrowia obejmuje następujące sfery działania:

1) opieka zdrowotna – medycyna lecznicza (np. szpitale, przychodnie podstawowej opieki zdrowotnej, przychodnie specjalistyczne, zakłady pielęgnacyjno-opiekuńcze i opiekuńczo-lecznicze, indywidualne praktyki lekarskie i pielęgniarskie),

2) ochrona zdrowia – zespół działań pozamedycznych na rzecz zdrowia publicznego realizowany przez różne sektory życia społeczno-gospodarczego,

3) struktury zarządzania opieką zdrowotną i ochroną zdrowia (np. Ministerstwo Zdrowia, wojewódzkie i samorządowe wydziały zdrowia),

4) źródła i drogi finansowania całokształtu działań na rzecz zdrowia (w Polsce Narodowy Fundusz Zdrowia, budżet państwa oraz budżety samorządowe: województwa, powiatu i gminy).

Cele systemu ochrony zdrowia to:

1) zaspokajanie indywidualnych potrzeb zdrowotnych wynikających z chorób, urazów i wieku,

2) zaspokajanie zbiorowych potrzeb zdrowotnych, czyli zapewnienie takich warunków życia, pracy, mieszkania, odżywiania, wypoczynku, a nawet chorowania i wszelkich innych aspektów życia zbiorowego, które minimalizują ryzyko utraty zdrowia.

Zapamiętaj!

W ramach systemu ochrony funkcjonują dwa podstawowe obszary:

▪ indywidualnej opieki zdrowotnej, czyli służb medycznych,

▪ zbiorowej ochrony zdrowia, czyli służb zdrowia publicznego.

Zdrowie publiczne jest jednym z dwóch filarów stanowiących podstawę systemu ochrony zdrowia.

Ochrona zdrowia to działalność na rzecz zdrowia obywateli ujęta w system odpowiadający ustrojowym założeniom państwa[14]. W Polsce ustrój państwa określa Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej[15]. Jej artykuł 68 stanowi, że:

1) Każdy ma prawo do ochrony zdrowia.

2) Obywatelom, niezależnie od ich sytuacji materialnej, władze publiczne zapewniają równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych. Warunki i zakres udzielania świadczeń określa ustawa.

3) Władze publiczne są obowiązane do zapewnienia szczególnej opieki zdrowotnej dzieciom, kobietom ciężarnym, osobom niepełnosprawnym i osobom w podeszłym wieku.

4) Władze publiczne są obowiązane do zwalczania chorób epidemicznych i zapobiegania negatywnym dla zdrowia skutkom degradacji środowiska.

5) Władze publiczne popierają rozwój kultury fizycznej, zwłaszcza wśród dzieci i młodzieży.

Pojęcie ochrona zdrowia obejmuje:

1) ochronę przed chorobami, w tym zapobieganie i zwalczanie chorób zakaźnych, chorób przewlekłych o dużym znaczeniu społecznym (np. cukrzyca) i innych chorób oraz niepełnosprawności,

2) ochronę przed zagrożeniami środowiska przyrodniczego i środowiska pracy,

3) ochronę przed zagrożeniami społecznymi, takimi jak ubóstwo, patologie społeczne, bezrobocie i inne.

Zapamiętaj!

Pojęcie ochrona zdrowia ma szerszy zakres niż opieka zdrowotna (czyli realizowanie świadczeń zdrowotnych przez podmioty lecznicze), a prawo do ochrony zdrowia jest podstawowym uprawnieniem obywatelskim, wynikającym z artykułu 68 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

2.3. Zdrowie Publiczne

Elżbieta Szwałkiewicz

Zdrowie publiczne to zorganizowany wysiłek społeczny obejmujący wiele działań pozamedycznych, mających wpływ na zdrowie społeczeństwa.

Zdrowie publiczne charakteryzują wielosektorowość i trójwymiarowość wynikające z biologicznych, psychicznych i społecznych uwarunkowań zdrowia. Pojęcie warunki zdrowotne rozumiane jest coraz szerzej i obecnie w jego skład wchodzą: żywność, żywienie, wykształcenie, warunki pracy, zatrudnienie (rynek pracy), transport, komunikacja, warunki mieszkaniowe, odzież, wypoczynek, ubezpieczenia społeczne i swobody obywatelskie.

Już Hipokrates (400–377 p.n.e.), uznawany za ojca medycyny, napisał traktat: O powietrzu, wodach i klimatach, w którym omawiał znaczenie dla zdrowia ludzkiego czynników środowiskowych: pokarmu, którym człowiek się odżywia, wody, którą pije, klimatu, w którym żyje, wpływu wywieranego przez ustrój polityczny (taki jak demokracja czy despotyzm).

Obecnie za oczywiste uznaje się, że ubóstwo oraz warunki życia, pracy i środowiska wpływają na zdrowie jednostek i całych populacji, że pył, hałas, promieniowanie, czynniki toksyczne i rakotwórcze, czynniki zakaźne, stres psychiczny, charakter pracy i czasu spędzanego poza pracą, a także wysiłek fizyczny i jego niedostatek wpływają na odporność lub bezpośrednio na stan zdrowia i mogą ograniczać czas przeżycia. Zanim jednak ta wiedza stała się ewidentna, przeprowadzono liczne badania naukowe oraz działania informacyjne (edukacyjne) i polityczne.

Zdrowie publiczne[16] jako dziedzina rozwija się od czasów starożytnych aż do współczesnych. W Polsce działalność na rzecz zdrowia publicznego nabrała znaczenia pod koniec XIX wieku, gdy pod przewodnictwem Józefa Polaka znakomici lekarze, higieniści i społecznicy oraz największe autorytety w dziedzinie kultury (m.in. Bolesław Prus) i oświaty, a także twórcy podwalin współczesnego zdrowia publicznego założyli Polskie Towarzystwo Higieniczne (1898 r.), które działa do dziś i nadal wydaje czasopismo pt. Zdrowie Publiczne (od 1885 r). Celem Towarzystwa od początku jego istnienia jest doskonalenie zdrowia społeczeństwa polskiego poprzez działalność naukową, publicystyczną i szkoleniową oraz rozwijanie współpracy wielodyscyplinarnej i wielosektorowej, a także inicjowanie wspólnych działań na rzecz ochrony zdrowia i poprawy jakości życia obywateli.

Charakterystyczne jest, że używa się tu pojęcia zdrowie, a nie medycyna, oraz słowa publiczne, co oznacza, że działania mające zapewnić i umocnić zdrowie ludzi opierają się na zorganizowanym wysiłku społeczności, a nie na indywidualnych staraniach i zabiegach.

W 1918 r. (kilka dni po ogłoszeniu niepodległości Polski) powołany został do życia Państwowy Centralny Zakład Epidemiologiczny, który nadal działa, obecnie pod nazwą Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny (NIZP-PZH). Obok działalności naukowo-badawczej i usługowej instytucja prowadzi i rozwija działalność dydaktyczną. Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 19 marca 1922 r. została powołana na terenie Państwowego Zakładu Higieny pierwsza w Europie Państwowa Szkoła Higieny.

W 1973 r. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO)[17] poszerzyła znaczenie pojęcia zdrowia publicznego, które we wcześniejszych wersjach odnosiło się przede wszystkim do problemów higieny środowiska i walki z chorobami zakaźnymi. W nowej definicji zdrowie publiczne obejmuje:

1) problemy dotyczące zdrowia populacji,

2) stan zdrowotny zbiorowości,

3) ogólne usługi zdrowotne,

4) administrację opieką zdrowotną.

Podstawowe narzędzie zdrowia publicznego stanowi epidemiologia, czyli pomiar sytuacji zdrowotnej i potrzeb zdrowotnych. Dane epidemiologiczne są niezbędne w formułowaniu priorytetów zdrowotnych. Dlatego tak ważne jest prawidłowe wypełnianie dokumentacji medycznej, indywidualnej i zbiorczej, oraz przesyłanie opartych na niej sprawozdań, które stanowią podstawę tworzenia statystyki medycznej.

Konieczność gromadzenia danych i informacji o czynnikach mających wpływ na zdrowie populacji oraz potrzeba mobilizowania i uruchamiania zasobów niezbędnych do realizacji celów zdrowotnych są konsekwencją przyjęcia następującej definicji: Zdrowie publiczne to nauka i sztuka zapobiegania chorobom, przedłużania życia i promowania zdrowia, poprzez zorganizowane wysiłki społeczne.

W większości krajów, także w Polsce, odpowiedzialność za realizację podstawowych funkcji zdrowia publicznego spoczywa na Ministerstwie Zdrowia oraz powołanych przez państwo i finansowanych z budżetu państwa centralnych instytucjach, a także na terenowej administracji państwowej (urzędy wojewódzkie) i samorządach lokalnych (samorządzie województwa, powiatu i gminy). Do zadań Ministerstwa Zdrowia należy opracowywanie przepisów prawnych określających zakres odpowiedzialności poszczególnych instytucji za realizację podstawowych funkcji zdrowia publicznego, stanowiących bazę bezpieczeństwa zdrowotnego obywateli.

Obecnie w Polsce przepisy prawne dotyczące wykonywania zadań z zakresu zdrowia publicznego zawarte są w Ustawie o Państwowej Inspekcji Sanitarnej[18]. która realizuje te zadania poprzez sprawowanie nadzoru. W przypadku praktyki opiekunów medycznych jest to nadzór nad warunkami higieniczno-sanitarnymi, które powinien spełniać personel medyczny, ale także sprzęt i pomieszczenia, w których są udzielane świadczenia zdrowotne, w celu chronienia zdrowia ludzkiego przed niekorzystnym wpływem zagrożeń środowiskowych i zakażeń (m.in. obowiązek stosowania aseptyki i antyseptyki). Zdrowie publiczne ma następujące funkcje:

1) działania na rzecz ogółu ludności:

▪ monitorowanie stanu zdrowia populacji, walka z chorobami o znaczeniu społecznym, wypadkami i urazami,

▪ identyfikacja i zwalczanie zagrożeń zdrowotnych w środowisku, miejscu zamieszkania, pracy, w żywności i wodzie,

▪ nadzór epidemiologiczny, czyli kontrola laboratoryjna chorób zakaźnych oraz innych zagrożeń środowiskowych,

▪ promocja zdrowia oraz organizacja aktywnego współuczestnictwa społeczeństwa w działaniach na rzecz zdrowia,

▪ zarządzanie opieką zdrowotną, właściwa ekonomika zdrowia, opracowanie systemów organizacji i finansowania ochrony zdrowia,

▪ ocena jakości świadczeń zdrowotnych;

2) działania na rzecz indywidualnych osób:

▪ profilaktyka indywidualna, organizacja służb zapobiegawczych, np. szczepienia ochronne, profilaktyka zakażeń szerzących się drogą kontaktów seksualnych, planowanie rodziny,

▪ profilaktyka i leczenie chorób o znaczeniu społecznym: choroby zakaźne, w tym AIDS, gruźlica, choroby psychiczne, uzależnienia, wybrane choroby cywilizacyjne (np. cukrzyca),

▪ organizacja czynnego poradnictwa dla grup wysokiego ryzyka zachorowania,

▪ podstawowa opieka zdrowotna, pomoc medyczna dla bezdomnych i innych osób pozbawionych dostępu do świadczeń zdrowotnych,

▪ organizacja opieki zdrowotnej finansowanej przez instytucje pozarządowe funkcjonujące w mechanizmie rynkowym, które mogą akceptować ponoszenie części kosztów tej grupy działań[19].

Zapamiętaj!

Zdrowie publiczne to zorganizowany wysiłek społeczny obejmujący wiele działań pozamedycznych mających wpływ na zdrowie populacji.

Powszechnie uważa się, że nakłady na zdrowie publiczne stanowią najtańszą inwestycję w zdrowie społeczeństwa, a mimo to przeznacza się na nie zdecydowanie mniej środków niż na leczenie.

2.4. Zdrowie i jego promocja – wyjaśnienie pojęć

Elżbieta Szwałkiewicz

Hipokrates nauczał, że zdrowie to dobre samopoczucie, a złe samopoczucie jest wyrazem choroby. Stany te zależą od równowagi między tym, co nas otacza, a nami. W konsekwencji zewnętrzna równowaga między człowiekiem a środowiskiem umożliwia powstanie równowagi wewnętrznej. Wewnętrzne dobre samopoczucie jest stanem subiektywnym, gdyż nie może być ocenione przez inne osoby.

Inaczej do kwestii zdrowia podchodził Kartezjusz, zwany ojcem chirurgii i transplantologii. Uważał on, że organizm człowieka to skomplikowana, precyzyjna maszyna biologiczna. Stan choroby występuje wtedy, gdy jakaś część tej maszyny ulega uszkodzeniu i występuje konieczność jej naprawienia. Sprawnie działająca maszyna biologiczna to biomedyczne pojęcie zdrowia.

Definicja zdrowia promowana przez WHO odnosi się do koncepcji trójwymiarowego funkcjonowania człowieka – zdrowie to nie tylko całkowity brak choroby czy kalectwa, ale także stan pełnego fizycznego, umysłowego i społecznego dobrostanu.

Definicja ta nawiązuje do poglądów Hipokratesa i zwraca uwagę, że ważnym elementem zdrowia człowieka jest jego dobre samopoczucie, które zależy od poziomu zaspokojenia potrzeb biologicznych, psychicznych i społecznych.

Powyższe sformułowanie ukazuje ideał zdrowia, do którego należy dążyć. Nie da się go jednak zastosować jako kryterium oceny w pomiarach stanu zdrowia, gdyż trójwymiarowe pojęcie dobrostanu może być jedynie subiektywnym punktem odniesienia. Ktoś mówi „czuję się dobrze, więc jestem zdrowy”, ale inna osoba w identycznej sytuacji stwierdzi „czuję się samotny, zmęczony i smutny, wiem, że nie jestem zdrowy”. Takie odczucie jest funkcją wewnętrzną każdego człowieka, nie potrafią jej zmierzyć inne osoby, dlatego stanowi subiektywną ocenę zdrowia. Różni się tym samym od oceny obiektywnej, wynikającej z obserwacji i pomiarów, na które nie ma wpływu samopoczucie osoby badanej, takich jak pomiar tętna, ciśnienia tętniczego krwi, temperatury i masy ciała czy badania obrazowe.

Istnieje wiele definicji zdrowia i choroby, w zależności od tego, do jakich parametrów się odnoszą. Przykład stanowią tu definicje biologiczno-funkcjonalne, według których zdrowie to:

1) zdolność do normalnego funkcjonowania organizmu (chodzi tu o wszystkie jego organy i funkcje),

2) zdolność do adaptacji w zmieniającym się środowisku,

3) stan równowagi i harmonii możliwości fizycznych, psychicznych i społecznych człowieka.

Zdrowie społeczeństwa ocenia się tylko pośrednio, głównie przy wykorzystaniu metod epidemiologicznych. Podstawowe znaczenie mają tu mierniki:

1) negatywne – szacujące deficyty (np. chorobowość, zachorowalność, średnie trwanie życia),

2) pozytywne – określające zasoby (uwzględniające jakość życia, np. dotyczące rowoju fizycznego czy oceny sprawności fizycznej).

Współczesna globalna koncepcja zdrowia[20] odnosi się do czterech sfer mających wpływ na zdrowie ludzi:

1) biologii (cechy wrodzone, dojrzewanie, starzenie się człowieka),

2) środowiska (socjalne, fizyczne i psychiczne),

3) stylu życia (wzór konsumpcji, zatrudnienie, czynniki ryzyka zdrowotnego i zawodowego, sposób reakcji na stres),

4) systemu organizacji opieki zdrowotnej.

Amerykański badacz G.E.A. Dever wykazał, że nakłady finansowe ponoszone przez państwo i wysiłek społeczny przypadający na każdą z wyżej podanych sfer, nie są adekwatne do ich potencjalnego wpływu na rzeczywisty stan zdrowia populacji, i tak:

1) system opieki zdrowotnej pochłania aż 90% całkowitych nakładów na ochronę zdrowia, a ma tylko 10% wpływu na zmniejszenie umieralności,

2) nakłady na kształtowanie stylów życia i edukacja zdrowotna pochłaniają zaledwie 1,5% nakładów, a mają 40% wpływu na obniżenie umieralności,

3) nakłady finansowe na ochronę środowiska naturalnego człowieka wynoszą 1,5% nakładów, a wywierają 20% potencjalnego wpływu na obniżenie umieralności,

4) wydatki na potrzeby biologiczne człowieka stanowią 7% nakładów, a dają 30% potencjalnego wpływu na obniżenie umieralności ludzi.

Z uwagi na te prawidłowości Uniwersalna Strategia WHO, programy Rady Europy i Wspólnoty Europejskiej oraz narodowe programy zdrowia przewidują większą koncentrację środków na działania kształtujące styl życia i proekologiczne kosztem medycyny naprawczej. W projekty coraz szerzej angażowane są instytucje spoza systemu opieki zdrowotnej. Także w Polsce w rozwiązywaniu problemów zdrowotnych większego znaczenia nabierają zadania promocji zdrowia, wychowania zdrowotnego, edukacji zdrowotnej i profilaktyki.

Promocja zdrowia – pojęcie to oznacza proces umożliwiający każdemu człowiekowi zwiększenie oddziaływania na własne zdrowie w sensie jego poprawy i utrzymania. Celem promocji zdrowia jest pomnażanie rezerw i potencjału zdrowotnego ludzi.

Zgromadzenie WHO w 1977 r. wydało dokument Zdrowie dla wszystkich, w którym po raz pierwszy pojawiło się oficjalnie określenie promocja zdrowia. W dokumencie tym przyjęto stanowisko, że zdrowie nie powinno być przywilejem, lecz prawem dla wszystkich ludzi naszego globu, a rządy poszczególnych krajów powinny stworzyć do tego warunki.

Zapamiętaj!

Styl życia i edukacja zdrowotna mają 40% wpływu na obniżenie umieralności. Obowiązkiem opiekuna medycznego jest promowanie zdrowego stylu życia, a także promocja zdrowia, szczególnie promocja zdrowia w chorobach przewlekłych oraz świadome i aktywne współuczestnictwo w działaniach na rzecz zdrowia w zakładzie pracy.

2.5. Koncepcja pielęgnowania

Elżbieta Szwałkiewicz

2.5.1. Potrzeby pacjenta

Wykonywanie zadań zawodowych to w praktyce rozpoznawanie potrzeb pacjenta, wyznaczanie celów opiekuńczych i podejmowanie decyzji o sposobach udzielania skutecznej pomocy. Działania te powinny być zbieżne z kwalifikacjami uzyskanymi w szkole zawodowej i posiadanymi kompetencjami. Opiekun, podejmując decyzje zawodowe, kieruje się zasadami opartymi na powszechnie uznanych twierdzeniach o funkcjonowaniu człowieka i jego potrzebach[21]. I tak oczywistym jest, że człowiek nie tylko charakteryzuje się instynktownym dążeniem do przetrwania osobniczego i gatunkowego, ale potrzebuje także skutecznej aktywności, w tym zaspokajania potrzeb wyższych i osiągania zakładanych celów, korzystnego współżycia i współdziałania z innymi oraz rozwoju, co w sumie składa się na subiektywne zadowolenie z całokształtu swego życia. Jest to zachowanie typowe dla całego gatunku ludzkiego. Niemal wszystkie odczuwane potrzeby i czynności człowieka koncentrują się wokół tych nadrzędnych celów, a człowiek bardzo cierpi, gdy nie może ich osiągnąć, szczególnie wtedy, gdy z powodu choroby, urazu lub wieku traci na to wszelką nadzieję.

Człowiek funkcjonuje trójwymiarowo, dlatego pielęgniarki i współpracujący z nimi opiekunowie powinni planować swoje działania tak, by zaspokajały potrzeby biologiczne, psychiczne i społeczne pacjenta.

Opiekun medyczny, zgodnie ze swymi kwalifikacjami zawodowymi, zajmuje się głównie zaspokajaniem potrzeb biologicznych. Jednak zawsze powinien pamiętać o fakcie, że wszyscy ludzie poza wymaganiami fizjologicznymi potrzebują też poczucia bezpieczeństwa, miłości i uznania. Od kompetencji opiekuna i jego postawy zależy, czy pielęgnując pacjenta, jednocześnie zaspokoi w jakimś zakresie jego potrzeby psychiczne, a nawet społeczne. W każdym przypadku równoczesne zaspokajanie trzech rodzajów potrzeb ma duże znaczenie dla skuteczności procesu leczenia.

Podstawowe potrzeby człowieka – przy ustalaniu zakresu niezbędnej pomocy zawsze bierze się pod uwagę ważne dla życia potrzeby, których osoba objęta opieką nie da rady zaspokoić we własnym zakresie. Można je rozpoznać i zrozumieć przez pryzmat wiedzy psychologicznej – człowiek ma nie tylko potrzeby fizjologiczne związane z funkcjonowaniem i budową ciała, lecz także potrzeby czysto psychiczne. Zwykle traktuje się je jak niedobory, które muszą być optymalnie wypełnione przez otoczenie dla uniknięcia choroby i subiektywnego złego samopoczucia. Inaczej nazywane są potrzebami podstawowymi. Charakteryzują się następującymi cechami:

1) osoba ich pozbawiona uporczywie domaga się ich zaspokojenia,

2) ich niezaspokojenie powoduje chorobę i wyniszczenie,

3) ich zaspokojenie działa terapeutycznie i leczy chorobę wywołaną niedoborem,

4) ciągłość zaspokajania zapobiega chorobie,

5) jednostki zdrowe (zaspokojone) nie wykazują niedoborów[22].

Podsumowując, za podstawowe potrzeby człowieka uważa się te, których niezaspokojenie wywołuje chorobę, a w dłuższym okresie – śmierć. Czas tolerowanego niedoboru różni się w stosunku do odmiennych potrzeb. Najkrótszy jest czas tolerancji braku tlenu, gdyż człowiek udusi się w kilka minut, nieco dłuższy jest czas tolerowania dotkliwego mrozu przy braku odpowiedniego ubrania, kilka dni wynosi czas tolerancji braku płynów i pożywienia, a kilka miesięcy braku niektórych istotnych dla funkcjonowania organizmu składników pożywienia. Czas tolerancji niedoboru stanowi więc klucz do planowania kolejności czynności pielęgnacyjno-opiekuńczych.

Należy także pamiętać, że zaspokojenie podstawowych potrzeb fizjologicznych i funkcjonalnych warunkuje realizację potrzeb wyższego rzędu.

Niesamodzielny pacjent znajduje się w niezwykle trudnej sytuacji, gdyż poza fizycznym cierpieniem i ograniczeniami funkcjonalnymi dodatkowo czuje się zobowiązany wobec opiekuna, który zaspokaja jego potrzeby. To poczucie zobowiązania wyraża się przez uwzględnianie życzeń, kaprysów, zasad i prawa opiekunów, nawet wbrew swemu systemowi wartości. Chcąc przetrwać, osoba niesamodzielna staje się coraz bardziej potrzebująca, przywiązana i zależna od opiekuna, co nie pozostaje bez wpływu na zachowanie osób świadczących usługi zawodowo. Często stają się one władcze i bezkompromisowe, nie zależy im na dobrym samopoczuciu pacjenta, a w skrajnych przypadkach nadużywają przymusu bezpośredniego, usprawiedliwiając to dobrem pacjenta.

Dominująca pozycja opiekuna w procesie pielęgnacji wynika z faktu, że to od niego zależy zaspokojenie potrzeb pacjenta koniecznych do życia. Przy takim podejściu potrzeby podstawowe to obiektywne warunki przeżycia[23].

Pacjent odczuwa swój stan jako sytuację przymusową, na którą nie ma wpływu. Rozumie też, że bez pomocy opiekuna nie może normalnie funkcjonować. Powoduje to, że nie protestuje, gdy jego podmiotowość (godność) jest lekceważona, a on sam staje się przedmiotem medycznego i pielęgnacyjnego oddziaływania. Stąd tak bardzo istotne są kompetencje etyczne opiekuna, a jego postawa staje się równie ważnym narzędziem pracy jak nowoczesne technologie.

Zapamiętaj!

Stan niemożności zaspokojenia podstawowych potrzeb biologicznych i świadomość, że przetrwanie zależy od stałej pomocy innych osób jest przyczyną cierpienia. Od ciebie zależy, czy poprzez swoje działania zmniejszysz czy pogłębisz cierpienie pacjenta. To duża władza, ale i duża odpowiedzialność.

2.5.2. Pielęgnacja kompensacyjna

Człowiek jest wyposażony w naturalną, instynktowną zdolność do samoopieki, dlatego jeżeli jest zdrowy i sprawny, to samodzielnie zaspokaja swoje potrzeby życiowe. Mówi się wtedy o pełnej zdolności do samoopieki i samopielęgnacji. Wiele chorób i urazów, ale także okres dzieciństwa i późnej starości ograniczają potencjał człowieka i uzależniają jego przeżycie od codziennej pomocy innych osób.

Pielęgnowanie może być realizowane przez opiekunów nieformalnych, najczęściej członków rodziny, co zależy od ich wydolności opiekuńczej i stanu zdrowia osoby pielęgnowanej. Czynności pielęgnacyjno-opiekuńcze świadczone w ramach stosunku pracy to z kolei opieka formalna.

Jednym z zawodów zajmujących się pielęgnowaniem i opieką jest opiekun medyczny. Osoby wyszkolone w tej profesji różnią się od opiekunów w domu pomocy społecznej czy opiekunów środowiskowych (społecznych) tym, że mają status pracownika medycznego i mogą pielęgnować pacjentów w zakładach leczniczych. Główne ich zadanie zawodowe, podobnie jak innych opiekunów, stanowi jednak ograniczanie skutków utraconej sprawności w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych.