dr n. med. Jerzy Stodolny

dr n. med. Joanna Stodolna–Tukendorf

JAK CHRONIĆ SWÓJ KRĘGOSŁUP

Wydanie III poprawione i uzupełnione

Wydawnictwo ZL „NATURA”

Busko Zdrój, 2015

tekst: Jerzy Stodolny

redakcja podrozdziałów

2.4.1, 2.4.2 w rozdziale I: Joanna Stodolna-Tukendorf

opracowanie graficzne: Maria Wróbel, Jacek Tukendorf

projekt okładki: Jacek Tukendorf

korekta i skład: Maria Judaszewska

red. techniczna: Marek Detka

ISBN ePUB: 978-83-63977-55-9

ISBN MOBI: 978-83-63977-56-6

© copyright by Jerzy Stodolny,

© Wydawnictwo ZL “Natura”

28-100 Busko Zdrój, Chopina 9

Wszelkie prawa zastrzeżone

Kopiowanie, sporządzanie fotokopii, przenoszenie danych do systemów komputerowych oraz rozpowszechnianie całości czy też części niniejszego opracowania bez zgody autora zabronione.

Ze względu na stały postęp nauk medycznych a także odmienne nieraz opinie na temat postępowania, jak również możliwość wystąpienia błędu, prosimy aby w trakcie podejmowania decyzji leczniczych uważnie oceniać zamieszczone w książce informacje

Spis treści

Od Recenzenta – do wydania pierwszego

Od Autora – do wydania pierwszego

Od Autora – do wydania trzeciego

ROZDZIAŁ I

Choroba przeciążeniowa kręgosłupa - epidemia współczesnej cywilizacji

1. Istota choroby przeciążeniowej

2. Czynniki wpływające na wydolność kręgosłupa

2.1. Funkcje kręgosłupa

2.2. Wzorce ruchowe narządu ruchu człowieka (tzw. stereotypy ruchowe)

2.3. Rola układu mięśniowego w czynnościach kręgosłupa

2.4. Wady budowy ciała obniżające wydolność lub przeciążające kręgosłup

2.4.1. Nadmierna ruchomość stawów (hipermobilność konstytucjonalna)

2.4.2. Wrodzone wady stóp

2.4.2.1. Stopa

2.4.2.2. Rodzaje wad i chorób ortopedycznych stóp – wrodzonych i nabytych

2.5. Wady zgryzu i przeciążenia stawów skroniowo–żuchwowych

2.6. Przeciążenia kręgosłupa związane z przewlekłym stresem

ROZDZIAŁ II

Postępowanie profilaktyczne, czyli jak zapobiegać przeciążeniom kręgosłupa w życiu codziennym

1. Ogólne zasady unikania przeciążeń

2. Zapobieganie przeciążeniom w czasie chodzenia i biegania

2.1. Sposób chodzenia

2.2. Zalecane podłoże do chodzenia

2.3. Chodzenie „na bosaka”

2.4. Nordic walking

2.5. Bieganie (jogging) i obuwie do biegania

2.6. Obuwie codzienne

3. Zapobieganie przeciążeniom w czasie stania

4. Zapobieganie przeciążeniom w czasie siedzenia

4.1. Wybór prawidłowego krzesła do pracy i fotela do wypoczynku

4.2. Sposoby prawidłowego siedzenia i wstawania z pozycji siedzącej.

4.3. Siedzenie przed komputerem i telewizorem

5. Zapobieganie przeciążeniom w czasie leżenia i spania

5.1. Wybór rodzaju łóżka

5.2. Prawidłowe leżenie, spanie oraz wstawania z pozycji leżącej

6. Zapobieganie przeciążeniom w trakcie wykonywania czynności higienicznych

7. Zapobieganie przeciążeniom związanym z ubiorem i podczas ubierania się

7.1. Przeciążenia kręgosłupa powodowane przez rodzaj noszonej odzieży

7.2. Przeciążenia kręgosłupa związane ze sposobem zakładania ubrania

8. Zapobieganie przeciążeniom w czasie pochylania się, prostowania i podnoszenia przedmiotów z ziemi

8.1. Mechanizmy ochraniające kręgosłup podczas ruchów zginania i prostowania.

8.2. Sposoby unikania przeciążeń zgięciowych kręgosłupa.

9. Zapobieganie przeciążeniom podczas podnoszenia i przenoszenia ciężarów

10. Zapobieganie przeciążeniom związanym z wykonywaniem czynności i prac w gospodarstwie domowym

10.1. Organizacja czynności w kuchni

10.2. Zmywanie naczyń

10.3. Pranie

10.4. Prasowanie

10.5. Prace na podłodze - odkurzanie, zamiatanie, mycie

10.6. Wieszanie zasłon i firanek, mycie okien

11. Zapobieganie przeciążeniom podczas prac w ogródku i na działce

12. Zapobieganie przeciążeniom podczas jazdy samochodem i innymi środkami komunikacji

12.1. Zapobieganie przeciążeniom podczas jazdy samochodem

12.2. Zapobieganie przeciążeniom podczas podróży samolotem

13. Zapobieganie przeciążeniom podczas wykonywania wybranych czynności zawodowych

13.1. Wykonywanie zawodów związanych z pozycją siedzącą

13.2. Wykonywanie zawodów związanych z pozycją stojącą

13.3. Wykonywanie zawodów związanych z podnoszeniem i przenoszeniem ciężarów

13.4. Wykonywanie prac w rolnictwie.

14. Przeciążenia kręgosłupa a współżycie seksualne

15. Znaczenie prawidłowego odżywiania w profilaktyce choroby przeciążeniowej

16. Używki - papierosy, alkohol, „dopalacze”, narkotyki jako czynniki ryzyka choroby przeciążeniowej

Rozdział III

Uprawianie różnych form aktywności ruchowej i sportu

1. Aktywność fizyczna a kręgosłup

1.1. Aktywność rekreacyjno-sportowa

1.2. Amatorska aktywność sportowa

1.3. Sport wyczynowy

2. Ćwiczenia

2.1. Zasady ćwiczeń ogólnieusprawniających

2.2. Zasady ćwiczeń profilaktycznych, zapobiegających wystąpieniu i nawrotom bólów kręgosłupa

ROZDZIAŁ IV

Jak postępować w czasie ostrych bólów kręgosłupa - porady dla tych, którzy aktualnie cierpią

1. Bóle odcinka lędźwiowego kręgosłupa

1.1. Ułożenie chorego – pozycje ułożeniowe

1.2. Wstawanie z pozycji leżącej i układanie się na łóżku

1.3. Mycie i kąpiel

1.4. Mycie zębów

1.5. Jedzenie i picie

1.6. Czynności fizjologiczne

1.7. Przenoszenie i transport chorego

1.8. Ubieranie i rozbieranie chorego

1.9. Poruszanie się po domu

2. Bóle odcinka szyjnego kręgosłupa

Rozdział V

Co warto wiedzieć o leczeniu

1. Metody leczenia w okresie ostrych dolegliwości bólowych kręgosłupa

1.1. Leczenie operacyjne

1.2. Leczenie zachowawcze (nieoperacyjne) w okresie ostrych dolegliwości

1.2.1. Pozycje ułożeniowe

1.2.2. Metody farmakologiczne

1.2.3. Mezoterapia farmakologiczna

1.2.4. Metody pozafarmakologiczne

1.2.5. Metoda McKenziego

1.3. Metody leczenia w okresie ustępowania dolegliwości lub w okresie dolegliwości przewlekłych

1.3.1. Leczenie fizykoterapeutyczne

1.3.3. Terapia manualna

1.3.4. Akupunktura

1.3.5. Fizjoterapeutyczne specjalistyczne systemy zabiegów i ćwiczeń leczniczych

1.3.6. Zasady ćwiczeń leczniczych zaburzeń mięśniowych

1.3.7. Neuromobilizacje

1.3.8. Leczenie uzdrowiskowe

1.4. Zapobieganie nawrotom dolegliwości bólowych kręgosłupa.

Uwagi końcowe

Od Recenzenta – do wydania pierwszego

Doktor nauk medycznych Jerzy Stodolny – doświadczony lekarz–praktyk, opanował nie tylko teoretycznie, ale i w sposób praktyczny zagadnienia dotyczące zaburzeń czynnościowych kręgosłupa. Wiele lat pracy upoważnia Go do napisania praktycznego “przewodnika po kręgosłupie”.

W sposób bardzo przystępny dla czytelnika opisuje istotę, tak często spotykanej, choroby przeciążeniowej kręgosłupa w odniesieniu do jego fizjologicznych czynności. Cytat, którego użył autor, iż kręgosłup jest „tak stabilny jak to możliwe i tak ruchomy, jak to potrzebne” określa zarówno delikatność jak i wytrzymałość tej biologicznej struktury. Jej segmenty tworzą zarówno autonomiczną, jak i czynnościową spójną całość. Dolegliwości odczuwane przez chorego mogą być następstwem początkowo zaburzeń czynnościowych, a nawracające doprowadzają do nieodwracalnych zmian w strukturze kręgów. Uwarunkowania autonomiczno-czynnościowe kręgosłupa powodują, że zburzenie w obrębie jednego segmentu powoduje dysfunkcję innych, niekiedy odległych jego składowych. Jest to powodem, że sprecyzowanie właściwego rozpoznania choroby przez lekarza jest dosyć trudne. Natomiast podejmowanie leczenia tylko objawów, a nie przyczyny bólu, nie może przynieść pożądanych i tak oczekiwanych przez cierpiącego człowieka wyników - ustąpienia bólu.

„Kręgosłupowe kłopoty” mogą być wynikiem bądź nieprawidłowej jego budowy lub też wymuszania na prawidłowo zbudowanym kręgosłupie przeciążeń. Autor szczególną uwagę przywiązuje zapobieganiu przeciążeniom kręgosłupa. Przedstawia to w sposób bardzo przystępny w odniesieniu do codziennych czynności każdego człowieka (stanie, siedzenie, chodzenie, bieganie, praca, spanie, itd.). W sposób analityczny zmierza do uświadomienia czytelnikowi faktu, że o wiele korzystniej jest zapobiegać zespołom bólowym kręgosłupa niż je wyleczyć.

W popularno-naukowym piśmiennictwie krajowym, wielokrotnie traktującym o zagadnieniach „bólów kręgosłupa”, brak było dotychczas tak logicznego opracowania, którego celem byłoby przedstawienie czytelnikowi istoty zasad dbania o swój kręgosłup, zapobiegania jego bólom i podstaw ich leczenia.

Opracowanie doktora Jerzego Stodolnego „Jak chronić swój kręgosłup” wypełnia właśnie tę lukę z pożytkiem dla czytelnika.

Prof. dr hab. n. med. Wojciech Marczyński

(...) Tyś jest zatem sprawiedliwością o nasz Panie Bólu,

skoro nie oszczędzasz prominentów i królów;

Jeśli Ci kiedyś wydrzemy wszystkie tajemnice,

Okaże się, że już sprawiedkiwości w świecie

nie ma w niczem

Od Autora – do wydania pierwszego

Codzienna aktywność, praca, zabawa, wypoczynek stwarzają dziesiątki sytuacji wymagających różnych czynności kręgosłupa. Większość z nich, wykonywana prawidłowo, jest przez ten narząd doskonale tolerowana. Bywa jednak, że te same czynności wykonywane nieprawidłowo stanowią dla kręgosłupa istotne przeciążenie. Dotkliwym tego objawem jest najczęściej ból. I, niestety, zazwyczaj dopiero moment wystąpienia bólu jest sygnałem do zainteresowania się tą częścią naszego ciała.

W sytuacji lawinowego powiększania się liczby ludzi cierpiących na bóle kręgosłupa niezbędne jest szerokie uświadomienie przyczyn powstawania choroby i sposobów zapobiegania jej występowaniu.

Temu celowi ma służyć tematyka niniejszej książki. Omawia ona szereg zagadnień dotyczących wpływu różnego rodzaju przeciążeń, wynikających z codziennego życia w warunkach współczesnej cywilizacji, na powstawanie dolegliwości bólowych kręgosłupa. Szczególnie dużo informacji znajdzie czytelnik na temat sposobów praktycznej ochrony kręgosłupa przed przeciążeniami. Podane w niej zostały zarówno sposoby bezpiecznego postępowania podczas wykonywania codziennych czynności życiowych i zawodowych, a także ćwiczenia mające zwiększyć odporność kręgosłupa na przeciążenia.

Jeden z rozdziałów zawiera zestaw porad, dotyczących zachowywania się w czasie ostrych dolegliwości bólowych, pozwalający korzystnie uzupełnić leczenie przepisane przez lekarza.

Intencją moją jako autora było przedstawienie zagadnienia w sposób możliwie praktyczny i poglądowy, tak aby dotrzeć do jak najszerszego grona zainteresowanych, umożliwić wykorzystanie opisanych zaleceń zarówno przez osoby zdrowe, pragnące ustrzec się przed zachorowaniem, jak i te, które już, niestety, choroba dotknęła i które pragną uniknąć nawrotów dolegliwości.

Od Autora – do wydania trzeciego

Od pierwszego i drugiego wydania niniejszego opracowania minęło kilkanaście lat. Do rąk czytelników dotarło wiele tysięcy egzemplarzy książki, która do dnia dzisiejszego cieszy się ciągłym zainteresowaniem. Przez te kilkanaście lat zmienił się stan wiedzy na temat różnorodnych przyczyn bólów kręgosłupa i możliwości ich diagnozowania, zmieniły się poglądy na temat leczenia, ogromnie poszerzyły się możliwości leczniczego postępowania fizjoterapeutycznego oraz wprowadzono nowe metody operacyjne. W związku z rozwojem informacji internetowej nieporównywalnie wzrosła dostępność do wiadomości z różnych źródeł na temat bólów kręgosłupa i możliwość poszukiwania uporządkowanej wiedzy na ten temat. Zmianom natomiast nie uległy zasady postępowania profilaktycznego dotyczące zapobiegania wystąpieniu bólów jak i nawrotom incydentów bólowych. Stąd ciągła aktualność zagadnień i ciągłe zainteresowanie niniejszą publikacją. To zobligowało autora do opracowania nowego jej wydania, uzupełnionego i poszerzonego o aktualną wiedzę dotyczącą przyczyn powstawania zespołów bólowych, wprowadzane w ostatnich latach metody terapii, najświeższe zagadnienia w zakresie profilaktyki, a przede wszystkim, o kolejne własne doświadczenia z codziennego kontaktu z chorymi.

ROZDZIAŁ I

Choroba przeciążeniowa kręgosłupa - epidemia współczesnej cywilizacji

1. Istota choroby przeciążeniowej

Nie będzie chyba przesadą stwierdzenie, że większość spośród nas, ludzi żyjących w środowisku cywilizacyjnym, miała lub ma jakieś dolegliwości bólowe związane z kręgosłupem. Ból kręgosłupa lędźwiowego, szyjnego czy piersiowego to aktualnie najczęstsza dolegliwość w narządzie ruchu człowieka.

Mimo powszechności występowania oraz popularności zagadnienia istnieje wiele nieporozumień co do przyczyn i istoty schorzenia, którego wspomniany ból jest objawem. Świadczy o tym chociażby rozmaitość i medycznych i obiegowych nazw stosowanych dla określenia dręczących człowieka dolegliwości. Dla przykładu, w języku medycznym, znajdują się w użyciu następujące określenia bólów związanych z kręgosłupem.

W odcinku lędźwiowym: ból krzyża (sacralgia), ból lędźwiowy (lumbalgia, lumbago), mięśnioból (mialgia), ból korzeniowy (radicalgia), wypuklina i przepuklina dyskowa, dyskopatia, wypadnięcie dysku, dysk, przepuklina jądra miażdżystego, rwa kulszowa, ischialgia, zespół stawów międzywyrostkowych (facet syndrom), i, używane już raczej historycznie, zapalenie nerwu kulszowego (ischiasis) czy zapalenie korzonków (radiculitis).

W odcinku piersiowym: bóle grzbietowe (dorsalgia), neuralgia międzyżebrowa, bóle międzyłopatkowe, bóle odcinka piersiowego (thoracalgia).

W odcinku szyjnym: zespół szyjno-barkowy, bóle szyi (cervicalgia), karku (nuchalgia), zespół szyjny górny i dolny, rwa barkowa (brachialgia), migrena szyjna, przykurcz szyi (torticolis) oraz, podobne jak w odcinku lędźwiowym, różne określenia choroby dyskowej.

Występuje także wiele określeń obiegowych i środowiskowych, takich jak: korzonki, isjasz, wyskoczenie dysku, wypadnięcie dysku, wyskoczenie kręgu, wypadnięcie kręgu, postrzał, zawianie, przewianie, prądowanie, drętwienie, darcie, bóle paciorków, strzelenie, trzaśnięcie, strzyknięcie, pyknięcie, chrupnięcie, usztywnienie, „gwóźdź” w plecach i inne.

W związku z powyższym nasuwa się pytanie, czy istnienie takiej ilości określeń sugeruje, że każde z nich oznacza inną chorobę? A może są to tylko różne nazwy najbardziej dokuczliwego objawu tego samego schorzenia? Może różnice wynikają jedynie z odcinka kręgosłupa lub z anatomicznej części segmentu kręgowego, w którym choroba akurat się ujawniła? Wreszcie, czy mnogość nazw nie wynika z kojarzenia momentu początku odczuwania bólu z jakimś ruchem, zadziałaniem różnych czynników zewnętrznych, które jedynie ujawniają chorobę od dłuższego czasu „drzemiącą” w organizmie?

Obecnie coraz więcej danych przemawia za tym, że wszystkie te określenia dotyczą jednej choroby, którą ogólnie można określić, wprowadzoną przez Autora kilkanaście lat temu nazwą, Choroba Przeciążeniowa Kręgosłupa.

Ogólna budowa kręgosłupa

Przekrój poprzeczny kręgu

Miejsca najczęstszych przeciążeń kręgosłupa

Powtarzające się i nakładające obciążenia związane z życiem codziennym, pracą, siedzącym trybem spędzania czasu, przeciążeniami sportowymi, a także ułatwieniami cywilizacyjnymi, niewydolny układ mięśniowy, brak ruchu, nadwaga, czasem przebyte urazy, działają niekorzystnie na narząd ruchu. Niekoniecznie jednak od razu muszą prowadzić do trwałych uszkodzeń. Możliwości adaptacji narządu ruchu, jego próg bezpieczeństwa, zostają przekroczone zazwyczaj dopiero wtedy, kiedy dodatkowo nakładają się na to czynniki związane z obniżeniem wydolności i stanu zdrowia naszego organizmu. Czynniki te to przede wszystkim: wady postawy, nierówność kończyn dolnych, nadmierna ruchomość stawów (hipermobilność), subkliniczne (bezobjawowe) uszkodzenia neurologiczne, wady wrodzone (kręgów, stóp i stawów obwodowych, w tym stawów żuchwowo - skroniowych!), a także wydłużenie okresu życia i związany z tym naturalny proces starzenia się tkanek, uszkodzenia i choroby ogólnoustrojowe. U niektórych chorych, z uogólnioną chorobą zwyrodnieniową, takim czynnikiem może być upośledzenie jakości tkanki łącznej, w szczególności kolagenu.

W wielu przypadkach ogromną rolę odgrywają nieprawidłowości ogólnego stanu zdrowia wynikające z błędów odżywiania, spożywania żywności nieprawidłowo przetworzonej lub niepełnowartościowej, a także spowodowane paleniem papierosów, nadużywaniem alkoholu, narkotykami, tzw. dopalaczami, lub skażeniem środowiska.

Tak więc możemy mówić o czynnikach przeciążających wewnątrzpochodnych pochodzących z wad i niewydolności naszego organizmu oraz zewnątrzpochodnych wynikających z uwarunkowań środowiska zewnętrznego, w którym aktualnie żyjemy w warunkach współczesnej cywilizacji. We wszystkich tych sytuacjach, gdzie dochodzi do nakładania i sumowania się powyższych składników przeciążających, częstym rezultatem jest przekroczenia wydolności kręgosłupa. Stan ten jest początkiem zaburzeń - najpierw czynności jego struktur, a z czasem zmian zwyrodnieniowych. Zazwyczaj pierwszym zauważalnym objawem tych nieprawidłowości jest ból. Miejsce, w którym choroba kręgosłupa się ujawni, a także charakter i natężenie jej objawów (bólów), zależy od odcinka kręgosłupa, w którym przeciążenia uczyniły najwięcej szkód oraz, które z elementów kręgosłupa zostały najbardziej przeciążone, lub ich budowa była wadliwa, czy najsłabsza.

W każdym z odcinków kręgosłupa mogą zostać przeciążone i uszkodzone różne elementy kręgów lub tkanek z kręgami powiązanych – często kilka jednocześnie. Uszkodzenia te są określane nazwami popularnych jednostek chorobowych, np. choroby zwyrodnieniowej trzonów i stawów kręgów, dyskopatii, rwy kulszowej czy wypukliny lub przepukliny jądra miażdżystego z niedowładami i porażeniami mięśni kończyn. Zazwyczaj jednak ich istota jest złożona, najczęściej wielotkankowa.

Segment kręgowy, zwany także jednostką ruchową kręgosłupa, jest utworzony przez dwa sąsiadujące ze sobą kręgi, połączone krążkiem międzykręgowym i stawami międzywyrostkowymi. W skład jednostki ruchowej wchodzą ponadto tkanki miękkie, naczynia i nerwy związane z danym segmentem. Miejsca najczęstszych uszkodzeń w obrębie segmentu zaznaczono kółeczkami. 1. krążek międzykręgowy 2. stawy międzywyrostkowe 3. krawędzie trzonów kręgów R. korzeń nerwowy

Segment kręgowy i miejsca jego najczęstszych uszkodzeń

Ogólne skutki takich przeciążeń w organizmie to właśnie omawiana choroba przeciążeniowa. Jej istotą jest przyspieszone i nieprawidłowe „zużywanie i zdzieranie” elementów kręgosłupa, spowodowane w głównej mierze nieprzystosowaniem przez naturę kręgosłupa do życia w warunkach współczesnej cywilizacji, a także, współistniejącymi niedoskonałościami budowy kręgosłupa, innych części narządu ruchu lub układu nerwowego.

Istotą choroby przeciążeniowej jest przyspieszone i nieprawidłowe „zużywanie i zdzieranie” elementów kręgosłupa, spowodowane, w głównej mierze, nieprzystosowaniem przez naturę kręgosłupa do życia w warunkach współczesnej cywilizacji, a także, współistniejącymi niedoskonałościami budowy kręgosłupa, innych części narządu ruchu lub układu nerwowego.

Jak wspomniano, najbardziej powszechnym objawem choroby przeciążeniowej kręgosłupa są bóle. W zależności od tego, w którym jego odcinku miało miejsce zadziałanie uszkadzających przeciążeń, występują bóle szyi, pleców, krzyża. Przeciążenia natomiast poszczególnych elementów budowy kręgosłupa mogą być przyczyną bólów mięśni, więzadeł, powięzi, bólów pochodzących z krążków międzykręgowych (dysków), uciśniętych korzeni nerwowych, z trzonów kręgów, stawów międzywyrostkowych oraz ich torebek. Bywa też, że ból nie objawia się w miejscu przeciążenia, natomiast jest odczuwalny w odległych częściach ciała (ból promieniujący lub rzutowany). Należy podkreślić, że powszechnie uważane za przyczynę wszystkich dolegliwości uszkodzenia dyskowe, stanowią tylko jedną i wcale nie najliczniejszą grupę przyczyn. Znacznie powszechniejsze są dolegliwości z zablokowanych stawów krzyżowo-biodrowych i międzywyrostkowych kręgów, przeciążonych więzadeł miednicy i kręgosłupa, powięzi, występujących punktów maksymalnej bolesności i punktów spustowych tkanek, przykurczy mięśni grzbietu i mięśnia gruszkowatego czy przeciążonego stawu biodrowego. Jest to źródło częstych pomyłek i przyczyna niewłaściwego leczenia.

powszechnie uważane za przyczynę wszystkich dolegliwości uszkodzenia dyskowe, stanowią tylko jedną i wcale nie najliczniejszą grupę przyczyn bólów kręgosłupa

Rolą lekarza jest zdiagnozowanie, czy źródłem aktualnie odczuwanych bólów jest np. przeciążony (uszkodzony) krążek międzykręgowy, staw międzywyrostkowy, więzadło, mięsień, powięź czy też wszystkie te czynniki razem. Ustalenie tego jest często trudne, lecz konieczne dla prawidłowego procesu leczenia, bowiem należy leczyć odrębnie, często odmiennymi metodami, każdą z tych struktur. W przypadku zaistnienia trwałych uszkodzeń, np. uszkodzenia krążka i przepukliny jądra miażdżystego krążka międzykręgowego (popularne wypadnięcie dysku), uszkodzeń korzeni, nerwów, mięśni, czy zwyrodnieniowych wyrośli kostnych, trwałe wyleczenie jest dużym problemem. Ponieważ często okazuje się niemożliwe i choroba ma charakter przewlekły, dążymy do wytworzenia mechanizmów kompensacji i adaptacji, umożliwiającej choremu funkcjonowanie, pomimo istniejących zmian. Będzie jeszcze o tym mowa wielokrotnie.

Podsumowując, można wymienić pięć grup przyczyn stojących u podstaw rozwoju choroby przeciążeniowej kręgosłupa i prowadzących do zespołów bólowych:

1. Specyficzna „biomechanicznie przeciążeniowa” budowa ciała człowieka.

2. Subkliniczne nieprawidłowości funkcji układu nerwowego człowieka – wrodzone

– okołoporodowe

– wczesnodziecięce (rozwojowe do 2 r. życia).

3. Wady wrodzone narządu ruchu - jawne klinicznie, lub ukryte – subkliniczne.

4. Przeciążenia cywilizacyjne układu mięśniowego wynikające z warunków życia.

5. Przeciążenia psychogenne narządu ruchu.

Nałożenie się kilku z powyższych przyczyn stanowi najbardziej prawdopodobne zagrożenie dolegliwościami bólowymi kręgosłupa.

Wynika stąd nadrzędna konieczność zapobiegania i niedopuszczenia do rozwinięcia się zaawansowanych form schorzenia. Możliwe jest to dzięki poznaniu przyczyn uszkodzeń i sposobów ich unikania. Oczywiście, w praktyce mamy możliwość wpływania profilaktycznego jedynie na niektóre spośród wymienionych powyżej czynników uszkadzających. Należy do nich cała grupa przeciążeń związanych z życiem codziennym. Jak jednak wiadomo, zapobieganie przynajmniej tej grupie czynników, przestrzeganie „higieny obciążania” kręgosłupa, wdrażanie zasad tej higieny do zwyczajów życia codziennego, daje szansę sprawnego, aktywnego funkcjonowania, bez groźby wystąpienia czy też nawrotów bólów, pomimo współistnienia innych przyczyn. Poznanie ich pozwala na zrozumienie mechanizmów przeciążających w życiu codziennym, w pracy, a nawet podczas wypoczynku oraz wdrożenie sposobów ich unikania.

Naturalnie, poza wymienionymi, istnieją także inne i to bardzo poważne przyczyny bólów kręgosłupa spowodowane specyficznymi chorobami. Są to głównie choroby ogólnoustrojowe, takie jak: schorzenia reumatologiczne, nowotwory, choroby zapalne kości, choroby centralnego układu nerwowego, osteoporoza, złamania, stany po poważnych urazach, i inne. Pomimo, że stanowią one nieznaczny procent całej ilości bólów w porównaniu z chorobą przeciążeniową, należy o nich bezwzględnie pamiętać. Nie są one jednak tematem niniejszej publikacji.

2. Czynniki wpływające na wydolność kręgosłupa

Z przedstawionych powyżej uwag wynika wniosek, że aby skutecznie chronić się przed wystąpieniem dolegliwości bólowych należy minimalizować skutki istniejących wad i nieprawidłowości budowy w narządzie ruchu oraz zapobiegać zagrażającym kręgosłupowi przeciążeniom zewnątrzpochodnym.

Aby profilaktyka taka była możliwa i skuteczna, niezbędne jest zapoznanie się z:

■ czynnościami i „obowiązkami” spoczywającymi na kręgosłupie, czyli jego funkcjami;

■ znaczeniem prawidłowych wzorców wykonywania poszczególnych ruchów i czynności kręgosłupa, czyli tzw. stereotypów ruchowych;

■ rolą układu mięśniowego w czynnościach kręgosłupa;

■ najczęściej występującymi wrodzonymi i rozwojowymi wadami budowy ciała, mogącymi wpływać na zmniejszenie wydolności kręgosłupa.

2.1. Funkcje kręgosłupa

Kręgosłup człowieka jest narządem, który spełnia równolegle kilka różnorodnych funkcji. Są to:

■ funkcja ochronna - chroni przebiegające w jego kanale delikatne tkanki rdzenia i korzeni nerwowych;

■ funkcja podporowa - jest podporą i rusztowaniem dla wiszących na nim narządów oraz oplatających go naczyń krwionośnych, limfatycznych i unerwienia wegetatywnego;

■ funkcja odruchowa - reguluje i integruje czynność różnych układów i narządów naszego ciała między sobą oraz z centralnym układem nerwowym;

■ funkcja ruchowa - pełni powszechnie znaną czynność ruchową;

■ funkcja stabilizacyjna - odpowiada za postawę i sylwetkę właściciela.

Dwie ostatnie funkcje kręgosłupa mimo pozornego przeciwieństwa są od siebie ściśle współzależne. Z jednej bowiem strony kręgosłup stanowi oś podporową, element stabilny wobec ruchliwych kończyn i głowy oraz miejsce przyczepu ich mięśni. Z drugiej strony budowa kręgosłupa, jego elastyczność, zapewnia ruchy szyi i tułowia w kilku kierunkach. Trafne jest więc powiedzenie, że kręgosłup jest „tak stabilny, jak to możliwe i tak ruchomy, jak to potrzebne”. Z badań wynika, że funkcja stabilizacyjna kręgosłupa jest ważniejsza niż ruchowa, a z obserwacji praktycznych, że z kręgosłupem sztywnym (np. w zesztywniającym zapaleniu stawów kręgosłupa) można funkcjonować, natomiast z kręgosłupem wiotkim (np. w urazach rdzenia) – nie.

ROZDZIAŁ II

Postępowanie profilaktyczne, czyli jak zapobiegać przeciążeniom kręgosłupa w życiu codziennym

1. Ogólne zasady unikania przeciążeń

Opisane w części I przyczyny przeciążeń powinny, w zasadzie u każdego człowieka, powodować bóle kręgosłupa. Tak jednak nie jest, bowiem kręgosłup posiada ogromne możliwości kompensacji istniejących wad, zaburzeń stereotypów ruchowych, czy innych nieprawidłowości. Jak już wspomniano, załamanie jego wydolności następuje zazwyczaj, kiedy nałoży się na siebie jednocześnie kilka nieprawidłowości, np. na kręgosłup z istniejącymi wadami wrodzonymi nastąpi jednoczesne zadziałanie przeciążeń zawodowych lub przeciążeń związanych z czynnościami codziennymi. Najczęściej mamy ograniczone możliwości korekty wad wrodzonych, natomiast posiadamy znaczący wpływ na sposób życia i inne przeciążające uwarunkowania zewnętrzne.

W niniejszym rozdziale zostały przedstawione zasady postępowania mającego na celu zmniejszenie przeciążającego wpływu warunków życiowych i otaczającego środowiska oraz nieprawidłowych stereotypów ruchowych na kręgosłup. Omówiono je wspólnie dla grupy osób dotychczas zdrowych, jak i dla osób, u których przeciążenia już kiedyś doprowadziły do powstania zespołu bólowego i które aktualnie są zmuszone do postępowania zapobiegającego jego nawrotom. W obu przypadkach, dzięki poznaniu mechanizmów powstawania przeciążeń i zastosowaniu zasad zapobiegania im w codziennych sytuacjach życiowych, istnieją poważne szanse zatrzymania i niedopuszczenia do dalszego rozwoju choroby przeciążeniowej kręgosłupa i życia bez dolegliwości bólowych. Przedstawione zalecenia mają więc dla jednej grupy osób charakter zaleceń zapobiegawczych, dla drugiej leczniczych. Bywają także nazywane profilaktyką pierwotną i profilaktyką wtórną schorzeń kręgosłupa.

Profilaktyczne i lecznicze postępowanie w życiu codziennym to szeroka lista uwag praktycznych, zaleceń i wymogów. Stosować je należy szczególnie podczas wykonywania opisanych dalej czynności, powtarzanych przez człowieka wielokrotnie każdego dnia. Realizacja ich warunkuje możliwie skuteczną ochronę kręgosłupa przed przeciążeniami.

zapobieganie wystąpieniu dolegliwości bólowych kręgosłupa lub nawrotom incydentów bólowych nazywa się profilaktyką pierwotną schorzeń kręgosłupa w pierwszym i profilaktyką wtórną w drugim przypadku

Oczywiście, omówienie wszystkich czynników i sytuacji przeciążających nie jest możliwe. Równie nierealny byłby zamiar całkowitego ich wyeliminowania z naszego życia codziennego. Usunięcie jednak przynajmniej ich części, a szczególnie tych najbardziej typowych, najczęściej spotykanych i czyniących najwięcej szkód, jest absolutnie osiągalne, a także niezbędne, w szerokim postępowaniu profilaktycznym w społeczeństwie cywilizowanym. Część tych przeciążeń jest związana z wykonywaniem szerokiej gamy czynności codziennych i czynności zawodowych, w których dochodzi do zginania tułowia i pracy w przodopochyleniu. Spostrzeżenie to zostało wykorzystane do stworzenia przez Mac Kenziego, opisanej dalej, całej metody diagnostyczno–terapeutycznej.

Nauka prawidłowego wykonywania różnych codziennych czynności, jak np: pochylania się i podnoszenia z pozycji pochylonej, siedzenia, wstawania z pozycji siedzącej, leżenia, wstawania z pozycji leżącej, unoszenia rąk do góry, stania itd., należy do podstawowych zadań w programach, popularnych na świecie, tak zwanych szkół pleców. Należy do nich także instruktaż wykonywania typowych prac domowych i zawodowych: sprzątania, prania, prasowania, czynności higienicznych, dźwigania ciężarów, podnoszenia przedmiotów, jazdy samochodem, pracy przy komputerze, maszynie do szycia, taśmie produkcyjnej, itp.

nauka prawidłowego wykonywania różnych codziennych czynności i eliminacja z otoczenia człowieka przedmiotów i sprzętów, które przy wykonywaniu podstawowych czynności życiowych lub zawodowych wpływają niekorzystnie na kręgosłup, należy do podstawowych zadań w programach, popularnych na świecie, tak zwanych szkół pleców

Kolejnym zadaniem szkół pleców jest eliminacja z otoczenia człowieka przedmiotów i sprzętów, które przy wykonywaniu podstawowych czynności życiowych lub zawodowych wpływają niekorzystnie na kręgosłup oraz zalecenie używania przedmiotów i sprzętów prawidłowych, często indywidualnie dobranych według istniejących dla danej osoby wskazań. Dotyczy to takich przedmiotów codziennego użytku, jak: łóżka, krzesła, fotele, siedzenia samochodowe, sprzęty do sprzątania, stoły, biurka, komputery, poduszki, a także odzieży: pasków, biustonoszy, obuwia. Przedstawienie w niniejszym opracowaniu powyższych zasad, realizowanych w szkołach pleców, umożliwia zastosowanie takiego programu indywidualnie, na własny użytek, przez szerokie grono czytelników.

Wprowadzając do swojego życia program zapobiegania występowaniu przeciążeń kręgosłupa, a także innych części narządu ruchu w trakcie codziennej aktywności ruchowej, w pracy, a także w czasie wypoczynku, należy:

■ nauczyć się i utrwalić prawidłowe wzorce wykonywania podstawowych ruchów;

■ nauczyć się praktycznego zastosowania powyższych prawidłowych ruchów podczas codziennych czynności życiowych i zawodowych;

■ usunąć z otaczającego środowiska przedmioty i sprzęty wymuszające ruchy lub pozycje przeciążające i zamienić je w miarę możliwości na przedmioty i sprzęty oszczędzające kręgosłup;

■ nauczyć się prawidłowych form i sposobów wypoczynku i rekreacji;

■ wprowadzić do programu dnia codzienne wykonywanie ćwiczeń profilaktycznych.

■ w przypadku zaistnienia objawów choroby przeciążeniowej kręgosłupa dostosować rodzaj i charakter pracy, czynności codziennych oraz sprzętów do rodzaju i zaawansowania występujących zaburzeń.

Podsumowując, w profilaktyce choroby przeciążeniowej obowiązuje zasada przystosowania czynności życia codziennego, narzędzi, sposobów i intensywności wykonywanej pracy, rodzaju ubiorów, sposobów rekreacji itd. do wymogów kręgosłupa, a nie odwrotnie.

zasadą profilaktyki choroby przeciążeniowej jest przystosowanie czynności życia codziennego, narzędzi, sposobów i intensywności wykonywanej pracy, rodzaju ubiorów, sposobów rekreacji itd. do wymogów kręgosłupa, a nie odwrotnie

W kolejnych rozdziałach książki zostaną omówione sposoby praktycznej realizacji wszystkich wyżej wymienionych kierunków profilaktycznych. W szczególności:

■sposoby wykonywania podstawowych ruchów, czynności i zajęć codziennych;

■sposoby posługiwania się typowymi sprzętami domowymi;

■kryteria doboru sprzętów odpowiednich dla utrzymania kręgosłupa w zdrowiu;

■organizacja czynności zawodowych, w różnych zawodach, tym także w zawodzie rolnika;

■wzajemne relacje pomiędzy współżyciem seksualnym, a funkcjonowaniem kręgosłupa;

■zasady prawidłowego odżywiania i sposoby unikania najważniejszych zaniedbań żywieniowych i nałogów;

■zasady aktywności fizycznej i ćwiczeń kręgosłupa;

■sposoby eliminacji lub minimalizacji przeciążeń wynikających z nieprawidłowości budowy lub wad organizmu;

■zasady minimalizacji niekorzystnego wpływu przewlekłego stresu na układ mięśniowy kręgosłupa.

Powyższe i inne zagadnienia będą się w dalszych częściach opracowania przewijały wielokrotnie przy okazji omawiania różnych problemów.

2. Zapobieganie przeciążeniom w czasie chodzenia i biegania

Poruszanie się w pozycji pionowej – chodzenie i bieganie - jest cechą charakterystyczną gatunku ludzkiego. Do czynności tej natura przygotowała człowieka zupełnie nieźle. Niestety, nie przewidziała konieczności przystosowania budowy ciała i funkcji narządu ruchu do warunków, które przyniosła cywilizacja. Stąd szereg zaleceń umożliwiających unikanie przeciążeń podczas chodzenia wynika z konieczności życia w warunkach cywilizacyjnych. Dotyczą one zarówno wskazówek co do sposobu chodzenia i biegania, dobieranie miejsc do tych czynności, uprawiania chodzenia rekreacyjnego i sportowego jak i doboru obuwia do powyższych czynności.

2.1. Sposób chodzenia

Zalecany jest chód stosunkowo energiczny, z wyraźnym pozostawianiem nogi zakrocznej z tyłu. Niewskazane jest chodzenie powłócząc nogami, szurając, itp. Jest to tzw. chód starczy, spotykany, niestety także, u dorastającej młodzieży. Chód bez przeprostu biodra występuje ponadto u kobiet chodzących drobnymi kroczkami na bardzo wysokich obcasach. Brak fazy wyprostu biodra doprowadza do przykurczu stawów biodrowych, a to do przeciążania odcinka lędźwiowego kręgosłupa, jak i samych stawów biodrowych.

Rozdział III

Uprawianie różnych form aktywności ruchowej i sportu

1. Aktywność fizyczna a kręgosłup

W rozdziale tym chciałbym przedstawić aktualne poglądy na temat różnych form aktywności fizycznej z punktu widzenia korzystnego lub niekorzystnego oddziaływania na narząd ruchu - głównie kręgosłup.

1.1. Aktywność rekreacyjno-sportowa

Pod pojęciem aktywności rekreacyjnej należy rozumieć pozazawodowe zajęcia ruchowe, o charakterze masowym, możliwe do uprawiania i w praktyce stosowane przez jak najszerszą populację wiekową ludzi - najlepiej od dzieciństwa po wiek zaawansowany. Łączy ona element aktywności fizycznej z odprężeniem psychicznym, zabawą, zawiera wartości rozwijające i łączące osoby z różnych środowisk i w każdym wieku.

Omawiając rodzaje aktywności fizycznej pod kątem pozytywnego oddziaływania na kręgosłup można wyróżnić:

1) zajęcia ruchowe, które uprawiane systematycznie nie tylko nie powodują przeciążeń kręgosłupa, lecz zapobiegają jego chorobom;

2) zajęcia ruchowe, które na kręgosłup wpływają leczniczo i mogą zapobiegać kolejnym nawrotom dolegliwości.

Do pierwszej grupy można zaliczyć:

■nordic walking, czyli popularne chodzenie z kijkami,

■pływanie stylem zmiennym,

■ jazdę na rowerze tradycyjnym,

■ tenis stołowy,

■ bieganie w terenie,

■ turystykę górską i nizinną,

■ ukierunkowane ćwiczenia na siłowni,

■ żeglarstwo,

■ jazdę konna,

■ narciarstwo zjazdowe i biegowe (oczywiście przy unikaniu urazów narciarskich),

■różnego typu systemy ćwiczeń grupowych połączonych z muzyką i prowadzeniem przez wykwalifikowany personel, np. pilates;

■z mniej u nas popularnych: golf, kręgle, bowling.

W indywidualnym wyborze rodzaju rekreacji obowiązuje zasada stosowania odmiennego rodzaju wysiłku fizycznego i wykonywanych ruchów, od pozycji i ruchów wymuszonych zajęciem zawodowym i wykonywaną pracą.

Do wszystkich rodzajów aktywności fizycznej, zarówno rekreacyjnej jak i sportowej, najlepiej przystępować po solidnej rozgrzewce, czyli wykonaniu szeregu ruchów powodujących wzrost tętna i objawy pocenia się.

wszystkie rodzaje aktywności ruchowej wymagają, przed przystąpieniem, intensywnej rozgrzewki.

Odrębnego omówienia wymagają sposoby uprawiania najbardziej popularnych dziedzin rekreacji, jakimi są jazda rowerem i pływanie, przez osoby okresowo chorujące lub zagrożone bólami kręgosłupa. Osoby te mogą korzystać z obu tych form rekreacji, jednak pod pewnymi warunkami.

Jazda rowerem wymaga właściwego doboru sprzętu, czasu i miejsca jazdy. Zalecany jest rower o tradycyjnym ustawieniu wysokości kierownicy i siodełka, nisko umieszczoną poprzeczką ramy (jak w rowerach damskich) oraz amortyzacją przedniego widelca i siedziska. Rower dla osób z problemami kręgosłupa wymaga indywidualnego, bardzo precyzyjnego dobrania wielkości ramy i wysokości siodełka do wzrostu użytkownika – najlepiej w fachowym serwisie. Jazda rowerem wymaga siedzenia możliwie z wyprostowanym tułowiem i z głową bez wysuwania do przodu. Niewskazana jest jazda terenowa, po nierównym podłożu oraz pokonywanie zbyt długich dystansów bez odpoczynku.

Uprawiając pływanie, należy przestrzegać jego regularności i unikać dłuższych przerw w treningu oraz prób „nadrabiania” zaległości. Wybierać baseny lub akweny z ciepłą wodą, a w przypadku zbyt chłodnej, zastosować koniecznie rozgrzewkę przed wejściem do wody. Pływając, najlepiej co kilkadziesiąt metrów zmieniać styl. Niewskazane jest pływanie przez dłuższy czas jednym stylem, bez odpoczynków. Najbezpieczniejszy dla kręgosłupa szyjnego i lędźwiowego jest styl grzbietowy.

Do zajęć o charakterze rekreacyjno-sportowym, wpływających leczniczo w trakcie istniejących dolegliwości kręgosłupa można zaliczyć:

■ćwiczenia rehabilitacyjne indywidualne i w zorganizowanych grupach;

■ćwiczenia w wodzie;

■ćwiczenia typu pilates;

■ spacery terenowe, w tym nordic walking;

■pływanie stylem grzbietowym - z uwzględnieniem zasad wymienionych powyżej;

■ jazdę na rowerze treningowym;

■ taniec towarzyski.

Należy zaznaczyć, że podstawową formą aktywności fizycznej osób mających nawroty bólów kręgosłupa i będących w okresie pomiędzy kolejnymi zaostrzeniami dolegliwości, powinny być ćwiczenia rehabilitacyjne przywracające równowagę napięć mięśniowych i stymulujące mięśnie głębokiej stabilizacji tułowia - pod kierunkiem fizjoterapeuty. Dopiero po usunięciu zaburzeń mięśniowych za pomocą systematycznych ćwiczeń leczniczych, kiedy mamy narząd ruchu przygotowany do pewnych obciążeń, można myśleć o zajęciach typu sportowego wymienionych wcześniej.

podstawową formą aktywności fizycznej osób będących w okresie pomiędzy kolejnymi zaostrzeniami dolegliwości, powinny być ćwiczenia rehabilitacyjne przywracające równowagę napięć mięśniowych i stymulujące mięśnie głębokiej stabilizacji tułowia

Nie można jednak mówić o powrocie do bezpiecznego uprawiania sportów wybitnie przeciążających kręgosłup. Wiąże się to zawsze z ryzykiem nawrotów bólów.

2. Ćwiczenia

2.1. Zasady ćwiczeń ogólnieusprawniających

GRUPA I ĆWICZENIA ROZLUŹNIAJĄCE

Ćwiczenia rozluźniające mięsień prostownik grzbietu

Ćwiczenie 1:

Pozycja wyjściowa: Siad na piętach z tułowiem zgiętym do przodu, łokcie oparte o podłoże, grzbiet wypchnięty do góry, dłonie lekko przyciągają głowę w kierunku kolan, rys.:

Ćwiczenie

1. Wykonać wdech i lekko zaoporować dłońmi na głowę, zapobiegając prostowaniu kręgosłupa. Wytrzymać 5–7 sekund, rys A.

2. Wydech, rozluźnić się 2–3 sekundy i delikatnie pogłębiać zgięcie całego kręgosłupa przez przyciąganie głowy w kierunku kolan i wypychanie części lędźwiowej w górę przez dalsze 5–7 sekund.

Powtarzać 3-4 razy, rozpoczynając każde powtórzenie od uzyskanego kąta zgięcia kręgosłupa piersiowo–lędźwiowego.

Omówienie: Ćwiczenie intensywnie rozluźnia napięte mięśnie grzbietu – szczególnie prostownik grzbietu w części szyjnej i lędźwiowej.

U osób nie tolerujących powyższej pozycji wyjściowej można zalecić wykonywanie ćwiczenia leżąc kolejno na jednym i drugim boku, ze stopami opartymi o ścianę, jak na rys. B. Kolejne fazy ćwiczenia są w tej pozycji identyczne z opisanymi powyżej.

GRUPA II ĆWICZENIA WZMACNIAJĄCE

Ćwiczenia wzmacniające mięśnie brzucha

Ćwiczenie 5

Pozycja wyjściowa: Ułożenie na grzbiecie z ugiętymi stawami biodrowymi i kolanowymi. Dłonie splecione na brzuchu, stopy uciskają na podłoże, rys.:

Ćwiczenie

1. Wdech, napiąć mięśnie brzucha, wciągając dolną część brzucha w głąb miednicy, z jednoczesnym przyciskaniem brody do klatki piersiowej, a stóp i okolicy lędźwiowej do podłoża, wytrzymać 5–7 sek., rys.

2. Wydech, rozluźnić się i położyć głowę.

3. Powtarzać 5–10 razy.

Omówienie: Ćwiczenie wzmacnia mięsień poprzeczny, mięśnie dna miednicy i prosty brzucha z tzw. sterowania górnego.

Ćwiczenie 6

Pozycja wyjściowa: Ułożenie na grzbiecie z ugiętymi stawami biodrowymi i kolanowymi. Stopy uciskają na podłoże, ręce wyciągnięte wzdłuż tułowia.

Ćwiczenia mięśni odcinka piersiowego kręgosłupa

Program ćwiczeń proponowany dla zapobiegania przeciążeniom odcinka piersiowego kręgosłupa zawiera zarówno ćwiczenia ukierunkowane na przeciwdziałanie powstawaniu zaburzeń mięśniowych, jak i na uruchamianie, często tu spotykanych, zablokowań czynnościowych stawów kręgosłupa i żeber. Ćwiczenia mają także na celu poprawę czynności oddechowej klatki piersiowej i zapewnienie prawidłowego stereotypu oddechowego.

Ćwiczenie 1

Pozycja wyjściowa: Pozycja stojąca, ramiona odwiedzione w bok z dłońmi zrotowanymi w przeciwne strony, tak, aby jedna była skierowana kciukiem do dołu (lewa), a druga kciukiem do góry (prawa). Łopatki ściągnięte razem w kierunku do kręgosłupa i w dół (jak na rys. w okienku), barki obniżone, rys.:

Ćwiczenie

1. Skręcić głowę w stronę dłoni z kciukiem do dołu, (w lewo) wykonać wdech i wytrzymać powyższą pozycję ze złączonymi łopatkami do granicy oporu przez okres 5–7 sekund.

2. Rozluźnić się, wykonać wydech i wolno pogłębiać rotację ramion i dłoni w przeciwnych kierunkach, do granicy oporu przez okres 7–10 sek. z jednoczesną dalszą rotacją głowy do oporu, rys. A.

3. Wykonać wdech i powtarzać jak w p. 1 i 2 2–3 razy, rozpoczynając od osiągniętej uprzednio granicy ruchu rotacji i starając się po każdym wydechu delikatnie zwiększać zakres rotacji głowy i ramion.

4. Zmienić kierunek rotacji ramion tak, aby kciuk uprzednio skierowany do dołu był zwrócony w górę oraz kierunek rotacji głowy w stronę przeciwną — w prawo (twarz zawsze w stronę kciuka skierowanego do dołu) , rys. B.

5. Pogłębiać rotację głowy i ramion, jak w punktach 1–3, z powtarzaniem powyższego cyklu 2–3 razy,

Uwaga!

Ćwiczenia mięśni odcinka szyjnego kręgosłupa

Zaburzenia równowagi mięśniowej odgrywają ogromnie ważną rolę w procesie rozwoju przeciążeń w odcinku szyjnym kręgosłupa. Powstają one w tej części kręgosłupa szczególnie łatwo. Przyczyną jest nakładanie się licznych czynników niekorzystnych dla pracy mięśni, występujących w odcinku szyjnym, takich jak: znaczny ciężar głowy, ogromna ruchomości szyi, słaba stabilizacja kręgów szyjnych, wrażliwość mięśni na sytuacje stresowe, konieczność ochraniania szczególnie wrażliwych struktur naczyniowych, nerwowych, dróg oddechowych, itd. Istniejące w tym odcinku mięśnie posturalne, mają więc wyjątkowe uwarunkowania i predyspozycje do ulegania przeciążeniom i utrwalonym przykurczom. W programie ćwiczeń rozluźnienie tych grup mięśniowych stanowi więc zadanie kluczowe.

Zgodnie z moimi doświadczeniami, samodzielne rozluźnianie mięśni przykurczonych kręgosłupa szyjnego jest trudne i aby było skuteczne, powinno być w zasadzie prowadzone przez terapeutę. Samodzielne wykonywanie przez pacjenta ćwiczeń rozluźniających można zalecić w przypadkach:

■ przykurczy niewielkiego stopnia;

■ jako ćwiczenia profilaktyczne u osób bez zaburzeń i dolegliwości bólowych;

■ kontynuacji leczenia z terapeutą.

Z kolei w obrębie innych grup mięśni, niekorzystną rolę w odcinku szyjnym odgrywa ich osłabienie. Stąd konieczność stosowania ćwiczeń wzmacniających ukierunkowanych na te grupy mięśniowe. Są one ćwiczeniami łatwiejszymi do nauczenia i mogą być, po przeszkoleniu, wykonywane przez wszystkich pacjentów samodzielnie.

Przedstawiony dalej program ćwiczeń realizuje zasadę przywracania równowagi napięć mięśniowych, z zastrzeżeniem respektowania przypadków wymienionych powyżej. Większość mięśni kręgosłupa szyjnego sięga swoimi przyczepami do odcinka piersiowego, dlatego wykonywane ćwiczenia w znacznej mierze dotyczyć muszą obu tych części kręgosłupa. Z tej przyczyny niektóre ćwiczenia, opisane poniżej, są identyczne z podanymi wcześniej ćwiczeniami dla odcinka piersiowego. Ze względów praktycznych metodykę ich wykonywania powtarzam w całości.

Ćwiczenie 1 (ćwiczenie identyczne z ćwiczeniem 1 dla odcinka piersiowego)

Pozycja wyjściowa: Pozycja stojąca, ramiona odwiedzione w bok z dłońmi zrotowanymi w przeciwne strony, tak, aby jedna była skierowana kciukiem do dołu (lewa), a druga kciukiem w górę (prawa). Łopatki ściągnięte razem w kierunku do kręgosłupa i w dół, barki obniżone, rys.:

Ćwiczenie

1. Skręcić głowę w stronę dłoni z kciukiem do dołu do granicy oporu, wykonać wdech i wytrzymać powyższą pozycję ze złączonymi łopatkami przez okres 5–7 sekund.

2. Rozluźnić się, wykonać wydech i wolno pogłębiać rotację ramion w przeciwnych kierunkach, do granicy oporu, z jednoczesną dalszą rotacją głowy do oporu przez okres 7–10 sek., rys. A.

3. Wykonać wdech i powtarzać jak w p. 1 i 2 2–3 razy, rozpoczynając od osiągniętej uprzednio granicy ruchu rotacji i starając się po każdym wydechu delikatnie zwiększać zakres rotacji głowy i ramion.

4. Zmienić kierunek rotacji ramion tak, aby kciuk uprzednio skierowany do dołu był zwrócony w górę oraz kierunek rotacji głowy w stronę przeciwną — w prawo (twarz zawsze w stronę kciuka skierowanego do dołu) – rys. B.

5. Pogłębiać rotację głowy i ramion, jak w punktach 1–3, z powtarzaniem powyższego cyklu 2–3 razy.

Uwaga!

Podczas ćwiczenia starać się utrzymać głowę w pionie, łopatki złączone razem i obciągnięte w dół (jak na rys. w okienku).

ROZDZIAŁ IV

Jak postępować w czasie ostrych bólów kręgosłupa - porady dla tych, którzy aktualnie cierpią

1. Bóle odcinka lędźwiowego kręgosłupa

Przedstawione poniżej uwagi dotyczą sposobów zachowania się w okresie ostrych dolegliwości bólowych i nie należy ich traktować jako sposobu samoleczenia. Mają one stanowić informację, jak w tym trudnym okresie wykonywać niezbędne czynności życiowe w sposób możliwie bezpieczny i jak najmniej bolesny. Mają być przy tym korzystnym uzupełnieniem terapii zastosowanej przez leczącego lekarza. Zrozumiałe, że nie wszystkie przedstawione wskazówki znajdą zastosowanie w poszczególnych indywidualnych przypadkach, tym niemniej, większość z nich sprawdza się u chorych przeze mnie leczonych. Są one przydatne szczególnie w grupie chorych z bólami kręgosłupa na tle uszkodzenia krążka międzykręgowego (przepukliną lub wypukliną dyskową) z uciskiem korzeniowym, u których nasilenie bólu większość czynności codziennych ogranicza lub czyni niemożliwymi do wykonania.

W okresie ostrych bólów zasadą jest wprawdzie maksymalne ograniczenie aktywności fizycznej, są jednak sytuacje codzienne, wymagające wykonywania pewnych ruchów i czynności. Z nimi osoba będąca nawet w okresie najdotkliwszych bólów lędźwiowych, jakoś musi sobie poradzić. Jak to wykonać w praktyce starałem się przedstawić w dalszej części rozdziału.

1.1. Ułożenie chorego – pozycje ułożeniowe

W ostrych dolegliwościach bólowych spowodowanych uszkodzeniem krążka międzykręgowego w odcinku lędźwiowym leżenie w odpowiednich pozycjach ułożeniowych jest najbezpieczniejszym, najprostszym i często najważniejszym sposobem postępowania, jaki można zastosować w warunkach domowych. Istotne jest przy tym na czym i w jakiej pozycji się leży. W ostatnich latach odeszło się od zaleceń leżenia na twardym podłożu. Z mojego doświadczenia wynika, że najkorzystniejszym dla chorego posłaniem jest niezapadający się materac z gąbki lub lateksu ogrubości 7-10 cm., położony na podłodze lub płycie drewnianej. Leżenie na zupełnie twardym podłożu u części chorych okazuje się być przyczyną dodatkowego cierpienia.

w ostrych bólach lędźwiowych pozycję ułożeniową należy dobierać indywidualnie, kierując się założeniem poszukiwania takiego położenia ciała, w którym ból jest najmniejszy.

Pozycję ułożeniową w zasadzie należy dobierać indywidualnie, kierując się założeniem poszukiwania takiego położenia ciała, w którym ból jest najmniejszy. U wielu chorych korzystne jest ułożenie na plecach w pozycji „przewróconego krzesła”, z nogami zgiętymi w stawach na złożonych kocach, pudle, lub piłce szwajcarskiej. Ważne, by ułożenie było na tyle wysoko, aby pośladki wisiały nieco nad podłożem (rys.).

Sposób ułożenia chorego w pozycji „krzesełkowej”

Niektórzy chorzy lepiej tolerują pozycję na brzuchu lub na boku, z podłożonymi wałkami indywidualnie podpierającymi kręgosłup w położeniu najmniejszego bólu (rys.).

Sposób ułożenia chorego w pozycji na brzuchu

2. Bóle odcinka szyjnego kręgosłupa

Chorzy z bólami zlokalizowanymi w odcinku szyjnym, jak i promieniującymi do głowy, łopatki lub kończyny górnej, zazwyczaj lepiej znoszą pozycję pionową niż leżącą, ruch niż bezruch. Stąd mniejsza ilość ograniczeń ruchowych uniemożliwiających czynności życiowe, niż przy problemach z odcinkiem lędźwiowym.

Spanie w pozycji półsiedzącej przy bólach szyjnych

Ze względu na nadwrażliwość chorego odcinka kręgosłupa na przechłodzenie, ważne jest utrzymanie stałej temperatury, poprzez zabezpieczenie szyi, (np. szalikiem). Chorzy z silnymi bólami szyi źle tolerują pozycję leżącą, stąd zaleca się im spanie w pozycji półsiedzącej, z rękami opartymi na podłokietnikach, a głową i okolicą karkową popodpieraną poduszkami, (rys.). Przy bólach promieniujących do barku bolącą kończynę układa się na dużej poduszce umieszczonej pod pachą. Podłożenie takiej poduszki pod pachę przynosi ulgę w bólach promieniujących także w ciągu dnia, w pozycji pionowej, podczas siedzenia lub chodzenia, (rys.).

Rozdział V

Co warto wiedzieć o leczeniu

1. Metody leczenia w okresie ostrych dolegliwości bólowych kręgosłupa

W pierwszym rozdziale książki wspomniałem, że ból w obrębie kręgosłupa może być skutkiem znacznej liczby zróżnicowanych przyczyn. Jedne z nich bywają zupełnie błahe i cofają się samoistnie, a powodowany nimi ból ustępuje szybko (np. bóle spowodowane przeciążeniem tkanek miękkich okołokręgosłupowych). Inne są z kolei bardzo poważne, przebiegają często z uszkodzeniem tkanek, a ich skutki wiążą się z trwałymi zaburzeniami neurologicznymi i uszkodzeniem funkcji narządu ruchu (np. przepukliny krążka międzykręgowego). Intensywność odczuwania bólu często nie ma przy tym związku z ciężkością uszkodzeń. Bywa, że błahe przyczyny są źródłem równie silnych dolegliwości bólowych jak poważne i nieodwracalne uszkodzenia tkanek kręgosłupa. Często tych przyczyn jest kilka jednocześnie i nakładają się na siebie dodatkowo komplikując obraz kliniczny. Wadą wielu metod czy systemów leczniczych jest skupienie się na jednej przyczynie bólu, nie zauważając lub lekceważąc inne. Z punktu widzenia odczuwania dolegliwości przez chorego nie ma znaczenia czy cierpi z powodu przepukliny dyskowej, punktu maksymalnej bolesności, przeciążonego więzadła, czy zablokowanego stawu. Chory chce by go po prostu nie bolało. Natomiast z punktu widzenia leczącego lekarza lub fizjoterapeuty stwarza to diametralną różnicę, bowiem w każdym tym przypadku leczenie jest odmienne. Dlatego o ustaleniu przyczyn aktualnego incydentu bólowego i w związku z tym rodzaju zastosowanego leczenia, zawsze musi zadecydować wnikliwa diagnostyka lekarska.

o ustaleniu przyczyn aktualnego incydentu bólowego i w związku z tym o rodzaju zastosowanego leczenia, zawsze musi zadecydować wnikliwa diagnostyka lekarska

Każde podjęcie leczenia na własną rękę, lub przez osoby spoza środowiska lekarskiego, przy braku ustalenia aktualnej przyczyny wystąpienia dolegliwości, wiąże się z ryzykiem przeoczenia objawów poważnej choroby, przeciążenia lub pogłębienia już istniejących nieprawidłowości. Podkreślam raz jeszcze – aktualnej przyczyny, bowiem procesy bólowe kręgosłupa mają charakter dynamiczny i w każdorazowym badaniu może istnieć inna przyczyna bieżących dolegliwości, a to co rozpoznano nawet kilka dni lub tygodni temu, dzisiaj może być zupełnie nieaktualne – pomimo pozornego podobieństwa dolegliwości bólowych odczuwalnych przez chorego.

procesy bólowe kręgosłupa mają charakter dynamiczny i w kolejnych badaniach może się okazać, że w chwili obecnej, inna przyczyna jest powodem aktualnie największych dolegliwości, co wymaga innej metody leczenia

Nie mniej, warto jednak wiedzieć, jakimi metodami leczniczymi medycyna aktualnie dysponuje w walce z epidemią bólów kręgosłupa. Warto też poznać działanie poszczególnych metod i zabiegów leczniczych - zwłaszcza tych rzadziej stosowanych, mniej popularnych, decyzję o ich zastosowaniu pozostawiając zawsze kompetencji lekarza, a ich wykonanie profesjonalnym specjalistom.

Najogólniej, metody leczenia ostrych zespołów bólowych kręgosłupa można podzielić na operacyjne i zachowawcze.

1.1. Leczenie operacyjne

Ze zrozumiałych względów, leczenie operacyjne budzi najwięcej emocji i kontrowersji, stąd zagadnienie to omówię nieco szerzej.

Mówiąc o operacyjnym leczeniu w zespołach bólowych kręgosłupa, myślimy, z niewielkimi wyjątkami, o operacjach przepuklin jądra miażdżystego krążka międzykręgowego (tzw. operacjach „wypadnięcia dysku”) i o nich będzie głównie mowa. Znacznie rzadziej wykonuje się operacje ześlizgów, niestabilności, zmian zwyrodnieniowych, ciasnoty otworów międzykręgowych, ciasnoty (stenozy) kanałowej, nie wspominając o patologiach urazowych, nowotworowych i innych. Zaburzenia określane ogólnie jako „dyskopatia” nie stanowią podstawy do kierowania na leczenie operacyjne. Zaznaczyć należy, że biorąc pod uwagę jak częstym zjawiskiem w całej populacji ludzkiej są bóle kręgosłupa, konieczność wykonywania operacji dotyczy marginalnej części całej grupy chorych. Wynika to z faktu, że spośród wszystkich przyczyn bólów kręgosłupa w przebiegu choroby przeciążeniowej, przepukliny dyskowe stanowią jedynie pewien odsetek. A z całej grupy chorych z przepukliną jedynie 7-10 procent chorych ma bezwzględne wskazania do zastosowania leczenia operacyjnego. W tych przypadkach podjęcie decyzji operacyjnej jest jednak bardzo ważne i wymaga z jednej strony kompetencji i odpowiedzialność decydującego lekarza, a z drugiej, akceptacji takiej metody leczenia przez chorego.

kwalifikację operacyjne w zespołach bólowych kręgosłupa mają głównie tylko chorzy z przepukliną jądra miażdżystego, lecz, wśród tych chorych, jedynie 7-10 procent ma bezwzględne wskazania do zastosowania leczenia operacyjnego

Powaga decyzji wynika z faktu, że skutkiem przeoczenia bezwzględnych wskazań do wykonania zabiegu może być trwałe uszkodzenie elementów układu nerwowego, z niedowładem mięśni kończyn, czy nietrzymaniem moczu lub stolca. Należy zaznaczyć, że nawet już zaistniałe objawy takiego uszkodzenia mogą się cofnąć, jeżeli operacja będzie wykonana w pierwszych kilkudziesięciu godzinach po wystąpieniu przepukliny. Przeciąganie tego okresu zmniejsza szansę na regenerację uszkodzonych korzeni nerwowych i przedłuża okres leczenia, mimo prawidłowo wykonanej operacji.

Uwagi końcowe

Przedstawione i omówione powyżej sposoby zapobiegania przeciążeniom kręgosłupa, niezależnie od tego, jak szeroko autor starałby się je opisać, nie wyczerpują wszystkich sytuacji, jakie nam niesie życie codzienne.

Ponadto, pomimo najlepszych chęci przestrzegania nawet najbardziej trafnych zaleceń, wymogi życia, w tym funkcjonowania w środowisku cywilizacyjnym, w ostatecznym rozrachunku skutecznie ograniczają rezultaty takiej profilaktyki.

Najbardziej efektywnym wydaje się więc postępowanie kompromisowe. Sprowadza się ono do bezwzględnego i konsekwentnego realizowania tych zaleceń zapobiegawczych, których istotą jest zmiana przyzwyczajeń i nawyków. Jest to zadanie stosunkowo najprostsze, możliwe do wprowadzenia w każdym momencie życia. Równie możliwa jest eliminacja negatywnego wpływu na narząd ruchu niektórych wad wrodzonych w innych częściach ciała, np. wad stóp, czy wad zgryzu. W dalszym natomiast etapie, w miarę możliwości, należy dążyć do przystosowania swojego najbliższego środowiska i otoczenia tak, aby było przyjazne dla narządu ruchu i nie wywoływało przeciążeń. Wprowadzenie nawet tak podstawowych zasad do swojego życia codziennego umożliwi zniwelowanie znacznej części szkodliwych wpływów tych sytuacji przeciążających, których całkowite wykluczenie nie jest w żaden sposób realne.

Podsumowując, należy więc:

Ośrodek Leczniczo-Rehabilitacyjny

NATURA

Busko Zdrój, ul. Chopina 9

tel. 41 378 70 56, +48 512 553 999

www.natura.med.pl

Kameralny Ośrodek dr Jerzego i Jadwigi Stodolnych

oferuje 6 – cio i 13 – dniowe specjalistyczne turnusy sanatoryjne:

turnus: „BOLESNY KRĘGOSŁUP”

(lędźwiowo – krzyżowy, piersiowy, szyjny)

turnus: „KRĘGOSŁUP PO OPERACJI”

turnus: „BOLESNY BARK”

turnus: „CHORY STAW ŻUCHWOWO – SKRONIOWY”

turnus: „CHORE BIODRO / BIODRO PO OPERACJI”

turnus: ”CHORE KOLANO / KOLANO PO OPERACJI”

Turnusy medycyny estetycznej i SPA:

turnus: „ZATRZYMAJ ZDROWIE I URODĘ”

turnus: „ZOSTAW STRES – PRZYJEDŹ PO ZDROWIE”

■ dla osób ze schorzeniami narządu ruchu (bóle kręgosłupa, biodra, kolana, bolesny bark, dysfunkcje stawu skroniowo – żuchwowego) rehabilitacja przed i pooperacyjna kręgosłupa i stawów,

■ dla osób z problemami skóry i ciała, zabiegi z zakresu medycyny estetycznej - botox, mezoterapia, wypełnianie zmarszczek, zabiegi kosmetologiczne.

Ośrodek dysponuje szeroką bazą profesjonalnych zabiegów z zakresu fizykoterapii, kinezyterapii i balneoterapii. Indywidualne podejście, zaangażowanie personelu i stosowanie najnowszych metod fizjoterapeutycznych gwarantuje pacjentom leczenie na najwyższym poziomie.

Gabinet Leczenia Chorób Narządu Ruchu

NATURA

Dr n. med. Jerzy Stodolny

specjalista rehabilitacji chorób narządu ruchu,

specjalista medycyny manualnej

Busko Zdrój, ul. Chopina 9

tel. 41 378 70 56; 512 553 999

www.natura.med.pl

Kielce, Al.Szajnowicza-Iwanowa 13F

tel. 41-344-70-69; 793-801-831

Porady i zabiegi lecznicze w zespołach bólowych i chorobie zwyrodnieniowej kręgosłupa i stawów, stanach pourazowych, bólach głowy i migrenie, zaburzeniach równowagi, wadach postawy i zaburzeniach rozwojowych u dzieci, dysfunkcji narządu żucia i stawów żuchowo-skroniowych, bólach kości ogonowej, wadach stóp.

Stosowane metody leczenia:

— terapia manualna kręgosłupa i stawów kończyn (terapia tkanek miękkich),

— igłoterapia,

— mezoterapia,

— relaksacje poizometryczne.

Gabinet Medycyny Estetycznej

NATURA

Dr Jadwiga Matla-Stodolna

specjalista dermatolog,

medycyny estetycznej i akupunktury

Busko Zdrój, ul. Chopina 9

tel. 41 378 70 56; 512 553 999

www. natura.med.pl

Kielce, Al.Szajnowicza-Iwanowa 13 F

tel. 41-344-70-69

Porady i zabiegi w problemach skóry i ciała:

— wypełnianie zmarszczek

— botox,

— kwas hialuronowy,

— mezoterapia,

— głębokie peelingi enzymatyczne,

— kriodestrukcja – wymrażanie zmian skórnych,

— laserowe zamykanie naczynek,

— usuwanie włókniaków, przebarwień,

— laserowa depilacja,

— badanie zmian skórnych dermatoskopem,

— badanie włosów na mikroelementy.

— leczenie grzybicy i regeneracja paznokci laserem Lunula

Centrum Badania i Leczenia Stóp

„ZDROWA STOPA”

Dr n. med. Joanna Stodolna - Tukendorf

Kielce, Al. Szajnowicza-Iwanowa 13 F

tel. 41 344 70 69, 793-801-831

www.zdrowastopastodolny.pl

Busko Zdrój, ul. 1-go Maja 23 A

tel. 501-150-045 www.zdrowastopa.net

Łączymy znajomość problematyki stóp i narządu ruchu z najnowszymi osiągnięciami technicznymi:

— Komputerowe badanie stóp i kończyn dolnych, ćwiczenia i terapia

— Indywidualne, termoformowalne wkładki korygujące – dla dzieci, dorosłych, sportowców i narciarzy

— Pedicure podologiczny – leczenie wrastających paznokci, pielęgnacja stopy cukrzycowej, łuszczycowej,rekonstrukcja płytki paznokciowej, usuwanie odcisków

— Dezynfekcja obuwia i wkładek

— Laser Lunula – najbardziej skuteczna metoda leczenia grzybicy i regeneracji paznokci