Recenzent

Prof. ndzw. dr hab. Piotr Masiukiewicz

Wydawca

Magdalena Ścibor

Koordynator produkcji

Mariola Iwona Keppel

Projekt okładki i stron tytułowych

Przemysław Spiechowski

Zdjęcia na okładce

JOAT/Shutterstock

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Michał Latusek / konwersja.virtualo.pl

Copyright © by Jacek Adamek, Warszawa 2016.

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2016 r., (wyd. I)

Warszawa 2016

ISBN: 978-83-01-18926-6

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl

www.pwn.pl

Spis treści

Wprowadzenie

ROZDZIAŁ I. Europa a finanse muzułmańskie

1.1. Gospodarka Halal i jej obraz statystyczny – zarys

1.2. Finanse muzułmańskie w Europie – uwarunkowania rozwoju

1.2.1. Bankowość muzułmańska

1.2.2. Muzułmańskie certyfikaty Sukuk

1.2.3. Muzułmańskie fundusze inwestycyjne

1.2.4. Muzułmański rynek ubezpieczeń Takaful

1.2.5. Pozostałe muzułmańskie instytucje finansowe

1.3. Finanse muzułmańskie w wybranych krajach Europy

1.3.1. Finanse muzułmańskie w Rosji

1.3.2. Finanse muzułmańskie w Niemczech

1.3.3. Finanse muzułmańskie w Luksemburgu

1.3.4. Finanse muzułmańskie w Wielkiej Brytanii

1.4. Finanse muzułmańskie w Europie – wyzwania

ROZDZIAŁ II. Zasada podziału zysków i strat i jej odzwierciedlenie w muzułmańskich produktach finansowych – dlaczego praktyka finansów muzułmańskich oddala się od swych korzeni?

2.1. Podział zysków i strat, jako cecha finansów muzułmańskich – założenia

2.2. Operacyjne zastosowanie zasady podziału zysków i strat – istota kontraktów Muszaraka i Mudaraba

2.3. Podział zysków i strat w praktyce funkcjonowania muzułmańskich instytucji finansowych

ROZDZIAŁ III. Kard hasan – dobroczynna pożyczka

3.1. Kard hasan – charakterystyka

3.2. Kard hasan – wymogi operacyjne

3.3. Kard hasan – praktyka wykorzystania

3.3.1. Produkty depozytowo-kartowe a Kard hasan

3.3.2. Produkty pożyczkowe a Kard hasan

ROZDZIAŁ IV. Rada ds. Szariatu – spojrzenie na ideę i zasady ładu korporacyjnego w muzułmańskiej instytucji finansowej

4.1. Islam a ład korporacyjny

4.2. Rada ds. szariatu jako element muzułmańskiego ładu korporacyjnego

4.3. Praktyka nadzoru religijnego nad muzułmańskimi instytucjami finansowymi – przegląd formuł i modeli

4.3.1. Malezyjski model nadzoru religijnego

4.3.2. Nadzór religijny w Wielkiej Brytanii

ROZDZIAŁ V. Zakat a muzułmańska koncepcja podatku i opodatkowania

5.1. Państwo w islamie – istota, funkcje

5.2. Muzułmańskie spojrzenie na podatki

5.3. Zakat – muzułmańska jałmużna

5.4. Praktyka i rys statystyczny Zakat

ROZDZIAŁ VI. Muzułmański księgowy w świetle teorii odpowiedzialności (accountability theory)

6.1. Teoria odpowiedzialności

6.2. Rachunkowość muzułmańska a teoria odpowiedzialności

6.3. Sylwetka muzułmańskiego księgowego – uwarunkowania i oczekiwania

ROZDZIAŁ VII. Polskie związki z ekonomią i finansami Halal w świetle dyskusji nad problemem uboju rytualnego

7.1. Koncepcja Halal i jej odniesienie do produktów konsumpcyjnych

7.2. Światowy rynek żywności Halal – uwarunkowania i perspektywy rozwoju

7.3. Ubój rytualny – wybrane zagadnienia

7.4. Polscy producenci na rynku żywności Halal a problematyka uboju rytualnego

Wnioski końcowe

Literatura

Spis stron internetowych

Spis tabel

Spis rysunków

Spis wykresów i rycin

Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Mojej Żonie i Córce.

Wprowadzenie

„Finanse muzułmańskie”, „ekonomia islamu” czy „bankowość bezodsetkowa” to pojęcia znajdujące swoją ugruntowaną pozycję w przestrzeni publicznej i naukowej. Fakt ten tłumaczyć można wieloma czynnikami. W ich zbiorze wskazać na pewno należy:

• fenomen wysokiej dynamiki rozwoju segmentu globalnej gospodarki, tworzonego przez tzw. ekonomię Halal wraz z jej sektorami, szczególnie sektorem finansowym,

• rosnącą liczbę muzułmanów, stanowiącą obecnie około 1/5 populacji mieszkańców ziemi,

• działania poznawczo-analityczne, skierowane na poszukiwanie i wykorzystanie nisz rozwojowych, lokowanych w gospodarce funkcjonującej w zgodzie z regułami islamu.

Konsekwencją zwiększającego się zainteresowania tematyką gospodarczego oblicza islamu staje się fakt rozszerzenia zbioru osób zainteresowanych jego analizą i oceną o ekonomistów, którzy poprzez swe badania przyczyniają się do poznania i lepszego zrozumienia istoty muzułmańskiej koncepcji gospodarki wraz ze wszystkimi elementami i regułami ją tworzącymi oraz problemami, które jej dotyczą. Jak podkreśla R. Krawczyk (2013, s. 13):

(...) Islam przestał być wyłącznym polem badania religioznawców i orientalistów (...) W tym sensie i paradoksalnie – spełniło się marzenie wielu ambitnych przywódców: wyszedł z wielowiekowej izolacji i przekształcił się w problem światowy...

Książka ta, swą treścią wpisuje się w nurt poznawczo-analitycznych badań nad wybranymi, współczesnymi problemami finansów muzułmańskich. Ich prezentację i autorską ocenę przyjęto za cel główny pracy. Zagadnienia szczegółowe, będące przedmiotem prowadzonych rozważań, określają z kolei cele jednostkowe, przypisane w swej realizacji do poszczególnych części niniejszego opracowania. Ich osiągnięcie, w zamierzeniu autora, będzie możliwe dzięki sformułowaniu odpowiedzi na poniższe pytania badawcze:

1. W jaki sposób muzułmańska formuła prowadzenia działalności finansowej przenika do Europy i wybranych jej krajów, jakie są historyczne i przyszłe uwarunkowania tego procesu?

2. Jakie własności muzułmańskich instrumentów finansowych opartych na zasadzie podziału zysków i strat, wraz z uwarunkowaniami ich wykorzystania, decydują o ograniczonym znaczeniu tych produktów w portfelach muzułmańskich instytucji finansowych?

3. Jakie znaczenie dla muzułmańskiej koncepcji finansów oraz dla samych wyznawców religii islamu ma transakcja Kard hasan?

4. Jaką rolę w muzułmańskich instytucjach finansowych i/lub muzułmańskim systemie finansowym odgrywa Rada ds. szariatu?

5. W czym wyraża się specyfika muzułmańskiego podejścia do podatków i opodatkowania oraz w jaki sposób znajduje ona swe odzwierciedlenie w teorii i praktyce Zakat?

6. Jak i w jakich obszarach islam kształtuje i wyznacza cechy właściwe dla praktyków rachunkowości muzułmańskiej?

7. Czy i jak kulturowe środowisko prowadzenia aktywności gospodarczej determinuje swobodę podejmowania działań zgodnych z kanonami wyznawanej wiary oraz czy krajowi producenci mięsa pozyskiwanego w drodze uboju naturalnego powinni wykorzystywać szanse, które stawia przed nimi dynamiczny rozwój ekonomii Halal z jej sektorem żywnościowym?

Wybór poszczególnych problemów tworzących kanwę prowadzonych w pracy rozważań nie jest przypadkowy:

• po pierwsze, poprzez przyjęcie założenia o szeroko aspektowym podejściu do istoty finansów muzułmańskich podjęto próbę prezentacji pozornie odległych od siebie zagadnień, dla których, w opinii autora, można znaleźć wspólny mianownik, wyznaczany przez to, co nazywamy teorią i praktyką finansów pozostających w zgodzie z regułami islamu,

• po drugie, ujęte w książce kwestie tworzą płaszczyznę rozpoznania nowych, często ukrytych dla czytelnika lub słabo ujawnianych oblicz finansów muzułmańskich, dając przyczynek do procesów poznawczo-porównawczych, skierowanych na powiększenie wiedzy na temat ich specyfiki i uwarunkowań rozwojowych,

• po trzecie, tematyka poszczególnych rozdziałów skupia się na zagadnieniach, które w krajowej literaturze tematu są pomijane, albo (w opinii autora) traktowane, jako poboczne, pozostając poza głównym nurtem rozważań na temat istoty finansów muzułmańskich,

• po czwarte wreszcie, problematyka i treść poszczególnych rozdziałów książki jest swego rodzaju reakcją na pytania i wątpliwości zgłaszane przez studentów i słuchaczy różnego typu studiów, na których jej autor prowadził zajęcia z zakresu zagadnień ekonomii i finansów muzułmańskich, kulturowych uwarunkowań rozwoju rachunkowości czy mikrofinansów.

Odpowiedzi na przedstawione wyżej pytania, a zarazem realizacji celu niniejszego opracowania, podporządkowano zespół wykorzystanych metod i narzędzi badawczych. Szczególnie przydatne w realizacji wyznaczonych zadań okazały się: metoda krytycznej analizy literatury tematu wraz z analizą regulacji prawnych, metoda analizy porównawczej, studia przypadków oraz metody opisu słownego, tabelarycznego i graficznego.

Aktualność danych liczbowych, zawartych w treści opracowania, była funkcją dostępności do opracowań statystycznych, dotyczących przedmiotu prowadzonych badań. Stąd też, w poszczególne rozdziałach znalazły się dane dotyczące roku 2015 jak i lat wcześniejszych.

Układ książki obejmuje: wstęp, siedem rozdziałów koncentrujących swoją treść na wybranych obliczach i zagadnieniach finansów muzułmańskich, wnioski końcowe i wymagane spisy.

Rozdział pierwszy pt. Europa a finanse muzułmańskie, poświęcono analizie rozwoju finansów muzułmańskich na terenie Europy. W jego treści odnajdujemy: rozważania dotyczące miejsca Europy na światowej mapie ekspansji muzułmańskiej formuły pośrednictwa finansowego, autorskie charakterystyki stanu, determinant i uwarunkowań rozwojowych finansów muzułmańskich w wybranych krajach Starego kontynentu oraz artykulację wyzwań stawianych przed omawianą formą pośrednictwa finansowego.

W rozdziale drugim pt. Zasada podziału zysków i strat i jej odzwierciedlenie w muzułmańskich produktach finansowych – czyli dlaczego praktyka finansów muzułmańskich oddala się od swych korzeni? Przybliżono naturę formuły podziału zysków i strat, jako naczelnej zasady kształtowania stosunków i warunków wymiany, stojącej u podstawy konstrukcji pierwotnych, muzułmańskich instrumentów finansowych oraz dokonano analizy praktycznych uwarunkowań ich wykorzystania. W treści tego rozdziału podjęto także autorską próbę odpowiedzi na pytanie dotyczące przyczyn i konsekwencji ograniczonego wykorzystania tych instrumentów, świadczącego o odchodzeniu muzułmańskich instytucji finansowych od swych założeń koncepcyjnych.

Rozdział trzeci pt. Kard hasan – Dobroczynna pożyczka, skupia się na prezentacji specyfiki wybranej transakcji finansowej (właściwej muzułmańskiemu spojrzeniu na religijne zinstytucjonalizowanie transferu pieniądza), którą dzięki swemu umocowaniu w religijnej, społecznej i ekonomicznej przestrzeni islamu, obok sposobu realizacji potrzeb finansowych zgłaszających takie zapotrzebowanie postrzega się także, jako ważne narzędzie wypełniania obowiązków ciążących na wyznawcach tej religii.

Rozdział czwarty pt. Rada ds. szariatu – Spojrzenie na ideę i zasady ładu korporacyjnego w muzułmańskiej instytucji finansowej poświęcono przybliżeniu czytelnikowi zagadnienia nadzoru religijnego (Shariah governance) nad muzułmańskimi instytucjami finansowymi. Treść tego rozdziału oparto na prezentacji zagadnień teoretycznych, odnoszonych do problematyki Shariah governance, jak i ukazano w niej praktyczne modele organizacji tego nadzoru i działających w jego ramach podmiotów.

Rozdział piąty pt. Zakat a muzułmańska koncepcja podatku i opodatkowania, jest miejscem rozważań prowadzonych w trzech obszarach tematycznych, łączonych z zagadnieniem: istoty i funkcji państwa muzułmanów (ze szczególny uwzględnieniem funkcji ekonomicznych przypisanych temu organizmowi), specyfiki muzułmańskiego spojrzenia na instrumenty podatkowe oraz natury religijnej daniny Zakat, rozpatrywanej w optyce jej założeń i praktyki.

Kolejny, szósty rozdział pt. Muzułmański księgowy w świetle teorii odpowiedzialności (accountability theory), poświęcony został problematyce rachunkowości muzułmańskiej, postrzeganej przez pryzmat jej praktyków, wykonujących przypisane im zadania w zgodzie z założeniami teorii odpowiedzialności. Zawartość tej części skupia się na artykulacji oraz charakterystyce uwarunkowań i oczekiwań kształtujących obraz muzułmańskiego księgowego, który w swych działaniach zawodowych podporządkowuje się religijnym oraz społeczno-ekonomicznym kanonom islamu.

Ostatni, siódmy rozdział publikacji pt. Polskie związki z ekonomią i finansami Halal w świetle dyskusji nad problemem uboju rytualnego, w zamierzeniu jego autora miał być swoistą odpowiedzią na poszukiwanie aktualnych, a zarazem dostrzegalnych przez polskie społeczeństwo związków krajowej gospodarki z tzw. ekonomią i finansami Halal. Zawartość tej części pracy skupia się na przybliżeniu i ocenie potencjału rozwojowego światowego rynku żywności Halal z perspektywy polskich producentów mięsa, opierających swoją działalność na regulacjach odnoszących się do problematyki uboju rytualnego, zawartych w Ustawie z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt.

W podsumowaniu, wieńczącym rozważania na temat wybranych zagadnień finansów muzułmańskich, zaprezentowano autorskie wnioski i refleksje łączone z poruszaną w książce problematyką.

Autor wyraża nadzieję, że zawartość niniejszej książki może stać się przyczynkiem do poszerzenia wiedzy jej czytelników na temat gospodarczego oblicza islamu oraz wybranych zagadnień teorii i praktyki finansów muzułmańskich. Ufa również, że treść tej pracy, pomimo odmienności spojrzeń i sposobów interpretowania otaczającej rzeczywistości (właściwych dla przedstawicieli tzw. świata zachodu i islamu), może być traktowana jako instrument poznania i zrozumienia meandrów religijnej i społeczno-ekonomicznej doktryny islamu oraz definiuje pola dyskusji i wymiany poglądów odnoszących się do kwestii omawianych na jej kartach.