First published in the United States by PublicAffairs,

a member of Perseus Group

Copyright © Jonathan Green, 2010

Tytuł oryginału: Murder in the High Himalaya: Loyalty, Tragedy,

and Escape from Tibet

Copyright © for the Polish translation

by Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2016

Copyright © by Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2016

Redaktor prowadząca: Magdalena Genow-Jopek

Redakcja: Natalia Szczepkowska

Korekta: Lidia Wrońska-Idziak

Projekt typograficzny, skład i łamanie: Maciej Majchrzak

Projekt okładki i stron tytułowych: Paweł Stelmach

Fotografie na okładce: Cho Oyu, fot. PAP/PHOTOSHOT

Mnisi, fot. PAP/EPA

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej: Dariusz Nowacki

Wydanie elektroniczne 2016

eISBN 978-83-7976-479-2

Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o.

ul. Fredry 8, 61-701 Poznań

tel.: 61 853-99-10

fax: 61 853-80-75

redakcja@wydawnictwopoznanskie.pl

www.wydawnictwopoznanskie.pl

Dedykuję tę książkę moim rodzicom,

Anthony’emu i Sarah Green,

którzy nauczyli mnie, że należy dążyć

do prawdy i sprawiedliwości bez względu na koszty

oraz Keishy.

miłości mojego życia, mojej sile i oparciu.

Od autora

Pisanie o Tybecie stawia przed reporterem mnóstwo problemów. Niezwykle trudno dotrzeć do prawdy oraz tych, którzy są gotowi o niej mówić. Wprowadzanie w błąd, konspiracyjne milczenie oraz wypaczanie prawdy dla celów politycznych i osobistych staną na drodze każdemu, kto pragnie dowiedzieć się czegoś o współczesnym Tybecie.

Ze względu na surowe konsekwencje zagrażające Tybetańczykom przyłapanym na szczerej rozmowie o swoim kraju, a na pewno każdemu, kto przekazuje informacje reporterowi śledczemu takiemu jak ja, starałem się chronić tożsamość osób występujących w tej książce. Nadałem inne imiona wszystkim, którzy nadal mieszkają w Tybecie i zmieniłem różne istotne szczegóły, żeby chronić prawa i prywatność tych ludzi, którzy odczuli skutki wydarzeń na Nangpa La.

Szczegóły ucieczki zostały odtworzone na podstawie pisemnych relacji uchodźców i innych świadków, notatek, które otrzymałem od Międzynarodowej Kampanii na rzecz Tybetu oraz przeprowadzonych przeze mnie rozmów podczas pobytu w Himalajach. W niektórych przypadkach, pisząc o jakimś wydarzeniu lub odtwarzając dialog, opierałem się na relacjach tylko z jednego źródła.

Wstęp

Tybet to bezkresny ląd położony poza czasem. Dach świata wznosi się na wysokość 4000–5000 m n.p.m. Najwyższy region na Ziemi jest płaskowyżem sześć razy większym od Europy Zachodniej. Na takiej wysokości w powietrzu znajduje się o połowę mniej tlenu niż na poziomie morza. Tybetańczycy nazywają swój kraj Krainą Śniegu.

Przez wieki Tybet znany był jako zakazana, niedostępna i tajemnicza ziemia, odseparowana od świata przez swoje położenie, oraz chroniona przez niemożliwe do zdobycia, najpotężniejsze na Ziemi pasmo górskie. Na zachód od Tybetu znajduje się łańcuch górski Karakorum, leżący w północnym Kaszmirze, będący obszarem spornym dla Pakistanu i Indii. Na północy wznoszą się pasma Kunlun i Qilian Shan, które oddzielają kraj od pustyni Gobi. Na południu króluje empirejskie, pokryte lodowcami pasmo Himalajów.

Wyżyna Tybetańska jest często nazywana trzecim biegunem. Na największe pole lodowe poza Arktyką i Antarktyką składa się 46 000 lodowców. Na północy leży Chang Tang, ogromna, nieprzebyta i niezamieszkana pustynia solno-boraksowa, przypominająca krajobraz księżycowy. Na południu rozciągają się tereny porośnięte jałowcami, dębami, świerkami, cyprysami oraz gąszczem rododendronów. Zamieszkują je pantery śnieżne, niedźwiedzie tybetańskie, w dolinach występują małpy i pandy rude, a na równinach antylopy i kiangi (dzikie osły). Tybetańska antylopa, chiru, wędruje po stepach podobnie jak afrykańskie gnu. Po niebie latają sępy płowe i orły przednie.

Według legendy Tybetańczycy pojawili się na świecie, gdy na Ziemi panowała spokojna, rozumna małpa. Małpi król mieszkał w jaskini na uboczu, ale został z niej wywabiony przez żałosne nawoływania mściwej i nienasyconej seksualnie ogrzycy. Spłodził z nią sześcioro dzieci, które dały początek Tybetańczykom.

Ludzie zamieszkują Wyżynę Tybetańską od 25 000 lat.

Do połowy XX wieku Tybet był przestarzałą teokracją. Do lat 50. niewielu mieszkańców Zachodu widziało Lhasę, stolicę kraju.

Życie było ciężkie. Jednakże nomadów, wodzów wojowników, mnichów i mniszki mieszkające w tym dużym, niespójnym kraju łączył kult Dalajlamy. Przez wieki w każdej reinkarnacji jego misją było nauczanie miłosierdzia. Jego imię oznaczało „Ocean Mądrości”. Tybetańczycy nazywali go „Najdroższym Zwycięzcą” lub „Klejnotem Spełniającym Życzenia”. Inni po prostu mówili o nim Kundun – Obecność.

Dziś Dalajlama mieszka na wygnaniu w Indiach, a Tybet, jego ojczyzna, jest często mitologizowany przez mieszkańców Zachodu i postrzegany jako tajemnicza kraina Shangri-La.

Tybetańczycy, których ojczyzna została zaanektowana przez Chiny, mieszkają obecnie w ściśle strzeżonej, tajnej strefie na dachu świata. Dalajlama nie może przekroczyć jej granicy, a przysięga wierności duchowemu liderowi kraju może skutkować długim pobytem w więzieniu. Setki tybetańskich mnichów, mniszek i laików odbywają kary więzienia za wyrażanie dumy ze swojego kraju, zabieranie głosu w sprawie wyzwolenia Tybetu oraz popieranie Dalajlamy publicznie lub prywatnie. We współczesnym Tybecie wolność wypowiedzi jest uznana za niezgodną z prawem. Za wygłaszanie poglądów na stronach internetowych, szczerą rozmowę telefoniczną lub mail dotyczący kraju wymieniony z osobą z zagranicy Tybetańczycy mogą zostać ukarani przez Komunistyczną Partię Chin, co najmniej 15 latami więzienia. Nawet ściąganie z internetu piosenek o Dalajlamie może skończyć się odsiadką.

Pomimo gwałtownego wzrostu ekonomicznego oraz rozwoju potęgi militarnej Chin, Partia Komunistyczna obawia się ruchów separatystycznych i rewolty w Tybecie – który stanowi jedną czwartą obszaru Chin – próbuje więc wzmocnić kontrolę i zasymilować kraj.

Tybetańskie miasta obecnie zalewają emigranci, głównie Chińczycy Han, którzy zaczynają przewyższać liczebnie tubylców, a także ograniczają im dostęp do edukacji, przez co, na dłuższą metę, pozbawiają możliwości rozwoju i odbierają życiowe szanse. Lhasa, dawniej Zakazane Miasto, teraz staje się szybko rozwijającą się chińską stolicą z licznymi barami karaoke, domami publicznymi, pięciogwiazdkowymi hotelami i salonami luksusowych samochodów.

Chińczycy nazywają Tybet Xizang, co oznacza Zachodni Skarbiec. Trwa eksploatacja naturalnych zasobów Tybetu[1]. Na wyżynie odkryto złoża 40 milionów ton miedzi, 40 milionów ton ołowiu i cynku oraz ponad miliard ton żelaza (sama tybetańska miedź stanowi jedną trzecią chińskich rezerw). Dochód z wydobycia w nadchodzących latach szacuje się na ponad półtora miliarda dolarów[2].

Kiedyś nieujarzmione szczyty Himalajów, które przez długi czas odgradzały Tybet od sąsiadów, w międzyczasie stały się najważniejszym sprawdzianem dla poważnych zachodnich wspinaczy. Każdego roku coraz większa liczba osób pragnie chwały, ucieczki od znoju codziennego życia oraz poszukuje odpowiedzi na odwieczne zagadki świata w najwyższym na Ziemi łańcuchu górskim.

Każdego roku z Tybetu ucieka mniej więcej 2500 osób, wybierając trudną drogę przez Himalaje. Niektórzy uciekają, by rozpocząć nowe życie w Indiach. Wszyscy chcą spotkać swojego przywódcę duchowego, Dalajlamę.

Tybet tradycyjnie składał się z trzech głównych regionów: Amdo (północno-wschodni Tybet), Kham (wschodni Tybet) i U-Tsang (centralny i zachodni Tybet). W 1965 roku rząd chiński ustanowił Tybetański Region Autonomiczny (TRA). W jego skład wchodzi Tybet na zachód od rzeki Yangste oraz część Khamu. Reszta terenu zajmowanego przez Amdo i Kham została wcielona do chińskich prowincji. Tereny gęsto zaludnione przez Tybetańczyków są nazywane Tybetańskimi Autonomicznymi Prefekturami i Tybetańskimi Regionami Autonomicznymi. Władze chińskie nadal postrzegają większość Qinghai i niektóre części prowincji Gansu, Syczuanu i Yunnanu jako „tybetańskie”.

1

Dusza ziemi

Serce świata

Odgrodzona śniegiem

Przystań dla wszystkich rzek

Gdzie góry są wysokie, a ziemia nieskalana

Państwo tak dobre

Że ludzie rodzą się mędrcami i bohaterami

I postępują według boskiego prawa

Kraina najszybszych koni

Z dokumentu opisującego Tybet,

pochodzącego z IX wieku

Pieśni dla najdroższego

Porywiste wiatry wyły nad płaskowyżem. Znowu usłyszała ten dźwięk wznoszący się ponad nieustępliwym zawodzeniem, przeciskającym się przez szczeliny w świerkowych drzwiach. Stukanie, a potem stłumione głosy ledwie słyszalne przez grube ściany domu. Dolma Palkyi otworzyła oczy, gardło ścisnął jej znajomy lęk. Niespodziewana wizyta o 22.30 w okupowanym przez Chińczyków Tybecie oznaczała kłopoty.

Jednoizbowy dom wypełniał mdły dym z paleniska podsycanego łajnem jaka. Pomieszczenie oświetlała pojedyncza, migocząca świeca z jego tłuszczu. Ośmioletnia Dolma, z kruczoczarnymi włosami, przenikliwymi oczami w kształcie migdałów nad szerokimi kośćmi policzkowymi, leżała nieruchomo pod okryciem ze skóry tego samego zwierzęcia. Jej matka, Nyima[3], szybko poruszała się w ciemności. Rodzina przywykła do tych najść. Czasami członkowie Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego (UBP) zostawiali w spokoju Tybetańczyków mieszkających na terenach wiejskich. Innymi razy zatrzymywali mężczyzn, kobiety i dzieci. Nyima wstała z łóżka i zdmuchnęła świecę. Pukanie do drzwi było coraz głośniejsze.

– Nie ruszaj się – powiedziała do córki. – Masz nic nie mówić, jeśli o coś cię spytają.

Brat Dolmy, Rinzin, tyczkowaty trzynastolatek, zaczął już się budzić. Nyima podeszła do swojej pięcioletniej córeczki Kyizom i wzięła ją na ręce. Odwróciła się jeszcze w stronę pozostałych dzieci i powtórzyła:

– Nie odzywajcie się.

Na zewnątrz burze śnieżne zasypały step metrową warstwą śniegu. Podczas tej wyjątkowo zajadłej zimy jaki, filar gospodarstwa domowego wielu tybetańskich rodzin, zamarzały na śmierć i umierały setkami.

Nyima z wysiłkiem podniosła nieporęczną drewnianą belkę zabezpieczającą ciężkie, wypaczone drzwi. Gdy je uchyliła, do środka wdarł się podmuch powietrza o temperaturze −30°C. Z ciemności wyłonili się trzej mężczyźni w długich, niedopasowanych chińskich płaszczach. Jeden z nich, ten z wąsami, trzymał ręce w kieszeniach, rozglądał się wokół i pochrząkiwał. Dwaj pozostali zabrali się do roboty, podnosili stojące przy palenisku garnki, zaglądali do środka i pod spód, po czym z irytacją rzucali je na miejsce.

– Przyszliśmy sprawdzić, czy korzystacie z elektrycznego pieca – skłamał mężczyzna z wąsami.

Podczas srogiej zimy w małej wiosce Juchen nie było prądu. Rzeka Nagchu, dopływ potężnej Saluin, zamarzała w miesiącach zimowych tworząc autostradę z lodu. Kiedy lód blokował rzekę, zbudowane przez Chińczyków hydroelektrownie nie mogły funkcjonować i brakowało prądu.

Mężczyźni byli przebranymi oficerami Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, tajnej policji, która bezpodstawnie wyciągała ludzi z domów i zatrzymywała na ulicach za czynności „niepatriotyczne” w stosunku do Chin, Mao Zedonga oraz spuścizny komunistycznej. Tego wieczoru szukali obrazków przedstawiających Dalajlamę. Trzy lata wcześniej, w 1995 roku, postanowiono, że posiadanie zdjęcia wygnanego przywódcy duchowego Tybetu jest przestępstwem i może zostać ukarane torturami, wyczerpującymi sesjami reedukacji patriotycznej, więzieniem lub ciężkimi robotami.

Trzej mężczyźni w ciężkich butach zgromadzili się przy piecu, szukali za nim, szturchali stos tlącego się łajna. Nyima tylko raz przelotnie zerknęła na złożony przy glinianym piecu stos opału. Kilka godzin wcześniej wetknęła tam zdjęcia przedstawiające Jego Świątobliwość.

Dla mieszkańców Zachodu Dalajlama jest laureatem Pokojowej Nagrody Nobla oraz przywódcą duchowym jednej ze światowych religii. Dla Tybetańczyków Tenzin Gjaco, czternasty Dalajlama, jest bogiem w ciele człowieka. Dla chińskich urzędników w Tybetańskim Regionie Autonomicznym jest „separatystą” – wrogiem publicznym numer jeden. Zhang Qingli, przywódca Komunistycznej Partii Tybetu, nazwał go „wilkiem w szatach mnicha, potworem z ludzką twarzą i sercem bestii”[4], zwolennikiem gwałtu, morderstwa i dziecięcego kanibalizmu[5].

Mężczyźni bez słowa rozpoczęli rewizję, odsunęli cztery małe łóżka od ściany, zdjęli wciąż ciepłe nakrycia z legowisk. Na dłużej zatrzymali się przy choesom, pięknie zdobionym ołtarzu stojącym w kącie izby. Były tam obrazki przedstawiające lamów, ale nie Jego Świątobliwości. Zdawkowo kłaniając się Nyimie, funkcjonariusze UBP zakończyli przeszukanie i opuścili jej dom równie szorstko jak do niego weszli. Nie powiodła się ich misja przyłapania rodziny na posiadaniu zakazanych obrazków.

Nyima zabezpieczyła drzwi. Do środka wdarł się śnieg i opadł na kuchenny stół. Pospiesznie podeszła do pieca i wyjęła trzy wizerunki Jego Świątobliwości. Obrazki parowały, jeden był nadpalony w rogu. Dalajlama siedział na nim w pozycji lotosu w dużym, żółtym nakryciu głowy, przypominającym szafranowego irokeza, oznaczającym wierność Szkole Buddyzmu Tybetańskiego Gelug. Na innym mężczyzna unosił się nad Pałacem Potala, jego byłej siedzibie w Lhasie. Trzeci, będący wisiorkiem, który Nyima zawsze nosiła pod warstwami ubrań, przedstawiał błogosławiącego Dalajlamę. Nyima przytuliła obrazki do piersi i uśmiechnęła się z ulgą. Kilka godzin wcześniej sąsiad ostrzegł ją, że zauważono nieoznaczony samochód UBP zbliżający się do wsi Juchen. Wielu mieszkańców ledwie zdążyło ukryć swoje obrazki.

Dzieci Nyimy podeszły do niej i mocno się przytuliły. Uspokoiła je opowieścią o tym, jak wyglądało życie zanim 7 października 1950 roku posępne komunistyczne zbiry zajęły Tybet, co było początkiem przyłączania ich kraju do „ojczyzny”.

W komunistach w bezkształtnych, żabiozielonych mundurach, którzy potępiali religię i żyli zgodnie z przepisami partyjnymi, tybetańscy mnisi i mniszki w zwiewnych brązowych szatach, spędzający godziny na śpiewaniu buddyjskich mantr, budzili odrazę. Chińczycy pogardzali Tybetańczykami, nazywając ich prymitywnymi barbarzyńcami, a religijną elitę – leniami. Około 15% populacji było mnichami lub mniszkami, poświęcali się medytacji, żyli na uboczu czcząc Buddę. Chińczycy uznawali tę społeczność za pasożytów, wyzyskujących ciężką pracę służących. Czuli obrzydzenie ich niekwestionowaną lojalnością wobec Dalajlamy.

Dalajlama w wieku 23 lat opuścił swoją świętą siedzibę w Pałacu Potala po nieudanym powstaniu przeciw rządom chińskim w 1959 roku. Przebrany za żołnierza, pod ochroną 700 partyzantów Khampa, uciekł do Indii. Od czasu jego ucieczki kraj opuściło ponad 100 000 Tybetańczyków.

Gdy dzieci się opatuliły, Nyima opowiedziała o ich dziadku, wodzu. Oczarowana Dolma słuchała o dworzanach w brokatowych szatach i czapkach wyściełanych futrem, którzy uwijali się wokół jej dziadka, kiedy składał wizytę w Lhasie. Był zamożny i zawsze stroił się w starą złotą biżuterię, w uszach miał kolczyki z rzadko spotykanego turkusu. Dolma wtuliła się mocnej w matkę, w jej kojący, ziemisty zapach. Małe dłonie Nyimy pokryte były zgrubieniami, pod paznokciami miała warstewkę brudu od prac wykonywanych na polu za domem. Ale było w niej coś królewskiego – ostre kości policzkowe i wyzywające spojrzenie, które odróżniało ją od pozostałych wieśniaków.

Nyima opowiadała, jak chińska armia najeźdźców zabiła tysiące ludzi w Kham, maszerując pod łopoczącymi krwistoczerwonymi komunistycznymi proporcami.

– Zabici ożyli, stali się rolang (zombie), przemierzają ziemię szukając ludzi do pożarcia – wyszeptała. Jeszcze ciszej dodała: – Ale Tybetańczycy budują drzwi z wysokimi progami i niskimi nadprożami. Rolang nie potrafią się schylać, więc nie wejdą do naszych domów.

Trójka dzieci wbiła wzrok w liche drzwi. Rzeczywiście, były niewielkie, dorośli musieli się pochylać, kiedy wchodzili. Nyima ciągnęła:

– Potrafią tylko skakać, nie chodzą normalnie.

Wiatr szarpał drzwiami, które stukały o zamek. Nyima zachichotała w półmroku. Wreszcie Dolma poczuła się bezpiecznie. Odsunęła od siebie wspomnienie nieproszonych gości. Jej powieki zrobiły się ciężkie, nadszedł sen.

Zanim Dolma skończyła dziesięć lat i zaczęła wykonywać prace poza domem, nie rozstawała się ze swoją najbliższą przyjaciółką i sąsiadką, Dolkar Tomso. Domy obu dziewczynek stały naprzeciw siebie, po dwóch stronach skrawka wyboistej, nieuprawnej ziemi, w pobliżu małego stawu. Każdego dnia chodziły do niewielkiego strumienia za domami, żeby przynieść wodę na potrzeby swoich rodzin (zimą musiały siekierami rozbijać gruby lód). Dolkar była kapryśna i bardzo energiczna. Chuda jak patyk, z pełnymi, karminowymi ustami i dużymi brązowymi oczami potrafiła również zachowywać się powściągliwie i tajemniczo. Przede wszystkim jednak była uparta jak osioł.

O rok starsza od niej Dolma stanowiła przeciwwagę dla impulsywnej natury przyjaciółki. Nawet gdy szła, charakteryzowała ją oszczędność ruchów. Miała przyjemny, lecz stanowczy głos. Zachowywała się wytwornie i zasłaniała usta, gdy kaszlała. Okoliczne dzieci wyglądały mizernie na skutek ubogiej diety i ciężkiej pracy, Dolma natomiast odznaczała się dobrym zdrowiem i chodziła w kolorowych ubraniach, które szyła jej mama.

W Juchen, osadzie w tybetańskim okręgu Driru (chińskim Biru), u podnóża góry stoi 70 prostych domów z piaskowca. Wioska znajdująca się na wysokości ponad 4000 m n.p.m. jest prawie niewidoczna na tle panoramy głębokich parowów i wysokich gór. Okręg Driru otacza 40 potężnych szczytów Śnieżnych Gór Yargong. Zimą okrywa je warstwa oślepiająco białego śniegu. Przez kilka krótkich miesięcy wiosną i latem brunatne piaskowce gór porasta gęsta alpejska trawa.

Juchen leży przy dopływie głównej rzeki Saluin, która dostarcza wody południowo-wschodniej Azji. Tybetańczycy nazywają ją Nagchu (Nag oznacza czarny, chu to rzeka lub woda); jej atramentowy odcień bierze się od metamorficznych skał w pobliżu przemysłowego miasta Nagchu. Tybet dostarcza wody setkom milionów ludzi (w Indiach i południowo-wschodniej Azji). Swój początek mają tu rzeki Huang He, Jangcy, Mekong, Brahmaputra i Indus. Zanim dotrą do Himalajów, wiją się przez wielkie równiny, stepy i zielone doliny jako łagodne, zielonkawe strumienie. Tysiące metrów niżej, dudniąc ogłuszająco, Saluin tworzy potężne, zalesione wąwozy gęsto porośnięte rododendronami.

Juchen jest jedną z wiosek, które wyrosły na brzegach rzeki. Dochodzi do niej główna droga, prowadząca do większego miasta Driru przez lichy żelazny most. Aby w nagłych wypadkach zasięgnąć porady lekarskiej lub zrobić zakupy spożywcze, ludzie muszą jechać do Driru.

Góry zapewniały Dolmie i Dolkar miejsce do zabaw i niezrównaną kryjówkę. Kiedy roznosiły się wieści, że wkrótce dojdzie do rewizji przeprowadzanej przez UBP, Nyima przekazywała Dolmie obrazki i nagrania z Dalajlamą, które dziewczynka zanosiła do jaskimi w górze Bungga (niektóre rodziny chowały kontrabandę w wiosce; inni wkładali ją do obciążonych plastikowych toreb i zanurzali w rzece).

Z wejścia do stęchłej jaskini Dolma i Dolkar widziały wznoszące się na południu pasmo Kongpo. Największa w łańcuchu góra, również zwana Kongpo, była opiekunem Juchen i siedzibą groźnej bogini, Jomo Kongchoe. Dziewczynki modliły się do niej prosząc o ochronę. Czuły się bezpiecznie w kryjówce, którą zapewniały potężne góry. To było ich terytorium.

Chińczycy byli w Tybecie wszechobecni. Na południowy zachód od Juchen stała baza wojskowa z bielonymi ścianami i skorodowanym stalowym dachem. Dolma i Dolkar mogły zajrzeć do środka, gdy wspięły się wysoko, żeby zbierać dzikie cebule. Czasami widziały jak żołnierze biegają w równym szyku wzdłuż dróg i coś śpiewają. Dziewczynki przywykły do tego, że są poddawane przesłuchaniom. Gdziekolwiek się udały, spotykały chińskie blokady drogowe i punkty kontroli. Ponurzy funkcjonariusze zadawali im niezliczone pytania, szukali jakichkolwiek oznak naruszenia przepisów. Przyjaciółki szybko nauczyły się, żeby ujawniać im jak najmniej informacji.

Driru jest pierwszym regionem Kham, do którego dociera się obierając północ przy wyjeździe z Lhasy. Dawniej rządzili nim wodzowie i Kham był górską twierdzą. Do teraz zarówno Chińczycy, jak i Tybetańczycy obawiają się jego mieszkańców.

Po chińskiej inwazji na Tybet w 1950 roku wielu Khamów opłacanych i wyszkolonych przez amerykańskie CIA ustanowiło groźną rebeliancką armię, zwaną Chushi-Gangdruk, Cztery Rzeki, Sześć Pasm. Poruszali się konno, posługiwali ładowanymi odprzodowo flintami i bezlitośnie atakowali chińskie konwoje i bazy. Ubierali się w kurtki z owczej skóry i czapy z lisiego futra, byli tak dzicy jak ziemie, które zamieszkiwali. Chińczycy szybko nauczyli się, żeby z nimi nie zadzierać. Chociaż brutalnie podporządkowali sobie resztę Tybetu, mieli problemy z kontrolowaniem regionów podobnych do Driru. Dla Khamów chińskie władze były tylko przejściową niedogodnością na tle wielkiej historii, a ich ziemie zbyt potężne, by ktokolwiek mógł rościć sobie prawo do ich posiadania.

Czerwona Gwardia zburzyła 6000 buddyjskich klasztorów w Tybecie przed i podczas rewolucji kulturalnej, zabroniła stawiania stupa (budowli sakralnych pełniących funkcję relikwiarza) oraz pomników buddyjskich. Ale zdeterminowani mieszkańcy wsi Juchen potajemnie przywozili cegły z Lhasy. Nocą wnosili ciężkie kamienie wysoko w góry, na wschód od wsi, i stawiali stupę. Kilka tygodni przed jej ukończeniem chińscy funkcjonariusze odkryli dwupiętrową budowlę. Nie będąc w stanie sprowadzić w góry ciężkiego sprzętu do jej zburzenia, Chińczycy byli zmuszeni zezwolić na ten akt niesubordynacji.

Partia Komunistyczna ściśle kontrolowała edukację w Tybecie. Dzieci miały być uczone w szkołach prowadzonych przez rząd chiński, gdzie poznawały język chiński, angielski i „oficjalną” wersję historii Tybetu. W Juchen miejscowego języka nauczał miły człowiek o cerze koloru orzecha włoskiego. Kiedy Dolkar i Dolma miały jedenaście i dwanaście lat przez krótki czas uczęszczały na lekcje odbywające się w prowizorycznej, jednoizbowej szkole. Ale kiedy Chińczycy zaczęli coś podejrzewać, placówka została pospiesznie zamknięta.

Wielu rodziców nie chciało posyłać dzieci do chińskich szkół. Bali się, że zostaną zarażone dogmatem komunistycznym i skończą jako prostytutki obsługujące wielką chińską armię w Tybecie lub zamiast pomagać w domu, zatrudnią się w sklepach. Nyima zabroniła Dolmie uczęszczać do szkoły z bardziej pragmatycznych powodów. Wszystkie dzieci, które tam chodziły, wracały do domów z zatruciem pokarmowym.

Zanim Dolma i Dolkar zostały nastolatkami, wykonywały coraz trudniejsze prace poza domem, takie jak opieka nad należącymi do ich rodzin jakami, co oznaczało wyprowadzanie zwierząt na pastwisko przed śniadaniem i zaganianie do domu o zmroku. W ciągu dnia dziewczynki przeszukiwały stoki górskie i zbierały drewno na opał, dzięki czemu zarabiały na utrzymanie oraz zaopatrywały swoje rodziny.

Dolkar była impulsywna. Raz, wracając do domu i garbiąc się pod ciężarem wyjątkowo ciężkiego ładunku drewna, ciasno związała swój tobołek łącznie z siekierą. Zanim Dolma zdążyła ją powstrzymać, z niecierpliwością rzuciła go w dół wzgórza. Odbijał się dotąd aż się otworzył, a jego zawartość rozsypała. Przepadło wszystko, co tego dnia zebrała. Co gorsza, zginęła również siekiera.

Wiedziały, że ojciec Dolkar, Tsedup, będzie zły, gdy się dowie, że straciły jego siekierę. Dziewczynki spędziły trzy godziny przeczesując stok góry. Wreszcie Dolma triumfalnie uniosła siekierę nad głowę. Kiedy wróciły do domu, był już późny wieczór, a Tsedupa, wysokiego, nieprzewidywalnego mężczyznę, który nie miał cierpliwości do głupot, poniosła złość o to, że nie mogą rozpalić ognia, bo Dolkar przez swoją nieodpowiedzialność zmarnotrawiła potencjalny zysk. Czasami żołnierze Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej (ALW) z pobliskiego garnizonu żądali opału od każdej rodziny. Wieśniacy nieposiadający drewna byli bici. Tsedup nie mógł ryzykować zapasów łajna jaków. Tej nocy rodzina drżała pod okryciem ze skóry tych zwierząt, starając się nie zamarznąć.

Ludzie w Juchen zawsze żyli skromnie, dopiero niedawno zaczęli odczuwać skutki rozwoju gospodarczego. Wcześniej dla Tybetańczyków z Driru i okolicznych regionów podstawą utrzymania była produkcja rolna na własne potrzeby oraz kilka juanów, które zarabiali sprzedając nadmiar zbiorów, drewno i produkty pozyskiwane z jaków. Potem odkryli, że otaczają ich niewiarygodne ilości zasobów naturalnych – kordycepsu chińskiego lub yartsa gunbu[6], który rośnie na wysoko położonych łąkach. Yartsa gunbu jest znane w Azji od XV wieku, ale w ostatnich kilku dekadach popyt na tego grzyba mocno wzrósł. W latach 90. trzej chińscy biegacze pobili rekord świata na dystansie 1500, 3000 i 10 000 metrów, po czym przyznali, że ich tajną bronią był kordyceps. Podczas przygotowań do olimpiady w Pekinie w 2008 roku chińscy sportowcy łykali ten specyfik w olbrzymich ilościach. W obliczu tak wielkiego zapotrzebowania w Chinach, grzyby stały się cenniejsze od złota (Tybetańczycy nazywają je „miękkim złotem”). Od 1997 do 2006 roku ich cena wzrosła o 500%. W Tybecie chińscy muzułmanie trudniący się handlem płacili od 2800 do 11 200 dolarów za kilogram suszonego yartsa, czyli więcej niż tybetańska rodzina potrzebuje na utrzymanie w ciągu całego roku.

UBP zabraniało Tybetańczykom spoza okręgu udawać się na zbiór miękkiego złota w Driru, ponieważ prowadziło to do aktów przemocy. Brat koleżanki Dolkar, Thinley Wangmo, został skazany na rok więzienia po zaciekłej walce z muzułmańskimi handlarzami Hui o terytorium górskie, będące miejscem występowania dużych ilości kordycepsu. W letnich miesiącach Dolkar i Dolma udawały się z rodzinami w góry, żeby zbierać grzyby. Nyima złośliwe twierdziła, że z dziewczynek nie było większego pożytku, bo często nie zauważały cennych grzybów rosnących u ich stóp.

Dochody z kordycepsu zmieniły ubogie wsie podobne do Juchen. Po raz pierwszy od bardzo dawna wieśniacy mieli dostęp do gotówki. Kupowali błyszczące motocykle od dealerów, którzy wzbogacili się dzięki Khamom, gdy ci przerzucili się na dwa kółka z takim samym rozmachem, z jakim dawniej poruszali się na tybetańskich koniach. Wieśniacy przemeblowali wnętrza swoich domów. Matka Dolmy wydawała pieniądze na zbytkowne elementy wyposażenia: jaskrawe, błyszczące kolory, czerwone sufity, zdobione filary i piękne, jasne blaty z drewna.

Każdego roku Dolma i Dolkar mogły cieszyć się kilkoma niedługimi wakacjami od codziennych obowiązków. Podczas tybetańskiego Nowego Roku, Losar, który trwa 15 dni w lutym i marcu, wieśniacy z Juchen urządzali wystawne przyjęcie świętując pojawienie się nowego roku. Wieczorem przed świętem, Dolkar i Dolma wyprowadzały swoje jaki na pastwisko w górach, uwalniając się od nich na całe dwadzieścia cztery godziny. Piły napoje gazowane i tańczyły na dziedzińcu jedynej świątyni w mieście.

Juchen leżało na suchym, twardym jak żelazo terenie, który nigdy całkowicie nie odmarzał. Surowe zimy od listopada do marca sprawiały, że większość mieszkańców zamykała się w swoich domach, gdzie spędzała ciemne, niekończące się dni. Ale wiosną i latem ciepłe promienie słoneczne znowu ożywiały krajobraz i zapraszały dziewczynki do zabawy na zewnątrz. Wiosną mężczyźni okrążali pola ze świętymi księgami i modlili się o rekordowe zbiory jęczmienia. Podczas dożynek tańczyli, żeby za nie podziękować.

W słoneczne wieczory Dolma i Dolkar oraz pół tuzina innych dziewcząt w ich wieku wymykały się poza obszar zabawy i udawały w odosobnione miejsce za wsią, gdzie nie mogły zostać podsłuchane przez komunistycznych urzędników. Na pastwisku, pod rozgwieżdżonym niebem, które jak aksamit rozciągało się u ich stóp, śpiewały pieśni o Dalajlamie i niepodległości Tybetu. Potem tańczyły. To był jeden z nielicznych przypadków, kiedy Dolkar czuła się wolna i mogła być sobą. Śpiewając pieśni i krzycząc w ciemnościach czuła wyzwolenie.

Dziewczęta śpiewały:

Na złotym tronie

Zasiada Najdroższy, Jego Świątobliwość Dalajlama

Podarowaliśmy mu kata

W zamian za jego błogosławieństwo.

Kiedy zaczynało brakować im tchu od śpiewu i tańca, kładły się na trawie i rozmawiały o swoich marzeniach. Często powracał temat ucieczki do Indii, gdzie mogły zobaczyć Dalajlamę. Po prostu dotknąć go i otrzymać błogosławieństwo dla swoich rodzin. Zaledwie kilka koleżanek Dolmy i Dolkar odbyło niebezpieczną podróż do Dalajlamy w Indiach. W Dharamsali, gdzie mieści się Tybetański Rząd na Uchodźctwie, Tybetańczycy mogą pobierać tradycyjną tybetańską edukację i otwarcie praktykować swoją religię bez obawy przed represjami.

Podobną podróż odbyło kilka młodych mniszek z Juchen. Jedna z nich, Monlam Sangmo, przysłała zdjęcia z soczyście zielonego pogórza i pastwisk w Dolinie Kangra w górach Dhauladhar, gdzie otrzymała specjalne błogosławieństwo od Jego Świątobliwości. Dolkar widziała fotografie Dolma Ling, pięknego klasztoru żeńskiego w pobliżu Dharamsali, który był domem dla 228 mniszek. Po drugiej stronie potężnych Himalajów istniała obietnica wolności.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

Przypisy

[1] W dokumencie Chińskiego Ministerstwa Ziemi i Zasobów mówi się o 44 milionach dolarów, w 1999 roku rozpoczęto badania z wykorzystaniem tysiąca naukowców, którzy przez siedem lat pracowali w tajemnicy i oszacowali, że wartość złóż metali wynosi ok. 128 miliardów dolarów. Przebadano wówczas tylko połowę płaskowyżu.

[2] Według przedstawicieli Komunistycznej Partii Chin oraz danych opublikowanych w „Mining Tibet: Mineral Exploration in Tibetan Areas of the PBC” przez Tibet Information Network.

[3] Nyima i inne imiona pojawiające się w książce są wymyślone, aby chronić tożsamość opisanych osób.

[4] „Wilk w szatach mnicha, potwór z ludzką twarzą i sercem bestii”. Wypowiedź Zhanga Qingliego, cytowana przez Paula Lina w „Taipei Times”, 25 kwietnia 2008.

[5] Xinhua za „Tibet Daily”, 1 czerwca 2000.

[6] Pasożytniczy grzyb, atakujący larwy motyla nieboska chmielanka, które zabija i dalej rośnie na ich ciałach. Jest wysoko ceniony przez Chińczyków jako afrodyzjak oraz ze względu na właściwości lecznicze (od zmęczenia po choroby nowotworowe).

POLECAMY RÓWNIEŻ

Czy wraz z tragedią na Broad Peak kończy się w Polsce himalaizm, jaki znaliśmy dotychczas? Autorzy próbują odpowiedzieć na to pytanie, analizując krok po kroku najważniejsze wydarzenia podczas polskiej wyprawy na Broad Peak w 2013 roku. Przeprowadzają dramatyczne rozmowy ze świadkami wydarzeń, przyjaciółmi tragicznie zmarłych i ich rodzinami. Dokonują wiwisekcji etyki polskiego himalaizmu. Piszą też o granicach pasji, zastanawiają się, czy wspinaczka jest hymnem wolności, czy też raczej najwyższe góry powinniśmy nazywać Himalajami egoizmu?