Redakcja:

Justyna Wodzisławska

Korekta, projekt typograficzny i łamanie:

Agata Mościcka

Projekt okładki:

Ilona Gostyńska-Rymkiewicz

Zdjęcie wykorzystane na okładce:

ike (fotolia.pl)

ISBN 978-83-61808-98-5

© Copyright by Grzegorz Gozdór 2016

© Copyright by The Facto 2016

Wydawca:

The Facto Sp. z o.o.

ul. Skierniewicka 21/53, 01-230 Warszawa

www.thefacto.pl

Skład wersji elektronicznej:

konwersja.virtualo.pl

WSTĘP

Statystycznie mniej niż dwa procent wszystkich wyroków karnych to uniewinnienia. Czyli ktoś, przeciwko komu zostanie wniesiony akt oskarżenia, ma statystycznie bardzo marne szanse na udowodnienie swojej niewinności. A zatem obrona nie ma wielkiego sensu. Człowiek w trybach wymiaru sprawiedliwości skazany jest na przegraną, nawet niewinny. A zwłaszcza niewinny, bo to niewinny najmocniej przegrywa.

Niewinnych jest jednak na pewno więcej niż dwa procent. W mojej statystyce było ich dużo więcej; myślę, że ponad dziesięć procent. To bardzo dużo.

Niewinni mają najgorzej. Inni osadzeni drwią z nich, a otoczenie uważa ich za winnych tylko dlatego, że postawiono im zarzuty. Nawet po wyrokach uniewinniających są społecznie napiętnowani – bo przecież siedzieli w areszcie, bo była policja, bo prokurator oskarżył, bo odbył się proces, coś więc musiało być na rzeczy. Obrona niewinnych jest trudna i długotrwała. Bo proces można skrócić dobrowolnym poddaniem się karze, ale dobrowolnego uniewinnienia ze strony prokuratury i sądu nie ma. Niewinny nie złoży prokuratorowi propozycji odstąpienia od oskarżenia, w polskim prawie targować się można jedynie o uznanie winy. Obrona w kierunku uniewinnienia często nie ma pragmatycznie sensu: lepiej się przyznać do czegoś, czego się nie zrobiło, zwłaszcza jeśli chodzi o mały występek. Zatarcie skazania nastąpi wtedy szybciej niż uniewinnienie. Bo polskie sądy nie uniewinniają po jednym postępowaniu. Uniewinnienie musi się przegryźć, musi nabrać mocy. Musi przejść przez kilka składów orzekających. A to trwa latami.

Co czują niewinni? Bardzo często bezsilność wobec systemu. Są zmęczeni, wyczerpani walką z armią urzędników, wyczekiwaniem na to, że spotkają inteligentnego, obiektywnego sędziego. Czasem im się to udaje. Są rozgoryczeni wymiarem sprawiedliwości. I przestraszeni. Bo współczesny polski wymiar sprawiedliwości to przede wszystkim wymiar, a wymiar to właśnie statystyka. Sprawiedliwość jest gdzieś obok. Czasem bardzo daleko.

Pomysł na książkę o niewinnych i uniewinnionych podsunęli mi klienci. Jedna klientka, której sprawa ciągnęła się ponad siedem lat, powiedziała mi kiedyś, że ja nie muszę czytać książek i oglądać filmów sensacyjnych, bo mam to na co dzień.

Ta klientka została uniewinniona, jest bohaterką jednej z opowiedzianych tu przeze mnie historii. Inny uniewinniony klient powiedział, że kiedyś myślał, że takie rzeczy to tylko w filmach, ale po swojej sprawie wie, że nie tylko. W jeszcze innej sprawie – zmyślonego przemytu osiemdziesięciu ośmiu kilogramów kokainy – dziennikarka po rozmowie z klientem powiedziała mi, że całe życie czekała na taką historię. Dlatego postanowiłem to opisać.

Tu wszystko jest prawdą, inne są jedynie imiona bohaterów. Niektóre z tych spraw były w momencie stawiania zarzutów dosyć głośne. Ale o uniewinnieniu już tak głośno nie mówiono. Bo o uniewinnieniach mówi się cicho i bardzo mało. Tak działa system. Nagłaśniane są spektakularne akcje policji, aresztowania; błyski fleszy, kamery i mikrofony pojawiają się, kiedy stawiane są zarzuty. A uniewinnienia? Cisza albo krótka notka w prasie. Nic na temat prokuratorów, którzy kogoś niewinnie oskarżyli, czy sędziów, którzy skazali niewinnego. Co istotne, te błędy nie przeszkadzają im w awansach. Czasami tych, którzy bezprawnie oskarżyli moich klientów, spotykam później, po latach. Jedni odwracają wzrok, inni udają, że mnie nie widzą. Ale pamiętają te sprawy. I są poirytowani. Poirytowani, bo ktoś inny uniewinnił człowieka, którego oni oskarżali lub wcześniej skazali. Bo przegrali. Bo najważniejsza jest wygrana, za wszelką cenę. Oczywiście oni wprost tak nie powiedzą.

Ta książka jest też o czymś innym. O poczuciu bezpieczeństwa. Jeśli komuś się wydaje, że nigdy nie przydarzy mu się taka historia, jak tu opisane, albo myśli, że sito systemu w podobnej sytuacji zweryfikuje jego niewinność, to jest w błędzie. W obecnym stanie polskiego wymiaru sprawiedliwości i przy dzisiejszym poziomie polskiej policji zarzut popełnienia przestępstwa może być postawiony absolutnie komukolwiek za cokolwiek. Za postawienie zarzutu nawet oczywiście niesłusznego nikt w Polsce w żaden sposób nie odpowiada, podobnie jak za niesłuszne skazanie czy aresztowanie. A odszkodowania za takie areszty są bardzo niskie albo pokrzywdzeni przez wymiar sprawiedliwości często rezygnują z postępowań, bo wieloletnie udowadnianie własnej krzywdy to dla niewinnych dodatkowe upokorzenie. Dlatego chyba warto wiedzieć, jak to działa. Bo taka historia może się komuś przytrafić. Jest to możliwe… statystycznie.

♦ ♦ ♦

NAJWIĘKSZA SPRAWA
NARKOTYKOWA W POLSCE

Narkotykowa sprawa, do tego jeszcze jaka! W kancelarii matka i żona. Areszt stosowany od siedmiu miesięcy. Aresztowany Oliwer, trzydzieści trzy lata. Z zarzutem przemytu narkotyków. Przemytu kokainy, aż osiemdziesięciu ośmiu kilogramów. Rodzina ma adwokata, ale ten jedynie uspokaja i każe czekać. Pomyślałem o kartelu kolumbijskim, rynkowej wartości kokainy i wysokości mojego honorarium.

Kobiety opowiedziały mi historię Oliwera i jego zatrzymania, ale dość chaotycznie. Nie wszystko wiedziały. Oliwer przyjechał do Polski ze Stanów Zjednoczonych, gdzie na stałe mieszkał i pracował. Prowadził firmę transportową, sam był w niej kierowcą. Przyjechał na umówioną w Polsce operację usunięcia igły z zatoki nosowej. Kawałek igły został tam po jakimś zabiegu dentystycznym. Zapytałem wprost o ich majątek. (Skoro jest mowa o takiej ilości kokainy, to chciałbym wiedzieć. Jaka była wtedy wartość osiemdziesięciu ośmiu kilogramów kokainy? Są ceny hurtowe i półhurtowe. Około dwudziestu milionów złotych w hurcie, w cenach półhurtowych i detalicznych znacznie więcej). Okazało się, że dom w Stanach jest kupiony na kredyt i ciężarówki w firmie także. Nie byli aż tak zamożni.

Te osiemdziesiąt osiem kilogramów kokainy miało rzekomo zostać przemycone z USA do Polski. Powiedziałem, że to bez sensu. Nie ma takiego szlaku narkotykowego. Przemyt do Polski nie ma sensu, Stany to większy rynek zbytu dla kokainy.

27 lipca 2010 roku złożyłem wniosek o widzenie z Oliwerem. Zażądałem widzenia w tym samym dniu z uwagi na zły stan zdrowia aresztanta, o którym dowiedziałem się od jego żony i matki.

Pojechałem do Aresztu Śledczego w Lublinie. Kiedy wszedłem na oddział, strażnik, widząc nazwisko Oliwera na przepustce, zmienił wyraz twarzy, ale nic nie powiedział. Wiedział coś, o czym ja dopiero miałem się dowiedzieć. Zamknął mnie w celi przekształconej w pokój czynności procesowych.

W każdym areszcie lub zakładzie karnym są takie pomieszczenia do przesłuchań i widzeń z obrońcami zwane pokojami czynności procesowych (termin formalny) albo widzeń (nieformalnie). Są tam stolik, dwa krzesła, często kamera (czasem także podsłuchy – nie ma zatem mowy o intymności spotkania z adwokatem znanej z amerykańskich seriali). To malutkie, często klaustrofobiczne pomieszczenia. W Areszcie Śledczym w Lublinie to była cela przekształcona w pokój czynności. Od razu poczułem się jak w więzieniu. Po kilku minutach przyszedł Oliwer. Wysoki, widać było po sylwetce, że uprawiał wyczynowo sport, kick-boxing. Odnosił sukcesy w skali kraju, był także medalistą mistrzostw Europy. Pomyślałem, że ktoś taki pewnie radzi sobie w więzieniu. Umiał się bić. (Ale to nie jest reguła. On był tam pierwszy raz). Musiałem się przedstawić, wyjaśnić, że ustanowiły mnie jego żona i matka, powołałem się na wspólnego znajomego, który mnie polecił jego żonie.

Miał zaczerwieniony prawy policzek. Skojarzyłem to z tą igłą. Zaczął mówić trochę chaotycznie o tym, jak przyjechał do Polski na operację, że przywiózł dolary i że kilka miesięcy wcześniej podczas krótkiego pobytu w Polsce był w knajpie na imprezie z kolegami. Mówił, że ma w Stanach firmę, że ma kredyt, że teraz wszystko straci. Zapytałem o zdrowie. Wyjąłem kartkę i zacząłem notować hasłowo: „33 lata, syn 6 lat, chore serce, schudł 20 kg, kick-boxing przez 15 lat – junior, uderzenia w głowę, ból głowy, operacja, proszki przeciwbólowe, Secret Service marzec, kwiecień”. Na drugiej stronie kartki zapisałem: „Arytmia serca, drętwienie prawej części twarzy, nokauty, utraty przytomności”.

Później ten kick-boxing i uderzenia w głowę będą mnie zastanawiać.

Pokazał mi odpisy postanowień o zastosowaniu aresztu. Rzuciłem okiem tylko na nazwiska sędziów. Tego, który zastosował areszt, później tego, który rozpoznawał zażalenie na areszt, i tego, który go przedłużył. Oliwer miał wyjątkowego pecha. Ci sędziowie byli do siebie podobni, niestety. Trybiki w systemie, działające według zasady: aresztować, bo tak jest łatwiej. Zobaczyłem odpis pierwszego postanowienia o zastosowaniu aresztu z 29 stycznia. Zarzut wprowadzenia do obrotu dwóch podrobionych banknotów studolarowych. W zarzucie napisano: „Mając świadomość ich nieautentyczności, przekazał je pracownicy restauracji w celu wymiany na pieniądze polskie, czym wprowadził w błąd i doprowadził właściciela lokalu do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w kwocie pięćset czterdzieści złotych”.

Sędzia, który nałożył trzymiesięczny areszt za dwa fałszywe banknoty studolarowe, napisał w uzasadnieniu, że prawdopodobieństwo popełnienia czynu jest duże i że zachodzi niebezpieczeństwo, że podejrzany jako osoba zamieszkująca na stałe w USA uciekłby przed wymiarem sprawiedliwości. Na dole uzasadnienia sędzia napisał, że u podejrzanego zabezpieczono pięćdziesiąt siedem sztuk banknotów o nominale stu dolarów, „co do których z pewnością zajdzie konieczność ustalenia ich autentyczności”. Aresztował więc w ciemno, policjanci nawet nie sprawdzili dolarów, które Oliwer przywiózł. Przecież autentyczność banknotów sprawdza się dzisiaj błyskawicznie. Tymczasem zwlekali wiele miesięcy z badaniem tych dolarów. Później okazało się, że wszystkie banknoty są prawdziwe. Sędzia zamknął więc Oliwera na trzy miesiące w areszcie za dwieście podrobionych dolarów, o których podejrzany nawet nie wiedział, że są fałszywe. Nie było także stuprocentowej pewności, czy to on nimi zapłacił, bo właściciel knajpy odkrył, że ktoś u niego zostawił dwa fałszywe banknoty studolarowe, po tygodniu od spotkania Oliwera ze znajomymi.

Poprzedni adwokat Oliwera złożył na ten areszt zażalenie, ale sprawa trafiła do sądu okręgowego, do drugiego sędziego w tej koszmarnej serii. Ten utrzymał areszt w mocy, pisząc sztampowe uzasadnienie: obawa ucieczki, merytoryczna ocena czynu nastąpi później, a ze względu na zły stan zdrowia podejrzanego sędzia sugeruje możliwość umieszczenia aresztowanego w odpowiednim zakładzie leczniczym. Postanowienie wydane jak przez maszynę, gotowe druki, gotowe uzasadnienia. Podejrzany nigdy niekarany. Za wprowadzenie do obiegu fałszywych banknotów grozi według Kodeksu karnego co najwyżej grzywna albo kara w zawieszeniu i obowiązek naprawienia szkody. Wyobraźmy sobie, że trafia do nas fałszywy banknot dwustuzłotowy, płacimy nim i zostajemy za to aresztowani na trzy miesiące, później na kolejne trzy. A sędziowie piszą, że areszt jest konieczny, bo grozi nam surowa kara i występuje obawa ucieczki. (Na marginesie mówiąc, abstrakcyjna obawa ucieczki występuje zawsze; w literaturze podnosi się, że ta obawa ma być konkretna, czyli muszą istnieć jakieś dowody na to, że podejrzany chce uciec).

Te trzy postanowienia o zastosowaniu aresztu na trzy miesiące oraz o utrzymaniu aresztu w mocy i jego ponownym przedłużeniu zdecydowały o losie Oliwera na szereg najbliższych lat. Trzy postanowienia, które zostały wydane przez tych trzech sędziów tak podobnych do siebie w sposobie orzekania. Oni nie myślą, że ich decyzja może zniszczyć komuś życie. Im się wydaje, że robią to, co do nich należy. Nie analizują tego, co stanie się z człowiekiem, robią przysługę prokuraturze. Może zakładają, że prokuratura wie, co robi. Prokuratura zaś zakłada, że policja wie, co robi.

Centralne Biuro Śledcze i prokuratura dostały od sądów zielone światło. Wtedy Oliwer nie mógł o tym wiedzieć. Nie był karany, nigdy nie miał do czynienia z polskim wymiarem sprawiedliwości, nie wiedział, jak on działa.

♦ ♦ ♦

Powiedziałem Oliwerowi, że za wprowadzenie do obiegu fałszywych banknotów, nawet świadome, nikogo się nie aresztuje. To jest artykuł 310 Kodeksu karnego, a dwieście dolarów to może być przypadek mniejszej wagi.

– Chcieli, żebym się przyznał, mówili coś o maszynach do fałszowania dolarów – opowiadał Oliwer. – Ale ja nie mam pojęcia o żadnych fałszywych dolarach. Oni kogoś szukali, kogoś z zagranicy. Mówili, że ten ktoś latał innymi liniami niż ja.

– Typowy sposób działania policji – westchnąłem.

– Ja im mówiłem wiele razy, że jestem niewinny, wiele razy im to powtarzałem, że to jakaś pomyłka, że nie mam pojęcia o żadnych falsyfikatach.

– Ja to znam, nie słuchali pana. Ale dziś to nie jest już sprawa o falsyfikaty – powiedziałem.

Oliwer zaczął mówić:

– Osiemdziesiąt osiem kilogramów kokainy. W dwóch rzutach, kontenerem do Gdańska. Pierwszy rzut: 33 kilogramy, bo tyle mam lat. Drugi rzut: 55 kilogramów, bo 88 minus 33 to 55. Wie pan – powiedział do mnie – 88 to charakterystyczna liczba w moim życiu. Wychowałem się w domu pod tym adresem. Poza tym wróż powiedział mi, że będę żył 88 lat. Niech pan zobaczy mój amerykański dowód: tam są trójki, piątki i ósemki.

Zaniemówiłem. Składałem w całość wszystko, co mu się przytrafiło. Nazwiska sędziów, nazwisko prokuratora, który postawił zarzut. Do tego te dwieście dolarów. Wtedy, w lipcu 2010 roku tę sprawę prowadziła już Prokuratura Apelacyjna w Lublinie, Wydział do Spraw Przestępczości Zorganizowanej i Korupcji, ale wszystko zaczęło się od Prokuratury Rejonowej. Oliwer powiedział mi, że na poziomie policji sprawę prowadziło Centralne Biuro Śledcze (CBŚ jest bowiem częścią policji). To CBŚ zajęło się tematem dwustu dolarów, które otrzymał właściciel lokalu pod Kraśnikiem w 2009 roku.

Ten prokurator, który prowadził sprawę na samym początku, był bez instynktu i bez własnego zdania. Tacy ludzie w wymiarze sprawiedliwości wyrządzają tylko szkody. Prokurator to prawnik, człowiek po studiach prawniczych, aplikacji prokuratorskiej. Powinien górować na policjantami wiedzą i kwalifikacjami, i inteligencją. Do policji, w tym do różnych jednostek typu CBŚ, nie trafia w Polsce elita. Społeczeństwo o tym nie wie. Zdolni absolwenci dobrego kierunku, z biegłą znajomością co najmniej jednego języka obcego szukają pracy gdzie indziej. Do policji, w tym do CBŚ, trafiają ludzie po różnych dziwnych kierunkach. Dla nich prywatny sektor jest zamknięty, bo mają za niskie kwalifikacje. Ci ludzie nie mają koniecznego wykształcenia, a to jest jednak ważne. Tego nie da się nadrobić na jakichś kursach. Nie ma też czasu na naukę w trakcie służby, na żywych sprawach, bo to właśnie prawdziwe sprawy realnych ludzi. Prokurator powinien kierować tymi funkcjonariuszami, a nie odwrotnie. Do tego prokuratora przyszli policjanci z CBŚ, roztoczyli wizje i on złożył wniosek o aresztowanie człowieka za dwieście fałszywych dolarów. Dla takiego prokuratora z rejonu to duża rzecz, bo to przecież sprawa prowadzona przez CBŚ. Może to oznaczać awans.

– Podałem trzydzieści trzy kilogramy w pierwszym rzucie, żeby nie zapomnieć – powiedział Oliwer.

– Co panu obiecali ci z CBŚ? – zapytałem.

Zdziwił się pytaniem.

– Skąd pan wie, że coś obiecali? Przyszli do mnie tutaj, mówili, że wszystko o mnie wiedzą, że pracują nad dużą sprawą fałszerstw pieniędzy. Mówili, że prokurator i sądy robią to, co oni im każą.

Na chwilę przerwał.

– Powiedzieli, że nigdy nie wrócę do USA, że nie zobaczę mojego syna i żony… Ja im wtedy mówiłem, że jestem niewinny, że nie mam nic wspólnego z jakimiś falsyfikatami. A oni mi mówili, że będą mnie nawet piętnaście razy wozić z aresztu do nich, do Lublina i że w końcu im powiem. Mówili, że nie takich jak ja łamali. Mówili, że jak się przyznam, jak im wszystko powiem, to wrócę do rodziny do Ameryki. Powtarzali, że wiedzą o mnie wszystko, że mam powiedzieć o czymś dużym, bo ich interesują tylko duże rzeczy. A ja mówiłem, że jestem niewinny. I tak w kółko.

Słuchałem. Znałem to. Przypomniałem sobie wtedy sprawę aresztu mojego klienta. Dostałem telefon, że jest przesłuchiwany przez CBŚ w wydziale do spraw przestępczości gospodarczej. Dotarłem do niego szybko. Klient siedział na korytarzu w prokuraturze pomiędzy dwoma policjantami z CBŚ i mówił do siebie: „Wszystko wiedzą, wszystko wiedzą…”.

– Oszukiwali pana. To taka policyjna sztuczka, bardzo prosta zresztą – powiedziałem.

♦ ♦ ♦

Jest masa trików, które stosują policjanci, zwłaszcza w tego rodzaju sprawach, żeby zdobyć jakiekolwiek dowody, gdy ich nie ma. Jednemu z moich klientów sugerowali, że szkoda pieniędzy na adwokata. Czasami komentują, że podejrzany ma głupiego adwokata albo… „za mundrego”. Mogą bezkarnie mówić, co chcą, nikt tego nie rejestruje i nikt się potem o to nie upomni, nikt nie wyciągnie konsekwencji, jeśli kłamią. Nie ma pozwów o naruszenie dóbr osobistych, bo skuteczny obrońca nie ma na to czasu. Podobnie postępują prokuratorzy: potrafią powiedzieć podejrzanemu pod nieobecność jego obrońcy, że ten obrońca jest taki i siaki. Czasem sędziowie nawet na sali rozpraw próbują dyskredytować obrońców, zwłaszcza tych, którzy są dla nich problematyczni. Nie uda się to z doświadczonymi prawnikami, ale aplikantów adwokackich traktują często jak piłeczkę tenisową. Jest zresztą takie sędziowskie określenie: przeczołgać kogoś po sali. Przeczołgują więc aplikantów, na ile ci sobie pozwolą.

Uświadomiłem sobie, jak trudno będzie Oliwera wydostać z aresztu. Jak trudno to będzie zrobić w polskich warunkach.… Jak trudno będzie udowodnić, że naciskany przez policję przyznał się do czegoś, czego nie popełnił. Wiedziałem też, jak bardzo niebezpieczną rzecz zrobił. Niebezpieczną dla siebie. Pomyślałem: „Co, jeśli ktoś się dowie, że tutaj jest facet, który mówi CBŚ o prawie stu kilogramach kokainy?”. Nie zauważyłem, żeby Oliwer był jakoś szczególnie chroniony. Przy takiej ilości narkotyków, a nawet dużo mniejszej, tym, że ktoś w Lublinie opowiada o przemytach i składa wyjaśnienia, mógł zainteresować się ten, kto to rzeczywiście robi, także kartel z Ameryki Południowej. Mogli z ostrożności go wyeliminować. Również jakaś grupa z Polski mogła w tym dostrzec niebezpieczeństwo. Taki ktoś powinien być szczególne chroniony. A widzenie odbywało się jak z każdym innym klientem.

– A jak oni się cieszyli, kiedy im powiedziałem o tych osiemdziesięciu ośmiu kilogramach kokainy. Skakali z radości, gratulowali sobie, obejmowali się. Wozili mnie na przesłuchania do miasta, zamawiali pizzę, wozili na obiady do rodziców, dawali mi bimber… – opowiadał dalej Oliwer.

– Zaraz, jaki bimber? Czy w czasie przesłuchań ktokolwiek podawał panu alkohol? – zapytałem zaskoczony.

– Dostawałem bimber od Marcina. Funkcjonariusza Marcina. Oni mówili do mnie na „ty”, to i ja do nich.

To mówienie na „ty” też jest charakterystyczne. Z tamtym klientem było tak samo. Od razu wszyscy z CBŚ mówili do niego po imieniu, jakby był ich kolegą. Po pierwsze, to upokarza aresztowanego i stawia go na przegranej pozycji. Po drugie, do tego przechodzenia na „ty” w polskim systemie doprowadziły instytucje świadka koronnego i małego świadka koronnego. Policjanci od razu przechodzą z podejrzanymi na „ty”, a przestępcy stają się ich kolegami. Zaczynają mówić ich językiem, nawet wyglądają tak samo. Nie ma dystansu, jaki jest w innych państwach. Kiedyś miałem widzenie z klientem doprowadzonym przez CBŚ. Nie znałem go z wyglądu. Zacząłem rozmawiać z… policjantem. Pomyliłem się, bo wyglądał jak przestępca. Spodobało mu się to! Tak wygląda instytucja świadka koronnego po polsku. To wszystko bardzo deprawuje policjantów.

– Chodziłem po areszcie z komórką, transportowali mnie specjalnym konwojem, nie zakładali kajdanek.

– Czy pana dotychczasowy obrońca coś o tym wie? – spytałem.

– Nie, nic nie wie – odpowiedział.

Nie skomentowałem tego.

– Kiedy zaczęli panu podawać alkohol?

– Praktycznie od początku podawali mi herbatę z wódką. Bimber też bardzo szybko. Oni z jednej strony straszyli mnie, że nigdy nie zobaczę rodziny, z drugiej przechodzili na stopę koleżeńską.

Stary jak świat policyjny trik: zły policjant i dobry policjant, metoda kija i marchewki. Ale wszystko w warunkach pozbawienia wolności i szoku, w jakim wtedy znajduje się człowiek. I groźby. (Grożenie to przestępstwo!). Do tego wszechobecna polska wóda.

– Proszę napisać oświadczenie o tym, że ten przemyt jest zmyślony. W tym widzę jedyną opcję obrony. I niech pan wypowie pełnomocnictwo temu drugiemu obrońcy – dodałem.

– Dobrze.

– I od tego momentu rozmawia pan tylko i wyłącznie ze mną. Jeśli pana wezwą na przesłuchanie, to powie pan: „Bez obrońcy nie podam nawet swoich danych osobowych”.

♦ ♦ ♦

Następnego dnia złożyłem wniosek o uchylenie aresztu. We wniosku napisałem: „Sprawa przypomina fabułę powieści Johna le Carré Krawiec z Panamy (ang. The Tailor of Panama), z tą różnicą, że w przypadku podejrzanego istnieją dane, które a limine wskazują na skłonność podejrzanego do konfabulacji i jego problemy neurologiczne”. Do wniosku załączyłem pisemne oświadczenie Oliwera o tym, że zmyślił całą historię. Załączyłem wniosek o badanie psychiatryczne i neurologiczne ze względu na urazy doznane podczas trenowania kick-boxingu. Złożyłem też wniosek o badanie na poligrafie (czy też wariografie – bo i taka nazwa funkcjonuje w polskich realiach) oraz zgodę Oliwera na takie badanie.

Poligraf to urządzenie rejestrujące pewne procesy fizjologiczne: przebieg pracy serca, czynności oddychania i reakcję skórno-galwaniczną, czyli zmianę oporności elektrycznej skóry. Obok terminu „poligraf” funkcjonuje też termin wariograf. Dwie nazwy, jedna z łaciny, druga z greki. Potocznie poligraf (czy też wariograf) jest nazywany wykrywaczem kłamstw, ale on kłamstw nie wykrywa. Rejestruje jedynie reakcje organizmu podczas testów, w ramach których zadawane są różnorodne pytania. Według osób zajmujących się badaniami poligraficznymi badanie takie ma dużą wartość diagnostyczną, czyli wydajność. Nadto poligraf nie jest łatwy do oszukania przez przeciętną osobę. Może go oszukać osoba wyszkolona, ale dobre badanie i tak w takim przypadku ujawni jakieś nieprawidłowości, niezgodności. Są pewne warunki przeprowadzania takich badań, na przykład nie można badać osób pod wpływem alkoholu, narkotyków czy przeziębionych. Jednym z warunków jest także jak najszybsze poddanie się badaniu od momentu popełnienia czynu. Chodzi o to, żeby nie doszło do zatarcia śladu emocjonalnego u badanego. Osoba, która brała udział w przesłuchaniach czy innych czynnościach, jest już bardziej odporna psychicznie i emocjonalnie na pytania dotyczące zdarzenia. Takie badanie może dostarczyć wątpliwych wniosków.

Taki wniosek o badanie poligraficzne jest ewenementem. Nie zdarza się, żeby takie wnioski były składane, a jeszcze rzadziej są uwzględniane. Sędziowie patrzą na taki wniosek niemal z politowaniem. Zawsze gdy składałem taki wniosek na sali sądowej, zarządzana była przerwa, żeby poszukać w kodeksie odpowiedniego przepisu. W mojej praktyce pomimo wielu wniosków o badanie poligraficzne nigdy nie dopuszczono takiego dowodu. W polskim procesie karnym jest dopuszczalny w formie ekspertyzy biegłego. Przepis – artykuł 192a Kodeksu postępowania karnego – mówi, że badanie jest dopuszczalne za zgodą osoby badanej.

Rodzinie Oliwera kazałem również sfotografować numer domu, w którym się wychował (88). Przywieźli mi to zdjęcie, które później złożyłem z wnioskiem dowodowym.

Nie mogłem zrobić inaczej. Nie mogłem napisać, że policjanci z CBŚ to amatorzy, nie mogłem napisać, że podawali mojemu klientowi alkohol. Gdybym tak zrobił, zwolnienie Oliwera z aresztu trwałoby zdecydowanie dłużej. To jak gra w szachy: trzeba przewidywać kilka ruchów do przodu i czasem pozwolić zbić sobie piona, by samemu zbić króla.

Wszystkie wnioski zostały złożone bezpośrednio na biurach podawczych – zależało mi na czasie i na tym, żeby wnioski nie zginęły z akt sprawy. Po raz pierwszy na piśmie w aktach sprawy znalazło się stwierdzenie, że osiemdziesiąt osiem kilogramów kokainy to fikcja. To ma znaczenie, bo tak napisał obrońca. Podejrzanemu można nie wierzyć, ale z prawnikiem jest już inaczej. Sygnał o zmyśleniu gigantycznego przemytu kokainy płynął od obrońcy. Takie pismo to już problem dla organów ścigania.

♦ ♦ ♦

Spotkałem się z rodziną Oliwera – rodzicami i żoną. Najgorsze na tym etapie współpracy było to, że mieli oni nierzeczywisty obraz policji i prokuratury. Żona Oliwera myślała o policji przez pryzmat Stanów, a rodzice nigdy w życiu nie zetknęli się z organami ścigania. Rodzina nie rozumiała jeszcze, co się stało. Kto oszukał Oliwera i dlaczego to wszystko się wydarzyło. Mieli, tak jak każdy przeciętny obywatel, zaufanie do organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości. Jak każdy, kto pierwszy raz styka się z polskimi organami ścigania. Nie można za to winić Oliwera, jego żony, rodziców także. Ale dla mnie to dodatkowa strata energii i czasu, który umyka, zanim ludzie zrozumieją, w co się tutaj gra, na czym to polega i komu trzeba ufać. I że to gra.

Wyjaśniło się, dlaczego Oliwer mówił mi o Secret Service. Ta amerykańska policja zajmująca się między innymi fałszerstwami przyjechała do żony Oliwera, kiedy ten był już w Polsce aresztowany. Żona Oliwera powiedziała, że to byli faceci w garniturach, na poziomie, porozmawiali z nią i tyle. Nie podjęli żadnych działań. Później okazało się, że sprawą zajmowało się też FBI, ale krótko – i bardzo profesjonalnie. Podczas sprawy Oliwera zobaczyłem, w jaki sposób pracują elitarne amerykańskie policje i dlaczego są elitarne. I jak bardzo szkoda, że tylko amerykańskie.

Żona Oliwera zaczęła pisać pisma do różnych instytucji. Tak jej poleciłem. To niewiele daje, może tylko tyle, że Rzecznik Praw Obywatelskich czy prokurator generalny nie będzie mógł później powiedzieć, że nie wiedział o sprawie. Żona Oliwera wysłała pismo do prokuratora generalnego Andrzeja Seremeta z dokładnym opisem, że historia przemytu osiemdziesięciu ośmiu kilogramów kokainy to fikcja. Seremet nie zrobił absolutnie nic. (Co akurat mnie zupełnie nie dziwi. To był sędzia na urzędzie prokuratorskim. Prokuraturą nie powinien kierować sędzia).

♦ ♦ ♦

To była niewątpliwie sprawa dla mass mediów. Siła mediów jest w takich sytuacjach ogromna. Kiedyś w jednej ze spraw wszedłem na salę w towarzystwie reporterki i operatora Polsatu. To było jakieś zażalenie. Byłem pewny, że przegram. Ale sąd uwzględnił zażalenie. Taka jest siła mass mediów. Ale media nie zawsze pomogą. Ich udział może spowodować wściekłość organu – w tym przypadku prokuratury – i później, kiedy medialny szum ucichnie, zemstę. My zdecydowaliśmy więc o ujawnieniu sprawy tylko jednej dziennikarce.

Klienta, który jest w areszcie kilkanaście miesięcy, nie interesuje, w jaki sposób obrońca doprowadzi do jego uwolnienia. Może to być nawet cud. Są tacy, którzy płacą za cud. Można usłyszeć zdanie: „My pana wynajęliśmy po to, żeby on wyszedł”. Obrońca nie jest cudotwórcą. Gdyby Oliwer miał dobrego obrońcę od początku, to do aresztu by nie trafił albo areszt trwałby krócej, maksymalnie sześć miesięcy. Dobry obrońca nie pozwoliłby na przesłuchiwanie własnego klienta przez CBŚ pod swoją nieobecność. Dobry obrońca powinien być z klientem w czasie posiedzenia, na którym stosuje się areszt, a dwa dni później u klienta w areszcie. Po to, żeby klientowi wyjaśnić, jak będzie prowadzona jego sprawa, co nastąpi, jaki będzie następny ruch oskarżenia. Jeśli klient tego nie rozumie i jeśli nie rozumie, kogo ma słuchać, to trzeba mu to wyjaśnić w taki sposób i używając takich słów, żeby zrozumiał. Rola prawnika od spraw karnych polega na tym, żeby dotrzeć do klienta przed policjantami albo równolegle z nimi. Nigdy nie można zostawić klienta z nimi samego.

Prokuratura wobec oświadczenia na piśmie, że historia jest zmyślona, zaktywizowała swoje działania. Po moim wniosku o badanie psychiatryczne wysłali do Oliwera psychiatrę. W ciemno mogłem obstawiać, kto pójdzie. Wysłali sprawdzonego człowieka. Napisał opinię korzystną dla prokuratury. Z neurologiem zwlekano, ciężko o sprawdzonego neurologa z dnia na dzień. W ciemno też mogłem obstawiać, kto tym razem będzie w Sądzie Okręgowym przedłużał areszt, i nie pomyliłem się. Poszedłem na posiedzenie w sprawie wniosku prokuratury apelacyjnej o przedłużenie aresztu.

Powiedziałem:

– Wysoki Sądzie, w tej sprawie o przemyt osiemdziesięciu ośmiu kilogramów kokainy to ja ze względów merkantylnych, choćby własnego wynagrodzenia, bardziej niż prokurator chciałbym, żeby to była prawda. Ale to jest fikcja. Historia o osiemdziesięciu ośmiu kilogramach kokainy została zmyślona.

Powiedziałem też, że ta sprawa naraża na szwank autorytet polskiego wymiaru sprawiedliwości. Żadnych mocnych słów (że trzeba być idiotą, żeby uwierzyć, że ktoś będzie przemycał kokainę z USA, czyli najlepszego miejsca zbytu, do Polski). Powiedziałem tylko, że ta sprawa pokazuje, jak polskie CBŚ ma się do FBI czy agencji narkotykowej DEA.

♦ ♦ ♦

Oliwer opowiedział mi później o swojej rozmowie z funkcjonariuszem FBI. Tej rozmowy nie ma nigdzie w aktach sprawy. Kiedy mówiłem o tym podczas jednego z wystąpień w sądzie, prokurator zaprzeczała, żeby taka rozmowa się odbyła. Nie dziwię się, dlaczego zaprzeczała. To było w siedzibie CBŚ, policjanci powiedzieli, że za chwilę przyjdzie Amerykanin, żeby chwilę porozmawiać z Oliwerem.

– Jak on wszedł, to pomyślałem sobie, że tego faceta to ja nie oszukam – powiedział mi Oliwer.

Agent FBI zapytał Oliwera, czy zna dużego dilera narkotyków z Chicago. Podał pseudonim. Oliwer potwierdził, że zna. Przemycił przecież osiemdziesiąt osiem kilogramów kokainy, to musiał go znać. Policjant rozłożył na stole siedem zdjęć różnych mężczyzn. Powiedział: „Pokaż”. Oliwer wskazał palcem jedno zdjęcie. Funkcjonariusz FBI zgarnął zdjęcia, schował do teczki i powiedział do policjantów z CBŚ: „On kłamie. Do widzenia”. Policjanci przekrzykiwali się, że jednak nie kłamie.

Przemyt miał się rzekomo dziać na terytorium stanu Illinois, osiemdziesiąt osiem kilogramów kokainy to przecież niemało, a FBI zakończyło sprawę po krótkiej rozmowie z Oliwerem. Bez bimbru, bez powtarzania: „Wiemy wszystko”, „nigdy nie zobaczysz rodziny”, „powiedz o czymś dużym”. Jeden dobrze wyszkolony człowiek z prawdziwego FBI i kilku ludzi namiętnie oglądających filmy o takich jak on.

♦ ♦ ♦

Sąd okręgowy przedłużył areszt na kolejne trzy miesiące. W uzasadnieniu podano: duże prawdopodobieństwo popełnienia czynu. Sąd Okręgowy w Lublinie uznał, że istnieje duże prawdopodobieństwo przemytu osiemdziesięciu ośmiu kilogramów kokainy z USA do Polski, gdy uzyskał już ode mnie informację, że historia tego przemytu została zmyślona i w jaki sposób zostało to zmyślone: 33, bo tyle mam lat, 88, bo pod tym adresem się wychowałem, a 55, bo 88 minus 33 to 55.

– Ośmieszyłem ich. Ośmieszyłem Centralne Biuro Śledcze – ocenił Oliwer.

– I za to jest pan w areszcie – odparłem.

– A gdybym im powiedział, że jestem seryjnym mordercą, to też by mi uwierzyli? Albo gdybym powiedział, że zabiłem Kennedy’ego?

– Pana błąd polega na tym, że pan inaczej myśli. Pan myśli jak zwyczajny człowiek z ulicy, pan myśli logicznie. Oni nie. Oni myślą pod kątem wyniku, statystyk i procedur – powiedziałem. – Oni już wiedzą, że ta sprawa to kuriozum, ale nikt tu się nie przyzna do błędu, będą ratować własną skórę pana kosztem. Zrobią wszystko, żeby pokazać tylko i wyłącznie pana winę, a jak nie pana, to pana adwokata. To nie jest normalny świat. Tu obowiązują inne reguły. Przerzucą na pana odpowiedzialność. Oni nigdy nie są winni. Podobnie jak prokuratura czy sądy. Dlatego musi pan słuchać tylko mnie, bo tylko ja chcę, żeby pan stąd wyszedł. Teraz dokleją panu jakieś nowe zarzuty – dodałem. – Nie wiem jeszcze jakie, ale postawią nowe zarzuty. To jest teraz najważniejsze dla nich: wymyślić coś, co uzasadni pana areszt. Musi pan być na to psychicznie przygotowany.

– Miałem już różne zarzuty. W jednym postanowieniu napisali mi artykuł 197 Kodeksu karnego.

Sprawdziłem. Rzeczywiście: w postanowieniu sprzed ośmiu miesięcy o przedłużeniu aresztu sędzia rejonowy wpisał artykuł 197 Kodeksu karnego, czyli zarzut zgwałcenia. Ot, taka pomyłka zapewne. Sędziowie pracują na gotowych wzorach „kopiuj” i „wklej”, prawdopodobnie wcześniej pisał uzasadnienie w sprawie o areszt dla kogoś podejrzanego o zgwałcenie.

Tyle że sędzia nie wie, że taka pomyłka może oznaczać pobicie aresztowanego przez współosadzonych.

Wiedziałem, że nikt nie ujawni mi akt. Wiedziałem, że w tej sprawie nie ma sensu nawet iść do prokuratury.

Zresztą widać było, że ta sprawa będzie w przyszłości dla organów ścigania megaproblemem. Bo jak ją zatuszować? Jak zamieść coś tak ogromnego pod dywan?