Recenzenci

Marek Bednarski – profesor nauk ekonomicznych

Mirosław J. Wysocki – profesor nauk medycznych

Wydawca

Magdalena Ścibor

Koordynator produkcji

Mariola Iwona Keppel

Projekt okładki i stron tytułowych

Przemysław Spiechowski

Zdjęcie na okładce

janceluch/Shutterstock

baibaz/Shutterstock

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Marcin Kapusta / konwersja.virtualo.pl

Publikacja dofinansowana ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego jako dotacja podmiotowa na dofinansowanie zadań projakościowych jakie otrzymał Wydział Nauk o Zdrowiu Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum, kierunek zdrowie publiczne.

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2015.

ISBN: 978-83-01-18970-9

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2015 r., (wyd. I)

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl

www.pwn.pl

Spis treści

Wprowadzenie – Stanisława Golinowska

Introduction – Stanisława Golinowska

Rozdział I. Przedmiot ekonomiki zdrowia – Stanisława Golinowska

Wprowadzenie

1. Definicje zdrowia i związane ze zdrowiem

1.1. Zdrowie

1.2. Ochrona zdrowia

1.3. Zdrowie publiczne

1.4. Opieka zdrowotna

2. Koncepcja człowieka w ekonomii i ochronie zdrowia

2.1. Koncepcja człowieka w ochronie zdrowia

3. Dobra w ekonomii i w ochronie zdrowia

3.1. Dobra publiczne czyste i ograniczone

3.2. Dobra prywatne

3.3. Dobra prywatne o charakterze społecznym

3.4. Dobra pożądane i niepożądane

3.5. Zdrowie i opieka zdrowotna – dwa rodzaje dóbr

4. System i sektor zdrowotny

4.1. Cele systemu zdrowotnego

5. Instytucje sektora zdrowotnego

5.1. Ścieżka pacjenta w instytucjach sektora zdrowotnego

6. Narodowe Rachunki Zdrowia

7. Zdrowie i gospodarka

7.1. Wpływ czynników ekonomicznych na zdrowie

7.2. Wpływ zdrowia na gospodarkę

Podsumowanie

Problemy do dyskusji

Literatura

Rozdział II. Rynek w ochronie zdrowia: jego właściwości i ograniczenia – Christoph Sowada

Wprowadzenie

1. Rynek i mechanizm rynkowy

1.1. Modele rynków

1.2. Mechanizm rynkowy – popyt, podaż i równowaga rynkowa

1.3. Popyt indywidualny i rynkowy

1.4. Podaż indywidualna i rynkowa

1.5. Równowaga rynkowa

2. Teoretyczny model efektywnego rynku

2.1. Warunek doskonałej konkurencji

2.2. Wolność i suwerenność konsumenta

2.3. Własność prywatna

2.4. Człowiek ekonomiczny

2.5. Racjonalny konsument i optimum konsumenta

2.6. Racjonalny producent i optimum produkcji

2.7. Równowaga ogólna

3. Ograniczenia modelu rynkowego

3.1. Niekompletność rynków

3.2. Dobra publiczne

3.3. Efekty zewnętrzne

3.4. Koszty transakcyjne

3.5. Braki i asymetrie informacyjne

3.6. Monopol i monopole naturalne

3.7. Suwerenność konsumencka i „niewłaściwe” zachowania konsumenckie

3.8. Oczekiwanie sprawiedliwej dystrybucji

4. Rynek świadczeń zdrowotnych

4.1. Specyfika dóbr ochrony zdrowia

4.2. Ograniczona wiedza i suwerenność pacjenta

4.3. Efekty zewnętrzne dóbr w ochronie zdrowia

4.4. Monopole w opiece zdrowotnej

4.5. Wpływ trzeciej strony na rynek świadczeń zdrowotnych

4.6. Rynki w ochronie zdrowia w praktyce

Podsumowanie

Problemy do dyskusji

Literatura

Rozdział III. Potrzeby, popyt i podaż w ochronie zdrowia – Christoph Sowada

Wprowadzenie

1. Potrzeby zdrowotne

1.1. Indywidualne uwarunkowania potrzeb zdrowotnych

1.2. Zbiorowe uwarunkowania występowania potrzeb zdrowotnych

1.3. Obiektywizacja potrzeb zdrowotnych przez możliwości ich zaspokojenia

2. Popyt w ochronie zdrowia

2.1. Preferencje i technologie zaspakajania potrzeb zdrowotnych

2.2. Terytorialna dostępność i koszty czasu uzyskania świadczeń

2.3. Cena świadczeń zdrowotnych i elastyczność cenowa popytu na świadczenia

2.4. Zdolność do płacenia i elastyczność dochodowa popytu na świadczenia

2.5. Popyt na świadczenia zdrowotne przy istnieniu trzeciej strony

2.6. Metody sterowania popytem na świadczenia zdrowotne

3. Podaż świadczeń zdrowotnych

3.1. Specyfika świadczeń zdrowotnych jako usług

3.2. Kompleksowość i ciągłość procesów leczniczych a dezintegracja systemu

3.3. Przewaga informacyjna i jej wykorzystywanie w kształtowaniu popytu przez podaż (indukcja popytu)

3.4. Standaryzacja postępowania medycznego

3.5. Postęp naukowy i techniczny oraz skłonność do korzystania z najnowszych technologii

3.6. Określenie praw własności i cel zysku

Podsumowanie

Problemy do dyskusji

Literatura

Rozdział IV. Rola państwa w gospodarce i ochronie zdrowia – Stanisława Golinowska

Wprowadzenie

1. Państwo w gospodarce

2. Rządzenie

3. Państwo w ochronie zdrowia

4. Zawodność państwa w gospodarce i ochronie zdrowia

4.1. Niedoskonałe funkcjonowanie systemu politycznego

4.2. Wpływ grup interesów

4.3. Niedoskonałe funkcjonowanie administracji

4.4. Ograniczenia informacyjne

4.5. Niedoskonałe rządzenie

5. Kierunki przezwyciężania zawodności państwa w sektorze publicznym i w ochronie zdrowia

Podsumowanie

Problemy do dyskusji

Literatura

Rozdział V. Wskaźniki ekonomiczne, społeczne i zdrowotne – Ewa Kocot

Wprowadzenie

1. Wskaźniki ekonomiczne i społeczne

2. Wskaźniki zdrowotne

2.1. Historia rozwoju wskaźników społecznych i zdrowotnych

2.2. Definicja wskaźnika zdrowotnego

2.3. Klasyfikacje wskaźników zdrowotnych

3. Wskaźniki zdrowotne w obszarach zarządzania sektorem zdrowotnym

3.1. Wskaźniki nakładów (zasobów)

3.2. Wskaźniki aktywności

3.3. Wskaźniki wyników działania

3.4. Wskaźniki efektów zdrowotnych

3.4.1. Miary stanu zdrowia w kategoriach niepieniężnych

• Wskaźniki związane z umieralnością

• Wskaźniki związane z występowaniem chorób

• Miary jakości życia

• Syntetyczne wskaźniki stanu zdrowia populacji

3.4.2. Miary stanu zdrowia w kategoriach pieniężnych

• Ocena skłonności do płacenia i skłonności do akceptacji

• Metoda kapitału ludzkiego

3.5. Wskaźniki efektywności technicznej, produkcyjnej i alokacyjnej

4. Wskaźniki jakości życia

5. Wskaźniki oceny funkcjonowania systemów zdrowotnych

Podsumowanie

Problemy do dyskusji

Literatura

Rozdział VI. Determinanty zdrowia i wydatków na opiekę zdrowotną – Ewa Kocot i Stanisława Golinowska

Wprowadzenie

1. Determinanty zdrowia

2. Determinanty wydatków na opiekę zdrowotną

2.1. Czynniki demograficzne

2.2. Czynniki epidemiologiczne i status zdrowotny populacji

2.3. Czynniki ekonomiczne

2.3.1. Dochód

2.3.2. Relatywne ceny

2.3.3. Inne czynniki ekonomiczne

2.4. Rozwój technologii medycznych

2.5. Czynniki instytucjonalne

2.6. Oczekiwania społeczeństwa

Podsumowanie

Problemy do dyskusji

Literatura

Rozdział VII. Trendy i prognozy kształtowania się przychodów i wydatków na ochronę zdrowia – Ewa Kocot

Wprowadzenie

1. Analizy trendów przychodów i wydatków na ochronę zdrowia

1.1. Rodzaje wskaźników stosowanych w analizie

1.2. Kształtowanie się wydatków na ochronę zdrowia na świecie i w Europie

1.3. Kształtowanie się przychodów sektora ochrony zdrowia w Polsce – analiza według źródeł finansowania

1.4. Kształtowanie się wydatków sektora ochrony zdrowia w Polsce

1.4.1. Wydatki wg funkcji

1.4.2. Wydatki wg dostawców dóbr i usług

2. Prognozowanie przychodów i wydatków sektora zdrowotnego

2.1. Model, zmienna, prognoza

2.2. Wybór modelu prognostycznego w ochronie zdrowia

2.2.1. Prognozy przychodów w ochronie zdrowia

2.2.2. Prognozy wydatków zdrowotnych

• Modele mikrosymulacyjne

• Modele komponentowe

• Modele na poziomie makro

3. Zmienne i scenariusze stosowane w modelach prognostycznych ochrony zdrowia

4. Przykładowa prognoza wydatków w polskim systemie ochrony zdrowia

4.1. Charakterystyka prognozy

4.2. Wyniki prognozy

Podsumowanie

Problemy do dyskusji

Literatura

Rozdział VIII. Źródła finansowania ochrony zdrowia – Stanisława Golinowska i Marzena Tambor

Wprowadzenie

1. Finansowanie opieki zdrowotnej ze środków publicznych

1.1. Finansowanie opieki zdrowotnej ze składek na społeczne ubezpieczenie zdrowotne

1.2. Finansowanie opieki zdrowotnej z podatków ogólnych – narodowa służba zdrowia

1.3. Z podatków czy ze składek?

2. Finansowanie opieki zdrowotnej ze środków prywatnych

2.1. Finansowanie opieki zdrowotnej poprzez opłaty bezpośrednie gospodarstw domowych

2.2. Finansowanie opieki zdrowotnej poprzez prywatne ubezpieczenia zdrowotne

2.3. Finansowanie opieki zdrowotnej poprzez medyczne konta oszczędnościowe

3. Finansowanie zdrowia publicznego

4. Źródła środków na opiekę długoterminową

Podsumowanie

Problemy do dyskusji

Literatura

Rozdział IX. Finansowanie świadczeniodawców – Marzena Tambor

Wprowadzenie

1. Rozwiązania organizacyjne w obszarze nabywania świadczeń opieki zdrowotnej

2. Metody finansowania świadczeniodawców

2.1. Metoda budżetowa

2.2. Stałe wynagrodzenie

2.3. Opłata kapitacyjna

2.4. Opłata za hospitalizację

2.5. Opłata za osobodzień

2.6. Opłata za usługę

2.7. Opłata za przypadek chorobowy

3. Płacenie za efekty

Podsumowanie

Problemy do dyskusji

Literatura

Rozdział X. Zasoby pracy dla ochrony zdrowia – Stanisława Golinowska

Wprowadzenie

1. Rynki pracy w ochronie zdrowia

2. Nierównowaga na rynku pracy w ochronie zdrowia

3. Podaż kadr medycznych

4. Migracje pracowników medycznych

5. Kontrola środowiska medycznego

6. Planowanie zasobów kadr medycznych

7. Rynek pracy ochrony zdrowia w koncepcji dualnego rynku pracy

Podsumowanie

Problemy do dyskusji

Literatura

Rozdział XI. Zaopatrzenie w leki – Christoph Sowada

Wprowadzenie

1. Ekonomiczne aspekty monopolizacji rynku wskutek uzyskania patentu

1.1. Straty w dobrobycie w wyniku monopolizacji rynku

1.2. Rozwiązania następne po najlepszym

2. Rynek leków innowacyjnych

2.1. Wprowadzenie nowego leku na rynek

2.2. Ryzyko inwestycyjne i stopy zwrotu

2.3. Ochrona patentowa i korzyści społeczne przy istnieniu trzeciej strony

3. Regulacje rynku farmaceutycznego

3.1. Ustalanie list refundacyjnych i podział wydatków między publicznego płatnika i pacjenta

3.2. Regulacje cenowe

3.3. Porozumienia cenowo-ilościowe

3.4. Regulacja zysków

3.5. Regulacja wydatków na reklamę

3.6. Regulacje zleceń leków i budżety lekowe

Podsumowanie

Problemy do dyskusji

Literatura

Rozdział XII. Alokacja w ochronie zdrowia. Kryteria ekonomiczne, społeczne i etyczne – Stanisława Golinowska

Wprowadzenie

1. Alokacja w ochronie zdrowia

2. Zasady i kryteria alokacji

2.1. Wolność pacjenta, lekarza i producenta

2.2. Kryteria ekonomiczne; podstawy filozoficzne i efektywność

2.3. Zasady etyczne w relacjach lekarza z pacjentem

2.4. Solidaryzm

2.5. Równość i spójność

2.6. Zasada subsydiarności (pomocniczości)

2.7. Prawo do godziwego minimum opieki zdrowotnej i postulat uniwersalnego dostępu do zdrowia

3. Praktyka procesu alokacji w ochronie zdrowia

3.1. Priorytetyzacja

3.2. Koszyk świadczeń gwarantowanych

Podsumowanie

Problemy do dyskusji

Literatura

Rozdział XIII. Analizy ekonomiczne w ochronie zdrowia – Katarzyna Dubas-Jakóbczyk

Wprowadzenie

1. Historia rozwoju analiz ekonomicznych

2. Rodzaje analiz ekonomicznych stosowanych w ochronie zdrowia

3. Etapy analizy ekonomicznej

3.1. Ogólny schemat analizy ekonomicznej

3.2. Definiowanie i szacowanie kosztów

3.2.1. Identyfikacja

3.2.2. Pomiar

3.2.3. Wycena

3.2.4. Dyskontowanie

3.3. Definiowanie i szacowanie rezultatów

3.4. Wynik analizy

4. Przykład wykorzystania analizy kosztów i korzyści (CBA) do oceny programu szczepień

Podsumowanie

Problemy do dyskusji

Literatura

Rozdział XIV. Koszty obciążenia chorobami – Katarzyna Kissimova-Skarbek

Wprowadzenie

1. Występowanie chorób

1.1. Charakterystyka chorób przewlekłych

1.2. Choroby do uniknięcia

2. Wskaźniki i metody pomiaru obciążenia chorobami

2.1. Pomiar w jednostkach niemonetarnych

2.1.1. Wskaźniki epidemiologiczne

2.1.2. Pomiar utraconych lat życia

2.1.3. Pomiar utraconych lat życia z uwzględnieniem jego jakości

2.2. Pomiar obciążenia chorobami w jednostkach monetarnych

2.2.1. Główne podejścia pomiaru w jednostkach monetarnych

2.2.2. Pomiar utraconej zagregowanej produkcji i dochodu narodowego w wyniku chorób

2.2.3. Szacowanie wartości statystycznego życia ludzkiego

2.2.4. Podejście typu koszt choroby do oceny obciążenia chorobą

• Perspektywy analizy kosztów choroby

• Koszty ekonomiczne i rachunkowe

• Koszty bezpośrednie choroby

• Koszty pośrednie choroby

• Liczenie kosztów choroby w zależności od przyjętej metody uwzględnienia liczby osób z chorobą

• Koszty spowodowane chorobą i koszty osób chorujących

3. Wyniki analiz obciążenia chorobami

3.1. Obciążenie chorobami przewlekłymi wyrażone w jednostkach niemonetarnych

3.1.1. Główne zróżnicowania w obciążeniu chorobami

3.1.2. Zmiany obciążenia chorobami w czasie

3.2. Wyniki obciążenia chorobami przewlekłymi w jednostkach monetarnych

Podsumowanie

Problemy do dyskusji

Literatura

Rozdział XV. Koegzystencja i integracja sektora prywatnego i publicznego w ochronie zdrowia – Stanisława Golinowska i Christoph Sowada

Wprowadzenie

1. Ramy koncepcyjne wprowadzania systemu mieszanego

1.1. Rynek regulowany – rynek wewnętrzny

1.2. Partnerstwo publiczno-prywatne

1.3. Koordynowana opieka zdrowotna

1.4. Nowe zarządzanie publiczne

2. Występowanie rozwiązań publiczno-prywatnych w systemie ochrony zdrowia

2.1. Prywatne i publiczne źródła finansowania ochrony zdrowia

2.2. Prywatne i publiczne przygotowanie i użytkowanie zasobów do świadczenia usług zdrowotnych

2.3. Publiczna własność a prywatne zarządzanie

2.4. Prywatne i publiczne świadczenie usług zdrowotnych

3. Ubezpieczenia publiczne i prywatne w praktyce rozwiązań mieszanych

3.1. Zróżnicowane modele koegzystencji ubezpieczeń publicznych i prywatnych

3.2. Zarządzanie publiczną składką przez prywatne firmy ubezpieczeniowe

3.3. Specyficzne ubezpieczeniowe rozwiązania mieszane we Francji

4. Rządzenie w mieszanym systemie ochrony zdrowia

Podsumowanie

Problemy do dyskusji

Literatura

Wykaz zestawień

Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Content

Introduction – Stanisława Golinowska

• In Polish

• In English

Chapter I: The subject of health economics – Stanisława Golinowska

Introduction

1. Definitions of health and health-related concepts

1.1. Health

1.2. Health system

1.3. Public health

1.4. Health care

2. Concept of a man in economics and health care

2.1. Concept of a man in health care

3. Goods in economy and health care

3.1. Public goods and quasi-public goods

3.2. Private goods

3.3. Private goods with social character

3.4. Merit goods and demerit goods

3.5. Health and health care – two types of goods

4. Health system and health sector

4.1. Aims of the health system

5. Health sector institutions

5.1. Patient pathway in heath sector institutions

6. National Health Accounts

7. Health and economy

7.1. Economic factors’ influence on health

7.2. Heath’s influence on economy

Summary

Problems for discussion

Literature

Chapter II: Market in health care: characteristic and limitations – Christoph Sowada

Introduction

1. Market and market mechanism

1.1. Market models

1.2. Market mechanism: demand, supply and market equilibrium

1.3. Individual and market demand

1.4. Individual and market supply

1.5. Market equilibrium

2. Theoretical model of an efficient market

2.1. Perfectly competitive markets

2.2. Consumer freedom and sovereignty

2.3. Private property

2.4. Economic man/Homo economicus

2.5. Rational consumer and consumer equilibrium

2.6. Rational producer and producer equilibrium

2.7. General equilibrium

3. Limitations of market model

3.1. Incomplete markets

3.2. Public goods

3.3. External effects

3.4. Transactions costs

3.5. Information lacks and asymmetries

3.6. Natural monopolies

3.7. Consumer sovereignty and consumer misbehavior

3.8. Expectations on fair distribution

4. Market of health services

4.1. Specific characteristics of health services

4.2. Knowledge limitations and patient sovereignty

4.3. External effects of health services

4.4. Monopolies in health care

4.5. Third side impact on health care

4.6. Market in health care in the praxis

Summary

Problems for discussion

Literature

Chapter III: Needs, demand and supply in health care – Christoph Sowada

Introduction

1. Health needs

1.1. Individual determinants of health needs

1.2. Collective determinants of health needs

1.3. Making health needs objective by meeting them

2. Demand in health care

2.1. Preferences and technologies on providing health needs

2.2. Time costs and territorial availability of services

2.3. Health care service prices and price elasticity of demand for health services

2.4. Ability to pay and income elasticity of demand for health services

2.5. Impact of third side on demand for health services

2.6. Demand controlling methods in health care

3. Supply of health services

3.1. Specific characteristic of health goods as services

3.2. Complexity and continuity of treatment processes and system disintegration

3.3. Information advantages and supplier-induced demand

3.4. Standardization of treatment processes

3.5. Scientific and technological progress and willingness to use the latest technologies

3.6. Setting of property rights and profit goal

Summary

Problems for discussion

Literature

Chapter IV: The role of the state in economy and heath care – Stanisława Golinowska

Introduction

1. The state in economy

2. Governance

3. The state in health care sector

4. State failure in economy and health care

4.1. Imperfect functioning of the political system

4.2. Influence of interest groups

4.3. Imperfect functioning of administration

4.4. Informational constraints

4.5. Imperfect governance

5. Directions of overcoming the state failure in public and health sector

Summary

Problems for discussion

Literature

Chapter V: Economic, social and health indicators – Ewa Kocot

Introduction

1. Economic and social indicators

2. Health indicators

2.1. The history of development of social and health indicators

2.2. The definition of health indicators

2.3. Health indicators classification

3. Health indicators in management areas of health care sector

3.1. Indicators of inputs

3.2. Indicators of activities

3.3. Indicators of outputs

3.4. Indicators of outcomes

3.4.1. Measures of health status in non-monetary terms

• Indicators connected with mortality

• Indicators connected with morbidity

• Quality of life indicators

• Summary measures of population health

3.4.2. Measures of health status in monetary terms

• Willingness to pay and willingness to accept

• Human capital method

3.5. Indicators of technical, productive and allocative efficiency

4. Quality of life indicators

5. Indicators of health care system performance

Summary

Problems for discussion

Literature

Chapter VI: Determinants of health and expenditure on health care – Ewa Kocot i Stanisława Golinowska

Introduction

1. Determinants of health

2. Determinants of expenditure on health care

2.1. Demographic factors

2.2. Epidemiologic factors and health status of population

2.3. Economic factors

2.3.1. Income

2.3.2. Relative prices

2.3.3. Other economic factors

2.4. Health technology development

2.5. Legal and institutional factors

2.6. Expectation of population

Summary

Problems for discussion

Literature

Chapter VII: Trends and prognosis of health care revenue and expenditure – Ewa Kocot

Introduction

1. Analysis of health care revenue and expenditure trends

1.1. Types of indicators used in the analysis

1.2. Development of health care expenditure in the world and Europe

1.3. Development of health care sector revenue in Poland – analysis by sources of financing

1.4. Development of health care sector expenditure in Poland

1.4.1. Expenditure by function

1.4.2. Expenditure by providers

2. Prognosis of health care sector revenue and expenditure

2.1. Model, variable, prognosis

2.2. Selection of the prognostic model in health care

2.2.1. Revenue projections in health care

2.2.2. Forecasts health expenditure

• Microsimulation models

• „Component-based” models

• Macro-level models

3. Variables and scenarios used in prognostic models in health care

4. The exemplary prognosis of health care expenditure in Poland

4.1. Characteristic of the prognosis

4.2. Projection results

Summary

Problems for discussion

Literature

Chapter VIII: Funding sources for health system – Stanisława Golinowska i Marzena Tambor

Introduction

1. Funding of health care from public resources

1.1. Funding of health care from social health insurance contributions

1.2. Funding of health care from general taxes – National Health Service

1.3. Tax-based or insurance-based funding?

2. Funding of health care from private resources

2.1. Funding of health care through households’ out-of-pocket payments

2.2. Funding of health care through private health insurance

2.3. Funding of health care through medical savings accounts

3. Funding of public health

4. The sources of funds for long-term care

Summary

Problems for discussion

Literature

Chapter IX: Financing of health care providers – Marzena Tambor

Introduction

1. Organizational arrangements in purchasing health care services

2. Provider payment methods

2.1. Budgets

2.2. Salary

2.3. Capitation

2.4. Payment per hospitalization

2.5. Payment per day

2.6. Fee-for-service

2.7. Payment per case (DRGs)

3. Pay-for-performance

Summary

Problems for discussion

Literature

Chapter X: Labour resources in health care – Stanisława Golinowska

Introduction

1. The labour markets in health care

2. Lack of balance in the labour market in health care

3. The supply of medical staff

4. Migration of medical staff

5. Professional associations’ control

6. Planning medial staff resources

7. The labour market in health care in the concept of dual labour market

Summary

Problems for discussion

Literature

Chapter XI: Supply of drugs – Christoph Sowada 288

Introduction

1. Economic aspects of patent driven market monopolies

1.1. Welfare lost as a result of market monopolies

1.2. Second best solutions

2. Markets for innovative drugs

2.1. Introduction of an innovative medicine on the market

2.2. Investment risk and rate of return

2.3. Patent protection and social benefits on a market with third party

3. Regulation of the pharmaceutical market

3.1. Reimbursement lists and cost sharing between public payer and patient

3.2. Regulations of drug pricing

3.3. Price-quantity agreements

3.4. Profit regulations

3.5. Regulations of marketing cost

3.6. Regulations of drug prescription and drug budgets

Summary

Problems for discussion

Literature

Chapter XII: Allocation in health care. Economic, social and ethical aspects – Stanisława Golinowska

Introduction

1. Allocation in health care

2. Allocation principles (criteria)

2.1. Autonomy of patient, doctor and producer

2.2. Economic criteria; philosophical attitudes and efficiency

2.3. Ethical principles in a doctor-patient relationship

2.4. Solidarity

2.5. Equity and cohesion

2.6. Subsidiarity principle

2.7. Right to basic health care and postulate of universal access to health

3. Practical aspect of the allocation process in health care

3.1. Prioritization

3.2. The „guaranteed services basket”

Summary

Problems for discussion

Literature

Chapter XIII: Economic analyses in health care – Katarzyna Dubas-Jakóbczyk

Introduction

1. Economic evaluation development history

2. Types of economic analyses applied in health care

3. Stages of economic analysis

3.1. General framework of economic evaluation

3.2. Defining and valuing costs

3.2.1. Identification

3.2.2. Measurement

3.2.3. Valuation

3.2.4. Discounting

3.3. Defining and valuing outcomes

3.4. Outcome of analysis

4. An example of using cost-benefit analysis (CBA) do assess the vaccination programme

Summary

Problems for discussion

Literature

Chapter XIV: The costs of disease burden – Katarzyna Kissimova-Skarbek

Introduction

1. Disease occurrence

1.1. Characteristics of chronic diseases

1.2. Avoidable diseases

2. Indicators and methods of measuring disease burden

2.1. Measurement in non-monetary units

2.1.1. Epidemiological indicators

2.1.2. Measurement of time lost

2.1.3. Measurement of time lost with taking into account quality of life

2.2. Measuring disease burden in monetary units

2.2.1. The main approaches of measuring in monetary units

2.2.2. Measuring the lost aggregate production and national income as a result of diseases

2.2.3. Estimating the value of statistical life

2.2.4. The cost-of-illness approach in disease burden assessment

• Perspectives of costs of illness analysis

• The economic and accounting costs

• The direct costs of disease

• The indirect costs of disease

• The costs of disease counting depending on the method used to take into account persons with the disease

• The disease related costs and costs of persons with the disease

3. The results of disease burden analyses

3.1. Burden of chronic diseases expressed in nonmonetary units

3.1.1. The main variations in disease burden

3.1.2. Changes in disease burden over the time

3.2. The results of chronic disease burden expressed in monetary units

Summary

Problems for discussion

Literature

Chapter XV: Coexistence and integration of private and public sector in health care (public-private mix) – Stanisława Golinowska i Christoph Sowada

Introduction

1. Theoretical framework for introduction of mixed health care system

1.1. Regulated market – internal market

1.2. Public-private partnership

1.3. Coordinated health care

1.4. New public management

2. Public-private arrangements in health system

2.1. Private and public funding of health system

2.2. Private and public development and utilization of resources for providing health services

2.3. Public ownership and private management

2.4. Private and public provision of health services

3. Public and private health insurance in mixed systems

3.1. Diverse models of coexisting public and private health insurances

3.2. Managing of public health insurance contributions by private insurance companies

3.3. Mixed insurance arrangements in France

4. Governance in public-private mixed health systems

Summary

Problems for discussion

Literature

Stanisława Golinowska

Wprowadzenie

Jako że potrzeby zdrowotne mają tendencję rosnącą i powszechnie wzrastają wydatki na ochronę zdrowia, to powstaje oczywiste dążenie do ich racjonalizacji. Odpowiedzialna ekonomicznie reakcja na wyzwanie dynamicznego wzrostu potrzeb zdrowotnych wymaga zrozumienia konieczności racjonalnego gospodarowania zasobami i umiejętności zastosowania metody ekonomicznej wszędzie tam, gdzie to jest wskazane oraz możliwe; także w ochronie zdrowia.

Ukazanie zarówno zasadności, jak i niezasadności stosowania kryteriów ekonomicznych i mechanizmu rynkowego w ochronie zdrowia stanowi linię przewodnią proponowanego podręcznika ekonomiki zdrowia. Jego celem jest całościowe i spójne przedstawienie problemu ekonomicznych wyborów oraz związanych z nimi dylematów i skutków dla efektywności funkcjonowania ochrony zdrowia. Ochronę zdrowia traktujemy jako wyodrębniony sektor gospodarki. Niekiedy podejście takie nazywane jest mezo. W tradycyjnych podręcznikach ekonomii problemy poszczególnych sektorów traktowane są raczej jako zagadnienia mikroekonomii, z uwzględnianiem co najwyżej perspektywy gałęzi, ale najczęściej pojedynczego przedsiębiorstwa.

Podejście ekonomiczne w sektorze zdrowotnym wymaga znacznej modyfikacji w porównaniu ze stosowanym w ekonomii ogólnej ze względu na naturę zdrowia jako dobra zarazem publicznego jak i prywatnego oraz specyfikę działalności medycznej, służącej jego podtrzymywaniu i naprawianiu, gdy szwankuje. To powoduje, że zasady gospodarowania i zarządzania w sektorze zdrowotnym wymagają znajomości kontekstu zdrowotnego, czyli posiadania pewnego kwantum orientacji w kwestiach biologii, medycyny, organizacji opieki zdrowotnej oraz stosowanych zasad i dokonywanych tam wyborów z perspektywy pozaekonomicznej.

Zmiana systemu ekonomicznego od gospodarki centralnie planowanej do rynkowej w Polsce (i w innych krajach Europy Środkowej i Wschodniej) spowodowała zasadniczą zmianę w nauczaniu ekonomii. Na uczelniach ekonomicznych zamiast dotychczasowych przedmiotów: gospodarka socjalistyczna i gospodarka kapitalistyczna pojawiła się po prostu ekonomia. W szybkim tempie przetłumaczono podstawowe podręczniki: Economics – Paul Samuelson i William Nordhaus oraz Microeconomics and Macroeconomis – David Begg, Stanley Fischer i Rudiger Dornbusch. Nadal tłumaczone są znane podręczniki, głównie amerykańskie, np. Macroeconomics – Paul Krugman i Robin Wells. Powstały i powstają też podręczniki pisane przez polskich autorów na ogół jako „wstępy do ekonomii”, czy „elementarne zagadnienia ekonomii”, których zaletą są próby nazywania po polsku wielu kategorii, dla których nie było bezpośrednich odpowiedników.

Na potrzeby studentów zarządzania w sektorze zdrowotnym (na uczelniach ekonomicznych i medycznych) przetłumaczono amerykański podręcznik ekonomiki zdrowia autorstwa Thomasa Getzena – Health Economics: Fundamentals and Flow of Funds. Ten pierwszy podręcznik ekonomiki zdrowia w Polsce odegrał zasadniczą rolę w tworzeniu wiedzy ekonomicznej nie tylko dla studentów, ale także dla rządzących w sektorze zdrowotnym i zarządzających zakładami opieki zdrowotnej. Posiada on jednak dla Czytelników w Polsce pewien mankament: odzwierciedla system amerykański z amerykańskimi przykładami; system istotnie odległy od kształtującego się systemu rynkowego w gospodarkach postkomunistycznych i w gospodarkach europejskich, z których dobre praktyki są wskazywane jako wzór. Powstała pilna potrzeba odwołania się do podręczników europejskich; najczęściej polecanych podręczników angielskich. Przetłumaczono dwa: Economic Analysis in Health Care (Analizy ekonomiczne w opiece zdrowotnej) – Stephen Morris, Nancy Devlin, David Parkin i – The Economics of Health and Health Care (Ekonomia zdrowia i opieki zdrowotnej) – Sherman Folland, Allen C. Goodman, Miron Stano. Dla Czytelników w Polsce mają one po części podobne wady, jak podręcznik Getzena. Odwołują się do regulacji i przykładów tylko z kraju pochodzenia autorów podręcznika, chociaż są w Polsce ważne poznawczo ze względu na to, że niektóre rozwiązania polskiej reformy ochrony zdrowia zostały zaczerpnięte z doświadczeń reformowania narodowej służby zdrowia (NHS) w Wielkiej Brytanii.

Wobec tej sytuacji powstała coraz bardziej uświadomiona potrzeba napisania podręcznika własnego, uwzględniającego swoiste problemy kraju transformacji i wskazującego na potrzebę rozwoju efektywnych instytucji i praktyk dobrego rządzenia w sektorze zdrowotnym, wprowadzania rozwiązań rynkowych tylko do obszarów, w których jest to uzasadnione i efektywne oraz na potrzebę rozwijania mieszanych rozwiązań publiczno-prywatnych (public-private mix). Podręcznika, obfitującego w przykłady zaczerpnięte z doświadczeń krajów transformacji, a szczególnie polskich.

Książka jest zaadresowana zarówno dla studentów uczelni medycznych, polityków, menedżerów i organizatorów sektora zdrowotnego, jak i dla studentów studiów ekonomicznych oraz ekonomistów.

Nauczanie ekonomii dla nieekonomistów nie jest łatwe, zważywszy nie tylko na potrzebę koniecznych ograniczeń i większej przystępności, ale także na to, że zastosowanie metody ekonomicznej do specyficznej dziedziny działalności, jaką jest ochrona zdrowia jest ograniczone i powstaje potrzeba uwzględnienia także innych instrumentów, stosowanych w sektorze publicznym, w ramach którego realnie funkcjonuje sektor zdrowotny. To wymaga od autorów znacznego zakresu wiedzy interdyscyplinarnej.

Podręcznik przeznaczony jest także dla ekonomistów, którzy nie uwzględniając specyfiki funkcjonowania działalności medycznej, postulują niejednokrotnie rozwiązania ekonomicznie uniwersalne ze szkodą dla zdrowia i efektywności funkcjonowania sektora zdrowotnego. Traktowanie produkcji zdrowia i usług zdrowotnych podobnie jak produkcji typowych dóbr prywatnych (przysłowiowych butów czy pietruszki) zaważyło na kierunkach reformowania systemu ochrony zdrowia w Polsce i w niektórych krajach postsocjalistycznej transformacji, przysparzając licznych problemów z dostępnością i jakością usług zdrowotnych. Ambicją tego podręcznika jest więc także ukazanie w ekonomice zdrowia odstępstw od klasycznej ekonomii. Stąd tytuł: „Od ekonomii do ekonomiki zdrowia”.

Ukazanie odstępstw w podejściu do ekonomiki zdrowia w porównaniu z ekonomią dokonywane jest w oparciu o stosowane w tym podręczniku zasady teorii pozytywnej, polegające na analizowaniu i uogólnianiu procesów rzeczywistych. Sektor zdrowotny funkcjonuje na świecie jako sektor przede wszystkim publiczny bądź mieszany: publiczno-prywatny. Ten fakt wymaga od autorów większej znajomości wyników badań empirycznych i analiz statystycznych oraz umiejętności ich uogólniania, a nie tylko odwoływania się do normatywnych modeli teoretycznych.

Zespół autorski stanowi grupa doświadczonych nauczycieli akademickich Instytutu Zdrowia Publicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum w Krakowie (pierwszej szkoły zdrowia publicznego w regionie Europy Środkowej i Wschodniej): Stanisława Golinowska, Christoph Sowada, Ewa Kocot, Katarzyna Kissimova-Skarbek, Katarzyna Dubas-Jakóbczyk i Marzena Tambor, którzy prowadzą badania z zakresu ekonomiki zdrowia (pierwsza czwórka od początku zmian systemowych w Polsce) oraz nauczają tego przedmiotu na podstawie współczesnej wiedzy z tego zakresu, dostosowanej do specyfiki i potrzeb edukacyjnych krajów transformacji. W wyniku wieloletniej współpracy badawczej i edukacyjnej z dydaktykami i badaczami początkowo uczelni amerykańskich (School of Public Health – Harvard University i North Caroline University – Public Health Department), a obecnie przede wszystkim europejskich (University of Sheffield ScHARR, Maastricht University, Bielefeld University, Andalusian School of Public Health – University of Granada, University of Rennes oraz Institute for Advanced Studies in Vienna) koncepcja podręcznika jest przemyślana i odpowiednio dostosowana. Nie stanowi automatycznego powielenia podręczników z innych krajów, aczkolwiek zawiera uniwersalny zakres ekonomicznych treści podręczników z zakresu ekonomiki zdrowia.

Dyskusja w zespole autorskim nad przygotowanymi tekstami rozdziałów trwała przez ponad rok. Pracami kierowała prof. Stanisława Golinowska, a funkcje sekretarza zespołu pełniła dr Katarzyna Dubas-Jakóbczyk. Uczestniczyli w niej też koledzy spoza zespołu, którzy te teksty czytali uważnie i krytycznie, szczególnie prof. Marek Bednarski. Dziękujemy mu za ten trud i wskazówki, dzięki którym podręcznik został poprawiony. Dziękujemy ponadto prof. Thomasowi Czypionka i doktorowi Markusowi Krause z wiedeńskiej grupy ekonomistów zdrowia w Institute for Advanced Studies (Institut für Höhere Studien), którzy w grudniu 2014 r. zaprosili autorów podręcznika do zaprezentowania jego koncepcji na konferencji austriackiego stowarzyszenia ekonomistów zdrowia. Dzięki tym wielogodzinnym dyskusjom i współpracy, rozdziały podręcznika mają taką treść i formę, jaka trafia obecnie do rąk Czytelników.

Konstrukcja książki została oparta na zasadzie od „ogółu do szczegółu”. Rozdziały oparte na tej konstrukcji poprzedza rozdział, w którym opisany został przedmiot, poddany analizie ekonomicznej, czyli zdrowie i system jego ochrony. Wyjaśnia się „naturę” takich dóbr jak zdrowie i usługa zdrowotna. Opisuje cele, funkcje i pożądane cechy systemu ochrony zdrowia oraz jego oddziaływanie na gospodarkę. Rozważa założenia dotyczące obrazu człowieka w ekonomii oraz w ochronie zdrowia. Opisuje prawidłowości zachowania głównych aktorów i interesariuszy: ubezpieczonych i pacjentów oraz świadczeniodawców.

Rozdziały ogólne (drugi, trzeci i czwarty) dotyczą mechanizmu rynkowego, potrzeb zdrowotnych i popytu oraz roli państwa w systemie ochrony zdrowia. Zagadnienia prezentowane w tych rozdziałach sytuowane są najpierw w odniesieniu do ekonomii i teorii ekonomicznych, a następnie w odniesieniu do ochrony zdrowia i teoretycznych ustaleń (w ramach teorii pozytywnej) związanych z funkcjonowaniem sektora zdrowotnego i jego głównych aktorów.

Rozdział piąty, szósty i siódmy poświęcone zostały zagadnieniom pomiaru zjawisk w ekonomii i ochronie zdrowia (wskaźnikom ekonomicznym, społecznym i zdrowotnym) oraz tendencjom w kształtowaniu się zjawisk przez nie mierzonych oraz czynnikom na nie wpływających (determinatom). Pokazano trendy i prognozy dotyczące kształtowania się kategorii wydatków zdrowotnych.

Kolejne rozdziały (ósmy, dziewiąty, dziesiąty i jedenasty) omawiają problemy w kształtowaniu się podstawowych zasobów niezbędnych w produkcji zdrowia i usług zdrowotnych: środków finansowych i sposobów ich przekazywania świadczeniodawcom, zasobów pracy (kadr medycznych) oraz leków.

Rozdział dwunasty przedstawia stosowane zasady i rozważa dylematy związane z procesem alokacji; tak zasobów, jak i świadczeń zdrowotnych. Uwzględnia kryteria zdrowotne, społeczne, etyczne i oczywiście – ekonomiczne w ich odziaływaniu, interakcjach i konfliktach.

Rozdział trzynasty i czternasty poświęcone zostały analizom ekonomicznym w ochronie zdrowia. Pierwszy z nich przedstawia metody stosowane w programach zdrowotnych i działaniach na rzecz zdrowia. Zawiera wiele przykładów ich zastosowania. Drugi – w sposób rozwinięty przedstawia metody i wyniki analiz kosztów obciążenia głównymi chorobami obecnej doby – niezakaźnymi chorobami przewlekłymi.

Książkę kończy rozdział o kształtowaniu się rozwiązań mieszanych, czyli publiczno-prywatnych w systemach ochrony zdrowia. Dokonano w nim próby uporządkowania tej skomplikowanej, ale podobnej tendencji rozwoju współczesnych systemów zdrowotnych. Mimo podobnego ukierunkowania, proporcje i kombinacje komponentów publiczno-prywatnych są różne. Różny też sposób i umiejętności ich koordynowania w celu osiągania wyższej efektywności zdrowotnej systemu przy gospodarnym korzystaniu z tworzonych dla niego zasobów.

Stanisława Golinowska

Introduction

Health Economics: From Economics to Health Economics

The purpose of this health economics textbook is a comprehensive and coherent presentation of the problems, dilemmas and consequences of economic choices in the functioning of the health sector of a country (such as Poland and other Central and Eastern European countries) which has changed from a totalitarian regime to a democratic one and from a centrally planned economy to a market economy

Changing the economic system has caused a fundamental change in the teaching of economics. In economics schools, subjects like socialist economy and capitalist economy were replaced simply by – economics. Soon after that, the groundwork foreign English-language textbooks in the field were translated into Polish: Paul Samuelson and William Nordhouse’s Economics and Microeconomics and Macroeconomics by David Begg, Stanley Fischer and Rudiger Dornbusch. Newer (modern) textbooks, primarily from the US, are being translated as well, e.g. Macroeconomics by Paul Krugman and Robin Wells. Polish authors have not stayed behind: numerous Introductory Economics textbooks have been published that present the elementary concepts of market economics, finding Polish names for categories and phenomena that often lacked direct counterparts.

In response to the needs of the students of management in the health sector (in schools of economics and medical universities alike), the health economics textbook Health Economics: Fundamentals and Flow of Funds by Thomas Getzen has been translated and published in 2000. As the first health economics textbook in Poland, it has played a vital part in spreading the knowledge of economics not only among the students but also among those in charge of governance in the health sector and management of health care facilities. Its major drawback, however, is that it reflects the American health care system using American examples – a system that is significantly different from the emerging market economy in the post-communist economy and from the Polish health care system that has been reformed but which does not approach the American solutions. There was an urgent need for European-based textbooks; English ones were the ones most recommended. Two of them were translated: Economic Analysis in Health Care by Stephen Morris, Nancy Devlin and David Parkin, and The Economics of Health and Health Care by Sherman Folland, Allen C. Goodman and Miron Stano. For readers in Poland, they share most of the drawbacks of Getzen’s textbook as they discuss regulations and examples from the author’s country of origin, which in this case is the UK.

In this light, there has long been a niche to fill with a textbook that takes into account the specific issues of a post-communist country and points to the need of modification of many market practices in the health sector as well as the introduction of public-private mix solutions.

The readers of such a textbook would be medical college students, politicians, managers and organizers of the health sector, as well as students of economics and professional economists.

Teaching economics is not easy. Teaching it to non-economists is even more challenging as necessary restrictions but also a greater accessibility to the subject must be considered. The difficulty level increases still more when the readers will be people who require the knowledge of economics in one specific area of activity. If that area happens to be related to the so-called social sphere, additional problems arise. The use of the classic economic method is limited here: market mechanisms frequently fail when applied to the goods produced in this sector due to the public, quasi-public and social nature of those goods, as well as the externalities and the asymmetric information flow between the producer (i.e. the doctor) and the consumer (i.e. the patient).

As health needs are growing and health expenditure is on the rise, it is obvious that there is a universal desire for its rationalization. The economically conscious response to the dynamic growth of health needs requires an awareness of the need for rational resource management and the ability to apply economic methods wherever appropriate and possible. On the other hand, the application of the classic economic approach in the health sector is not only limited but also requires significant modifications due to the nature of health services. Management and governance in the health sector necessitate a familiarity with health sector specifics, or a modicum of knowledge in the fields of health care and medicine together with the regulations and choices made in those fields.

This textbook is also designed for economists who, by omitting the specificity of medical specialization, may recommend the application of universal economic rules, with harmful effect on the health and the efficiency of the health sector’s functioning. Treating the production of health services and health as typical private goods has driven health sector reforms in Poland and others post socialist countries leading to major problems with the availability and quality of health services. Thus the title: „From Economics to Health Economics”.

Current health economics textbooks are generally dominated by microeconomic issues, like economic analyses of selected health programs or the operation of treatment facilities. A holistic approach to the health system and the health sector as a whole is still needed. Therefore, in the textbook proposed, the authors undertake a combination of issues of macro- (rather sectoral) as well as microeconomics.

It is most reasonable didactically to have one textbook that presents a comprehensive, holistic approach to economic issues, both in the health sector and its specific recipients (beneficiaries, customers and patients). The experience of the transformation period in Poland has shown that there are gaps in the knowledge and understanding of different perspectives on rational choices and that it is necessary to take those perspectives into account and reconcile them.

The approach used in this textbook will be based on the presentation of two basic management mechanisms: the market mechanism and the administrative mechanism; presented both universally and specifically in relation to the health system (hence the subtitle of the textbook, „From Economics to Health Economics”), complete with their advantages, limitations and applied modifications. In presenting these issues, this textbook will use approaches developed within the framework of new institutional economics, behavioural economics and political economy. Chapters in each section will use examples from countries that have undergone such an economic transformation, especially Poland.

The authors are experienced academic teachers at the Institute of Public Health Medical College in Krakow (the first such school in Central and Eastern Europe): Stanisława Golinowska, Christoph Sowada, Ewa Kocot, Katarzyna Kissimova-Skarbek, Katarzyna Dubas-Jakóbczyk and Marzena Tambor. They have been involved in research in the field of health economics since the beginning of the systemic changes in Poland and have been teaching the subject based on up to date knowledge in the current state of the field, adjusted for the specifics and educational needs of post-transformation countries. As a result of many years of research and educational collaboration as well as direct contact with educators and researchers from other European universities (the University of Sheffield ScHARR, Maastricht University, Bielefeld University, the Andalusian School of Public Health at the University of Granada, the University of Rennes and the Institute for Advanced Studies in Vienna), the concept of this textbook is well thought out and properly adjusted. It does not duplicate textbooks from other countries although it contains standard economics knowledge in the area of health economics.

The textbook structure is based on the rule „from general to detail”. The first chapter provides an overview of the economic analysis subject presented in this book, that is health and the health system. The essence of the terms „health” and „health service” is described. The aims, function and features of health systems as well as their influence on the economy is explained. This chapter presents the theoretical assumptions of the place of a person in economics and health care. It describes the principles of behaviour of the main actors and stakeholders: the insured, patients and service providers.

The „general” chapters (second, third and fourth) are focused on the market mechanism, health needs and the governmental role in the health system. The topics described are presented firstly in relation to economics and secondly in relation to the health system and the theoretical principles (based on positive economics) of its functioning.

Chapters five, six and seven are devoted to issues of measurement in economics and health care, the trends of values subject to measurement and the determinants influencing those trends. Prognoses of health care revenue and expenditure are presented.

The following chapters (eight, nine, ten and eleven) present problems related to the basic resources needed in the production of health and health services: financial resources and mechanisms of their distribution, human resources and the drug supply.

Chapter twelve presents the basic principles and dilemmas related to the resource allocation process (resources like health services). It describes criteria related to health, ethics, social values and of course economics, as well as their interaction and conflicts.

Chapters thirteen and fourteen are devoted to economic analysis in health care. The first presents an economic evaluation of health programs (types of analyses, the interpretation of results) whilst the second describes the burden of disease studies (i.a. concerning major non-communicable diseases) in terms of the costs of illness studies, time and production lost assessment.

The final, fifteenth chapter describes the process of development of mixed, public -private structures within health systems. The authors attempt to provide structure and categorize this complex tendency of modern health systems. Despite similar general trends, the proportions and relations of public and private elements are diverse. Also, the coordination aspects and efficiency in achieving the health system goals are diverse.