Recenzenci

Dr hab. Anna Machnikowska, prof. UG

Dr hab. Joanna Misztal-Konecka, prof. KUL

Wydawca

Edyta Kunowska

Projekt okładki i stron tytułowych

Grafos

Produkcja

Mariola Grzywacka

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN:

Marcin Kapusta / konwersja.virtualo.pl

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN, 2016

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2016r.

Warszawa 2016

ISBN 978-83-01-18981-5

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 031

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Spis treści

Wykaz skrótów

Wstęp

Rozdział 1
Dysfunkcje rodziny jako przesłanki faktyczne wszczęcia postępowania przed sądem rodzinnym

1.1. Istota dysfunkcji rodziny

1.2. Źródła dysfunkcji

1.3. Identyfikowanie dysfunkcji

1.3.1. Rola i zadania instytucji pomocy rodzinie

1.3.2. Rola i zadania organów ścigania

1.3.3. Rola i zadania placówek edukacji publicznej

1.4. Interwencja w związku z wystąpieniem dysfunkcji w rodzinie

1.4.1. Interwencja na poziomie środowiska lokalnego

1.4.2. Interwencja na poziomie służb pomocy rodzinie

1.4.3. Interwencja na poziomie organów ścigania

1.4.4. Procedury uruchamiania interwencji na drodze sądowej

Rozdział 2
Postępowanie wykonawcze w sprawach rodzinnych i opiekuńczych – zagadnienia ogólne

2.1. Pojęcie postępowania wykonawczego na gruncie prawa rodzinnego i opiekuńczego

2.2. Przesłanki postępowania wykonawczego w prawie rodzinnym i opiekuńczym

2.2.1. Przesłanki wszczęcia postępowania wykonawczego

2.2.2. Przesłanki wyłączające prowadzenie postępowania wykonawczego

2.3. Właściwość sądu rodzinnego w postępowaniu wykonawczym

2.3.1. Właściwość miejscowa

2.3.2. Właściwość rzeczowa

2.4. Zasady postępowania wykonawczego w sprawach rodzinnych i opiekuńczych

2.4.1. Zasady procesowe postępowania wykonawczego w sprawach rodzinnych i opiekuńczych

2.4.2. Zasady postępowania wykonawczego w sprawach rodzinnych i opiekuńczych o charakterze przewodnim

2.4.3. Zasady postępowania wykonawczego w prawie rodzinnym i opiekuńczym a zasady postępowania wykonawczego w sprawach nieletnich

2.4.4. Zasady postępowania wykonawczego w prawie rodzinnym i opiekuńczym a zasady prawa karnego wykonawczego

Rozdział 3
Postępowanie wykonawcze w sprawach dotyczących władzy rodzicielskiej

3.1. Dysfunkcjonalność rodziny a dysfunkcjonalność władzy rodzicielskiej

3.2. Wpływ postępowania dowodowego na postępowanie wykonawcze

3.3. Treść orzeczenia sądowego kończącego postępowanie rozpoznawcze a postępowanie wykonawcze

3.3.1. Orzeczenie kończące postępowanie rozpoznawcze w sprawach z zakresu władzy rodzicielskiej

3.3.2. Ingerencja sądu w wykonywanie władzy rodzicielskiej i gradacja form tej ingerencji

3.4. Nadzór sądu rodzinnego nad wykonywaniem orzeczenia oraz modelowanie postaw rodzicielskich w postępowaniu wykonawczym

3.4.1. Ewoluowanie przedmiotu postępowania wykonawczego w sprawach z zakresu władzy rodzicielskiej

3.4.2. Normatywne podstawy modelowania postaw rodzicielskich i instytucje wspierania reintegracji rodziny

3.4.3. Kształtowanie postaw opiekuńczo-wychowawczych rodziców

3.5. Orzeczenie kończące postępowanie wykonawcze w sprawach dotyczących władzy rodzicielskiej

Rozdział 4
Postępowanie wykonawcze w sprawach osób ubezwłasnowolnionych

4.1. Przyczyny leżące u podstaw ubezwłasnowolnienia źródłem dysfunkcjonalności rodziny

4.2. Orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu a postępowanie wykonawcze

4.2.1. Orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu a związanie sądu żądaniem ubezwłasnowolnienia oraz przyczyną żądania

4.2.2. Ustalenia postępowania rozpoznawczego co do przesłanek ubezwłasnowolnienia i ich wpływ na postępowanie wykonawcze

4.3. Nadzór sądu opiekuńczego nad czynnościami osób sprawujących pieczę w postępowaniu wykonawczym

4.3.1. Zakres nadzoru sądu opiekuńczego w postępowaniu wykonawczym w sprawach osób ubezwłasnowolnionych

4.3.2. Oddziaływanie sądu opiekuńczego na atrybuty pieczy nad ubezwłasnowolnionym

4.3.3. Zasady i rodzaje środków nadzoru realizowane w postępowaniu wykonawczym w sprawach osób ubezwłasnowolnionych

4.3.4. Postulaty zmian de lege lata i de lege ferenda na tle praktyki judykacyjnej sądów opiekuńczych

4.4. Czyny zabronione ubezwłasnowolnionego przeciwko osobom sprawującym pieczę

4.5. Orzeczenie kończące postępowanie wykonawcze w sprawach osób ubezwłasnowolnionych

Rozdział 5
Postępowanie wykonawcze w sprawach osób uzależnionych od alkoholu zobowiązanych do poddania się leczeniu odwykowemu

5.1. Uzależnienie od alkoholu źródłem dysfunkcjonalności rodziny

5.2. Rozstrzygnięcie sprawy co do istoty w postępowaniu rozpoznawczym a postępowanie wykonawcze

5.2.1. Wszczęcie postępowania rozpoznawczego sądowego w sprawach osób uzależnionych od alkoholu

5.2.2. Ocena materiału dowodowego i ukształtowanie sytuacji osoby uzależnionej od alkoholu w toku postępowania wykonawczego

5.3. Nadzór sądu rodzinnego nad wykonaniem orzeczenia oraz modelowanie postaw osób uzależnionych od alkoholu w ujęciu psychologicznym, socjologicznym i resocjalizacyjnym

5.3.1. Wszczęcie postępowania wykonawczego w sprawach osób uzależnionych od alkoholu zobowiązanych do leczenia odwykowego

5.3.2. Znaczenie ustaleń postępowania dowodowego dla czynności procesowych sądu opiekuńczego w postępowaniu wykonawczym w sprawach osób uzależnionych od alkoholu

5.3.3. Decyzje procesowe sądu opiekuńczego co do przebiegu leczenia osoby uzależnionej od alkoholu w placówkach specjalistycznych

5.3.4. Kształtowanie systemu wartości osób uzależnionych od alkoholu w postępowaniu wykonawczym

5.3.4.1. Aspekt psychologiczny decyzji procesowych sądu opiekuńczego

5.3.4.2. Aspekt socjologiczny decyzji procesowych sądu opiekuńczego

5.3.4.3. Aspekt resocjalizacyjny decyzji procesowych sądu opiekuńczego

5.4. Ewoluowanie rodziny osoby uzależnionej od alkoholu w toku postępowania wykonawczego

5.4.1. Normatywne podstawy reintegracji środowiska rodzinnego osoby uzależnionej od alkoholu

5.4.2. Dyrektywy prawne oddziaływania na środowisko rodzinne osoby uzależnionej od alkoholu

5.4.3. Stadia rozwoju rodziny i ich znaczenie dla czynności procesowych sądu opiekuńczego w postępowaniu wykonawczym

5.5. Orzeczenie kończące postępowanie wykonawcze w sprawach osób uzależnionych od alkoholu zobowiązanych do leczenia odwykowego

Zakończenie

Literatura

Wykaz orzecznictwa

Orzeczenia Sądu Najwyższego

Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego

Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Wstęp

Rodzina stanowi podstawową grupę społeczną złożoną z osób połączonych więzami małżeńskimi i rodzicielskimi. Wzajemne stosunki i relacje między członkami rodziny są określane przez tradycję przekazywaną wychowaniem, które z kolei opiera się na wzajemnych uczuciach i postawach poddanych obowiązującemu prawu i nakazom natury moralnej. Dla uznawanych przez rodzinę prerogatyw nie bez znaczenia pozostaje też oddziaływanie nakazów o charakterze religijnym. Ogólnie ujmując, rodzina stanowi dziedzictwo kulturowe pokoleń, z których każde jest ogniwem w jej historii. Nowe młode pokolenia pragną – świadomie lub nie – zakładać rodziny, jakie znają i z jakich się wywodzą. Kolejne pokolenia kontynuują najważniejsze dla rodziny wartości, wśród których trzeba wyróżnić opiekę i odpowiednie wychowanie małoletnich dzieci, wzajemny szacunek i wsparcie między małżonkami oraz pomoc jej członkom słabym i nieporadnym ze względu na wiek i stan zdrowia. Rodzina, w której dominują te wartości, tworzy najtrwalszą ze wspólnot, odporną na wszelkie wpływy otaczającego ją środowiska zewnętrznego. Wszelkie zachodzące w niej zmiany, w tym odejście od rodziny w ujęciu konserwatywnym, a więc od modelu patriarchalnego do modelu egalitarnego, nie są w stanie jej zagrozić, gdy w jej funkcjonowaniu dominują wymienione wartości. Dla jej funkcjonowania znacznie bardziej niebezpieczne od zmian modelu są negatywne wpływy, którym jest poddawana ze strony otaczającego ją środowiska. Szczególnie niebezpieczne jest dla rodziny, gdy w jej poczet wchodzą nowi członkowie, którzy nie uznają powyższych wartości lub nie mają świadomości ich nadrzędności. Istnieją też sytuacje, gdy kolejne pokolenia odchodzą od tych wartości w sposób zagrażający funkcjonowaniu rodziny. W takich przypadkach rodzina staje się dysfunkcjonalna i w konsekwencji niezbędna jest jej pomoc ze strony państwa.

Wsparcie rodziny w trudnościach, które przechodzi, zagrażających jej prawidłowemu funkcjonowaniu należy do konstytucyjnych zasad państwa polskiego. Rodzina zatem ze swoimi problemami nie jest pozostawiona całkowicie sama sobie, ale może liczyć na wsparcie organów państwowych. Szczegółowo te zagadnienia zostały rozwinięte w kolejnych rozdziałach tej pracy.

Pomoc organów władzy państwowej, przyjmując za kryterium udział beneficjentów, można podzielić na dwa stadia. Pierwsze z nich jest oparte na zasadzie dobrowolności – gdy pomoc udzielana jest w stadium przedsądowym przez organy pozasądowe. Obecnie, w przeważającym zakresie, są to działania realizowane przez instytucje funkcjonujące w ramach jednostek samorządu terytorialnego. W zależności od stopnia dysfunkcjonalności rodziny i zaangażowania osób, do których jest kierowana pomoc, działania te mogą zakończyć się w tym stadium. Inaczej jest natomiast, gdy stopień dysfunkcjonalności rodziny i brak zaangażowania ze strony beneficjentów pomocy zagraża dalszemu funkcjonowaniu tej podstawowej jednostki społecznej – wtedy konieczne jest zainicjowanie drugiego ze stadiów wsparcia. Drugie stadium jest pozbawione dobrowolności. Wówczas pomoc jest udzielana w ramach wykonywanego orzeczenia sądowego. W tym przypadku ustawodawca, przyjmując założenie konieczności ingerencji w sferę praw podmiotowych, kieruje się potrzebą ochrony rodziny i jej najsłabszych członków. Ochrona ta jest zbieżna z interesem społecznym, ponieważ przeciwdziałanie źródłom dysfunkcjonalności rodziny sprzyja prawidłowemu kształtowaniu postaw jego członków i przygotowaniu ich do pracy dla dobra ogółu. Stadium sądowe, w którym następuje kształtowanie społecznie pożądanych postaw, stanowi postępowanie wykonawcze, a więc etap po wydaniu orzeczenia w postępowaniu rozpoznawczym. Odbywający się w jego toku proces oddziaływania na jednostkę można określić mianem uspołecznienia i socjalizacji. Proces oddziaływania na jednostkę w toku tego postępowania ma istotne znaczenie dla jej przygotowania do prawidłowego funkcjonowania w rodzinie i społeczeństwie.

Uwzględniając regulacje Kodeksu postępowania cywilnego oraz innych aktów prawnych pozakodeksowych, opracowanie obejmuje postępowanie wykonawcze w sprawach z zakresu władzy rodzicielskiej, osób ubezwłasnowolnionych i osób uzależnionych od alkoholu, przy czym essentio rozważań koncentruje się na przeciwdziałaniu dysfunkcjonalności rodziny, przede wszystkim przez wskazanie optymalnych metod dążenia do reintegracji naturalnego środowiska rodzinnego osób objętych tym postępowaniem. Rozważania dalej prezentowane opierają się na konstatacjach wynikających z obserwacji praktyki orzeczniczej sądów opiekuńczych oraz pracy ośrodków pomocy społecznej. Pracownicy socjalni udzielają pomocy rodzinom dysfunkcjonalnym przed wszczęciem postępowania sądowego, w trakcie tego postępowania i po jego zakończeniu. Stąd współpraca sądu opiekuńczego z nimi ma znaczenie dla doboru właściwych działań diagnostycznych i interwencyjnych skierowanych na jednostkę i rodzinę w toku postępowania wykonawczego.

Należy zaznaczyć, że określenie „sąd opiekuńczy” zostało użyte w tej publikacji w znaczeniu funkcjonalno-proceduralnym i wymaga odróżnienia od pojęcia „sąd rodzinny”, które stanowi kategorię ustrojowo-organizacyjną. Sąd opiekuńczy nie jest bowiem sądem w rozumieniu przepisów ustawy z 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych, ponieważ nie stanowi wydzielonej organizacyjnie jednostki sądu rejonowego. Pojęcie „sąd opiekuńczy” pojawia się natomiast w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, Kodeksu postępowania cywilnego oraz w innych ustawach, do których niniejsze opracowanie w poszczególnych rozdziałach nawiązuje. Użycie przez ustawodawcę określenia „sąd opiekuńczy” znajduje swoją podstawę w założeniach aksjologicznych regulacji prawnych mających na celu zapewnienie ochrony jednostce, która z powodu swojego rozwoju intelektualnego lub fizycznego nie jest w stanie samodzielnie zadbać o własne interesy. Rozważania zawarte w tym opracowaniu koncentrują się w zasadniczej mierze na roli i zadaniach sądu opiekuńczego jako podmiotu wszczynającego, prowadzącego i decydującego o zakończeniu postępowania wykonawczego, nie pomijając przy tym znaczenia wyspecjalizowanego zaplecza pomocniczego, w szczególności kuratorów sądowych i biegłych sądowych.

Systematyka opracowania obejmuje pięć rozdziałów. Dwa początkowe stanowią wprowadzenie w obszar ogólnych zagadnień rozważanej tematyki, kolejne zaś zostały poświęcone odpowiednio postępowaniu wykonawczemu w sprawach z zakresu władzy rodzicielskiej, osób ubezwłasnowolnionych oraz osób uzależnionych od alkoholu zobowiązanych do poddania się leczeniu odwykowemu.

Rozdział trzeci został poświęcony postępowaniu wykonawczemu w sprawach z zakresu władzy rodzicielskiej, w tym z uwzględnieniem zmian, które nastąpiły w wyniku kolejnych nowelizacji Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, poczynając od 25 lutego 1964 r., do ostatnich z nich, w tym dokonanych ustawą z 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 332 ze zm.). Z unormowań tego aktu prawnego wynika, że intencją ustawodawcy było odejście od nadzoru nad wykonywaniem władzy rodzicielskiej do modelowania prawidłowych postaw rodzicielskich jako instrumentu skutecznej reintegracji naturalnego środowiska rodzinnego małoletniego dziecka. Szeroki wachlarz środków pomocy rodzinie wprowadzony przepisami wskazanej ustawy, a przede wszystkim ich właściwy dobór, stał się podstawą do przedstawienia znaczenia ustaleń postępowania rozpoznawczego dla decyzji sądu opiekuńczego podejmowanych w postępowaniu wykonawczym, tj. w zasadniczej mierze zarządzeń decydujących o jego przebiegu i rezultatach. W tym kontekście rozważania obejmują analizę i perspektywy, które stwarzają nowe formy pomocy rodzinie uregulowane przepisami wymienionej ustawy.

Z kolei rozdziały czwarty i piąty dotyczą postępowania wykonawczego w sprawach osób ubezwłasnowolnionych i skierowanych na przymusowe leczenie odwykowe. Rozważania poświęcone postępowaniu wykonawczemu w sprawach osób ubezwłasnowolnionych obejmują wpływ tej instytucji na środowisko rodzinne uczestnika tego postępowania. Problematyka ta w literaturze jest uznawana za zagadnienie odrębne od ochrony interesu ubezwłasnowolnionego i zazwyczaj bywa sprowadzana do drugorzędnej roli. Ponadto rozważania te wskazują na dezaktualizację niektórych pojęć określających przyczyny ubezwłasnowolnienia w kontekście zmiany stosunków społecznych. Niezależnie od tego zostało także poruszone – często występujące w rzeczywistości społecznej – zjawisko czynów zabronionych kierowanych przez ubezwłasnowolnionego przeciwko osobom sprawującym pieczę.

W rozdziale piątym, w którym zostały przedstawione zagadnienia sądowego postępowania wykonawczego w sprawach osób uzależnionych od alkoholu, rozważania łączą kwestie prawne z psychologicznym, socjologicznym i resocjalizacyjnym uzasadnieniem zarządzeń wydawanych przez sąd opiekuńczy w postępowaniu wykonawczym. W opracowaniu zostały przedstawione zmiany, które zachodzą w środowisku rodziny dotkniętym problemem alkoholowym, oraz problematyka decyzji sądu opiekuńczego ukierunkowanych na trwałość efektów leczenia w przypadku kobiet i mężczyzn. Rozważania uwzględniają też aspekt relacji łączących dziecko i rodziców w trakcie oraz po zakończeniu leczenia odwykowego z obowiązkami sądu opiekuńczego w ich kształtowaniu.

Analiza poszczególnych zagadnień została przeprowadzona na płaszczyźnie zmian, które powinny spowodować decyzje sądu opiekuńczego dla uczestników postępowania wykonawczego w sprawach z zakresu władzy rodzicielskiej, osób ubezwłasnowolnionych oraz osób uzależnionych od alkoholu zobowiązanych do leczenia odwykowego. Ustalenia poczynione w jej toku odnoszą się m.in. do tego, jak osoba, do której kierowana jest pomoc, staje się istotą uspołecznioną, w jaki sposób zmieniają się jej interakcje z otaczającym ją środowiskiem oraz jakie właściwości nabywa i jakie to niesie, w rzeczy samej, pozytywne zmiany dla niej i jej rodziny.

Zagadnienia proceduralne postępowania wykonawczego zostały przedstawione zarówno z punktu widzenia dobra i ochrony jednostki, jak i jej rodziny. Celem opracowania jest wskazanie optymalnych środków wzajemnej współpracy sądu opiekuńczego i instytucji pozasądowych w pomocy rodzinie oraz jej członkom, w tym – małoletniemu dziecku. Postępowanie wykonawcze prowadzone w każdej ze spraw, tj. z zakresu władzy rodzicielskiej, osób ubezwłasnowolnionych oraz osób uzależnionych od alkoholu zobowiązanych do leczenia odwykowego, oddziałuje na osoby zarówno małoletnie, jak i dorosłe tworzące rodzinę. Wynika to z tego, że jest ona naturalnym środowiskiem, w którym każdy człowiek – i małoletni, i dorosły – rozwija się, wzrasta i dojrzewa wraz ze wszystkimi towarzyszącymi temu zmianami. Udzielenie tej podstawowej jednostce społecznej pomocy i skierowanie zmian w niej zachodzących w pożądanym kierunku należy zatem uznać za niezbędne. Znaczenie tego stwierdzenia dobrze podkreślają słowa papieża Jana Pawła II na temat roli rodziny:

[…] pośród wielu dróg, jaką idzie w swoim życiu człowiek, rodzina jest drogą pierwszą, a z wielu względów najważniejszą. Jest drogą powszechną, pozostając za każdym razem drogą szczególną, jedyną i niepowtarzalną, jak niepowtarzalny jest każdy człowiek. Rodzina jest drogą, od której nie może się on odłączyć. Wszak normalnie każdy z nas w rodzinie przychodzi na świat, można więc powiedzieć, że rodzinie zawdzięcza się sam fakt bycia człowiekiem. A jeśli w tym przyjściu na świat oraz we wchodzeniu w ten świat brakuje rodziny, to jest to zawsze wyłom i brak nad wyraz niepokojący i bolesny, który potem ciąży nad całym życiem[1].

Przypisy

[1] K. Wojtyła, papież Jan Paweł II, List do rodzin Ojca Świętego Jana Pawła II, Warszawa 1994, s. 3–4.