Mason Currey

CODZIENNE RYTUAŁY

Jak pracują wielkie umysły

Przełożyła Agata Napiórska

Tytuł oryginału: Daily Rituals. How Artists Work

Copyright © 2013 by Mason Currey

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXV

Copyright © for the Polish translation by Agata Napiórska, MMXV

Wydanie I 

Warszawa MMXV

Spis treści

Dedykacja

Motto

Wprowadzenie

W.H. Auden (1907–1973)

Francis Bacon (1909–1992)

Simone de Beauvoir (1908–1986)

Thomas Wolfe (1900–1938)

Patricia Highsmith (1921–1995)

Federico Fellini (1920–1993)

Ingmar Bergman (1918–2007)

Morton Feldman (1926–1987)

Wolfgang Amadeusz Mozart (1756–1791)

Ludwig van Beethoven (1770–1827)

Søren Kierkegaard (1813–1855)

Wolter (1694–1778)

Benjamin Franklin (1706–1790)

Anthony Trollope (1815–1882)

Jane Austen (1775–1817)

Fryderyk Chopin (1810–1849)

Gustaw Flaubert (1821–1880)

Henri de Toulouse-Lautrec (1864–1901)

Tomasz Mann (1875–1955)

Karol Marks (1818–1883)

Zygmunt Freud (1856–1939)

Carl Gustav Jung (1875–1961)

Gustaw Mahler (1860–1911)

Richard Strauss (1864–1949)

Henri Matisse (1869–1954)

Joan Miró (1893–1983)

Gertrude Stein (1874–1946)

Ernest Hemingway (1899–1961)

Henry Miller (1891–1980)

F. Scott Fitzgerald (1896–1940)

William Faulkner (1897–1962)

Arthur Miller (1915–2005)

Benjamin Britten (1913–1976)

Ann Beattie (ur. 1947)

Günter Grass (1927–2015)

Tom Stoppard (ur. 1937)

Haruki Murakami (ur. 1949)

Toni Morrison (ur. 1931)

Joyce Carol Oates (ur. 1938)

Chuck Close (ur. 1940)

Francine Prose (ur. 1947)

John Adams (ur. 1947)

Steve Reich (ur. 1936)

Nicholson Baker (ur. 1957)

B.F. Skinner (1904–1990)

Margaret Mead (1901–1978)

Jonathan Edwards (1703–1758)

Samuel Johnson (1709–1784)

James Boswell (1740–1795)

Immanuel Kant (1724–1804)

William James (1842–1910)

Henry James (1843–1916)

Franz Kafka (1883–1924)

James Joyce (1882–1941)

Marcel Proust (1871–1922)

Samuel Beckett (1906–1989)

Igor Strawiński (1882–1971)

Erik Satie (1866–1925)

Pablo Picasso (1881–1973)

Jean-Paul Sartre (1905–1980)

T.S. Eliot (1888–1965)

Dymitr Szostakowicz (1906–1975)

Henry Green (1905–1973)

Agatha Christie (1890–1976)

Somerset Maugham (1874–1965)

Graham Greene (1904–1991)

Joseph Cornell (1903–1972)

Sylvia Plath (1932–1963)

John Cheever (1912–1982)

Louis Armstrong (1901–1971)

W.B. Yeats (1865–1939)

Wallace Stevens (1879–1955)

Kingsley Amis (1922–1995)

Martin Amis (ur. 1949)

Umberto Eco (ur. 1932)

Woody Allen (ur. 1935)

David Lynch (ur. 1946)

Maya Angelou (1928–2014)

George Balanchine (1904–1983)

Al Hirschfeld (1903–2003)

Truman Capote (1924–1984)

Richard Wright (1908–1960)

H.L. Mencken (1880–1956)

Philip Larkin (1922–1985)

Frank Lloyd Wright (1867–1959)

Louis I. Kahn (1901–1974)

George Gershwin (1898–1937)

Joseph Heller (1923–1999)

James Dickey (1923–1997)

Nikola Tesla (1856–1943)

Glenn Gould (1932–1982)

Louise Bourgeois (1911–2010)

Chester Himes (1909–1984)

Flannery O’Connor (1925–1964)

William Styron (1925–2006)

Philip Roth (ur. 1933)

P.G. Wodehouse (1881–1975)

Edith Sitwell (1887–1964)

Thomas Hobbes (1588–1679)

John Milton (1608–1674)

Kartezjusz (1596–1650)

Johann Wolfgang Goethe (1749–1832)

Fryderyk Schiller (1759–1805)

Franciszek Schubert (1797–1828)

Franciszek Liszt (1811–1886)

George Sand (1804–1876)

Honoré de Balzac (1799–1850)

Wiktor Hugo (1802–1885)

Karol Dickens (1812–1870)

Karol Darwin (1809–1882)

Herman Melville (1819–1891)

Nathaniel Hawthorne (1804–1864)

Lew Tołstoj (1828–1910)

Piotr Czajkowski (1840–1893)

Mark Twain (1835–1910)

Alexander Graham Bell (1847–1922)

Vincent van Gogh (1853–1890)

N.C. Wyeth (1882–1945)

Georgia O’Keeffe (1887–1986)

Siergiej Rachmaninow (1873–1943)

Vladimir Nabokov (1899–1977)

Balthus (1908–2001)

Le Corbusier (1887–1965)

Buckminster Fuller (1895–1983)

Paul Erdős (1913–1996)

Andy Warhol (1928–1987)

Edward Abbey (1927–1989)

V.S. Pritchett (1900–1997)

Edmund Wilson (1895–1972)

John Updike (1932–2009)

Albert Einstein (1879–1955)

L. Frank Baum (1856–1919)

Knut Hamsun (1859–1952)

Willa Cather (1873–1947)

Ayn Rand (1905–1982)

George Orwell (1903–1950)

James T. Farrell (1904–1979)

Jackson Pollock (1912–1956)

Carson McCullers (1917–1967)

Willem de Kooning (1904–1997)

Jean Stafford (1915–1979)

Donald Barthelme (1931–1989)

Alice Munro (ur. 1931)

Jerzy Kosiński (1933–1991)

Isaac Asimov (1920–1992)

Oliver Sacks (ur. 1933)

Anne Rice (ur. 1941)

Charles Schulz (1922–2000)

William Gass (ur. 1924)

David Foster Wallace (1962–2008)

Marina Abramović (ur. 1946)

Twyla Tharp (ur. 1941)

Stephen King (ur. 1947)

Marilynne Robinson (ur. 1943)

Saul Bellow (1915–2005)

Gerhard Richter (ur. 1932)

Jonathan Franzen (ur. 1959)

Maira Kalman (ur. 1949)

Georges Simenon (1903–1989)

Stephen Jay Gould (1941–2002)

Bernard Malamud (1914–1986)

Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Dla Rebeki

Któż odgadnie istotę i sedno artyzmu! Któż pojmie to stopienie instynktów dyscypliny i rozkiełznania, w których on spoczywa!

Tomasz Mann, Śmierć w Wenecji, przeł. Leopold Staff

Wprowadzenie

Podczas półtorarocznej pracy nad tą książką prawie codziennie wstawałem o piątej trzydzieści, myłem zęby, przygotowywałem sobie kawę i siadałem do pisania o najwybitniejszych umysłach ostatnich czterech stuleci. Pisałem o tym, co robili, by pracować możliwie najlepiej, w jaki sposób układali swój plan dnia, aby wykazać się jak największą kreatywnością i produktywnością. Poprzez ukazanie niewątpliwie przyziemnych szczegółów ich codziennego życia, tego, kiedy spali i jedli, ich pracy i niepokojów chciałem przedstawić nowatorskie spojrzenie na ich osobowości i kariery, narysować zajmujące, choć miniaturowe portrety artystów zniewolonych nawykami. „Powiedz mi, co jesz, a powiem ci, kim jesteś”¹, napisał francuski gastronom Jean Anthelme Brillat-Savarin. Ja mówię: powiedz mi, kiedy jesz i czy po jedzeniu ucinasz sobie drzemkę.

W tym sensie moja książka jest powierzchowna. Pokazuje okoliczności twórczego działania, a nie jego efekt. Opisuje proces powstawania, a nie jego znaczenie. Jest jednak również zdecydowanie osobista. (John Cheever uważał, że niełatwo napisać biznesowy list bez ujawniania czegoś o sobie samym – trudno się z nim nie zgodzić). Rozważam w książce zagadnienia, z którymi próbuję poradzić sobie we własnym życiu: Jak wykonywać poważną pracę twórczą i jednocześnie zarabiać na życie? Czy lepiej całkowicie poświęcić się swojemu projektowi, czy zajmować się nim po trochu, na boku? A kiedy nie starcza czasu, żeby zajmować się tym wszystkim, co masz zamiar zrobić, z czego najlepiej zrezygnować (ze snu? stałej pensji? wysprzątanego domu?), lub czy da się „zagęścić” te czynności, robić więcej w krótszym czasie, „pracować mądrzej, nie ciężej”, jak powtarzał mój ojciec? Czy potrzebę bezpieczeństwa i chęć tworzenia są nie do pogodzenia, czy wręcz przeciwnie – osiągnięcie podstawowego poziomu komfortu w codziennym życiu jest warunkiem niezbędnym do długotrwałego wykonywania pracy twórczej?

Nie będę obiecywał, że na stronach niniejszej książki znajdziecie odpowiedzi na te wszystkie pytania. Prawdopodobnie na niektóre z nich nie da się w ogóle odpowiedzieć lub do odpowiedzi dochodzi się indywidualnie, krocząc drogą chwiejnych kompromisów. Próbowałem jednak znaleźć przykłady na to, w jaki sposób wybitnym ludziom udało się stawić czoła tym wszystkim wyzwaniom. Chciałem pokazać, w jaki sposób wielkie twórcze wizje przekładają się na małe codzienne zyski. Jak nawyki wpływają na pracę i odwrotnie.

Książkę zatytułowałem Codzienne rytuały, mimo że podczas pisania koncentrowałem się głównie na rutynie moich bohaterów. Słowo „rutyna” kojarzy się z powszedniością, a nawet bezmyślnością. Bo przecież przestrzeganie przyjętego planu jest jak jazda na autopilocie. Jednak codzienne przyzwyczajenia stanowią również wybór, a raczej cały szereg wyborów. We właściwych rękach mogą się stać świetnie skalibrowanym mechanizmem wykorzystującym ograniczone środki, takie jak czas (najbardziej ograniczony z naszych zasobów), siła woli, samodyscyplina, optymizm. Ścisłe trzymanie się rozkładu dnia sprawia, że przyzwyczajamy się do sprawdzonych rozwiązań i ograniczamy tym samym zmienność nastrojów. To jeden z ulubionych tematów Williama Jamesa. Uważał, że jeśli pewne aspekty życia ustawimy na autopilota, stworzymy dobre nawyki, „większą swobodę będą miały nasze wyższe władze umysłowe dla swoich własnych działań”². Jak na ironię, James sam był zachowawczy i nigdy nie udało mu się wcielić w życie żadnego planu. W moim przypadku to właśnie odkładanie spraw na później doprowadziło do powstania tej książki. Pewnego niedzielnego popołudnia w lipcu 2007 roku siedziałem sam w zakurzonej redakcji mało znanego magazynu o architekturze, dla którego wtedy pracowałem. Próbowałem napisać artykuł na następny dzień. Jednak zamiast wreszcie się do tego zabrać i skończyć na czas, czytałem „New York Timesa”, sprzątałem, robiłem sobie kolejne espresso i ogólnie rzecz ujmując, marnowałem dzień. To powszechny problem – jestem typowym rannym ptaszkiem, potrafię skupić się z samego rana, a po lunchu staję się właściwie bezużyteczny. Tego popołudnia, aby poczuć się lepiej z tym niewygodnym upodobaniem (kto chciałby wstawać codziennie o piątej trzydzieści?), zacząłem poszukiwać w internecie informacji na temat systemu pracy innych pisarzy. Nie były trudne do znalezienia, za to bardzo zajmujące. Przyszło mi do głowy, że ktoś powinien zebrać te anegdoty w jednym miejscu, i od razu założyłem blog Daily Rituals, a potem zabrałem się do pisania książki o tym samym tytule. (Tamten artykuł napisałem w panice w ostatniej chwili).

Blog był przygodnym romansem; wrzucałem na niego jedynie opisy przyzwyczajeń, na które wpadłem, czytając biografie, biogramy w pismach, nekrologi w gazetach i tym podobne. W książce zebrałem dużo większy i lepiej sprawdzony materiał, jednocześnie chciałem zachować zwięzłość i różnorodność opinii, co na początku wydawało mi się atrakcyjne. Na tyle, na ile było to możliwe, pozwoliłem dojść do głosu przedstawionym postaciom, cytując ich listy, pamiętniki i wywiady z nimi. W innych przypadkach stworzyłem opis ich nawyków z pośrednich źródeł. A jeśli innemu pisarzowi udało się scharakteryzować rutynę opisywanej przeze mnie postaci, cytowałem dłuższy fragment, zamiast próbować samemu go przekształcić. Muszę nadmienić, że ta książka nie powstałaby, gdyby nie badania i teksty setek biografów, dziennikarzy i uczonych, których prace przywołuję. Wszystkie źródła zebrałem w rozdziale „Przypisy”, mam nadzieję, że posłuży on za przewodnik w dalszej lekturze.

Podczas sporządzania wpisów miałem w pamięci fragment eseju V.S. Pritchetta z 1941 roku. Pisząc o Edwardzie Gibbonie, Pritchett zauważył godną podziwu przedsiębiorczość wielkiego angielskiego historyka, który nawet podczas służby wojskowej kontynuował pracę naukową – w czasie marszu analizował słowa Horacego, a w namiocie czytał o poganach i teologii chrześcijańskiej. „Prędzej czy później – pisze Pritchett – okazuje się, że wszyscy wielcy ludzie są do siebie podobni. Nigdy nie przestają pracować. Nie tracą nawet minuty. To bardzo dołujące”³.

Który aspirujący pisarz czy artysta nie czuje się czasem podobnie? Osiągnięcia wielkich umysłów mogą być inspirujące albo zniechęcające. Jest jednak i druga strona medalu. Na każdego przedsiębiorczego Gibbona, który pracuje non stop i nie ma żadnych wątpliwości czy poczucia spadku własnej wartości, przypada William James czy Franz Kafka, wielcy, którzy marnowali czas, czekali na nadejście weny, doświadczali pisarskiej blokady i okresów posuchy, podczas których doskwierały im zwątpienie i brak poczucia bezpieczeństwa. W rzeczywistości większość przedstawionych w tej książce osób znajduje się gdzieś pośrodku. Poświęcają się codziennej pracy bez poczucia, że dokonują postępów. Czekają na ten jeden dzień, który przerwie złą passę. Wszyscy znaleźli jednak czas, żeby osiągnąć to, co osiągnęli. Czyli sposobów na ułożenie sobie życia, by temu sprostać, jest nieskończenie wiele.

Ta książka jest właśnie o tych sposobach. I mam nadzieję, że okaże się raczej zachęcająca niż deprymująca. Pisząc ją, często myślałem o wersie z listu, który w 1912 roku Kafka napisał do swojej ukochanej Felicji Bauer. Sfrustrowany swoją trudną sytuacją mieszkaniową i etatem narzekał: „Czas jest krótki, siły są niewielkie, biuro jest zmorą, mieszkanie jest głośne i trzeba próbować przebić się za pomocą jakiejś sztuki, jeśli się komuś ładne, proste życie nie udaje”⁴. Biedny Kafka! Ale któż może liczyć na przyjemne i proste życie? Wielu z nas większość czasu haruje i zajmowanie się sztuką nie jest tutaj żadnym rozwiązaniem, lecz raczej ideałem. Czemu by jednak nie spróbować?

W.H. Auden (1907–1973)

„W przypadku człowieka inteligentnego rutyna jest oznaką ambicji”⁵, napisał Auden w 1958 roku. I jeśli wierzyć tym słowom, Auden był jednym z najambitniejszych ludzi swojego pokolenia. Był wręcz obsesyjnie punktualny i przez całe życie ściśle trzymał się ustalonego z odpowiednim wyprzedzeniem rozkładu zajęć. „Co chwila spogląda na zegarek”⁶, pewnego razu zauważył jeden z gości poety. „Jedzenie, picie, pisanie, zakupy, rozwiązywanie krzyżówek, a nawet wizyty listonosza – wszystko jest zawsze wyliczane co do minuty”. Auden uważał, że tego typu wojskowa dyscyplina najlepiej wpływa na jego kreatywność, a muza i natchnienie muszą się bezwzględnie dostosować do jego harmonogramu. „Nowoczesny stoik – zaobserwował – wie, że najpewniejszą drogą do zdyscyplinowania pasji jest zdyscyplinowanie czasu: zdecyduj, co chcesz lub powinieneś zrobić w ciągu dnia, a następnie rób to o tej samej porze codziennie, wtedy pasja nie przysporzy ci kłopotów”⁷.

Auden wstawał chwilę po szóstej, przygotowywał sobie kawę i od razu zasiadał do pracy – prawdopodobnie zaraz po rozwiązaniu pierwszej krzyżówki. Jego umysł pracował najsprawniej między siódmą a jedenastą trzydzieści i zazwyczaj produktywnie wykorzystywał ten czas. (Nie szanował nocnych marków: „Jedynie »Hitlerzy tego świata« pracują nocami, uczciwi artyści pracują za dnia”⁸). Auden zwykle ponownie siadał do pracy po lunchu i kontynuował ją do późnego popołudnia. Godzina koktajlowa zaczynała się punktualnie o osiemnastej trzydzieści. Poeta serwował sobie i gościom po kilka mocnych drinków – martini z wódką. Następnie podawano obiad, który był popijany dużą ilością wina oraz jeszcze większą ilością wina i okraszany długimi rozmowami. Auden nigdy nie kładł się później niż o dwudziestej trzeciej, a z wiekiem chodził spać coraz wcześniej – nawet o dwudziestej pierwszej trzydzieści. Aby podtrzymać energię i koncentrację, poeta wspomagał się amfetaminą. Dawkę benzedryny przyjmował co rano, tak jak przyjmuje się dzienną dawkę witamin. Wieczorem zażywał seconal bądź inny lek usypiający. „Chemiczne życie”⁹ – jak zwykł je sam nazywać – kontynuował przez dwadzieścia lat, dopóki leki nie przestały na niego działać. Auden uważał amfetaminę za „urządzenie ułatwiające pracę”¹⁰ w „umysłowej kuchni”, podobnie jak alkohol, kawa i tytoń, pomimo tego, że był świadomy, iż „te mechanizmy są mało delikatne, mogą zaszkodzić kucharzowi i bez przerwy się psują”.

Francis Bacon (1909–1992)

Bacon dobrze funkcjonował w nieładzie. W jego miejscu pracy panował ekstremalny chaos: ściany były umazane farbami, a książki, pędzle, dokumenty, połamane meble i szczątki innych przedmiotów tworzyły na podłodze stos sięgający kolan. (Twierdził, że przyjemniejsze wnętrze tłamsiłoby jego kreatywność). Kiedy nie malował, prowadził hedonistyczne, pełne ekscesów życie: jadał obfite posiłki, popijał je dużą ilością alkoholu i sięgał po wszystkie używki, jakie miał pod ręką. Jednym słowem, imprezował dłużej i bardziej intensywnie niż jemu współcześni.

Jednak, jak pisze jego biograf Michael Peppiatt, Bacon „w gruncie rzeczy ulegał przyzwyczajeniom”¹¹, miał plan dnia, który niewiele się zmieniał w trakcie jego kariery. Na pierwszym miejscu było malowanie. Mimo że kładł się późno, wstawał o świcie i pracował przez kilka godzin, zwykle kończył koło południa. Potem czekały go pełne hulanek popołudnie i wieczór. Bacon nie marnował czasu. Przyjaciele wpadali do jego studia na wino lub wychodził pić do pubu, następnie długo jadł lunch w restauracji i kontynuował picie w klubach. Wieczorem przychodził czas na kolację w lokalu i rundkę po knajpach, czasem na kasyno, a nad ranem kolejny posiłek w bistro.

Pod koniec tych długich nocy Bacon często wymuszał na swoich towarzyszach, by ostatniego drinka wypili wspólnie u niego w domu – zapewne w ten sposób odkładał na później swoje zmagania z bezsennością. Bacon polegał na tabletkach nasennych, a przed snem dla relaksu czytał klasyczne książki kucharskie. Mimo że sypiał po kilka godzin, jego kondycja była wyjątkowo dobra. Szybki chód przed płótnem to jedyne ćwiczenie, jakie wykonywał, jego dieta natomiast polegała na przyjmowaniu dużej liczby tabletek czosnkowych, unikaniu żółtek, deserów i kawy. Przy tym wypijał sześć butelek wina dziennie i spożywał dwa wielkie obiady w restauracji. Najwyraźniej jego metabolizm radził sobie z tą nadmierną konsumpcją – Bacon niespecjalnie tył w pasie i pozostawał sprawny umysłowo. (Dopiero pod koniec życia pijaństwo zaczęło mu dokuczać). Kaca miewał rzadko i uważał go za dobrodziejstwo. „Lubię pracować na kacu – mawiał – mam wtedy dużo energii i klarowne myśli”¹².

Londyńska pracownia Francisa Bacona, 1971

Simone de Beauvoir (1908–1986)

„Zawsze spieszno mi do działania, chociaż ogólnie nie lubię rozpoczynać dnia”¹³ – powiedziała Beauvoir „The Paris Review” w 1965 roku. „Najpierw piję herbatę, a potem pracuję od dziesiątej do trzynastej. Następnie spotykam się z przyjaciółmi i dalej pracuję od siedemnastej do dwudziestej pierwszej. Kontynuowanie zajęć po południu nie sprawia mi trudności”. W rzeczy samej Beauvoir rzadko miewała problemy z pisaniem, wręcz przeciwnie – zwykle podczas swoich dwu- lub trzymiesięcznych wakacji zaczynała się nudzić i czuć niekomfortowo już po kilku tygodniach. Jednak mimo że Beauvoir na pierwszym miejscu stawiała pracę, jej rozkład dnia podporządkowany był również związkowi z Jeanem-Paulem Sartre’em, który trwał od 1929 roku aż do jego śmierci w roku 1980. Była to relacja oparta na intelektualnym partnerstwie, z dziwacznym elementem seksualnym. Sartre zaproponował układ, który polegał na tym, że oboje mogli mieć kochanków, pod warunkiem że wszystko sobie o nich mówią. Zwykle Beauvoir rano pracowała sama, potem spotykała się z Sartre’em na lunch i po południu pracowali razem w ciszy w jego mieszkaniu. Wieczorami brali udział w spotkaniach politycznych i towarzyskich, które Sartre miał zaplanowane, chodzili do kina albo pili szkocką i słuchali radia w apartamencie Beauvoir.

Producent filmowy Claude Lanzmann, który był kochankiem Beauvoir w latach 1952–1959, odczuł sztywne zwyczaje pary na własnej skórze. Tak opisuje początki ich współżycia w paryskim mieszkaniu Beauvoir:

Pierwszego ranka chciałem poleżeć w łóżku, ale ona wstała, ubrała się i zasiadła przy biurku. „Ty pracujesz tam” – powiedziała, wskazując na łóżko. Wstałem więc, siadłem na brzegu łóżka i udawałem, że pracuję. Nie odezwała się do mnie ani słowem aż do lunchu. Lunch jadała z Sartre’em. Czasem do nich dołączałem. Po południu szła do jego mieszkania, gdzie pracowali przez trzy, może cztery godziny. Potem były jakieś spotkania, jedliśmy razem kolację, a następnie prawie zawsze siadała sama z Sartre’em i proponowała, że przeczyta to, co napisał tego dnia. Później spotykałem się z nią znowu w jej mieszkaniu i szliśmy spać. Nie było imprez ani odwiedzin, żadnych burżuazyjnych wymysłów, całkowicie tego unikaliśmy. Liczyły się dla nas tylko sprawy najważniejsze. Prowadziliśmy nieskomplikowane życie, ta prostota została tak opracowana jedynie po to, by ona mogła pracować¹⁴.

Wykaz źródeł ilustracji:

1, 9, 10: © Henri Cartier-Bresson/Magnum Photos/PhotoPower; 2: © Jacques Pavlovsky/Corbis/Profimedia; 3: © Li Erben/Corbis/Profimedia; 4, 5: © Hulton Archive/Getty Images; 6: © Fred Stein Archive/Archive Photos/Getty Images; 7: © Dmitri Kessel/The LIFE Picture Collection/Getty Images; 8: © Imagno/Getty Images; 11: © Carl Mydans/The LIFE Picture Collection/Getty Images; 12: © Mondadori Portfolio via Getty Images; 13: © RDA/Getty Images; 14: © Gjon Mili/The LIFE Picture Collection/Getty Images; 15: © Corbis/Profimedia; 16: © Wayne Miller/Magnum Photos/PhotoPower; 17: © Erich Hartmann/Magnum Photos/PhotoPower; 18: Wellcome Library, London. Wellcome Images, The study in the house of Charles Darwin (Down House) in Kent. Wood engraving by J. R. Brown; fot. commons.wikimedia.org; 19: © Martine Franck/Magnum Photos/PhotoPower; 20: © Henry Bowden/Hulton Archive/Getty Images; 21: © Gaston Paris/Roger Viollet/Getty Images

Źródło motta:

Tomasz Mann, Śmierć w Wenecji, przeł. Leopold Staff, w: tegoż, Opowiadania, Warszawa 2009, s. 363.

Przekład: Agata Napiórska

Redakcja: Małgorzata Kuśnierz

Korekta: Katarzyna Pawłowska, Jadwiga Piller

Projekt okładki: Ryszard Bienert

Układ typograficzny, łamanie: Anna Hegman

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel./faks (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-2337-6

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.