Tytuł oryginału
СВЯТОЙ ПРОТИВ ЛЬВА.
ИОАНН КРОНШТАДТСКИЙ И ЛЕВ ТОЛСТОЙ.
ИСТОРИЯ ОДНОЙ ВРАЖДЫ

Przekład HANNA JANKOWSKA

Redaktor prowadzący: ADAM PLUSZKA

Redakcja MAGDALENA JANKOWSKA

Korekta ANNA MIRKOWSKA, JAN JAROSZUK

Projekt okładki i stron tytułowych: PIOTR ZDANOWICZ

Łamanie manufaktura | manufaktu-ar.com

Książka ukazała się dzięki dofinansowaniu Instytutu Tłumaczeń w Rosji

Святой против Льва. Иоанн Кронштадтский и Лев Толстой. История одной вражды
Copyright © Pawieł Basinski, 2013
Książka ukazała się dzięki porozumieniu z agencją literacką Banke, Goumen & Smirnova (www.bgs-agency.com)
Copyright © for the translation by Hanna Jankowska
Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2016

Warszawa 2016
Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-65586-59-9

Wydawnictwo Marginesy
ul. Forteczna 1a
01-540 Warszawa
tel. (+48) 22 839 91 27
e-mail: redakcja@marginesy.com.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Nie można kuleć na obie nogi. Nie można kochać jednocześnie Lwa Tołstoja i Jana Kronsztadzkiego.

Nikołaj Leskow w rozmowie z Lidią Wiesielitską

ZAMIAST PRZEDMOWY

CAR SIĘ ŚMIEJE

We wspomnieniach Iwan Zacharin – radca stanu, były naczelnik oddziałów Ziemskiego Banku Włościańskiego w Wilnie, Kownie, Orenburgu i Stawropolu, a także prozaik i dramaturg, posługujący się pseudonimem Jakunin – przytacza rozmowę cara Aleksandra III z hrabiną Aleksandrą Andriejewną Tołstoj, ciotką Lwa Tołstoja w drugiej linii, słynną Alexandrine, arystokratką, damą dworu, wychowawczynią wielkiej księżnej Marii Aleksandrowny.

Alexandrine słynęła na dworze nie tylko z wielkiej pobożności i zamiłowania do działalności dobroczynnej, ale i z nieprzeciętnego umysłu, gustu literackiego oraz niezależnego charakteru – cechy wyróżniającej cały ród Tołstojów.

Do komnat damy dworu prowadziło oddzielne przejście przez szklaną napowietrzną galerię, łączącą Pałac Zimowy z Ermitażem. Car zaszedł do Alexandrine, żeby zasięgnąć rady w sprawie publikacji Sonaty Kreutzerowskiej Tołstoja, zakazanej przez cerkiewną cenzurę.

„Pozwoliłam sobie wyrazić pozytywną opinię i powiedziałam carowi, że cała Rosja już czytała i czyta to opowiadanie, więc zezwolenie może tylko zmniejszyć jego popularność wśród publiczności, która chętnie poluje na wszystko, co zakazane”.

Kobiety w Rosji często okazywały się mądrzejsze od mężczyzn. Na druk Sonaty Kreutzerowskiej zezwolono, ale dopiero w kolejnym tomie dzieł wybranych Tołstoja.

Rozmowa zeszła na niezwykłą popularność Lwa Tołstoja w Rosji. Zbliżał się rok 1891.

– Kto pani zdaniem zalicza się do najwybitniejszych i najpopularniejszych ludzi w Rosji? – zapytał car Aleksandrę Andriejewnę. – Znając pani szczerość, jestem pewien, że powie mi pani prawdę. Proszę tylko, rzecz jasna, nie wymieniać mnie.

– Nie zrobię tego.

– Kogo więc pani wymieni?

– Po pierwsze, Lwa Tołstoja.

– Tak przypuszczałem. A dalej?

– Jeszcze jednego człowieka.

– Kogo?

– Ojca Jana z Kronsztadu.

Car się roześmiał.

– Nie przyszło mi to na myśl. Ale się z panią zgadzam.

Zacharina nie było przy tej rozmowie. Niedługo przed śmiercią hrabiny dopuszczono go do jej archiwum i stamtąd (a także z rozmów z Aleksandrą Andriejewną) zaczerpnął ten epizod. Jako literat nie wytrzymał i nieco go ubarwił. We wspomnieniach damy dworu rozmowa wypada bardziej sucho. Ale i Alexandrine zauważa, że cara rozśmieszyło wymienienie Jana z Kronsztadu. Hrabina Tołstoj pisze nawet: „Monarcha bardzo się śmiał”.

Śmiał się, ale przyznał jej rację! „Bez względu na ogromną różnicę między tymi ludźmi, którzy mieli tylko jedną wspólną cechę: do jednego i drugiego członkowie wszystkich stanów zwracali się po radę”.

„Niemało cudzoziemców – wspominała hrabina Aleksandra Tołstoj – przyjeżdżało tu w tym celu i często się zdarzało, że zgłaszali się do mnie, wyobrażając sobie, że zaproteguję ich u Lwa Tołstoja, jako że noszę to samo nazwisko. Mówiłam im zwykle, że moja pomoc w ogóle nie jest potrzebna, ponieważ Lew Nikołajewicz przyjmuje wszystkich bez wyjątku”.

Być może wszystkich bez wyjątku przyjmowałby także Iwan Iljicz Siergijew, sławny protojerej, proboszcz soboru Świętego Andrzeja w Kronsztadzie, gdyby to było możliwe. O ile Lwa Tołstoja odwiedzały codziennie w Jasnej Polanie dziesiątki ludzi, o tyle ojca Jana wciąż oblegały wielotysięczne tłumy. Nieważne, gdzie się akurat znalazł w trakcie swoich licznych podróży – w Kronsztadzie, Samarze, Wołogdzie, Jarosławiu czy innych rosyjskich miastach. Gdyby do Lwa Tołstoja ciągnęło tylu ludzi, ilu codziennie przybywało (przypływało) do Kronsztadu, z przepięknej Jasnej Polany nie ostałoby się ani jedno drzewo, ani krzewinka, ani kwiatek, ani trawka – wszystko by rozdeptali. Odpowiadając na pytanie władcy, hrabina Tołstoj powinna więc była w istocie wymienić najpierw ojca Jana, a dopiero potem swojego krewnego.

Daleka ciotka Lwa Tołstoja, Aleksandra Andriejewna Tołstoj, dama dworu cesarskiego. Sankt Petersburg, 1866 (1867).

Trudno sobie jednak wyobrazić reakcję monarchy na taką odpowiedź. W końcu znał i kochał swojego Tołstoja. Jeszcze jako młodziutki carewicz szlochał nad Opowiadaniami sewastopolskimi, a jako człowiek dojrzały dosłownie płakał przy czytaniu na głos dramatu Ciemna potęga (zresztą, decyzją państwowej cenzury, dopuszczonego z początku do wystawiania wyłącznie w teatrach domowych). Car nie lubił, kiedy podwładni donosili mu o nieprawomyślnych utworach hrabiego, które już w połowie lat osiemdziesiątych zaczęły się ukazywać za granicą, a także nielegalnie w Rosji. „Nie – mówił – mój Tołstoj czegoś takiego nie napisze”. Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że za życia Aleksandra III nie mogłoby w żadnym wypadku dojść do odłączenia Tołstoja od Cerkwi.

We wspomnieniach hrabiny znalazł się i inny ciekawy epizod, dobrze charakteryzujący stosunek cara do Tołstoja. W 1892 roku na łamach londyńskiego „Daily Telegraph” ukazał się w kiepskim przekładzie artykuł Tołstoja O gołodie [O głodzie], którego w Rosji nie mogło opublikować nawet specjalistyczne czasopismo „Woprosy fiłosofii i psichołogii”. Prawicowa gazeta „Moskowskije wiedomosti” wydrukowała fragmenty artykułu w tłumaczeniu z angielskiego, choć oryginalny tekst znajdował się w kraju. Z tych fragmentów oraz komentarzy do nich wynikało, że Tołstoj nie tyle troszczy się o głodujących chłopów, ile wzywa do obalenia prawowitej władzy. Wybuchł potworny skandal. Nawet bibliotekarz Muzeum Rumiancewskiego, filozof Nikołaj Fiodorow przy spotkaniu z Tołstojem nie chciał podać mu ręki. Co dopiero mówić o konserwatywnej części społeczeństwa! Do gabinetu ministra spraw wewnętrznych napłynęła masa donosów. Zgodnie z ówczesnym prawem po wnikliwym śledztwie Tołstojowi groziło co najmniej zesłanie w najdalsze rejony Imperium Rosyjskiego. Wtedy ciotka, jak już nieraz bywało, rzuciła się bratankowi na odsiecz. „Zajechawszy do hrabiego Dmitrija Andriejewicza Tołstoja[1], ówczesnego ministra spraw wewnętrznych, zastałam go pogrążonego w myślach” – wspominała.

– Doprawdy, nie wiem, co mam zrobić – powiedział hrabinie. – Proszę przeczytać te donosy na Lwa Nikołajewicza Tołstoja. Pierwsze, które mi przysłano, schowałem pod sukno, ale nie mogę przecież ukrywać tego wszystkiego przed carem.

Reakcja władcy przeszła oczekiwania zarówno ministra, jak i damy dworu. „Proszę nie ruszać Lwa Tołstoja. Nie mam zamiaru robić z niego męczennika i wywołać oburzenia całej Rosji, które skrupi się na mnie” – oznajmił. „Jeśli zawinił, tym gorzej dla niego”.

„Dmitrij Andriejewicz szczęśliwy wrócił z Gatczyny – wspominała hrabina – bo w razie jakichkolwiek sankcji i do niego oczywiście byłyby pretensje”.

Czyje pretensje? Całej Rosji? Czy tylko cara? Jedno jest oczywiste: władcy nie spodobał się raport ministra. A decyzja, którą podjął Aleksander III, dawała powód do radości. Był to szlachetny uczynek ze strony nie tyle cara, ile oświeconego arystokraty. Europa to doceniła.

„Z jaką radością – wspominała hrabina Tołstoj – zaczęłam pisać do wszystkich krajów Europy i za ocean, że hrabia Lew Tołstoj spokojnie żyje w Jasnej Polanie i że wielkoduszny car nawet go nie upomniał”.

Kiedy jednak wielkoduszny car umierał w Lewadii w październiku 1894 roku, nie wezwano do niego Tołstoja, lecz ojca Jana z Kronsztadu. Nie pisarza i filozofa, ale spowiednika i cudotwórcę. Nie Tołstoj, ale Jan z Kronsztadu trzymał ręce nad głową cierpiącego władcy, łagodząc dokuczliwy ból. I to nie autor Sonaty Kreutzerowskiej udzielił mu komunii przed śmiercią, lecz autor Mojego życia w Chrystusie. Gdyby naprawdę stał się cud i car by przeżył, nie wiadomo, kto zyskałby według niego miano „najwybitniejszego człowieka w Rosji”.

Gabinet Lwa Tołstoja w Jasnej Polanie. 1908. Po lewej na ścianie wisi reprodukcja Madonny Sykstyńskiej, podarunek od ciotki Aleksandry Tołstoj.

Wróciwszy z Krymu z ciałem zmarłego cara, ojciec Jan powiedział jednej z gazet: „Wskrzeszałem martwych, ale cara batiuszki nie udało mi się u Pana Boga wymodlić. Niech będzie Jego święta wola”.

Czternaście lat później ten sam spowiednik i cudotwórca, który na Krymie starał się uratować przed śmiercią jednego chorego, będzie w swoim dzienniku życzył innemu rychłego zgonu: „Panie Boże, nie dopuść, żeby Lew Tołstoj, heretyk nad heretykami, dożył do święta Narodzin Najświętszej Bogurodzicy...”.

Było to we wrześniu 1908 roku, obchodzono właśnie osiemdziesiąte urodziny Tołstoja. Jubilat poważnie chorował. Nogi odmówiły mu posłuszeństwa, do gości był wożony w specjalnym fotelu na kółkach. Zachowała się kronika filmowa, która pokazuje, jak sędziwego, słabego Tołstoja wywożą na taras domu w Jasnej Polanie. Chory ledwo się uśmiecha, macha do reporterów... O jego chorobie wciąż pisały gazety i Jan z Kronsztadu musiał o niej wiedzieć. Ale Tołstoj przeżył. Za to pod koniec 1908 roku umarł ojciec Jan.

Ciało zmarłego z wielkimi honorami, niemal takimi, jakie należą się carowi, przewieziono przez skutą lodem Zatokę Fińską z Kronsztadu do Petersburga i pochowano w założonym przez niego żeńskim monasterze w specjalnej kaplicy – grobowcu z białego marmuru, do której doprowadzono oświetlenie elektryczne. Takiej czci nie zaznał żaden rosyjski duchowny w historii kraju.

Naród szczerze kochał Jana z Kronsztadu. Miliony ludzi jeszcze za życia uważały go za świętego. Czechow wspominał, że na Sachalinie w każdej izbie widział jego portrety wiszące obok ikon. Ale kiedy cała Rosja opłakiwała ukochanego batiuszkę, Lew Tołstoj, szczerze kochający lud rosyjski, pisał w Jasnej Polanie, że „człowiek nazywający się rosyjskim imperatorem wyraził życzenie, żeby zmarły niedawno poczciwy staruszek [wyróżnienia moje – przyp. aut.] z Kronsztadu został uznany za świętego, a Synod, czyli zgromadzenie ludzi w pełni przekonanych o tym, że mają prawo i mogą nakazywać milionom ludzi, w co mają wierzyć, postanowił w całym kraju obchodzić rocznicę śmierci tego staruszka, żeby z trupa tego staruszka uczynić przedmiot narodowego kultu”.

Miną kolejne dwa lata. Późną jesienią 1910 roku Tołstoj ucieknie z Jasnej Polany – do monasteru. Najpierw do Pustelni Optyńskiej, później do Szamordina. Zostałby tam, gdyby nie kilka absurdalnych i przypadkowych okoliczności. Po ucieczce z Szamordina zabraknie mu sił, wysiądzie na stacji Astapowo i umrze. Przeżyje swojego rywala o dwa lata.

Tak zakończy się jedna z najbardziej niewiarygodnych historii w religijnej i społecznej historii Rosji, którą przyszły biograf Jana z Kronsztadu nazwie „bitwą gigantów”, a której początkiem była niewinna rozmowa cara Aleksandra III z hrabiną Tołstoj o tym, kto jest w Rosji najwybitniejszy i najpopularniejszy. Choć tak naprawdę zaczęło się to o wiele wcześniej.

ROZDZIAŁ 1

ŚWIĘTY LEON, PAPIEŻ

Być znów małym, i do mamy, takiej, jak ją sobie wyobrażam. Tak, mateńko, do której nigdy się w ten sposób nie zwróciłem, bo nie umiałem jeszcze mówić. Tak, to ona, moje najwyższe wyobrażenie o czystej miłości, ale nie tej chłodnej, Bożej, tylko ziemskiej, ciepłej, macierzyńskiej. Do niej rwała się moja lepsza, zmęczona dusza. Ty, mateńko, przytul mnie.

Notatka Lwa Tołstoja na skrawku papieru, 1906

Madonna na krześle

Michaił Dunajew, związany z Cerkwią historyk literatury rosyjskiej, pisze: „Sam Tołstoj przyznał, że jako piętnastoletni chłopiec nosił na szyi zamiast krzyżyka medalion z portretem Rousseau. Ubóstwiał myśliciela z Genewy”.

Skąd wzięło się to własne wyznanie, które dość często rozpowszechniają wrogowie Tołstoja? Powołują się na pierwszy tom jego biografii, którą Pawieł Biriukow wydał jeszcze za życia autora Wojny i pokoju. Biriukow był przyjacielem rodziny Tołstojów, podczas pracy nad biografią osobiście kontaktował się z pisarzem, dlatego świadectwo to ma szczególną wagę. W rzeczywistości relacja Biriukowa przedstawia się następująco: w 1901 roku odwiedził Tołstoja w Jasnej Polanie Francuz Paul Boyer, który następnie opublikował w genewskiej gazecie „Le Temps” swoje wrażenia z trzech dni spędzonych w jego towarzystwie.

Przytoczył słowa wypowiedziane przez Tołstoja:

Rousseau niesprawiedliwie potraktowano, nie uznano wielkości jego myśli, oczerniano go na wszelkie sposoby. Przeczytałem całego Rousseau, wszystkie dwadzieścia tomów, w tym Słownik muzyczny. Zachwycałem się nim; więcej, ubóstwiałem go. Mając piętnaście lat, nosiłem na szyi zamiast krzyżyka medalion z jego portretem. Wiele stron jego autorstwa jest mi tak bliskich, że wydaje mi się, iż sam je napisałem.

Ale wiarygodność tego wyznania budzi duże wątpliwości. Po pierwsze, pochodzi ono z drugiej ręki. Po drugie, jeśli Tołstoj coś takiego powiedział, to ujął sobie kilka lat. Po raz pierwszy sięgnął po Rousseau w marcu 1847 roku, jako osiemnastolatek.

Od trzynastego roku życia Lew razem ze starszymi braćmi i siostrą mieszkał w Kazaniu u cioci Piełagiei Iljiniczny Juszkowej, rodzonej siostry ich przedwcześnie zmarłego ojca, która zaopiekowała się nieletnimi Tołstojami. Piełagieja Juszkowa była kobietą światową, ale przy tym wierzącą i bogobojną. Szukała przyjaźni z mnichami i hierarchami Cerkwi. Czy bezbożne zachowanie bratanka mogłoby zostać niezauważone? Teoretycznie tak. Wszystko mogło się zdarzyć. Powstaje wszak pytanie, dlaczego niepotwierdzone świadectwo cudzoziemskiego gościa uznajemy za oczywistą prawdę. Czy przypadkiem nie dlatego, że tym „faktem” najprościej zilustrować wczesne „bezbożnictwo” Tołstoja? Czy zamiast wnikliwie zapoznać się z jego wychowaniem religijnym, nie prościej powiesić mu na szyi, gdzie winien wisieć krzyżyk, portret Rousseau?

Wiadomo przy tym ponad wszelką wątpliwość, że z dwudziestu ikon rodu Tołstojów, które do dziś uchowały się w Jasnej Polanie, pięć należało do Lwa Tołstoja. Wszystkie opisała Tatiana Komarowa w przepięknej książce Siemiejnyje relikwii roda grafow Tołstych [Relikwie rodzinne hrabiowskiego rodu Tołstojów].

Jest wśród nich, po pierwsze, prawosławna ikona świętego Leona (Lwa), papieża, dar od babci Piełagiei Nikołajewny Tołstoj, z domu Gorczakowej. Nie wiemy, dlaczego przyszłemu pisarzowi dano na imię Lew, ale świętego przydzielono mu według kalendarza liturgicznego. Był to papież Leon (Lew) I, którego święto rosyjska Cerkiew obchodzi 18 lutego (3 marca według nowego stylu).

Ciotka Lwa Tołstoja, Piełagieja Iljiniczna Juszkowa.

Tołstoj jako student. Najwcześniejsza ze znanych podobizn Lwa Tołstoja. Połowa lat czterdziestych XIX wieku.

Święty Leon I Wielki (390–461) został papieżem przed wielką schizmą, dlatego trudno doszukać się w nim czegoś szczególnie katolickiego. Prawosławny troparion[2] ku jego czci brzmi następująco: „Przewodniku Prawosławia, nauczycielu pobożności i świętości, lampo wszechświata, Bogiem natchniona ozdobo biskupów, mądry Leonie, swoimi naukami oświeciłeś cały świat, liro Ducha Świętego, módl się do Chrystusa Boga o zbawienie dusz naszych”.

Ikona patronalna Lwa Tołstoja „Papież święty Leon [Lew]”, dar babki Piełagiei Nikołajewny Tołstoj (z domu księżnej Gorczakowej). XVIII wiek. Drewno, tempera, srebrna sukienka, 5,6 × 4,8 cm.

Papież Leon I był człowiekiem dogłębnie wykształconym. Od młodości studiował mądre księgi, zapoznał się z filozofią, ale żywot duchowny przedłożył nad świecki. Był archidiakonem za papieża Sykstusa III, a po jego śmierci został jednogłośnie wybrany na najwyższego hierarchę Kościoła rzymskiego.

Sławę przyniosły mu dwa wydarzenia. Pierwsze zalicza się do cudów, drugie jest faktem.

Wódz Hunów Attyla, podbiwszy pół świata, dotarł do Italii, którą też zamierzał spustoszyć. Papież Leon, widząc, że nikt nie zdoła stawić oporu najeźdźcy, pomodlił się do Boga i wezwawszy na pomoc apostołów Piotra i Pawła, udał się do Attyli. Po rozmowie z Leonem wróg wycofał się poza granice Italii. Zapytany, dlaczego zląkł się jednego rzymianina, który przyszedł bez broni, wódz Hunów odparł: „Nie widzieliście tego, co ja, a ja zobaczyłem dwóch mężów podobnych aniołom, stojących po obu stronach papieża [byli to apostołowie Piotr i Paweł – przyp. aut.]. Dzierżyli nagie miecze i grozili mi śmiercią, jeśli nie posłucham Bożego biskupa”.

Drugim, już własnym dokonaniem papieża Leona było zwycięstwo nad Nestoriuszem, patriarchą Konstantynopola, który piastował ten urząd od 428 do 431 roku. Nestoriusz głosił heretycką naukę, według której Jezus Chrystus nie był Bogiem, tylko człowiekiem, który za swoją świętość został obdarzony Bożą łaską, a ludzi zbawiał swoimi naukami i przykładem własnego życia. Nestoriusz został za to wyłączony z Kościoła na III soborze powszechnym, zwołanym z inicjatywy papieża Leona I, i w 436 roku zmarł na wygnaniu.

Tę właśnie herezję prawie półtora tysiąca lat później będzie głosić Lew Tołstoj.

Drugą ikonę, świętych Mikołaja, Nikona, Marii i Marty, dostał Tołstoj od ciotki Piełagiei Iljiniczny Juszkowej, tej samej, która jakoby przeoczyła moment, w którym jej niepełnoletni bratanek zdjął krzyżyk i powiesił na piersi medalion z portretem Rousseau.

Trzecia jest ikona Matki Boskiej Włodzimierskiej, z napisem na odwrocie „hrabiemu Lwu”, prezent od ciotki Tatiany Aleksandrowny Jergolskiej. Właśnie ciotka podarowała też Tołstojowi obraz przedstawiający świętego męczennika Tryfona.

Święty Tryfon urodził się we Frygii w Azji Mniejszej w pierwszej połowie III wieku. Dzięki gorącej wierze w Chrystusa otrzymał dar leczenia chorych i wyganiania diabłów. Od uleczonych wymagał, żeby uwierzyli w Chrystusa-Boga, bo to dzięki Jego łasce przywracał ludziom zdrowie. Za szerzenie wiary chrześcijańskiej został uwięziony, cesarz Decjusz osobiście nakazał go stracić. Zanim kat podniósł miecz, Tryfon oddał duszę w Boże ręce. Było to w 250 roku.

Istnieje moskiewska legenda, według której święty Tryfon pomógł księciu Tryfonowi Patrikiejewiczowi, sokolnikowi Iwana Groźnego, odnaleźć ulubionego carskiego białozora, który zaginął na polowaniu. Księcia mogło to kosztować życie, modlił się więc żarliwie, aż usnął ze zmęczenia. We śnie ukazał mu się święty Tryfon i powiedział, gdzie znaleźć sokoła. Po przebudzeniu książę od razu pojechał w to miejsce i rzeczywiście zobaczył ptaka, który spokojnie siedział na gałęzi. Na znak wdzięczności za cudowne ocalenie sokolnik kazał zbudować w tym miejscu czasownię[3] ku czci świętego Tryfona.

Tatiana Jergolska kochała młodego Lwa bardziej niż jego starszych braci. Może dlatego tak hojnie obdarowała go ikonami, które kojarzyły się z szybką pomocą. Ikona świętego Tryfona w Moskwie, nazwana przez lud właśnie „szybka pomoc”, jest tego przykładem. Ciotka, dobrze znając skomplikowany charakter swojego krewniaka, przeczuwała, że czeka go niełatwe życie, i chciała go ochronić przed wszelkimi napaściami. Dlatego szczególne znaczenie ma inny dar od niej, piąta z zachowanych w Jasnej Polanie ikon Lwa Tołstoja – ikona Matki Bożej Trzech Radości.

Nie są do końca znane okoliczności przekazania tego podarunku. Według żony pisarza, Sofii Andriejewny, Lew Nikołajewicz dostał go przed wyjazdem na wojnę krymską w lutym 1854 roku. Po oficjalnym przeniesieniu z Kaukazu do Bukaresztu rzeczywiście przyjechał na urlop do Jasnej Polany na początku lutego 1854 roku. Spotkał się z braćmi i ukochaną ciocią, z którą wymieniał czułe listy przez cały czas służby na Kaukazie.

Ale właśnie z tej korespondencji dowiadujemy się, że jeszcze w maju 1853 roku Tatiana Jergolska posłała Lwu przez okazję „obraz Bogurodzicy”, który „wyrwała z rąk Kołoszyna”. Z braćmi Kołoszynami – Siergiejem, Dmitrijem i Walentinem – Tołstoj spotykał się w 1850 roku podczas pobytu w Moskwie. Zakochał się w ich siostrze. Była to jego pierwsza miłość. Opisał ją w powieści Dzieciństwo – Sonieczka Kołoszyna występuje w niej jako Sonieczka Wałachina.

Ojciec Kołoszynów, dekabrysta Pawieł Iwanowicz Kołoszyn, był znajomym ojca Lwa Tołstoja, Nikołaja Iljicza. Poza tym Tołstojów i Kołoszynów łączyło dalekie pokrewieństwo.

W latach pięćdziesiątych jeden z braci Kołoszynów, Siergiej, był wziętym pisarzem i dziennikarzem. Tołstoj mu zazdrościł, o czym pisał do Jergolskiej: „Uczciwie zarabia na swój kawałek chleba, i zarabia więcej, niż wynoszą dochody z trzystu dusz pańszczyźnianych”.

Drugiego brata, Walentina, spotkał tragiczny los. Razem z Lwem Tołstojem walczył w oblężonym Sewastopolu. 4 września 1855 roku Tołstoj donosił Jergolskiej: „Walentin Kołoszyn, którego tu bardzo polubiłem, przepadł. Nie pisałem do jego rodziców, bo mam jeszcze nadzieję, że dostał się do niewoli. Na zapytanie, które posłałem do nieprzyjacielskiego obozu, nie przyszła jeszcze odpowiedź”[4]. Posyłając pytanie, Tołstoj nie wiedział, że chorąży Walentin Kołoszyn z 11. brygady artylerii zginął podczas ostatniego szturmu Sewastopola.

23 maja 1853 roku ciocia wysłała więc na Kaukaz „obraz Bogurodzicy”, „wyrwawszy go z rąk Kołoszyna” (ojca? jednego z braci?). „Powierzam cię Jej świętej pieczy, niech przychodzi ci z pomocą we wszystkich życiowych okolicznościach, niech tobą kieruje, wspomaga cię, chroni i sprawi, że wrócisz do nas cały i zdrowy. Dniem i nocą żarliwie się do Niej modlę za ciebie, dziecię moje ukochane, mój ubóstwiany Lowo”. Wysłała mu też „balsam na reumatyzm i ból zębów oraz parę wełnianych pończoch, które sama zrobiłam na drutach, żebyś nosił je, kiedy wybierasz się na polowanie”.

Czyż mogła wiedzieć, że nie minie miesiąc, a podczas wyprawy do twierdzy Groznaja na „ubóstwianego Lowę” napadną Czeczeni i cudem nie trafi do niewoli?

Na starość Tołstoj opowie o tym swojemu lekarzowi Duszanowi Makowickiemu:

– Jechaliśmy do Groznego, nadarzyła się okazja, przed nami i za nami szli żołnierze, a mnie towarzyszył mój czeczeński przyjaciel, czyli kunak, Sado.

– I Połtoracki – dodała Sofia Andriejewna.

– Dopiero co kupiłem konia kabardyńskiego, ciemnoszarego, z szeroką piersią, bardzo pięknego, o wydłużonym chodzie (wiesz, jaki to? koń idący wyciągniętym kłusem, rysak – tak go nazywają), ale do skoków nie bardzo się nadawał. Za mną jechał Sado na ciemnoszarym stepowym koniu nogajskim (tam byli Nogajcy – Tatarzy), długonogim, z jelenią szyją, dużą głową, o wpadniętych bokach. Bardzo brzydki był ten koń, ale rączy. Jechaliśmy we trzech. Sado woła do mnie: „Wypróbuj mojego konia!”. Przesiedliśmy się. I zaraz po tym wyskoczyło na nas z lasu, z lewej strony, jakichś ośmiu czy dziesięciu ludzi. Coś po swojemu krzyczą. Sado pierwszy ich zobaczył i zrozumiał. Połtoracki na koniu artyleryjskim zawrócił. Zaraz dogonili go i zarąbali. Miałem szablę, a Sado nienabitą strzelbę. Machał nią, udawał, że celuje, i tak od nich się oddalił. Kiedy przekrzykiwali się z Sadem, zdążyłem odbić się galopem, a on za mną. Uratował mnie przypadek – to, że przesiadłem się na jego konia.

Kiedy Jergolska (oczywiście to była ona) wysyłała Lwu ikonę „Trzech Radości”, nie mogła o tym wiedzieć. Przypominam, że napad zdarzył się miesiąc później. Ale była już po lekturze szkicu opowiadania Wypad, które Tołstoj w grudniu 1852 roku posłał Niekrasowowi do Petersburga, a zostało opublikowane w marcowym numerze czasopisma „Sowriemiennik”. W kwietniu 1853 roku pisała:

Gdybyś wiedział, jak bardzo się martwię, kiedy długo nie mam wiadomości od ciebie, kiedy myślę, że jesteś w marszu, wśród wszystkich potworności wojny, drżę ze strachu przed tym wszystkim, co rodzi się z mojej wyobraźni, zwłaszcza od kiedy przeczytałam twój ostatni utwór (Wypad. Opowiadanie wolontariusza). Opisujesz wszystko tak wiernie, tak naturalnie, ten wypad, w którym brałeś udział jako ochotnik, że drżałam na całym ciele, myśląc o niebezpieczeństwach, jakie grożą tobie i Nikoleńce [starszy brat Lwa Tołstoja, też służył na Kaukazie – przyp. aut.] i żarliwie błagałam Najwyższego, aby was uchronił.

I oto posłała mu na Kaukaz ikonę „Trzech Radości”? Dlaczego właśnie tę?

To maleńki obrazek na desce (8,5 × 6,5 centymetra) okuty w srebro, na odwrocie zakryty aksamitną „koszulką”. Srebrna sukienka zakrywa prawie całą ikonę, widać tylko twarz i dłonie Matki, twarz Dzieciątka, jego gołe nóżki i łokieć (pozostała część ręki wzruszająco chowa się w srebrnej szacie Matki) oraz łagodną twarz Jana Chrzciciela.

W pozie kobiety, wygodnie siedzącej na krześle i pochylającej się nad główką syna naturalnym gestem młodej matki, którego niepodobna z niczym pomylić, w pozie Dzieciątka, tulącego się do Maryi, jakby chciało się przed kimś schronić (a widzi przed sobą nas, patrzących na obraz), a nawet w wyrazie twarzy Jana Chrzciciela, jeszcze młodziutkiego, jest coś osobliwie domowego, czego nie uświadczy się w stojącej na obłokach Madonnie Sykstyńskiej Rafaela, której kopia wisi nad biurkiem w gabinecie Tołstoja w Jasnej Polanie.

Miniaturowa ikona też jest zresztą kopią obrazu Rafaela Madonna na krześle, którego oryginał znajduje się w pałacu Pittich we Florencji. Tyle że Madonna siedzi nie na zwykłym krześle, ale na tronie papieskim.

Nieznany rosyjski malarz z XIX wieku, który zrobił tę kopię najpewniej na podstawie jednej z wielu innych kopii, a nie oryginału, sporo nagrzeszył przeciw pierwowzorowi. Dotyczy to zwłaszcza Jezusa, który z ikony spogląda potulnie, spuściwszy oczy. U Rafaela patrzy w górę i raczej śmiało. Nóżki Dzieciątka są dość nieudolnie narysowane. W ogóle cały obraz nie świadczy o kunszcie kopisty. Skażona upływem czasu twarz Jana Chrzciciela także nie odpowiada temu, co widzimy na obrazie włoskiego mistrza. U Rafaela wyraża natchniony zachwyt, a nie czułość, jak na ikonie „Trzech Radości”.

Ikona Matki Bożej „Trzech radości”, dar ciotki Tołstoja Tatiany Jergolskiej. Pisarz miał ją przy sobie na wojnie kaukaskiej i krymskiej. XIX wiek. Drewno, tempera, srebrna sukienka, 8,5 × 6,5 cm.

Kopię Madonny Rafaela przywiózł do Rosji na początku XVIII wieku pewien pobożny malarz. Po jego śmierci krewny, który był kapłanem, powiesił ją w kruchcie cerkwi Trójcy Świętej na Błotach w Moskwie na Pokrowce. Pewnego razu do cerkwi przyszła szlachetna dama, którą dosięgły trzy nieszczęścia naraz: męża zesłano, syn dostał się do niewoli, a majątek uległ konfiskacie. Biedaczce przyśnił się proroczy sen: powinna odnaleźć ikonę Świętej Rodziny i pomodlić się do niej. To ją przywiodło do cerkwi na Pokrowce. Pomodliwszy się przed obrazem, dostała trzy radosne nowiny: mąż został uniewinniony, syn wyzwolony z niewoli, a majątek zwrócono rodzinie. Po tym zdarzeniu ołtarz z ikoną „Trzech Radości” zajął w chramie Trójcy Świętej centralne miejsce. Ikonę tę uznano za orędowniczkę niewinnie oskarżonych, rozłączonych z bliskimi i tych, którzy utracili owoc pracy własnych rąk.

Echo tego daru Jergolskiej dla ukochanego bratanka odnajdujemy w Wojnie i pokoju, w scenie z księżniczką Marią Bołkońską błagającą brata, żeby zabrał ze sobą na wojnę święty obrazek, też w srebrnej oprawie (co prawda z podobizną Zbawiciela), który jeszcze ich dziadek „nosił na wszystkich wojnach” i nigdy go nie zdejmował. Książę Andrzej, wtedy jeszcze zadeklarowany ateista, zgadza się.

Ten podarek ma symboliczny związek z późniejszym uwolnieniem księcia z francuskiej niewoli oraz z tym, że przed śmiercią odzyskał on wiarę w Boga.

Tołstoj nie wierzył w cuda, ale znał rodzinne legendy, zwłaszcza tę o cudownym ocaleniu jego pradziadka ze strony matki, generała en chef Siergieja Fiodorowicza Wołkońskiego, który brał udział w wojnie siedmioletniej z Prusami. Kiedy był na froncie, jego żona usłyszała we śnie głos, który polecił jej zamówić ikonę z wyobrażeniem źródła wody żywej po jednej stronie, a Mikołaja Cudotwórcy po drugiej. Zrobiła to i posłała ikonę mężowi. Siergiej Fiodorowicz zawiesił ją sobie na piersi, kula nieprzyjaciela trafiła w ikonę, a generał ocalał.

Tołstoj miał przy sobie obrazek „Trzech Radości” na wszystkich wojnach i wszędzie, aż do chwili rozczarowania Cerkwią. Jeśli zapominał go zabrać, wyjeżdżając z Jasnej Polany, żona pilnowała, by Opatrzność czuwała nad mężem. Kiedy latem 1871 roku pojechał do Baszkirii leczyć się kumysem, dogonił go w Moskwie list od Sofii Andriejewny przekazany przez jej brata Stiepana Bersa, który dalej towarzyszył Tołstojowi w podróży.

Nikołaj Iljicz Tołstoj – ojciec pisarza.

„Posyłam za tobą, kochany Lowoczko, Stiopę, który się opamiętał, oraz obrazek, który zawsze i wszędzie był z tobą, więc niechaj będzie i teraz. Chociaż się zdziwisz, że ci go posyłam, będzie mi miło, jeśli go weźmiesz ze sobą i ustrzeżesz”.

Żona Tołstoja, która uważnie przepisywała Wojnę i pokój, wtedy już ukończoną, z pewnością widziała w tym ważną dla siebie symbolikę. Prototypem księżniczki Marii Bołkońskiej była matka Tołstoja – Maria Nikołajewna Tołstoj, z domu księżna Wołkońska. Posyłając mężowi ikonę „Trzech Radości”, którą zapomniał zabrać, Sofia Andriejewna czyniła delikatną aluzję do niewidzialnej więzi łączącej ją z jego ulubioną bohaterką oraz z najdroższą mu kobietą – matką. Czyniąc ten gest, żona utożsamiała się z jego siostrą i matką...

Sofia Andriejewna zawsze przywiązywała do tej ikony szczególną wagę i modliła się przed nią równie często, jak przed dużym obrazem Zbawiciela, o czym wspomina w swoich pamiętnikach. Pisze, że ten obrazek rodził w niej uczucie „dziewiczej czystości”. Ale w nie mniejszym stopniu pociągał ją motyw Świętej Rodziny. Maryja jako Dziewica najdobitniej przejawia się w Madonnie Sykstyńskiej, głównym elementem Madonny na krześle jest natomiast macierzyństwo. W rosyjskiej kopii będącej własnością Tołstoja element ten został wydobyty jeszcze mocniej.

Kiedy Tołstoj na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych rozczarował się do wiary głoszonej przez Cerkiew, pozbył się wszystkich swoich ikon, z „Trzema Radościami” włącznie. Zostały one przeniesione do części domu zajmowanej przez Sofię Andriejewnę, która uchroniła je nawet w czasie rewolucji. Znamienne, że właśnie w tym okresie (koniec lat siedemdziesiątych – początek osiemdziesiątych) zaczął się w rodzinie niemożliwy do rozwiązania konflikt, który trwał aż do śmierci pisarza.

Pokój Sofii Tołstojowej w Jasnej Polanie. 1908. Po lewej nad stołem wisi portret syna Tołstojów Wanieczki, zmarłego w dzieciństwie. W rogu – duża ikona Chrystusa Pantokratora, która należała kiedyś do dziadka Lwa Tołstoja, później trafiła do majątku Nikolskoje będącego własnością starszego brata pisarza, Nikołaja Tołstoja, po jego śmierci znalazła się w pokoju Tatiany Jergolskiej w Jasnej Polanie, a w końcu w pokoju Sofii Tołstojowej. Najmniejsza ikona nad wezgłowiem łóżka to Matka Boska „Trzech radości”.

Cerkiew św. Mikołaja we wsi Koczaki, rejon szczekiński, obwód tulski (zdjęcie współczesne). Cerkiew zbudowano na przełomie XVII i XVIII wieku. Po prawej grób rodzinny, gdzie spoczywają matka, ojciec i starszy brat Lwa Tołstoja.

Obrazek „Trzech Radości” łączył się w duszy Tołstoja nie tylko z ukochaną ciocią. Taka sama ikona, tylko o wiele większa (60 × 40 centymetrów), wisiała w krypcie na cerkiewnym cmentarzu we wsi Koczaki, gdzie w 1830 roku pochowano matkę pisarza. Obraz został skradziony w 1938 roku, ale zachował się jego opis sporządzony przez cmentarnego stróża, którego ojciec był kapłanem w cerkwi Świętego Mikołaja w Koczakach. „W drewnianej żółtej ramie, przedstawia kopię Madonny Rafaela – Matkę Bożą z dzieciątkiem na rękach i Jana Chrzciciela. Na górze napis: «Ikona Matki Bożej trzech radości»”.

Tajemnica matki

O matce Tołstoja wiemy niemało. Wiemy, że żadna inna kobieta nie wywarła tak silnego wpływu na jego przekonania religijne. Trudno jednak pojąć istotę tego wpływu.

W tej tajemnicy matki kryje się być może wyjaśnienie tego, co nazywamy „religią Tołstoja”, niezależnie, czy tę religię akceptujemy, czy stanowczo odrzucamy.

Tołstoj matkę ubóstwiał. Modlił się do niej. „Wyobrażałem ją sobie tak wzniosłą, czystą, niematerialną, że nieraz w środkowym okresie mego życia, w czasie walki z oblegającymi mnie pokusami, modliłem się do jej duszy, prosząc ją o pomoc, i ta modlitwa zawsze mi pomagała”[5] – pisał.

Do najważniejszych zasad religijnych wyznawanych przez Tołstoja należało nieuznawanie Boga osobowego, Boga żywego, przekonanie, że Bóg jest „nieograniczonym wszystkim”. Pojawia się pokusa, by przyjąć hipotezę, że obrazem matki Tołstoj wypełniał sobie tę bolesną stratę – brak możliwości odczuwalnego połączenia się z Bogiem. Pisała o tym kiedyś z monasteru w Szamordinie Maria Nikołajewna Tołstoj – imienniczka matki, a przy tym do niej podobna:

Bardzo, ale to bardzo cię kocham, modlę się za ciebie, czuję, jakim dobrym jesteś człowiekiem, lepszym od wszystkich twoich Fetów, Strachowów i innych. A jednak żal, że nie jesteś prawosławny, że nie chcesz odczuwalnie połączyć się z Chrystusem... Gdybyś tylko zechciał się z Nim połączyć... jaka jasność i spokój zagościłyby w twojej duszy i jak wiele rzeczy teraz dla ciebie niepojętych stałoby się jasnymi jak dzień.

Obraz matki był dla pisarza brakującym ogniwem między bezosobowym Bogiem, którego po prostu nie sposób kochać, a nim samym, Lwem Tołstojem, człowiekiem niezmiernie wrażliwym czy – jak to określił – odczuwającym bezgraniczną potrzebę miłości...

Tu jednak napotykamy zdumiewającą sprzeczność. Tołstoj nie pamiętał swojej matki. Umarła po narodzinach Marii w 1830 roku, kiedy Lew nie miał jeszcze dwóch lat. Nie zachowały się jej portrety, jeśli nie liczyć czarnej sylwetki, która, jak domyślają się specjaliści, przedstawia ją jako dziewczynkę albo młodziutką kobietę. O tym, że jego siostra Maria jest do niej podobna, Tołstoj dowiedział się od starszych braci i ciotek.

Sylwetka matki (z lewej). U dołu własnoręczny dopisek Lwa Tołstoja „Moja matka”.

Młodsza siostra Lwa Tołstoja Maria Nikołajewna Tołstoj podczas pobytu w Algierze. Około 1863.

Oczywiście był wielkim artystą i bez trudu mógł sobie wyobrazić matkę, żeby odczuwalnie do niej się modlić. W końcu dziewczęta w XIX wieku nagminnie kochały się w Andrzeju Bołkońskim, o czym wspominała pisarka Nadieżda Teffi. Będąc gimnazjalistką, nie mogła wybaczyć autorowi Wojny i pokoju, że książę Andrzej mówi piskliwym głosem. W jej pojęciu było to absolutnie niemożliwe!

Tu pojawia się jednak druga sprzeczność. To prawda, że Tołstoj nie pamiętał matki. Nie znał jej twarzy ani głosu. Mógł sobie wszak wyrobić pojęcie o jej osobowości na podstawie papierów, które po niej pozostały i były przechowywane nie gdzie indziej, jak w Jasnej Polanie. Czytał je bardzo uważnie, co wynika z jego Wspomnień. Dobrze wiedział, jak naprawdę układały się stosunki między matką a jej mężem (ojcem pisarza), między matką a jej ojcem. Przyszli biografowie Tołstoja odtworzyli jej osobowość z tych papierów – jej prozy, listów, dziennika. On świetnie je znał.

Z jakiegoś wszak powodu wymyślił sobie matkę zupełnie inną, niż była naprawdę. Wielki realista, który kazał księciu Andrzejowi krzyczeć piskliwym głosem, a Nataszy Rostowej dokładnie myć uszy przed pierwszym balem, okazał się skończonym idealistą, gdy przyszło mu stworzyć mit o matce.

Mit ten zaczął się rodzić w Dzieciństwie, jego dalszym ciągiem jest Wojna i pokój, a zakończeniem – zagadkowy kult matki, któremu Tołstoj hołdował na starość.

Kiedy w 1908 roku powiedziano mu, że Maria Nikołajewna była niezwykłą osobą, z trudem powstrzymując łzy, wyznał: „O tym nie mam pojęcia, wiem tylko, że jest dla mnie obiektem culte”.

W tym też czasie pisał w dzienniku: „Nie mogę o matce mówić bez łez”. A nieco wcześniej: „Dziś rano obchodzę ogród i jak zawsze wspominam matkę, «mateńkę», której wcale nie pamiętam, ale która została dla mnie świętym ideałem”[6].

„Nie mam pojęcia”, „wiem”, „wspominam”, „nie pamiętam”... Za każdym razem, gdy Tołstoj mówi o matce, świadomie każe sobie wytężać swą niezwykłą wyobraźnię, poetycki dar odczuwania tam, gdzie fakty podpowiadają całkiem jasne odpowiedzi. Z Bogiem postępował odwrotnie: próbował połączyć się z Nim myślą, a nie namacalnie.

Niepojętego Boga starał się pojąć rozumem, a ziemskiemu i całkowicie możliwemu do pojęcia obrazowi Marii Nikołajewny nadawał nieziemskie cechy. Świętym ideałem czynił kobietę, o której zachowało się niemało świadectw potwierdzających, że choć była osobą nieprzeciętną jak na swoje czasy, to z pewnością nie świętą.

Jej ojciec, Nikołaj Siergiejewicz Wołkoński, był człowiekiem mądrym i dumnym, świetnym urzędnikiem wojskowym i znakomitym właścicielem ziemskim. Istnieje anegdota (być może wiarygodna), którą bardzo lubił jego wybitny wnuk, w młodości nie tylko szanujący dziadka, ale i starający się go naśladować. Podobno Wołkoński, odmawiając ożenku z siostrzenicą, a zarazem kochanką Potiomkina Warieńką Engelgardt, powiedział: „Co też mu przyszło do głowy, bym się żenił z jego k...ą”. Echo tej dykteryjki odnajdujemy w opowiadaniu Ojciec Sergiusz: książę Kacatski dowiaduje się, że jego umiłowana jest kochanką cara, co całkowicie zmienia losy arystokraty. Książę Wołkoński był urzędnikiem za panowania Katarzyny II i Pawła I. To bywał blisko dworu, to popadał w niełaskę. Zakończył służbę państwową na stanowisku wojskowego gubernatora Archangielska, w stopniu generała piechoty. Prawdopodobnie wynikało to stąd, że Paweł, który właśnie wstąpił na tron, nie miał zaufania do oficerów awansujących za panowania jego matki.

Były ku temu podstawy. Nikołaj Wołkoński nie zaliczał się do opozycjonistów, ale był człowiekiem niezależnym. Stary książę Bołkoński z Wojny i pokoju jest na nim całkowicie wzorowany. Dotyczy to zwłaszcza jego poglądów religijnych.

Starszy syn Lwa, Siergiej, w trudno dostępnej książce Mat’ i died L.N. Tołstogo [Matka i dziadek L.N. Tołstoja] pisze:

Nikołaj Siergiejewicz nie tylko nie był pobożny, ale także obojętnie odnosił się do prawosławia, a nawet duszy – był wolnomyślicielem (libre penseur). Świadczą o tym książki, jakie po nim pozostały, oraz to, że w Jasnej Polanie nie uchowały się żadne ślady świadczące o jego związkach z prawosławiem. Jako człowiek bogaty mógł z łatwością zbudować cerkiew – we wsi albo u siebie w majątku. Nie zrobił tego, wznosił natomiast domy i budynki gospodarcze. W obrzędach cerkiewnych oczywiście brał udział, ponieważ uważał, że tak trzeba, ale prawdopodobnie uznawał to za czystą formalność.

Możliwe, że Nikołaj Siergiejewicz był masonem; wskazywałyby na to znajdujące się w jego bibliotece stary masoński śpiewnik z 1762 roku oraz masońskie statuty.

Nie wiemy, czy Nikołaj Siergiejewicz był masonem, ale dobrym gospodarzem – na pewno. Córce zostawił w spadku Jasną Polanę, wzorowy majątek z pięknym dworem w osiemnastowiecznym stylu, angielskim parkiem, systemem sztucznych stawów, niedokończonym dwupiętrowym domem i kompletnymi zabudowaniami gospodarczymi, o których jego wnuk Lew Tołstoj pisał później: „wszystkie jego budowle nie tylko są solidne i wygodne, ale odznaczają się też pięknem”.

Brak we wsi świątyni świadczy nie tyle o obojętności Nikołaja Siergiejewicza względem Cerkwi, ile o jego priorytetach jako gospodarza. Z tych samych powodów nie ukończył budowy własnego domu, ale postawił zabudowania gospodarcze. Jego zięć, Nikołaj Iljicz Tołstoj, też nie zatroszczył się o wybudowanie cerkwi w Jasnej Polanie, ale zbudował ją w majątku Pirogowo, który kupił krótko przed śmiercią – inne parafie znajdowały się zbyt daleko od wsi, w dodatku własna świątynia podnosiła status nowego sioła, a tym samym majątku. Poza tym można było w niej wpajać chłopom zasady moralności.

W późnych Wspomnieniach Tołstoj pisze:

Dziad mój uchodził za dziedzica bardzo surowego, ale ja nigdy nie słyszałem opowiadań o jego okrucieństwach ani o zadawanych przez niego karach, tak powszechnych w owym czasie. Myślę, że wszystko to było, ale nabożny szacunek dla jego powagi i rozumu, jaki wówczas żywili jego chłopi i służba, których nieraz o niego rozpytywałem, sprawiał, że choć często dochodziły mnie złe sądy o moim ojcu, słyszałem tylko pochwały dla rozumu, gospodarności i starania o chłopów, a zwłaszcza o niezliczoną służbę, jakie okazywał mój dziadek. Wybudował piękne mieszkania dla służby i troszczył się, by zawsze byli nie tylko syci, ale i dobrze ubrani, i weseli. W święta urządzał dla nich zabawy, huśtawki, śpiewy i tańce. Jeszcze bardziej, jak każdy rozsądny ziemianin w owym czasie, troszczył się o dobrobyt chłopów, a oni byli mu za to wdzięczni, tym więcej, że jego wysokie stanowisko, budząc szacunek w stanowych, sprawnikach i asesorze, wybawiało ich od szykan władzy.

O dziadku Tołstoja można powziąć opinię na podstawie pół legendy, pół anegdoty. Car Aleksander I obiecał zawitać do Wołkońskiego, kiedy będzie przejeżdżał w pobliżu Jasnej Polany, ale przespał stację. Gospodarz kazał od razu zaprząc konie, dogonił władcę i przywiózł go do siebie aż spod Tuły.

Wołkoński wcześnie owdowiał. Jego żona Jekatierina Dmitrijewna (z domu księżniczka Trubiecka) zmarła w 1792 roku, dwa lata po urodzeniu córki Marii. Maria Nikołajewna okazała się jedynym dzieckiem, które dożyło dorosłości (druga córka umarła w dzieciństwie) i jedyną spadkobierczynią możnego ojca. Została półsierotą w tym samym wieku, co jej najmłodszy syn Lew. Może i to w jakiś sposób sprawiło, że obraz matki stał mu się tak bliski.

W biografii Marii Nikołajewny jest jeden niejasny okres. Nie wiadomo, kto zajmował się jej wychowaniem w latach 1792–1799, kiedy ojciec z powodu obowiązków służbowych był w nieustannych rozjazdach. Ciekawe, że ojciec Lwa Tołstoja aż do śmierci w 1837 roku też ciągle i na długo wyjeżdżał z Jasnej Polany. Wymagało tego dbanie o nowe posiadłości. Choć więc Lew mieszkał z nim do ósmego roku życia, wychowywały go babka i ciotki, oczywiście wspierane przez nauczycieli i guwernerów.

Osiadłszy na stałe w Jasnej Polanie, Nikołaj Wołkoński zabrał się do wychowania swojej jedynaczki. Był wymagającym ojcem, a przez dwadzieścia dwa lata, do śmierci w 1821 roku, ukształtował ją może nie na swoje całkowite podobieństwo, ale na pewno na osobę nieprzeciętną.

O jego metodach wychowawczych dowiadujemy się z dwóch zachowanych zeszytów należących do Marii. Pierwszy jest zatytułowany „Niektóre uwagi dotyczące uprawy roli w majątku Jasna Polana”. Wskazówki są starannie zapisane drukowanymi literami, zapewne pod dyktando Nikołaja Siergiejewicza. Drugi zeszyt zawiera „uwagi o geografii matematycznej, fizycznej i politycznej”. Na okładce widnieje napis, skreślony najwyraźniej ręką Nikołaja Siergiejewicza: „Dla księżniczki Wołkońskiej”. Wiadomo, jaki kierunek ojciec zamierzał nadać jej wychowaniu.

„Matematyka to wielka rzecz, moja panno” – mówi do księżniczki Marii stary książę Bołkoński w Wojnie i pokoju. „A nie chcę, byś była podobna do naszych głupich dam”[7].

Maria Nikołajewna miała oprócz ojca innych nauczycieli. Otrzymała staranne wykształcenie: znała trzy języki obce i, co było rzadkością wśród pań z jej kręgu, świetnie mówiła i pisała także po rosyjsku, a nie tylko po francusku.

Zajęcia gospodarskie nie przeszkadzały Wołkońskiemu w kultywowaniu zainteresowań artystycznych, które w życiu jego i córki zajmowały ważne miejsce. „Zapewne lubił także bardzo muzykę – pisał we Wspomnieniach Lew Tołstoj – bo tylko dla siebie i dla matki trzymał swoją nieliczną, doskonałą orkiestrę. Widziałem jeszcze ogromny wiąz, rosnący w lipowej alei, który trzech ludzi ledwo obejmowało, a wokół którego stały ławki i pulpity dla muzykantów. Co rano dziad spacerował po alei słuchając muzyki. Polowania nie znosił, lubił za to kwiaty i cieplarniane rośliny...”

Jego córka była obdarzona różnymi talentami. Spod jej pióra wyszedł nie tylko napisany wyrazistym i żywym językiem dziennik podróży do Petersburga, którą odbyła razem z ojcem, ale i utrzymana w duchu utworów Richardsona powieść w dwóch częściach Russkaja Pamiela, ili niet prawiła biez iskluczenija [Rosyjska Pamela, czyli nie ma reguły bez wyjątków].

Najważniejszym dokumentem, który pomaga poznać jej poglądy, również na religię, jest dziennik, który zatytułowała Dniewnaja Zapis’ dla sobstwiennoj pamiati [Codzienne zapiski dla osobistej pamięci]. Ukazuje on nam osobę zupełnie niepodobną do księżniczki Marii. Nie ma w niej ani cienia religijnej egzaltacji, ani śladu pragnienia, żeby porzucić świat i ukryć się w monasterze, o czym marzy ulubiona bohaterka Tołstoja, nie ma nawet zwykłego zainteresowania kwestiami religijnymi. Nie można oczywiście stwierdzić, że Maria Nikołajewna była ateistką. Ale nie sposób uznać jej za głęboko wierzącą osobę.

Wołkońscy wyjechali z Moskwy do Petersburga 18 czerwca 1810 roku. Maria miała dziewiętnaście lat. Dziennik świadczy o tym, że mimo młodego wieku odznaczała się spostrzegawczością, świetnym wyczuciem ludzi i niewątpliwym talentem literackim. W innych warunkach mogłaby zostać wybitną pisarką. A przede wszystkim była naturą racjonalną, krytyczną i bynajmniej nie zastraszoną przez ojca jak księżniczka Maria. Był to silny i samodzielny charakter, partnerka w sam raz dla ojca.

Z księżniczką Marią miała jedną wspólną cechę – nieatrakcyjną powierzchowność. Moskiewski dyrektor poczty Aleksandr Bułgakow pisał w 1822 roku do swojego brata Konstantina Bułgakowa, dyrektora poczty w Petersburgu: „Księżniczka Wołkońska, córka świętej pamięci Nikołaja Siergiejewicza, z krzaczastymi brwiami, stara panna, brzydula”. W dzienniku młodej Marii Nikołajewny nic jednak nie wskazuje na to, żeby szczególnie przejmowała się swoim wyglądem, a tym bardziej żeby chciała zamknąć się w klasztorze. Z pewnością miała jakieś przeżycia z tym związane, ale starannie je ukrywała, co świadczy o umiejętności panowania nad sobą, którą bez wątpienia zawdzięczała ojcowskiemu wychowaniu.

Młoda osoba, pierwszy raz w tak dalekiej podróży, patrzy na świat śmiało i pisze szczerze, nie obawiając się formułować własnych sądów i krytycznych ocen.

Dwudziestego pierwszego znów wyruszyliśmy w drogę o siódmej rano. Przejechawszy jakieś dwadzieścia pięć wiorst, zobaczyliśmy studnię, bardzo zadbaną, a kiedy o nią zapytaliśmy, powiedziano nam, że to studnia z wodą święconą i że w pobliżu znajduje się czasownia, w niej zaś objawiony obraz Kazańskiej Bogurodzicy. Na tę wieść kazaliśmy podjechać do studni, wysiedliśmy z karety, napiliśmy się wody i poszliśmy pieszo do czasowni. Jest pięknie zbudowana i choć w prostym stylu, to jej widok budzi szacunek. Weszliśmy, ucałowaliśmy obraz, a ojczulek wdał się w rozmowę ze stróżem, który potwierdził legendę o objawieniu się tego obrazu mniej więcej przed dwustu laty. Choć nieprawdopodobne jest, żeby tak niedawno zdarzały się jeszcze cuda, ale skoro lud nie potrafi wielbić Boga rozumem, takie legendy wywierają na nim ogromne wrażenie...

Maria Nikołajewna miała chłodny i ironiczny stosunek do „legend”. To pogląd młodej arystokratki, która zetknęła się z obcym jej ludowym kultem i ma na wszystko gotowe wyjaśnienie. Wie, że dwieście lat wcześniej cuda nie mogły się już zdarzać, ale przede wszystkim jest świadoma, że cuda są potrzebne wyłącznie ciemnemu ludowi, a nie jej, umiejącej „wielbić Boga rozumem”.

Zaledwie dziewiętnastoletnia Maria Nikołajewna Wołkońska była nad wiek dojrzała. Nowogród Wielki postrzegała jako miasto, które „było stolicą Rosji i często stawiało opór wielkim książętom”. Prorocze okazało się jej przypuszczenie, że afrykańskie ludy zaleją kiedyś Europę, a „wynalazki i dzieła naszych współczesnych staną się zdobyczą dzikich narodów”. Z zachwytem wypowiadała się o Katarzynie II. W Petersburgu ojciec woził ją nie na bale, ale do Ermitażu, Akademii, Kunstkamery, do fabryk szkła, tapet i tkalni, na pruski okręt, gdzie zachwyciła ją uprzejmość zagranicznych marynarzy, zaprowadził na francuskie opery Medea i Wesele Figara.

Odwiedziwszy „Gostinyj dwor” i różne sklepy, pojechali do ławry Aleksandra Newskiego, gdzie niedawno zbudowano nową cerkiew. „Jest nadzwyczaj piękna i wspaniała, w prostym i szlachetnym stylu. Wszystkie obrazy, które się w niej znajdują, to mistrzowskie dzieła najlepszych artystów. [...] Obejrzeliśmy też rzeźby i oddaliśmy cześć prochom Suworowa” – zapisała w dzienniku Maria Nikołajewna, nie wspominając ani słowem o relikwiach świętego Aleksandra Newskiego.

Byli też w soborze Świętego Izaaka. „Wnętrze bardziej mi się spodobało niż wygląd zewnętrzny. Sobór jest nadzwyczaj wspaniały, przystrojony marmurem, piękne są tutejsze płaskorzeźby”.

Kilka dni później oboje udali się do soboru Świętego Izaaka na nabożeństwo, ale z jakiegoś powodu się spóźnili. „Kiedy tam staliśmy, przeszła obok nas dama, która poznała ojczulka. Była to Anna Piotrowna Samarina [dama dworu Katarzyny II – przyp. aut.]. Bardzo się na nasz widok ucieszyła, obsypała mnie komplementami i zmusiła, żebyśmy wsiedli z nią do karety i pojechali do niej”. Ten całkiem przyziemny stosunek młodej panny do nabożeństwa jeszcze wyraźniej widać w zapisku wcześniejszym o dwa dni, kiedy będąc w gościach u znajomych ojca, książąt Golicynów, z przyjemnością słuchała, jak po sutym obiedzie książęta śpiewali Ojcze nasz i Da isprawitsia „jak najlepsi śpiewacy”.

Maria Nikołajewna Wołkońska już za młodu była niewątpliwie bardzo mądrą kobietą. Myśli zapisanych w jej dzienniku nie mógł nie docenić jej przyszły znakomity syn. Notowała:

We wczesnej młodości szukamy wszystkiego poza sobą. Wzywamy szczęście, zwracając się ku temu, co nas otacza, ale powoli wszystko nas odsyła do wnętrza nas samych.

Czasami to nie przedmiot naszej miłości przynosi nam zaszczyt, ale to, co w nim kochamy.

Nierzadko moglibyśmy oprzeć się własnym namiętnościom, ale pociągają nas cudze.

Po kim z najbliższych krewnych mógł Lew Tołstoj przejąć analityczny umysł i niezależność sądów, które szokowały jego współczesnych i które przeciwnicy pisarza uważali za osławioną „pychę rozumu”?

Po pierwsze, po dziadku ze strony matki, Nikołaju Siergiejewiczu Wołkońskim. „Jeśli ktoś potrzebuje, to przejedzie sto pięćdziesiąt wiorst z Moskwy do Łysych Gór – mówi w Wojnie i pokoju stary książę – a ja nie potrzebuję nic i nikogo”.

Po drugie, po matce, której dziennik czytał.

Po trzecie, po starszych braciach: Nikołaju i Siergieju.

Kiedy Tołstoj zwrócił się ku wierze? Nie nastąpiło to w każdym razie pod bezpośrednim wpływem matki, a tym bardziej starszych braci, których jeszcze zdążyła wychować. W Spowiedzi, utworze będącym punktem zwrotnym dla światopoglądu Lwa Tołstoja, nie ma mowy o matce, wyjąwszy jedno miejsce, do którego jeszcze wrócimy. Nie wspomina się też o tym, że starsi bracia pomogli mu jakimś sposobem zyskać wiarę w Boga.

Wpływali na niego raczej w odwrotny sposób.

Z całej duszy pragnąłem być dobry, ale byłem młody, zapamiętały i samotny, zupełnie osamotniony w poszukiwaniu dobra. Za każdym razem, kiedy starałem się wyrażać moje najszczersze pragnienie, aby być moralnie nienagannym, spotykałem się z pogardą i kpinami, kiedy zaś oddawałem się niskim namiętnościom, byłem chwalony i zachęcany. Ambicja, umiłowanie siły, chciwość, pożądliwość, pycha, gniew i mściwość – wszystkie te cechy były szanowane. Oddając się namiętnościom, upodabniałem się do dorosłych i czułem, że mnie aprobują.[8]

Oczywiście mowa jest tu nie tylko o starszych braciach, ale o nich także. Przecież to oni byli najbliższymi mu „dorosłymi”.

„Nikoleńkę szanowałem, z Mitieńką byliśmy jak koledzy, ale Sieriożę podziwiałem i naśladowałem, kochałem go, chciałem nim być”. „Nikoleńkę kochałem, Sierioża budził mój zachwyt...” „Z Nikoleńką chciałem być, rozmawiać, rozmyślać. Sieriożę chciałem tylko naśladować”.

„Zielony kijek”. To właśnie Nikoleńka wymyślił zabawę w „mrówcze bractwo”. To on

oświadczył, że posiada tajemnicę, z której pomocą, kiedy się ją odkryje, wszyscy ludzie staną się szczęśliwi, nie będzie chorób ani żadnych przykrości, nikt na nikogo nie będzie się gniewał i wszyscy będą się wzajemnie kochali, wszyscy staną się mrówczymi braćmi. (Zapewne chodziło tu o braci morawskich, o których słyszał albo czytał, ale w naszym języku byli to mrówczy bracia). I pamiętam, że słowo „mrówczy” szczególnie nam się podobało, przypominało bowiem mrówki w mrowisku. Urządziliśmy nawet zabawę w mrówczych braci, która polegała na tym, że sadowiliśmy się pod krzesłami, zastawialiśmy się szufladami i rozwieszaliśmy pledy, i tak siedzieliśmy w ciemnościach przytuleni do siebie.

Z tajemnicą „mrówczych braci” był związany jeszcze jeden dziecięcy sekret. Ten sekret – wspominał Tołstoj – „jak [Nikoleńka – przyp. aut.] nam opowiadał, był zapisany przez niego na zielonym kijku, a ten kijek zakopany przy drodze na skraju wąwozu”. Wiadomo, że Tołstoj nakazał w testamencie, żeby pochowano go właśnie w tym miejscu, i jego wola została spełniona. Ale zacytujemy dalszy ciąg jego Wspomnień: „na skraju wąwozu, tam gdzie – bo przecież i tak trzeba gdzieś zakopać mojego trupa – prosiłem, by mnie zakopano, na pamiątkę Nikoleńki”.

W istocie Tołstoj nakazuje, żeby „w tym miejscu” oddać ziemi coś, co z jego punktu widzenia jest całkowicie niepotrzebne, bezużyteczne.

Historię o braciach morawskich mógł Nikoleńka usłyszeć tylko od matki, Marii Nikołajewny. „Znakomicie potrafiła opowiadać porywające bajki, zmyślając je w czasie opowiadania” – pisze Tołstoj. A jej z kolei mógł o tym opowiedzieć ojciec, dziadek Tołstoj, żywo interesujący się masonerią.

Historia ta, razem ze wspomnieniami o niewinnej dziecięcej zabawie w „mrówczych braci”, karmiła zapewne żywymi sokami myśli późnego Tołstoja o powszechnej miłości i braterstwie ludzi. Mógł nie zwracać uwagi na jawną sprzeczność między zabawą, w której dzieci odgradzały się od innych ludzi zamiast jednoczyć się z nimi, a tym, co głosił dorosły Lew Tołstoj.

„W dzienniku Marii Nikołajewny nie zauważamy żadnego rozdźwięku światopoglądowego między ojcem a córką, jaki występuje w Wojnie i pokoju (na przykład w kwestiach religii)” – pisze biograf Tołstoja Nikołaj Gusiew, z którym należy się zgodzić.

Maria Nikołajewna zmarła w tym samym roku, w którym Puszkin napisał Madonnę („Nie mnóstwem malowideł starej szkoły lwowskiej...”[9]). Tołstoj bardzo lubił ten wiersz. Czyżby widział w osobie matki „przenajczystszego wdzięku przenajczystszy wzór”? Nie, tego powiedzieć nie można. Zbyt żywa i bezpośrednia była jego modlitwa do „mateńki”! Modlił się do swojej prawdziwej matki, postrzegając siebie jako ciało z jej ciała i krew z jej krwi.

Wiedział, że mateńka kochała go najbardziej ze wszystkich synów, odkąd Nikoleńka wyrósł, a ona przestała mieć na niego bezpośredni wpływ. Nazywała swojego Lowoczkę mon petit Benjamin. Tołstoj z pewnością się zastanawiał, skąd wzięło się to osobliwe przezwisko. Nie miało związku z imieniem Lew. Potwierdza to chociażby powieść Dzieciństwo, w której Tołstoj występuje pod imieniem starszego brata Nikołaja, ale pozostawił sobie domowe przezwisko Beniamin. Jest to imię biblijne, pochodzi ze starohebrajskiego i znaczy „szczęściarz, ten, któremu się powodzi” (dosłownie: „syn prawej ręki”). Biblijny Beniamin był najmłodszym synem Jakuba. Jego matka, Rachela, która zmarła przy porodzie, nazwała go Benoni – „syn mojej boleści” – ale Jakub zmienił to imię na Beniamin.

W opowiadaniu Zapiski wariata Tołstoj wspomina o pierwszych dziecięcych rozmyślaniach: „Kocham nianię; niania kocha mnie i Mitieńkę; a ja kocham Mitieńkę, a Mitieńka kocha mnie i nianię. A nianię kocha Taras; a ja kocham Tarasa, i Mitieńka kocha. A niania kocha mamę, mnie i papę. Wszyscy kochają i wszystkim jest dobrze”[10].

Wczesna śmierć matki, której Tołstoj nie znał i nie pamiętał, wstrząsnęła nim mimo to do takiego stopnia, że uczynił z niej kluczową scenę w Dzieciństwie i kazał sobie przeżyć ją świadomie, jakby w tym tragicznym momencie był już w wieku, kiedy byłoby to możliwe. Ze śmiercią matki kończy się dzieciństwo Nikoleńki Irtieniewa, choć dzieciństwo Lwa Tołstoja dopiero się wtedy zaczynało.

W religijnym uczuciu Tołstoja do matki tkwi poważna zagadka, której nie rozwiążemy w racjonalny sposób. Można jednak ostrożnie przypuścić, że to uczucie właśnie przez swoją niepojętość jak gdyby nawadniało suchy racjonalizm Tołstojowskiej religii, czyli tołstoizmu.

Mógł nie chodzić do cerkwi, odtrącić ikony. Nie mógł jednak całkiem wyrzec się mistycznego aspektu religii. Bez mistyki każda religia traci bowiem nie tylko czar, ale i wszelki sens. W miejsce odrzuconego Bogoczłowieka powinien koniecznie pojawić się inny Bogoczłowiek.

„Tak... Ty, mateńko, przytul mnie!”

Już to, że Tołstoj wierzył w cudowne skutki modlitwy do martwego człowieka, mówi bardzo wiele.

Na potwierdzenie naszej tezy przytoczymy najmocniejszy fragment Spowiedzi, w którym Tołstoj nie próbuje nawet rozumowo uzasadnić religii i pisze o niej jak wielki artysta:

I ciągle, i ciągle, z różnych innych stron, dochodziłem do wniosku, że nie mogłem pojawić się na świecie bez żadnego powodu, przyczyny czy sensu, że nie mogę być takim wyrzuconym z gniazda pisklęciem, jakim się czułem. A jeśli nim jestem i wypadłszy, leżę na plecach, piszcząc w wysokiej trawie, to piszczę z tego powodu, że pamiętam matkę, która mnie nosiła w sobie, wysiedziała, wygrzała, karmiła, kochała. Gdzie ta matka jest teraz? Jeśli mnie porzucili, to kto mnie porzucił? Nie mogłem nie dostrzegać, że ktoś kochający mnie urodził. Kim był ten ktoś? Ponownie Bóg.

ROZDZIAŁ 2

IWAN I JAN

Tylko święty potrafi zrozumieć świętego.

Symeon Nowy Teolog

Skromny Wania

Wania Siergijew, który nocą 19 października 1829 roku przyszedł na świat we wsi Sura w powiecie pineskim w guberni archangielskiej, był całkiem zwyczajnym dzieckiem. Choć w hagiograficznej literaturze o Janie Kronsztadzkim napomyka się o niezwykłych cechach spokojnego chłopca, wyróżniającego się spośród rówieśników wyjątkową religijnością, biografowie nie znajdują ciekawych faktów i szczegółów nie tylko w dzieciństwie, ale też w latach chłopięcych, a nawet młodości najwybitniejszego z przedstawicieli parafialnego duchowieństwa prawosławnego.

Był sobie po prostu Wania, syn wiejskiego psalmisty. Ukończył seminarium duchowne w Archangielsku, dzięki dobrym wynikom w nauce i przykładnemu sprawowaniu został przyjęty na koszt państwa do Petersburskiej Akademii Teologicznej, gdzie też wyróżniał się pilnością i dobrym zachowaniem. Obce mu były hulanki i swawole, ale szczególnych sukcesów w nauce też nie odnosił i jako absolwent zajął jedno z ostatnich miejsc. Pod koniec edukacji zrobił coś, co świadczyło o jego przezorności i było zrozumiałe wśród ówczesnego duchowieństwa. Na wieczorku w akademii (przedtem na takich zabawach nie bywał) poznał niemłodą już i niezbyt urodziwą córkę protojereja z Kronsztadu Lizę Nieswicką i od razu jej się oświadczył. Nieswicki odchodził na emeryturę, zwalniało się więc miejsce dla zięcia. Było to typowe cerkiewne małżeństwo z rozsądku, przypieczętowane umową, zgodnie z którą zięć miał utrzymywać żonę, a także teścia i jeszcze dwie jego córki, dopóki nie osiągną one pełnoletności. Za to szybko został wyświęcony na kapłana. Nastąpiło to 12 grudnia 1855 roku w Ławrze Aleksandra Newskiego przy udziale biskupa winnickiego, najprzewielebniejszego ojca Krzysztofa[11].

Jakież to było nieciekawe życie z punktu widzenia świeckiej etyki! Porównajcie je tylko z młodością Lwa Tołstoja, starszego od Iwana Siergijewa zaledwie o rok.

Mając dwadzieścia pięć lat, zdążył już powojować na Kaukazie i wyruszał do wojska, najpierw do Rumunii, a później na Krym, by bronić Sewastopola. Przedtem gospodarował w Jasnej Polanie, otrzymanej po podziale spadku między braci w 1847 roku. Jeszcze wcześniej dał się we znaki profesorom uniwersytetu w Kazaniu, którzy przez niego wychodzili z siebie, za co trafił do karceru. Jako siedemnastoletni młodzieniec poznał nie tylko kobiety, ale i chorobę weneryczną o nazwie gonorea. W połowie lat pięćdziesiątych przyniosła mu sławę powieść Dzieciństwo. Niebawem miał napisać Opowiadania sewastopolskie. Po lekturze pierwszego z nich Aleksander II wysłał jakoby na Krym feldjegera z rozkazem przeniesienia utalentowanego porucznika w bezpieczniejsze miejsce. Wtedy też Tołstoj zaczął pisać pamiętnik i obsesyjnie myślał o małżeństwie. Ale oczywiście nie takim, jakie zawarł Iwan Siergijew.

W 1888 roku Iwanowi Iljiczowi Siergijewowi, wtedy już znakomitemu ojcu Janowi Kronsztadzkiemu, nadarzyła się okazja, żeby przedstawić liczniejszej publiczności interesujący obraz swego dzieciństwa, tak jak to uczynił Tołstoj. Czasopismo „Siewier” poprosiło go o napisanie autobiografii i oczywiście nie ograniczyło jej objętości. Duchowny był pozbawiony talentu literackiego, choć czasem niespodziewanie, i dlatego zauważalnie, wykazuje jego przebłyski w pamiętnikach. Co mu jednak szkodziło zatrudnić jakiegoś młodego, klepiącego biedę autora?

„Autobiografia” (jedyna!) ojca Jana zajmuje w czasopiśmie jedną kolumnę i zaczyna się od słów:

Jestem synem duchownego ze wsi Sura w powiecie pineskim, w guberni archangielskiej. Od najwcześniejszego dzieciństwa, jak tylko siebie pamiętam, kiedy miałem cztery lub pięć latek, a może i mniej, rodzice uczyli mnie modlić się i dzięki swojej religijności zrobili ze mnie pobożnego chłopca. W domu, jak miałem sześć lat, ojciec kupił mi elementarz, a matka zaczęła uczyć abecadła, ale czytanie i pisanie słabo szło mi do głowy, co przyczyniało mi niemało zmartwienia.

Czytając ten tekst, ktoś nawykły do świeckiej literatury może skonać z nudów. A przecież o ojcu Kronsztadzkim głośno było w całym kraju. Pielgrzymi ciągnęli do jego miasta portowego. Zazdrościli mu nie tylko prości duchowni, ale i metropolici. Bacznie i z niedowierzaniem przypatrywał mu się jeden z głównych ówczesnych autorytetów Cerkwi Teofan Pustelnik, a oberprokurator Konstantin Pobiedonoscew wszczął śledztwo w sprawie dziwnego kapłana z Kronsztadu i wezwał go na rozmowę.

„Mądrość ta długo nie wchodziła mi do głowy – pisze ojciec Jan o latach nauki – ale nauczony modlitw przez ojca i matkę, martwiąc się swoimi niepowodzeniami, prosiłem Boga, żeby obdarzył mnie rozumem, i pamiętam, jak niespodziewanie spadła z mojego umysłu jakaś zasłona i zacząłem pojmować, czego mnie uczono”.

Wokół niego kipiały namiętności nie na żarty, a on w Autobiografii bardziej niż skromnie pisze o tym, jak jego ojciec, psalmista z Sury, „otrzymywał oczywiście najniższe wynagrodzenie, tak że życie nasze bywało bardzo trudne. Rozumiałem już niełatwą sytuację rodziców i dlatego prawdziwym nieszczęściem było, że nauka nie wchodziła mi do głowy. Mało myślałem o znaczeniu nauki dla mojej przyszłości, trapiło mnie szczególnie to, że ojciec na próżno trwoni ostatnie zasoby na moje utrzymanie”.

Wtedy Wanię „ogarnął smutek”. „Nie znajdowałem, bo i nie szukałem, wsparcia ani pomocy wśród rówieśników w klasie. Wszyscy byli ode mnie zdolniejsi, ja byłem najgorszym uczniem”. I dalej: „Zwróciłem się z prośbą o pomoc do Wszechmogącego i zaszła we mnie przemiana”. Niebawem Iwan stał się jednym z prymusów, przeniesiono go do seminarium, a potem wysłano do Petersburskiej Akademii Teologicznej na studia na koszt państwa.

O nauce w akademii nie ma prawie nic.

„W uczelnianej administracji kancelistami byli studenci, którzy pracowali za najnędzniejsze wynagrodzenie (około dziesięciu rubli miesięcznie). Z radością przyjąłem propozycję sekretarza administracji, żeby objąć tę posadę. Mogłem posyłać pieniądze matce”. Matka bardzo ich wtedy potrzebowała. Ojciec Jan wyjaśnia: „kiedy jeszcze byłem w seminarium, straciłem ukochanego ojca”[12].

Tylko w paru słowach wspomina o małżeństwie z Nieswicką.

I już jest kapłanem.

Już w pierwszych dniach mojej zaszczytnej służby przyjąłem zasadę: jak najbardziej szczerze traktować swoją pracę, duszpasterstwo i posługę kapłańską, nie zaniedbywać życia wewnętrznego. Mając to na względzie, zabrałem się do lektury Pisma Świętego Starego i Nowego Testamentu, z którego czerpałem wszelkie nauki przydatne mi jako człowiekowi w ogóle, a kapłanowi w szczególności. Później zacząłem prowadzić dziennik, w którym odnotowywałem swoje zmagania z pomysłami i namiętnościami, skruchę, sekretne modlitwy do Boga i wdzięczność za uratowanie od pokus, boleści i napaści.

Dalej następuje lapidarna informacja o niedzielnych i świątecznych kazaniach i o utworzeniu w Kronsztadzie Domu Pracy. Tekst kończą słowa: „To wszystko”.

W całej Autobiografii są tylko dwa motywy, na które warto zwrócić szczególną uwagę. Pierwszy to samotność tego człowieka, który od najwcześniejszych lat dziecięcych nie miał ani jednego przyjaciela. Niczego nie dowiadujemy się o bliskich mu kolegach ani w Surze, ani w Archangielsku, ani w Petersburgu.

Dziennikarze polowali na wszelkie informacje o wybitnym mężu z Kronsztadu. W 1913 roku, już po śmierci ojca Jana, ukazały się w Petersburgu dwie książki: Otiec Joann Kronsztadskij w duchownoj sieminarii [Ojciec Jan Kronsztadzki w seminarium duchownym] i Otiec Joann Kronsztadskij w duchownoj akadiemii [Ojciec Jan Kronsztadzki w akademii duchownej]. Są bliźniaczo podobne, trudno zarówno odróżnić je od siebie, jak i znaleźć w nich jakiekolwiek interesujące fakty.

Zostawmy bursistów z Archangielska, którzy rozjechali się po nieznanych parafiach albo jak to często bywało, porzucili stan duchowny. Ale studenci akademii petersburskiej! Dlaczego żaden z nich, z wyjątkiem ojca Nikołaja Gieorgijewskiego, nie zostawił wspomnień o tym, jak studiował na jednej uczelni z przyszłą jasno gorejącą gwiazdą, prawdziwym bohaterem rosyjskiej Cerkwi, którego Wasilij Rozanow porównał kiedyś do Joanny d’Arc? A przecież rok Iwana Siergijewa, według ocen wykładowców i historyków akademii, składał się z wybitnych, utalentowanych studentów. W grupie tej znaleźli się przyszły biskup miński i turowski Warłam (Czerniawski), biskup akermański Arkadiusz (Fiłonow), biskup jelizawietgradzki Memnon (Wiszniewski), historyk cerkiewny Michaił Kojałowicz, historyk i teolog Andriej Priedtieczeński, słynni protojereje Jan Tołmaczew i Dmitrij Sokołow.

Odpowiedź jest prosta. Zarówno w seminarium, jak i w akademii Iwan Siergijew absolutnie niczym się nie wyróżniał.

Gieorgijewski pisze: „Siedzieliśmy obok siebie i w sali wykładowej, i w pokoju zajęć. Ojciec Jan jako student odznaczał się nadzwyczajną łagodnością i pokorą. Po wieczornej modlitwie wszyscy szliśmy spać, a on jeszcze długo modlił się na klęczkach przed ikoną przy swoim łóżku”.

Co wiemy o jego studiach w Petersburskiej Akademii Teologicznej?

Lubił grzać się przy piecu („kominku”).

Lubił samotnie spacerować po ogrodzie.

Chciał zostać misjonarzem na Syberii albo w Ameryce.

Jako kancelista miał oddzielny pokój.

Pierwsze zarobione pieniądze wydał na komentarze Jana Chryzostoma do Ewangelii.

W książce Istocznik żywoj wody [Źródło żywej wody] Nikołaja Bolszakowa, jednego z pierwszych biografów ojca Jana, znajdziemy jeszcze wzmiankę, że na czwartym roku studiów Iwan Siergijew popadł z niewiadomych przyczyn w depresję, z której wyleczyły go modlitwy.

To wszystko.

Ojciec Jan w ogrodzie. Wieś Martyszkino w guberni petersburskiej, przed 1900 rokiem.

Z okresu nauki w seminarium nie ma żadnych wspomnień. Wiadomo tylko, że mianowano go przełożonym chórzystów, najbardziej niezależnej gromady w całej bursie, niestroniącej od wypitki i hulanek, o czym pisał jeszcze Nikołaj Pomiałowski. Towarzystwo to okazało się dla Wani niebezpieczne, ale „uratowała go wielka miłość do matki i Boża pomoc”.

Można odnieść wrażenie, że do 1855 roku, czyli do wyświęcenia na kapłana, biografia Iwana Siergijewa jest jedną białą plamą. „Niestety, mało o nim wiemy” – przyznaje autor jednej z najlepszych książek o Janie Kronsztadzkim Iwan Surski (Iljaszewicz). Jak gdyby do momentu przyjęcia święceń Iwan był nie tylko osobowością przeciętną, ale w ogóle bezbarwną. Człowiek w futerale. Chodząca pobożność.

Ale jeśli tak się sprawy miały, to dlaczego z chwilą włożenia przezeń szat kapłańskich zajarzyła się w Kronsztadzie duchowa latarnia o tak oślepiającej sile, że wielu ludzi z początku nie uwierzyło w to światło? Niemożliwe, żeby aż tak mocno świecił zwyczajny człowiek, prosty rosyjski kapłan.

I tu znów musimy sięgnąć po Autobiografię, żeby nie pominąć drugiego bardzo istotnego momentu.

„Już w pierwszych dniach mojej zaszczytnej służby dla Cerkwi przyjąłem zasadę: jak najbardziej szczerze traktować swoją pracę, duszpasterstwo i posługę kapłańską”.

Zapamiętajmy to słowo: „szczerze”.

Iwan Pierwszy

Gdy patrzymy na cud, jakim była przemiana nieśmiałego seminarzysty, a potem równie skromnego studenta w narodowego Batiuszkę, o którym całkiem poważnie mówiono, że „cała Rosja to Kronsztad ojca Jana”, kusi nas mimo woli, by podejrzewać w tym wszystkim jakiś element komedianctwa.

Podejrzewano o to zresztą i Tołstoja, kiedy z pana, arystokraty, przedzierzgnął się w „chłopa”. Ale tutaj dokonała się odwrotna przemiana. Przypadek Jana Kronsztadzkiego to nadmierne podniesienie statusu społecznego; przypadek Tołstoja – zbyt widowiskowe (czyżby pod publikę?) jego obniżenie. W pierwszym przypadku syn ubogiego diaczka z zabitej deskami Sury stał się ojcem Janem, błyszczącym – dosłownie i w przenośni – drogimi szatami liturgicznymi, orderami i brylantami, podarowanymi mu przez bogatych czcicieli i rodzinę carską. W drugim – rodowity arystokrata, w którego żyłach płynęła krew najznakomitszych rosyjskich rodów: Tołstojów, Wołkońskich, Trubieckich itp. – stał się „chłopkiem”. Jeśli przypomnimy sobie, że rosyjski srebrny wiek słynął z najrozmaitszych masek i przebrań, wszystko na pozór wydaje się jasne.

Jan Kronsztadzki w szatach liturgicznych. Kronsztad, początek lat dziewięćdziesiątych XIX wieku.

Gra. Teatr.

Ale takie wyobrażenie o Janie Kronsztadzkim zostawmy tym, którzy cały świat uważają za teatr, a ludzi za aktorów. Ojciec Jan nie był aktorem, nie był nim też Lew Tołstoj.

Cichy chłopczyk. Ale dlaczego palec Boży wskazał właśnie to dziecko, i to prawie w dniu jego narodzin?

Wania przyszedł na świat w nocy z 18 na 19 października 1829 roku, tam, gdzie rzeka Sura wpada do Pinegi, w odległości pięciuset wiorst od Morza Białego.

Prawie wszyscy biografowie ojca Jana zaczynają swoje książki od opisu wspaniałego piękna przyrody rosyjskiej Północy i ubóstwa rodziny Siergijewów: psalmisty miejscowej cerkwi Ilji Michajłowicza i jego żony Teodory Własowny (z domu Porochinej). Hieromnich[13] Michaił (Siemionow), autor jednej z najciekawszych biografii Jana Kronsztadzkiego, jakie powstały jeszcze za jego życia, też podkreśla kontrast między zapierającym dech w piersiach pięknem północnych krain a rzucającą się w oczy nędzą, w jakiej żyli ich mieszkańcy. Ten właśnie kontrast zdaniem hieromnicha zahartował charakter przyszłego wielkiego pasterza.

Siemionow cytuje książkę A.F. Narcyzowej, która towarzyszyła ojcu Janowi w corocznych podróżach w rodzinne strony:

Daleko w głąb rozciąga się równy pas łąk. Nieco dalej – potężne góry zabarwione na czerwono od rudy żelaza, a następnie śnieżnobiałe bryły z alabastru i gipsu. Boże mój, cóż to za góry! To wznoszą się jak niedostępne twierdze na wysokość całej wiorsty, to urywają się nagle w głębokie wąwozy porośnięte gęstą zielenią, to tworzą ogromne skały, gotowe, zdawałoby się, runąć nam na głowy, to znów wypiętrzają się w niebo niczym kolosalne zamki o najfantastyczniejszych kształtach i zarysach. U ich podnóża natura wyrzeźbiła dziwaczne pieczary, a nad całym tym czarodziejskim światem wysoko w górze rośnie nieprzebyty las, jeszcze wyżej zaś rozciąga się jasne, błękitne niebo. Nie ma na świecie malarza, który zdołałby nakreślić ten cudowny obraz stworzony jednym słowem Pana Boga.

„Piękny zakątek – przyznaje Siemionow – ale zarazem jeden z najbardziej podupadłych w ciemnym i ubogim kraju pineskim. I oczywiście niebogata była w biednej wsi chata psalmisty Ilji Siergijewa. [...] Nieskrywana, jawna nędza, skrajne ubóstwo”.

Niejednego kusi, żeby tak właśnie zacząć biografię, ale nie tędy droga. Jan Kronsztadzki urodził się na Północy, Lew Tołstoj na południe od środkowej części Rosji. Pierwszy przyszedł na świat w biednej rodzinie, drugi w stosunkowo zamożnej. Jeden miał w dzieciństwie przed oczami wysokie góry porośnięte nieprzebytymi lasami, drugi – tulski lasostep, też na swój sposób piękny, zwłaszcza latem. Drugi, odkąd tylko zyskał samoświadomość, wiedział o swoim szlacheckim pochodzeniu, patrząc na pociemniałe ze starości portrety przodków na ścianach domu w Jasnej Polanie. Pierwszy też był niezwykły. Co najmniej od stu pięćdziesięciu lat prawie wszyscy jego przodkowie – po mieczu i po kądzieli – byli duchownymi.

Oczywiście ukształtowało to w jakimś stopniu charaktery obu chłopców, ich etyczne i estetyczne priorytety. Poza tym obaj bardzo kochali swoje małe ojczyzny i przez całe życie do nich dążyli. Tołstoj nie mógłby żyć bez swojej Jasnej Polany, a Kronsztadzki do końca swych dni prawie co roku podróżował drogą wodną do Sury – przez Zatokę Fińską, Ładogę i dorzecze północnych rzek. Droga piękna, ale niebezpieczna.

W rodzinie Ilji Michajłowicza Siergijewa było sześcioro dzieci, w rodzinie Nikołaja Iljicza Tołstoja – pięcioro. Takich rodzin w kręgach rosyjskiego duchowieństwa i szlachty dałoby się naliczyć niemało. Z niektórych wywodzą się wybitni ludzie, lecz nie takiego formatu, jak Jan Kronsztadzki i Lew Tołstoj!

O wiele istotniejsze jest naszym zdaniem, że Wania Siergijew, pierworodny, przyszedł na świat taki wątły, że rodzice ochrzcili go od razu w noc narodzin, przekonani, że zaraz umrze. Spieszyli się, by przygotować go do życia w gronie aniołów, nie wiedząc, że jeszcze na ziemi zostanie zaliczony w ich poczet na inny sposób. Nadali mu imię na cześć świętego Jana (Iwana) Rylskiego, którego pamięć świętowano w następnym dniu.

Chłopiec przeżył. Natomiast drugi syn, Nikita, urodzony rok później, zmarł „na chrypkę” zaledwie cztery miesiące po swoich narodzinach. Trzeciemu synowi, który przyszedł na świat w 1832 roku, rodzice również dali na imię Iwan. Wszyscy biografowie i sam ojciec Jan tłumaczą tę dziwną decyzję tym, że nawet po trzech latach rodzice byli przekonani, że pierwszy Iwan długo nie pożyje.

Umarł jednak nie pierwszy Iwan, ale czwarty syn, Wasilij. Miał osiem miesięcy, kiedy zabiła go podobno biegunka. W rodzinie zostało dwóch Iwanów i młodsze dziewczynki Anna i Daria. Obie, tak jak najstarszy brat, dożyły sędziwego wieku. Drugi Iwan przeżył zaledwie osiemnaście lat. Ukończywszy naukę w seminarium w Surze, wrócił do domu i w 1850 roku umarł na suchoty, tak jak ojciec rok później. Chyba nie ulega wątpliwości, że gdyby pierwszy Iwan nie wykazał się nadzwyczajnymi wręcz osiągnięciami w nauce i nie pojechał na studia do Petersburga, ale wrócił do Sury, czekałby go taki sam nieszczęsny los, jaki stał się udziałem całej męskiej linii jego rodziny.

W charakterze i zachowaniu pierwszego Iwana dawała się od początku zauważyć ta sama łagodność, która cechowała go i później przez wiele lat. Jeśli wierzyć wspomnieniom mieszkańców Sury, to właśnie łagodnym usposobieniem zwracał na siebie uwagę we wsi. Poza tym północny temperament różni się od południowego; mieszkańcy Północy z reguły zachowują rezerwę. Ale prości ludzie najwyraźniej wyczuwali u pierwszego Iwana jakąś szczególną łagodność i niekiedy prosili pierworodnego syna prostego diaczka, żeby za nich, grzesznych, pomodlił się do Boga.

Możemy sobie tylko wyobrażać, na czym polegała ta cecha. Jakaś wyjątkowa dobroć? Coś w wyrazie oczu, w tonie głosu? W każdym razie początkowo Wania z charakteru bardziej przypominał ojca. Ilja Michajłowicz Siergijew, sądząc ze wspomnień bliskich, był człowiekiem dobrym, religijnym i ogromnie chorowitym. Wania też był ogromnie chorowity. W okresie nauki w seminarium kilka razy leżał w szpitalu z powodu chronicznego kataru, gorączki z przeziębienia, gorączki nerwowej. Dwukrotnie zapadł na szkorbut, chorobę wówczas na Północy śmiertelną. W seminarium leczono ją cytrynami i pożywnym jedzeniem, mimo to wielu uczniów umierało. Ale Wania i to przetrwał[14].

W dorosłym wieku zdrowie też ojcu Janowi nie dopisywało. Chorował na skrofuły, dolegał mu żołądek, często nachodziło go załamanie psychiczne, które trapiło również Tołstoja, o czym obaj nieraz wspominali w swoich pamiętnikach. Ale Tołstoj do starości zachował sprawność fizyczną, był siłaczem, podnosił dwupudowe ciężary, ścigał się z dziećmi, jeździł na łyżwach i rowerze, podciągał się na drążku. Ojciec Jan był natomiast biologicznym fenomenem, którego nie sposób wyjaśnić z punktu widzenia fizjologii. Spał cztery godziny na dobę, jadał na chybcika w gościach w czasie codziennych wypraw do Petersburga albo podróży po Rosji, nie dbał o zdrowie, gdyż uważał, że poświęcanie nadmiernej uwagi cielesnym aspektom życia jest pierwszą oznaką bezbożnictwa i ulegania podszeptom szatana. Mimo to dożył siedemdziesięciu dziewięciu lat, nieustannie służąc Cerkwi i społeczeństwu. W późnej starości wyglądał o wiele młodziej od swojej młodszej siostry.

W 1905 roku Daria Iljiniczna Małkina (z domu Siergijewa) przyjechała z Sury na uroczystości z okazji pięćdziesięciolecia posługi duszpasterskiej ojca Jana. Zatrzymała się w Petersburgu u swojej córki Anny Siemionowny i jej męża – kapłana Iwana Nikołajewicza Ornatskiego. Niebawem ciężko zachorowała. Wysłano pilny telegram do Kronsztadu. Ojciec Jan przyjechał, wyspowiadał siostrę, udzielił jej komunii i pokropił pokój wodą święconą.

Jak wspomina duchowa córka ojca Jana Jekatierina Duchonina, brat i siostra wdali się w następującą rozmowę:

– Ile masz lat, braciszku? Jesteś ode mnie starszy czy młodszy?

– Siedemdziesiąt sześć. A ty? – zaśmiał się ojciec Jan.

– Ja mam osiem i sześćdziesiąt [sześćdziesiąt osiem – przyp. aut.][15]. A wyglądam znacznie starzej od ciebie.

Malarz Siergiej Żywotowski, który odbył z ojcem Janem podróż do Sury, pisał: „Nieraz przyszło nam spotykać się z rówieśnikami ojca Jana, jego kolegami z seminarium. Jacyż to w porównaniu z nim zgrzybiali starcy – on wydaje się przy nich dziarskim młodzieńcem, pełnym sił i energii”. Był to rok 1903, ojciec Jan miał siedemdziesiąt cztery lata...

Oczywiście warunki życia prostych mieszkańców Sury i sławnego kapłana z Kronsztadu bardzo się różniły. Ojciec Jan miał własną karetę, a nawet statek. Trudno sobie jednak wyobrazić fizyczne i psychiczne obciążenie, jakie na co dzień musiał znosić ten człowiek. Trudził się do upadłego, świadomie wyniszczał własne ciało.

Nie będziemy na razie zajmować się jego działalnością społeczną związaną z utworzeniem w Kronsztadzie Domu Pracy oraz wytężonym wysiłkiem włożonym w zakładanie żeńskich klasztorów i ich filii w całej Rosji. Dla proboszcza było to czymś absolutnie wyjątkowym. Pominiemy także fakt, że codziennie odwiedzał on chorych (przeważnie śmiertelnie) w Kronsztadzie i Petersburgu, musiał więc w każdą pogodę przemierzać tam i z powrotem Zatokę Fińską statkiem albo na saniach. (Pewnego razu podczas zamieci sanie podskoczyły na wyboju i batiuszka z nich wypadł, a gapowaty woźnica dopiero w Kronsztadzie zauważył, że go nie ma. W drodze powrotnej spotkał ojca Jana, który w ciężkim futrze szedł po skutej lodem Zatoce Fińskiej). Zajmiemy się tylko jego „obowiązkami zawodowymi”. A ściślej rzecz biorąc tym, jak pojmował te obowiązki.

Przez pięćdziesiąt trzy lata codziennie, także podczas podróży, odprawiał liturgię, spowiadał tysiące ludzi i udzielał im komunii. Codziennie wstawał o czwartej rano, a spać kładł się nie wcześniej niż o północy, a czasami i później, bo lubił pomodlić się samotnie w ogrodzie pod gołym niebem.

Nazywali go „batiuszką porannym”, „batiuszką paschalnym”, bo zawsze był w radosnym nastroju, a odprawiając liturgię, żwawo się uwijał, co jest typowe podczas nabożeństw paschalnych. Uważniejsi obserwatorzy odnotowywali, że ojciec Jan żył w jakimś niesamowicie przyspieszonym tempie, jakby się bał, że z czymś nie zdąży albo gdzieś się spóźni. Budziło to mieszane uczucia u tych, którzy go pierwszy raz widzieli. Niekiedy wywoływało irytację. Nie sposób było skupić uwagi na jego postaci, a liczne fotografie, sprzedawane w całej Rosji, według jednomyślnego świadectwa tych, którzy znali duchownego, nie oddawały jego osobowości. Zdjęcia były upozowane, jego rzeczywisty wygląd natomiast wciąż się zmieniał.

Opisanie fizjonomii ojca Jana na podstawie ustnych przekazów to zadanie prawie niemożliwe. Jeśli nie liczyć oczu, nie miał ani jednej cechy charakterystycznej. Średniego wzrostu, wątłej postury. Rzadkie włosy splecione z tyłu głowy w warkoczyk.

To właściwie wszystko.

Szare „północne” oczy, na które wszyscy zwracali uwagę, wydawały się natomiast różne, zależnie od tego, kto w nie patrzył. Czciciele ojca Jana widzieli niebiańskie, promieniste spojrzenie, pełne bezgranicznej dobroci, a niedowiarkowie stwierdzali, że jego oczy są „stalowe”, „ołowiane”. Nikołaj Tichonow, przyszły sekretarz Gorkiego, który w młodości spotkał się z Janem Kronsztadzkim, pisał o jego „przenikliwym wzroku”. A Gorki, który też w młodości widział Batiuszkę i nawet z nim rozmawiał, twierdził, że kapłan miał „oczy pełne strachu”.

Spojrzenie ojca Jana zależało widocznie od tego, na kogo patrzył i kto patrzył na niego. Można nawet przypuścić, że patrzący widział w nich odbicie własnych wyobrażeń, nadziei i wahań.

Mamy do czynienia z osobliwym paradoksem. Podobnie jak ludzie, którzy znali łagodnego chłopca i młodzieńca Wanię Siergijewa, nie potrafili go zapamiętać i opisać, tak i sławnego kapłana Jana Kronsztadzkiego nie umiały sportretować setki pamiętnikarzy, jako że wszyscy (z bardzo nielicznymi wyjątkami) mieli do czynienia z figurą, która była w nieustannym ruchu i wciąż się zmieniała. To nie był człowiek, tylko kometa!

„Sam do siebie należy tylko wtedy, gdy ze wszystkich stron otacza go woda” – pisał malarz Siergiej Żywotowski.

Wciąż jednak nasuwa się pytanie, jak z nieśmiałego Wani mógł wyrosnąć „elektryzujący” ojciec Jan.

Świadomy członek Cerkwi zawoła: cóż w tym niezrozumiałego? Nastąpiło to w momencie wyświęcenia Iwana Siergijewa na ojca Jana.

Ale dlaczego sakrament nie spowodował podobnej przemiany u większości kapłanów? Współczesny ojcu Janowi jego biograf Nikołaj Bolszakow pisze:

Większość kapłanów szuka sobie zajęcia, nie wie, co robić między jedną a drugą posługą. Niekiedy zostaną wezwani do chorego lub położnicy, a potem znów nie mają nic do roboty. Niektórzy starają się nabrać jak najwięcej lekcji. Ale i w takiej sytuacji starcza im wolnego czasu na grę w karty, przyjmowanie gości, znajomych itp. Inni działają w różnych komitetach, komisjach, chodzą na zebrania. Wielu młodych duszpasterzy zmienia się w prawdziwych urzędników, biurokratów.

Ojciec Jan od razu nie miał czasu na posiłki, odpoczynek czy spędzenie paru godzin z rodziną.

Oczywiście wśród kapłanów trafiały się i inne wyraziste osobowości. Każdy jednak, kto choć trochę potrafi sobie wyobrazić fenomen ojca Jana, z pewnością zrozumie, jaką wyjątkową postacią był on nie tylko w kontekście swojej epoki, ale i całych dziejów rosyjskiej Cerkwi prawosławnej. Metropolita Beniamin (Fiedczenkow) w przedmowie do biografii ojca Jana przestrzega przed ludzkim, zbyt ludzkim spojrzeniem na niego, przypominając słowa Symeona Nowego Teologa: „Tylko święty potrafi w pełni zrozumieć świętego i o nim mówić”. Niemniej, próbując pojąć cud przeobrażenia się Iwana w Jana, pisze: „Duch Boży nie gwałci natury”, i być może w tym przeobrażeniu nie było szczególnego cudu. W każdym razie nie było przypadku.

Zdarzył się cud zgodny z prawami natury.

Wola i Opatrzność

Jeśli chciałoby się w jednym słowie ująć różnicę między wczesnym dzieciństwem, latami chłopięcymi i późniejszą młodością Lwa Tołstoja i Jana Kronsztadzkiego, to kluczowe będzie słowo „wybór”. Nawet we wczesnym dzieciństwie i latach chłopięcych, nie mówiąc o późniejszej młodości, Lew Tołstoj mógł wybierać wzorce zachowania. Iwan Siergijew nie miał takiej możliwości.

Jedynym wzorcem, jaki ten łagodny chłopiec i młodzieniec wybrał w swoich szkołach, były posłuszeństwo wobec nauczycieli i przełożonych, wdzięczność rodzicom za umożliwienie mu nauki, brak wszelkiej samowoli.

Ale czy tkwiło to w jego naturze? Nie możemy nawet zadać takiego pytania, ponieważ Iwan Siergijew nie mógł sobie wybrać wzorca zachowania.

Moment istotny dla formowania się tołstojowskiego charakteru, tołstojowskiej rasy, to kategoryczne odrzucenie przemocy wobec osobowości, wszelkich ograniczeń jej autoekspresji. Dorastający Lowoczka Tołstoj buntował się przeciw domowym nauczycielom, którzy próbowali go karać za nieposłuszeństwo.

Syn ubogiego psalmisty z Sury nie tylko nie miał prawa, ale i możliwości, a nawet siły fizycznej do tego rodzaju „autoekspresji”. Za to na całe życie zapamiętał, że cud istnienia zawdzięcza nie tylko rodzicom, ale i chrztowi. 

Zapisał w dzienniku jedną ze swoich licznych definicji komunii: „Niemowlęciem jesteś: ssij sutek Boskiego Ciała i Krwi, a nasyciwszy swą duszę, nie pytaj, jak został stworzony”. To znaczy: nie zastanawiaj się. Nie buntuj!

Do kogo się zwraca? Powszednie życie ojca Jana, w tym rodzinne, odnotowywane jest w tych zapiskach nader skąpo. Te bardzo rzadkie autobiograficzne wzmianki trzeba z tekstu wyławiać, ich sens nie zawsze bywa zrozumiały. Przy tym wszystkim dziennik ma niezwykłą cechę: często jest pisany w drugiej osobie. A tę drugą osobę ojciec Jan traktuje niezwykle surowo. Wciąż ją biczuje i wypomina jej wszystkie grzechy śmiertelne.

Często można odnieść wrażenie, że to rozmowa z drugim „ja”, od którego ojciec Jan tak bardzo próbuje się uwolnić, przeganiając swojego sobowtóra. Niekiedy jednak te zmagania przybierają tak gwałtowny charakter, że niewątpliwie mamy do czynienia z samobiczowaniem.

„Bydlęciem jesteś, serce moje! Bestią jesteś, serce moje! Żmiją jesteś, serce moje! Samym szatanem!” – pisze w 1863 roku.

W każdym razie nawet nieprzygotowany czytelnik dostrzeże, że autor dziennika był bardzo emocjonalnym człowiekiem. Wybuchowym, płomiennym. Bynajmniej nie łagodnym Wanią. Dziwne byłoby przypuszczenie, że ta płomienna natura zrodziła się w nim dopiero po święceniach kapłańskich.

Choć fizycznie był tak słaby, o wzorcu jego łagodnego zachowania przesądziły nie tylko przyczyny zewnętrzne, ale i wcześnie uświadomiona i nieugięta wola podążenia własną drogą. Drogi tej nie szukał, nie wybierał jej wariantów, jak Tołstoj. Nie popełniał błędów, nie miotał się.

Można byłoby podejrzewać go o karierowiczostwo, gdyby nie pewien fakt. Już po podjęciu studiów w Petersburskiej Akademii Teologicznej, co dla syna ubogiego psalmisty było niesłychanym awansem społecznym, Iwan Siergijew, dowiedziawszy się o śmierci ojca, chciał rzucić naukę i wrócić do Sury, do swojej parafii, żeby pomóc matce i młodszym siostrom. Został na uczelni pod wpływem nalegań matki.

Tajemnica matki

Metropolita Beniamin (Fiedczenkow) pisze: „mam wszelkie podstawy, by przypuszczać, że siłę ducha cechującą kronsztadzkiego cudotwórcę, widoczną zwłaszcza podczas wyganiania demonów, która mogła się niekiedy przejawiać w zmienności temperamentu, odziedziczył on po matce. A łagodność, miłość, życzliwość, były raczej cechami ojca”.

Nie wiemy, jak wyglądał ojciec Iwana Siergijewa, zachował się natomiast portret matki. Rzut oka wystarczy, by dostrzec w twarzy tej kobiety z Północy, w chustce zawiązanej po wiejsku na czole, silny i władczy charakter. Jan Kronsztadzki wcale nie jest podobny do matki. Jego rysy, zwłaszcza w okresie sławy, odznaczały się miękkością. Teodora Własowna Siergijewa miała surową, kamienną twarz. Ileż jednak ta kobieta wycierpiała!

Matka Jana Kronsztadzkiego Teodora Własowna Siergijewa (z domu Porochina). W dzienniku ojca Jana poświęcono jej niemało miejsca.

Była córką psalmisty z Sury, wyszła za mąż za psalmistę z Sury. Nie posłano jej do szkoły, nie umiała czytać. Ale dlaczego to właśnie ona uczyła dzieci czytania i pisania z elementarza, który kupił mąż? Czyżby nie miał czasu, czy zdrowie mu nie dopisywało?

Teodora Własowna nie umiała czytać ani pisać, lecz znała na pamięć modlitwy i żywoty świętych. Jej pobożność trąciła fanatyzmem. Pewnego razu w okresie studiów Iwan ciężko zachorował. Było to na początku Wielkiego Postu. Lekarze oznajmili, że jeśli nie będzie jadł pożywnych mięsnych potraw, z pewnością umrze. Ale chory nie chciał jeść nawet ryb.

– Umrze pan, jeśli nie zacznie pan jeść mięsa.

– Dobrze... Ale najpierw poproszę matkę o pozwolenie.

– Gdzie ona jest?

– W guberni archangielskiej.

– Proszę do niej jak najszybciej napisać!

Niebawem przyszedł list. „Przesyłam Ci swoje błogosławieństwo, ale potraw niepostnych w Wielkim Poście spożywać w żadnym wypadku nie pozwalam”.

Matka miała na syna bardzo silny wpływ, ale złożony i nie zawsze równy. Żyła stosunkowo długo. Zmarła w Kronsztadzie na cholerę w wieku sześćdziesięciu trzech lat. Syna odwiedziła trzy razy – w 1860, 1866 i 1871 roku. Podczas trzeciej wizyty zachorowała.

Ojciec Jan kochał swoich krewnych z Sury i do końca życia wspomagał ich materialnie, ale wizyty matki w Kronsztadzie krępowały go, a nawet budziły w nim niemiłe uczucia.

Matka wyglądała jak wieśniaczka, mówiła z charakterystycznym północnym akcentem. Jelizawieta Konstantinowna, żona ojca Jana, była córką klucznika soboru katedralnego. Otrzymała świetne wykształcenie, płynnie mówiła po francusku. Jakiś czas wcześniej młodego, ale popularnego już kapłana zaczęto zapraszać do bogatych i arystokratycznych domów. Nie śmiałby jednak zabrać ze sobą matki.

W dziennikach z 1860, 1866 i 1871 roku Jan często o niej wspomina. Okropnie się wstydził, kiedy przyjeżdżała do Kronsztadu, ale jeszcze bardziej wstydził się własnego wstydu.

„Wobec matki jestem nikim” – pisze. Ale jej obecność w domu, wśród wykształconych Nieswickich, krępuje go, a czasami drażni. Wszystkie zapiski o matce zdradzają rozdrażnienie, nerwowe rozdwojenie osobowości.

W prostocie i ubóstwie mojej mateczki jest moja cześć i sława, ponieważ widzę, jak miłosierny i hojny okazał się wobec mnie Pan, jakie ogromne dobrodziejstwa mnie, niegodnemu, wyświadczył, uczyniwszy mnie wykształconym i obeznanym z Jego Tajemnicami, sławnym i pełnym wszelakich Jego darów! Sława niech będzie dobroci i szczodrości Boga mojego! Szczycę się prostą, ubogą moją rodzicielką.

Ona jest moim władcą, moim panem.

Można oczywiście stwierdzić, że święty we wszystkim odnajduje duchowy pożytek. W relacjach z matką podczas jej wizyt w Kronsztadzie ojciec Jan hartował swoją duchową tożsamość. A po ludzku? Po ludzku świetnie rozumiał, że kronsztadzkiego kapłana dzieli od wdowy po psalmiście z Sury przepaść społeczna.

Jedną z pierwszych pokus, z jakimi musiał walczyć ojciec Jan, było to, że zaczął się wstydzić swoich krewnych, zwłaszcza tych, którzy nie kontynuowali rodzinnej tradycji i nie stali się duchownymi, pozostając zwykłymi chłopami. Na początku lat sześćdziesiątych napisał w dzienniku: „Dziękuję Panu, który zmiłował się nade mną w drodze do Gimnazjum z Gostinnego Dwora od kupca Tierientiewa, gdzie nabyłem sukno dla siostrzeńca Andrieja. Adresując przesyłkę, zatrzymałem się przy słowie «chłop» i nie chciałem go napisać, ale przemogłem fałszywy wstyd i dokończyłem”.

Nie ulega wątpliwości, że młody Iwan Siergijew, a następnie ojciec Jan, cierpiał na kompleks niższości z powodu pochodzenia społecznego. Zmagał się z tym, ale zdołał zwyciężyć dopiero wtedy, gdy stał się potężny i sławny. Przeżycia te również uformowały jego charakter, hartując go, a zarazem czyniąc bezbronnym wobec możnych tego świata, „królów życia”, znakomitości.

Lew Tołstoj nie mógł czegoś takiego doświadczyć! Od wczesnej młodości czuł w sobie aż nadmiar szlachetnej krwi. Był dumny ze swoich przodków, ale wcześnie zadał sobie pytanie: czym jest sam z siebie? Nurtowało go ono na Kaukazie w chwilach gorzkiego kaca moralnego i przed wyjazdem do Rumunii, dokąd został oddelegowany dzięki protekcji jednego ze znajomych ojca, a także w czasie przełomu duchowego.

Dylemat duchowy Jana Kronsztadzkiego miał subtelniejszy charakter. Tak jak Tołstoj pochodził on z rodu z tradycjami, ale był to ród kapłanów, rosyjskich duchownych z Północy. Zbytnim uproszczeniem byłoby stwierdzenie, że wywodził się z nizin społecznych. Stanowczo odcinał się od chłopstwa, o czym świadczy przytoczony powyżej zapis w dzienniku. Tak jak Tołstoj był dumny, że należy do rodu wybrańców. Po wielu latach, kiedy wydawał siostrzenicę Annę Małkinę za mąż za kapłana z Czerepowca Iwana Ornackiego, pisał do jej matki, Darii Iljinicznej: „Bogu niech będą dzięki, że choć córka twoja będzie żoną duchownego, podczas gdy jej matka z duchownego rodu stała się po mężu chłopką”. W mniemaniu ojca Jana małżeństwo Darii Iljinicznej z chłopem było wyraźnym obniżeniem jej statusu społecznego.

To z jednej strony.

Z drugiej zaś – wszyscy jego przodkowie, choć duchowni, byli ludźmi ciemnymi, przygniecionymi nędzą, zaszczutymi przez stojących wyżej w hierarchii społecznej.

Dziadek ze strony ojca, Michaił Nikiticz Siergijew, był synem prostego psalmisty, do którego obowiązków należały śpiew w chórze, bicie w dzwon i asystowanie przy nabożeństwie. Michaił Nikiticz został kapłanem, przez jakiś czas był nawet pomocnikiem biskupa, ale za pijaństwo pozbawiono go godności kapłańskiej i zesłano do monasteru wierkolskiego.

To właśnie dziadek Michaił ochrzcił Wanię Siergijewa. Ojcem chrzestnym został stryj chłopca, Wasilij Michajłowicz Siergijew, nieetatowy psalmista w cerkwi w Surze. Spotkał go tragiczny los. Jeszcze podczas nauki w Archangielsku stracił wzrok i nawet w oficjalnych dokumentach figuruje jako Wasilij Ociemniały. Zachowywał się nienagannie, ale prawdopodobnie za sympatie dla schizmy też został zesłany na rok do monasteru wierkolskiego. Po powrocie w rodzinne strony cierpiał z powodu samotności i bezradności w sprawach bytowych. Zachował się jego list do bratanka – nie sposób się nie wzruszyć, gdy się go czyta.

Wielce szanowny ojcze Janie, bratanku mój najdroższy, z małżonką Jelizawietą Konstantinowną

Dzień dobry!

W pierwszych słowach życzę Wam, drogi bratanku, zdrowia i pomyślności oraz wielu lat pełnienia kapłańskiej posługi, i bardzo proszę, abyście pomodlili się u Stołu Pańskiego za mnie, ubogiego grzesznika. Po drugie, mam zaszczyt zawiadomić Was, ojcze Janie Iljiczu, że list Wasz z 10 września 1867 roku i pieniądze w kwocie pięciu rubli od ojca igumena Teodozja otrzymałem 27 października, za co Waszej Miłości dziękuję z całego serca i nieustannie modlę się do Boga Wszechmogącego za Wasze zdrowie. Mieszkam sam w swoim domu, sam palę w piecu, a pieką mi obcy ludzie, sąsiedzi. Schizma w parafii naszej postępuje, Iwan Filimonowicz w zeszłym roku już całkiem odstąpił od Cerkwi, a Michajło Kiprijanowicz pozostaje na razie prawosławnym. Kończąc ten list, zawiadamiam, że żyję, chwała Bogu, ale ze zdrowiem u mnie nietęgo. Kochający i całujący prawicę Waszą stryj Wasz grzeszny, pielgrzym ubogi

Wasilij Siergijew

Cmentarz w Surze, 6 listopada 1867 roku

Takich poruszających listów z Sury ojciec Jan otrzymywał bardzo wiele, ale zachowała się tylko nieznaczna ich część, którą Tamara Iwanowna Ornatska opublikowała w czasopiśmie „Kronsztadtskij wiestnik”. Dopiero przy ich lekturze można sobie w pełni uświadomić ogromną różnicę między „warunkami startu” Lwa Tołstoja i Jana Kronsztadzkiego.

Niespełna rok przed śmiercią, w lutym 1908 roku, ojciec Jan wciąż jeszcze otrzymywał listy, które przypominały mu, jak mogłyby potoczyć się jego losy, gdyby nie podjął nauki w akademii i wrócił w rodzinne strony. Tak pisze na przykład do niego wiejski ksiądz Michaił Afanasjew, mąż jego siostrzenicy Tatiany:

Wielce Szanowny i Najlepszy

Wuj nasz ojciec Jan Iljicz

Zdrowia życzymy i wielu lat życia!

Zawiadamiam Was, drogi wujaszku ojcze Janie, że dziś znów otrzymaliśmy od Was pieniądze (200) rubli. Z całej duszy dziękujemy, drogi wujaszku, za łaskę Waszą i dobroć wobec nas, niegodnych! Dwieście rubli to dla nas kapitał, i to wielki! Ja na prz[ykład] otrzymuję za swoją kapłańską posługę 107 rubli na rok, to znaczy, że za 200 rubli musiałbym ją pełnić prawie dwa lata. Za katechezę w szkole rządowej dostaję rocznie 30 (trzydzieści) rubli, czyli że na 200 rubli musiałbym pracować prawie siedem lat! Bóg zapłać, drogi wujaszku, za Waszą hojność! Niech Wam Bóg da zdrowie!

Nie ulega raczej wątpliwości, że kiedy Jan Kronsztadzki przygotowywał swoje gniewne kazania piętnujące „jaśnie pana Lwa Tołstoja”, który wystąpił przeciwko Cerkwi prawosławnej i jej duchowieństwu, miał te listy w pamięci.

Przez ucho igielne

Iwan Siergijew nie uznawał przysłowia, które lubił powtarzać Tołstoj: gdzie kto się urodził, tam jego miejsce. Gdyby Iwan nie podjął nauki w Petersburskiej Akademii Teologicznej, nie zostałby protojerejem soboru Świętego Andrzeja w Kronsztadzie, nie zostałby Kronsztadzkim.

Nie byłby sobą.

Wyobraźcie sobie chłopca, którego niepiśmienna matka nauczyła czytać i pisać, a ojciec za ostatnie pieniądze posłał go do szkoły parafialnej, następnie zaś do seminarium. Oczekują od niego dobrych wyników w nauce, a on po prostu nie umie czytać. Rozum dziecka nijak nie potrafi pojąć związku między głoskami a drukowanymi literami.

Ojciec kupił mi elementarz, ale nauka czytania przychodziła mi z trudem i bardzo ubolewałem, że taki jestem tępy i nierozgarnięty. W żaden sposób nie mogłem zrozumieć związku między naszą mową a pismem, czyli książką, między dźwiękiem a literą. W tamtych czasach nie tłumaczono tego tak jasno jak teraz. Uczyli nas: „Az, Buki, Wiedi”, jakby A było czymś osobnym i Az czymś osobnym. Długo nie mogłem tego pojąć. Kiedy w dziesiątym roku życia zawieźli mnie do szkoły parafialnej w Archangielsku, z trudem składałem litery, i to tylko drukowane.

Wania Sergijew czuł się upokorzony, porównując się ze zdolniejszymi rówieśnikami, a do tego miał poczucie winy wobec rodziców, którzy odejmowali sobie od ust ostatni kęs ze względu na niego, takiego beznadziejnego i nieudolnego. Wybitny i niezwykły duch może znaleźć tylko dwa wyjścia z takiego ślepego zaułka. Może zbuntować się przeciw losowi (Bogu). Może też całkowicie Mu zaufać i prosić Go o pomoc. Iwan Siergijew nie wybrał tego drugiego wyjścia – po prostu nie wyobrażał sobie innego.

Lubiłem nocą wstawać na modlitwę. Wszyscy śpią, wkoło cisza. Nie strach się modlić, a ja najczęściej modliłem się o to, żeby Bóg na pocieszenie rodzicom oświecił mój umysł. Pamiętam jak dziś, był wieczór, wszyscy poszli spać. Tylko ja nie spałem, i tak jak przedtem nie mogłem niczego pojąć z przerobionego na lekcjach materiału, czytałem z błędami, nie rozumiałem i nie pamiętałem nic z tego, o czym mówili w klasie. Smutek wielki mnie ogarnął, padłem na kolana i zacząłem się gorąco modlić. Nie wiem, jak długo to trwało, ale nagle dosłownie mną zatrzęsło. Jakby z oczu spadła zasłona, jakby w głowie przebudził się umysł, i przed oczami stanął mi nauczyciel i dzisiejsza lekcja. Przypomniałem sobie nawet, o czym mówił. Tak lekko zrobiło mi się na duszy, taką radość poczułem. Nigdy jeszcze nie spałem takim spokojnym snem, jak tamtej nocy. Ledwo zaświtało, wyskoczyłem z łóżka, chwyciłem książkę i – co za szczęście! – czyta mi się o wiele łatwiej, wszystko rozumiem, a to, co przeczytałem, nie tylko pojąłem, ale i choć zaraz mogę opowiedzieć. W klasie czułem się już inaczej niż dotąd: wszystko rozumiałem, wszystko zostawało w pamięci. Nauczyciel dał zadanie z arytmetyki – rozwiązałem, nawet mnie pochwalono. Jednym słowem, w krótkim okresie zrobiłem takie postępy, że przestałem być najgorszym uczniem. Nauka szła mi z czasem coraz lepiej i pod koniec roku jako jeden z pierwszych dostałem się do seminarium.

Różnie można traktować ten epizod ze wspomnień ojca Jana. Można go uznać za cud Boży. Ale każdy, kto przykładał się do nauki trudnego, opornego przedmiotu (na przykład języka obcego), wie, że podobne „wtem” („jakby z oczu spadła zasłona”) przydarza się wielu najzwyklejszym ludziom i jest normalnym rezultatem kumulacji wewnętrznych starań. My jednak musimy zwrócić uwagę na coś innego.

Iwan Siergijew przechodził w swoich „szkołach” przez ucho igielne. Wszystko było chwiejne i niepewne. Nikt mu nie pomagał (któż poświęcałby czas i uwagę chłopcu z biednej rodziny, którego ojciec bez przerwy pisał do szkoły i do seminarium błagalne listy, prosząc, żeby jednemu z synów, dwóch Iwanów, przyznano państwowe stypendium?). Siergijew mógł liczyć tylko na własną silną wolę – i na Opatrzność.

To właśnie silna wola ukształtowała jego łagodne zachowanie, kiedy stał się samotnikiem wśród rówieśników i w szkole, i w seminarium, i w akademii. To prawda, że nie miał przyjaciół. Ale uniknął związanych z nimi pokus. Pozbierał się, a nie roztrwonił.

Co zaś tyczy się Opatrzności... Weźmy jeden niby przypadkowy fakt. Wszyscy biografowie ojca Jana pisali, że wysłano go do akademii, ponieważ ukończył seminarium jako prymus. Nie mieli jednak dostępu do dokumentów, które odkryła w archangielskich archiwach Julia Bałakszyna. Pisze ona:

W 1850 roku w ostatniej klasie seminarium doszło do konfliktu, który bezpośrednio nie dotyczył Iwana Siergijewa, wpłynął jednak na jego dalsze losy. Do kwietnia 1850 roku najlepszym uczniem był Aleksandr Pawłow, Iwan Siergijew zajmował zaś zwykle trzecie miejsce. To właśnie Pawłowa wysłano by prawdopodobnie na dalsze studia teologiczne do Petersburga. Ale 2 kwietnia nie pojawił się na jutrzni, co odnotowano w dzienniku jako naruszenie dyscypliny. Archimandryta Hilarion kazał mu za karę „klęczeć przez całą lekcję”, ale Pawłow odmówił i wszedł w bezpośredni konflikt z inspektorem. Zdenerwowany archimandryta wyszedł z klasy i złożył raport rektorowi, sugerując, żeby Pawłowa wychłostano. Kierownictwo seminarium podjęło jednak inną decyzję: „przypadłość Pawłowa, polegającą na zarozumiałości i niepodporządkowaniu się jednemu z najważniejszych przełożonych i nauczycieli, leczyć należy nie doraźnymi środkami, a więc nie stosować kary cielesnej, tylko pozbawić go pierwszego miejsca”. W następnym roku Aleksandr Pawłow znowu znalazł się na pierwszym miejscu, ale nie był już prymusem klasowym i zaszczytne prawo do podjęcia studiów w Petersburskiej Akademii Teologicznej przypadło Iwanowi Siergijewowi.

Ciekawa sprawa. Jeśli ów Pawłow aż do ostatniej klasy uchodził za prymusa, to poza dobrymi wynikami w nauce musiał odznaczać się przykładnym zachowaniem, do którego w seminarium przywiązywano taką wagę, że za pierwszy objaw nieposłuszeństwa wobec przełożonych od razu pozbawiano ucznia tego miana. Jakiż to demon „zarozumiałości” opętał nagle tego Pawłowa? Dlaczego ni stąd, ni zowąd zachował się po tołstojowsku? I co się z nim później stało? Tak czy owak, absolwenci seminariów tacy jak on zasilali szeregi tołstojowców.

Wróćmy jednak do Iwana. Opatrzność Boża? A może odegrał tu rolę ten sam wzorzec łagodnego zachowania, który akumulując się, doprowadził do nieoczekiwanego z pozoru i przypadkowego, a przy tym całkowicie uzasadnionego rezultatu, i Iwan Siergijew po ukończeniu nauki w seminarium nie wrócił do Sury, lecz pojechał do Petersburga.

Nawiasem mówiąc, w maju i czerwcu 1851 roku proponowano mu podjęcie studiów w Petersburskiej Akademii Medyko-Chirurgicznej, a później w Głównym Instytucie Pedagogicznym. W obu przypadkach odmówił.

28 lipca 1851 roku wydano mu przepustkę numer 366, która umożliwiała swobodny przejazd przez wszystkie punkty kontrolne od Archangielska do Sankt Petersburga. Tego samego dnia wyjechał do stolicy.

ROZDZIAŁ 3

WIDMO SAINT THOMASA

Nigdy nie zapomnę tej okropnej minuty, kiedy St.-Jérôme, wskazując palcem na podłogę, kazał mi uklęknąć, a ja stojąc przed nim blady ze złości, mówiłem do siebie, że prędzej na miejscu umrę, niż przed nim uklęknę. Pamiętam, jak z całej siły ścisnął mnie za ramiona i przygiąwszy plecy, zmusił do uklęknięcia.

Lew Tołstoj, Lata chłopięce

Lowa beksa

Każdy czytelnik Dzieciństwa i Lat chłopięcych Tołstoja z pewnością zwróci uwagę na to, że główny bohater tych powieści, Nikoleńka Irtieniew, ciągle płacze. To właśnie łzy są główną psychiczną i fizjologiczną reakcją na wszystkie problemy, jakie stwarza chłopczykowi otaczający go świat.

Oto pierwsze strony Dzieciństwa: niemiecki guwerner łaskocze swojego podopiecznego w pięty, próbując skłonić go rano do wstania z łóżka.

Było mi przykro i za siebie, i za Karla Iwanycza, chciało mi się śmiać i płakać, byłem zdenerwowany.

– Ach, lassen Sie[16], Karl Iwanycz! – zawołałem ze łzami w oczach, wysuwając głowę spod poduszek.

Dla Nikoleńki Irtieniewa łzy są jedynym sposobem na rozwiązywanie wszystkich konfliktów, stosuje go nieświadomie, takie ma po prostu usposobienie. A rodzina świetnie o tym wie.

Przywitawszy się ze mną, maman obiema rękami ujęła moją głowę, odchyliła ją nieco, potem przyjrzała mi się uważnie i zapytała:

– Płakałeś dzisiaj?

Nie odpowiadałem. Pocałowała mnie w oczy i zapytała po niemiecku:

– Nad czym płakałeś?

To zdumiewające „nad czym płakałeś?” więcej nam mówi o charakterze Nikoleńki niż wszystko inne. Tylko matka wie, że płacz jej syna ma, by tak rzec, określoną treść. Nie „dlaczego płakałeś?”, ale „nad czym płakałeś?”.

Płacze nad wszystkim. Nad sobą, nad maman, nad ojcem, nad Karolem Iwanyczem, nad ptaszkiem, który wypadł z gniazda, nad psem myśliwskim ze złamaną łapą, nad pierwszą miłością... Płacze z radości, ze złości, z miłości i ze wstydu. Płacze, kiedy jest mu bardzo dobrze i bardzo źle. Kiedy jest szczęśliwy i kiedy chce umrzeć. Płacze, budząc się i zasypiając.

Apoteozą Dzieciństwa, jego kulminacją, jest ten często cytowany ustęp:

Po modlitwie owijałem się w kołdrę; na duszy było mi lekko, jasno i radośnie; myśli zmieniały się szybko – jedna goniła drugą – lecz cóż to za myśli? Nieuchwytne, ale napełnione czystą miłością i nadzieją jasnego szczęścia. Czasem myślałem o Karolu Iwanyczu i jego gorzkiej doli; był to jedyny człowiek nieszczęśliwy, którego znałem – tak go żałowałem i tak go wtedy kochałem, że łzy płynęły mi z oczu: „Boże – myślałem – daj mu szczęście, a mnie daj możność pomóc mu, ulżyć jego smutkowi; gotów jestem wszystko dla niego poświęcić”. A potem wtykałem w róg puchowej poduszki ulubioną zabawkę z porcelany – zajączka albo pieska – i z przyjemnością patrzyłem, jak dobrze, wygodnie i ciepło jej tam leżeć. Modliłem się jeszcze, żeby Bóg dał wszystkim szczęście, żeby wszyscy byli zadowoleni i żeby następnego dnia była ładna pogoda, odwracałem się na drugi bok, myśli i marzenia plątały się, mieszały – i zasypiałem cicho, spokojnie, z twarzą mokrą jeszcze od łez.

Czy wróci jeszcze kiedyś ta świeżość, beztroska, potrzeba miłości i siła wiary, którą miałem w dzieciństwie? Jakiż okres życia może być lepszy od tego, gdy dwie największe cnoty – niewinna wesołość i bezgraniczna potrzeba miłości – były jedynymi uczuciami?

Gdzie te gorące modlitwy? gdzie najpiękniejszy dar – czyste łzy zachwytu? Nadlatywał anioł-pocieszyciel, z uśmiechem ocierał te łzy i niezepsutej dziecięcej wyobraźni podsuwał słodkie marzenia.

Czyżby życie zostawiło tak głębokie ślady w moim sercu, że na wieki odeszły ode mnie łzy i zachwyty? Czyżby zostały tylko wspomnienia?

Cała późniejsza opowieść – o życiu w Moskwie, o babci, o Karolu Iwanyczu, o miłości do Sierioży Iwina i Sonieczki Wałachin, o śmierci matki i staniu przy jej trumnie – jest rozwiązaniem tego, co dzieje się wewnątrz, ponieważ najważniejsze już powiedziano. Chłopiec nie potrafi uronić łzy przy trumnie matki, przeraża go natomiast krzyk pięcioletniej dziewczynki, chłopki, której pokazali zmarłą panią. Po raz pierwszy uświadamia sobie, że twarz jego maman może budzić nie tylko miłość i czułość, lecz także strach. Po raz pierwszy pojmuje, „skąd pochodził ten mocny, przykry zapach, który mieszając się z zapachem kadzidła, napełniał pokój”.

Szczere łzy i modlitwy, którymi chłopiec w sposób naturalny wyrażał potrzebę miłości, opuszczają go przy trumnie matki. „W czasie nabożeństwa płakałem jak się godzi, żegnałem się znakiem krzyża i biłem pokłony do samej ziemi, ale w duszy nie modliłem się i byłem zupełnie spokojny”.

Jak już wspomniano, Tołstoj nie pamiętał matki, nie pamiętał jej śmierci ani pogrzebu. Pamiętał natomiast pogrzeb babci Piełagiei Nikołajewny. Jego opis w Latach chłopięcych to dosłowne powtórzenie sceny pożegnania z maman: „Przez cały czas, jak długo zwłoki babci są jeszcze w domu, odczuwam lęk przed śmiercią – martwe ciało przypomina mi natrętnie, że i ja będę musiał kiedyś umrzeć – uczucie to nie wiadomo dlaczego przywykliśmy utożsamiać ze smutkiem”.

Piełagieja Iljiniczna Juszkowa w podeszłym wieku.

Różnica między Dzieciństwem a prawdziwym dzieciństwem Tołstoja nie jest taka znów wielka. Choć bardzo podkreślał, że powieści tej nie należy uważać za jego autobiografię („Co komu do historii mojego dzieciństwa?” – pisał gniewnie do Nikołaja Niekrasowa, który opublikował ją w „Sowriemienniku” pod tytułem Istorija mojego dietstwa [Historia mojego dzieciństwa]), jest ona autobiografią, ponieważ podstawowe cechy głównego bohatera pokrywają się z tym, jak Tołstoj opisał siebie w późnych Wspomnieniach. Zanim zaczął je spisywać na prośbę biografa Pawła Biriukowa, przeczytał na nowo swoją autobiograficzną trylogię. Nie spodobała mu się, ponieważ, jak stwierdza, „moim zamiarem było opisanie historii nie własnej, lecz przyjaciół z lat dziecięcych, z czego wynikło niezdarne pomieszanie wydarzeń ich i mojego dzieciństwa”[17]. Nie potrafił jednak wyjaśnić, dlaczego Nikoleńka Irtieniew to nie on.

W dzieciństwie Tołstoja tylko jeden chłopczyk miał wszystkie cechy Nikoleńki – sam Lowoczka. To on był ulubieńcem matki, która nazywała młodszego syna mon petit Benjamin, to on był wyjątkowo skory do płaczu, przez co bracia przezwali go Lowa-beksa, to jemu dokuczali z powodu dziewczynki itd. Jeśli w 1852 roku na Kaukazie Tołstoj opisywał historię cudzego dzieciństwa, to dlaczego równo pół wieku później, w 1902 roku, nie uzupełnił obrazu głównego bohatera swoich Wspomnień ani o jedną istotną cechę?

Przede wszystkim jednak nasuwa się pytanie: dlaczego, postawiwszy sobie za cel, że napisze o swoim dzieciństwie „całą prawdę”, nie zdołał znaleźć w nim niczego złego, choć w oczach późnego Tołstoja nie była to już bajka, ale dziecięce lata rozpieszczonego panicza? Dlaczego znowu popadł w ton nostalgiczny i nawet polowanie, które pod koniec życia stanowczo potępiał, opisał we Wspomnieniach w jasnych barwach?

I ostatnie pytanie: dlaczego nie kontynuował spisywania swoich wspomnień? „Tyle mam przed sobą ciekawych i ważnych rzeczy, że chciałbym o nich opowiedzieć, a nie mogę oderwać się od dzieciństwa, barwnego, łagodnego, poetycznego, tajemniczego dzieciństwa”.

Odpowiedź brzmi: ponieważ był to jedyny okres w jego życiu, który naprawdę kochał! Kiedy sam naprawdę kochał! Jedyna duchowa ojczyzna, w której czuł się święty i bezgrzeszny. Nie narzucał sobie zadania, któremu poświęcił całe swoje świadome życie – samopoznania. Po prostu nadlatywał anioł-pocieszyciel i ocierał łzy nie pytając, nad czym dziecko je wylewa. Wszyscy wszystkich kochali. We wszystkim był jasny i oczywisty sens. Nawet w cierpieniach Karola Iwanycza – były one potrzebne, żeby chłopczyk mógł się nad nim użalić.

W pierwszym szkicu nienapisanej powieści Czetyrie epochi razwitija [Cztery epoki rozwoju], z której wyrosła autobiograficzna trylogia, Tołstoj sformułował „główną myśl” zaczętego dzieła: „Miłość do Boga i bliskich silna jest w dzieciństwie, w latach chłopięcych zagłuszają ją pożądliwość, zarozumialstwo i próżność, w młodości – duma i skłonność do mędrkowania”.

Kiedy więc skończyło się dzieciństwo Lwa Tołstoja?

Wieczne dziecko

Dzieciństwo Tołstoja nigdy się nie skończyło. A raczej skończyło się w chwili jego śmierci.

Jeszcze trafniejsze będzie stwierdzenie, że dorosły Tołstoj pozostawał Tołstojem w takim stopniu, w jakim nadal był dzieckiem. Na tym polega fenomen jego „dziecięcej” osobowości.

Dziecko, naśladując słowa i gesty dorosłych, zawsze robi to jakoś inaczej, każde zaś po swojemu, ponieważ czyni to po raz pierwszy i jedyny. Powtarzanie tych słów i gestów, przyswajanie ich sobie tak, że wchodzą w nawyk, to już cecha dorosła, koniec dzieciństwa i utrata raju.

Dlatego tak bardzo lubimy patrzeć na dzieci bawiące się w dorosłych, wątpliwości zaś budzą w nas dorośli, którzy nadal bawią się w dzieci. To taka sama różnica, jak między Tołstojem a tołstojowcami. Kiedy niektórzy z nich przeglądali nagle na oczy i odsuwali się od Nauczyciela, szczerze się dziwili: jak to możliwe, że oni, ludzie dorośli i poważni, tak długo dawali się wodzić za nos temu człowiekowi?! Słusznie przypisywali to jego urokowi osobistemu, jego charyzmie. Tym boleśniej przeżywali rozczarowanie Tołstojem i tym więcej cierpienia sprawiali mu swoimi listami, w których rozlegał się prawdziwy krzyk duszy: jakże to, drogi Lwie Nikołajewiczu, tak panu wierzyliśmy, postępowaliśmy zgodnie z pana wskazaniami, a wyszła z tego taka głupota!

Wszystkie konflikty i nieporozumienia między Tołstojem a społeczeństwem, Tołstojem a państwem, Tołstojem a rosyjską Cerkwią sprowadzały się w zasadzie do jednego: kiedy tylko dorośli ludzie przyswajali sobie dziecięce idee Tołstoja i zaczynali wcielać je w życie, idee te stawały się głupotą, a przy tym powodowały problemy całkiem nie na żarty i zupełnie niedziecinne.

Nie zrozumiemy wielkiej idei Tołstoja o niestosowaniu przemocy i niesprzeciwianiu się złu siłą, dopóki będziemy przyjmować ją abstrakcyjnie, jako rozumowy sofizmat. Niestety, tak właśnie przyjmowała to większość współczesnych pisarzowi, a stan ten utrzymuje się do dziś.

Pewnego razu jeden ze studentów zapytał Tołstoja:

– Co zrobić, Lwie Nikołajewiczu, jeśli zaatakuje mnie tygrys? Mam po prostu pozwolić, żeby mnie zjadł?

Tołstoj odparł z powagą:

– A skąd w naszej tulskiej guberni miałyby się wziąć tygrysy?

Ciekawe, że pytanie o tygrysa zadawano Tołstojowi najczęściej, zarówno w rozmowach, jak i w listach. Być może pytający nawiązywali do jego imienia – Lew. W końcu widmo tego wydumanego tygrysa tak Tołstoja zdenerwowało, że oświadczył: „Przeżyłem na tym świecie osiemdziesiąt lat, a żaden tygrys ani razu na mnie nie napadł. Ale z jakiegoś powodu pod pretekstem, że tygrys może kogoś zaatakować, jedni ludzie skazują drugich na śmierć”.

To klasyczny przykład tego, jak całkowicie dziecinna Tołstojowska koncepcja odrzucenia przemocy rozbija się o dorosłość społeczeństwa, z wielkiej duchowej prawdy przemieniając się w dziwaczne głupstwo. Pytanie należy sformułować inaczej: „Co zrobi dziecko, jeżeli napadnie je tygrys?” Ale odpowiedź może być wyłącznie asymetryczna: „Tygrys nie powinien napadać na dzieci”.

To jednak dziecinna odpowiedź.

Wstyd

W rodzinie Tołstojów nigdy nie biło się dzieci.

W modelu wychowania w Jasnej Polanie nie dopuszczano możliwości kar cielesnych wobec najmłodszych. Dziś nie wydaje się to niczym osobliwym, ale w XIX wieku była to bardzo postępowa zasada. Za normę w rodzinach szlacheckich, a nawet wśród arystokracji, uważano chłostanie dzieci rózgami, bicie linijką i w ogóle dopuszczanie się rękoczynów na istotach, które nie mogły się temu przeciwstawić.

Generał Lambsdorff bez litości chłostał swoich podopiecznych – przyszłego cara Mikołaja I i jego młodszych braci. Bił rózgą, linijką, wyciorem. Zdarzało się, że w porywie złości łapał wielkiego księcia wpół i ciskał nim o ścianę, aż chłopiec tracił przytomność. Guwerner bynajmniej się z tym nie krył, co więcej, odnotowywał takie incydenty w dzienniku.

Matka Iwana Turgieniewa chłostała syna rózgami prawie codziennie. Trwało to do osiągnięcia przez niego pełnoletności. Fet i Niekrasow też byli w dzieciństwie poddawani karom cielesnym. O tym, jak do utraty przytomności bito małego Aloszę Pieszkowa, późniejszego Gorkiego, dowiadujemy się z jego powieści Dzieciństwo, napisanej jako swojego rodzaju antyteza Dzieciństwa Tołstoja.

Najjaskrawszym przykładem jest chyba los Fiedii Tietiernikowa, przyszłego poety i prozaika Fiodora Sołoguba. W dzieciństwie i latach chłopięcych był chłostany tak, że, jak się sam wyraził, „przywiązał się” do bicia i nie mógł bez niego żyć. Ból fizyczny stał się dla niego lekiem na ból duszy.

Gdy ulegnę srogiej woli,

Na podłodze potem leżę,

A gdy od silnego bólu

Nakrzyczę się i najęczę,

Spokój duszę mą ogarnia,

Życie lekkim się wydaje

Smutek z hańbą połączony

Moim sercem już nie włada.

Ale w rodzinie Tołstojów wymierzania dzieciom chłosty nie uważano z jakiegoś powodu za normę. Przestrzegali tej zasady zarówno oni, jak i Wołkońscy. Kary cielesne w ogóle nie istniały w rodzinie Ilji Andriejewicza Tołstoja, dziadka Lwa ze strony ojca. Nie uznawała ich także Maria Nikołajewna, która skądinąd wcale się z dziećmi nie cackała. Nie tylko nie starała się rozwijać u nich pierwiastka „sercowego”, ale i tępiła wszelkie przejawy delikatności, słabości charakteru, sentymentalizmu, nawet współczucia dla ptaków i zwierząt. Była niezadowolona, że czteroletni Nikoleńka żałował ptaszka zabitego na polowaniu i rozpłakał się na widok gryzących się psów. „Wytłumaczyliśmy mu w końcu, że to wstyd dla chłopca, żeby płakać z takiego powodu” – pisze w dzienniku zachowania Nikoleńki.

Tołstojowie byli zwyczajną prowincjonalną rodziną szlachecką. Chłopcom tradycyjnie wpajano kult zdrowia, męstwo i patriotyzm, a małej Maszy – wartości rodzinne. Nie obeszło się bez wielkoruskiego nacjonalizmu: dzieciom zaszczepiano na przykład niechęć do Polaków. Pod jednym wszakże względem rodzina różniła się od większości: nigdy nie bito w niej słabych i bezbronnych. Wątpliwe, by był to przemyślany system wychowawczy. W Jasnej Polanie rzadko karano też poddanych. Tołstoj nie zachował w pamięci ani jednego przykładu fizycznego rozprawiania się z chłopami. Jego siostra Maria też mówiła, że w rodzinnym majątku „nigdy nie słyszała, żeby kogoś ukarali, wysłali do stajni”. Choć za czasów Nikołaja Iljicza takie rzeczy się zdarzały, były wyjątkiem, a nie regułą. Lew Tołstoj zapamiętał na całe życie i opisał później w pierwszej redakcji artykułu Stydno [Wstyd] (1895) poświęconego karom fizycznym stosowanym wobec chłopów, jak w Jasnej Polanie tylko przelotnie zetknął się z tym zjawiskiem:

Pamiętam, jak zaraz po śmierci ojca, podczas opieki nad dziećmi, wracając ze spaceru ze wsi spotkaliśmy woźnicę Kuźmę, który ze smutną twarzą szedł w kierunku gumna. Za nim kroczył ekonom Andriej Iljin. Ktoś z nas zapytał, dokąd idą, a ekonom odpowiedział, że prowadzi Kuźmę do stodoły, żeby go wychłostać. Pamiętam, jak osłupieliśmy ze strachu. Kiedy wieczorem opowiedzieliśmy o tym ciotce, która nas wychowywała, też ogarnęła ją zgroza. Surowo nam wypominała, że nie powstrzymaliśmy tego i że jej nie zawiadomiliśmy.

Przerażenie i odraza – takie właśnie uczucia budziła w Tołstoju przemoc. W drugiej redakcji Dzieciństwa pisze o matce: „Maman uważała, że bicie to upokarzająca kara, często słyszałem, jak z przerażeniem i odrazą wyrażała się o chłoście”. Niepotrzebne są żadne argumenty, uczuć tych nie sposób zakwestionować.

W artykule Stydno dorosły Tołstoj powtarza za maman:

O takich sprawach można albo w ogóle nie mówić, albo mówić konkretnie, zawsze z przerażeniem i odrazą.

Władze wyższe ogromnego państwa chrześcijańskiego w dziewiętnaście wieków po Chrystusie nie potrafiły, by przeciwdziałać łamaniu prawa, wymyślić niczego pożyteczniejszego, mądrzejszego i bardziej moralnego jak to, żeby ludzi łamiących prawo, dorosłych, a niekiedy w podeszłym wieku, obnażać, rzucać na podłogę i bić prętami po tyłku.

Argumentowi temu brakuje jednak logiki. Kwestia stosowania lub niestosowania wobec przestępcy przemocy fizycznej, a także jej ostatecznej formy, kary śmierci, to podstawowy problem każdego cywilizowanego państwa. Negując prawo państwa do użycia przemocy, Tołstoj zaprzecza zdrowemu rozsądkowi, gdyż konsekwencją wyrzeczenia się jej przez państwo będzie ludowy samosąd – taka sama przemoc, jaką Tołstoj odrzuca.

Po wielu latach w artykule Nie mogę milczeć (1908), sięgając po ostateczny argument przeciw egzekucjom i uważając go najwyraźniej za nie do odparcia, Tołstoj proponuje władzom, żeby wtrąciły do więzienia, a nawet straciły jego samego – starca.

Dlatego to piszę, i będę ze wszystkich sił upowszechniać moje pisanie w Rosji i poza nią, żeby albo skończyły się te nieludzkie praktyki, albo żebym przestał mieć z nimi cokolwiek wspólnego. Niech albo wsadzą mnie do więzienia, gdzie miałbym pełną świadomość, że już nie dla mnie dzieją się te wszystkie potworności, albo, co byłoby najlepsze (do tego stopnia, że nawet nie śmiem marzyć o takim szczęściu), niech ubiorą mnie, tak jak tamtych dwudziestu czy dwunastu chłopów, w całun, kołpak, i niech strącą mnie z ławki, żeby pod ciężarem mojego ciała zacisnęła mi się na starczej szyi namydlona pętla.[18]

W tym argumencie też nie można dopatrzyć się żadnej logiki. Mimo to wywód rzeczywiście jest nie do odparcia, ponieważ Tołstoj nie porusza kwestii celowości czy niecelowości kary śmierci (to dorosłe podejście!), ale wyraża całe obrzydzenie, jakie w moralnej, boskiej naturze człowieka może wzbudzić widok egzekucji. Namydlony sznur na szyi starca budzi w nas wstręt, czyli uczucie, na jakie zasługuje kara śmierci.

Zdumiewająca była konsekwencja Tołstoja w propagowaniu odrzucenia przemocy, wszelkiej przemocy! Ta postawa nie zmieniała się z upływem lat. Nie uległa żadnej korekcie, gdy Tołstoj wydoroślał. Poczynając od szkiców Dzieciństwa po ostatnią wzmiankę o karze śmierci – Diejstwitielnoje sriedstwo [Skuteczny środek] – którą podyktował w Pustelni Optyńskiej podczas swej ucieczki, Tołstoj absolutnie nie godzi się na przemoc silnego wobec słabego, przełożonego wobec podwładnego. Dotyczyło to nie tylko kary śmierci czy chłosty, ale także karceru, który też budził w nim „przerażenie i odrazę”.

„Gdy uznamy całą głupotę i barbarzyństwo ścinania głów gilotyną i wydobywania zeznań za pomocą wykręcania kości, również uznać będziemy musieli za nierównie głupsze i więcej nieludzkie wieszanie lub zamykanie do kazamat”[19].

Tołstoj napisał to w latach 1886–1887 w niedokończonym szkicu pod roboczym tytułem Mikołaj Pałkin.

List do cara

Gdy 25 marca 1857 roku Tołstoj zobaczył w Paryżu egzekucję mordercy, którego zgilotynowano, tak to nim wstrząsnęło, że na drugi dzień wyjechał ze stolicy najbardziej oświeconego państwa świata.

W liście do Wasilija Botkina tak pisał o uczuciu, jakie nim owładnęło:

Widziałem dużo okropności na wojnie i na Kaukazie, ale gdyby przy mnie rozszarpało człowieka na strzępy, nie byłoby to takie wstrząsające, jak ta sprawna i elegancka maszyna, przy której pomocy w mgnieniu oka zabito silnego, zdrowego człowieka. Tam mamy do czynienia nie z rozumną [wolą], lecz z ludzką namiętnością, tutaj – z doprowadzoną do perfekcji dokładnością i wygodą w mordowaniu, w czym nie ma nic z majestatu. Bezczelna, zuchwała chęć wymierzania sprawiedliwości, egzekwowania Bożego prawa. [...] A ten ohydny tłum, ojciec, który tłumaczy córce, jaki to zręczny, elegancki mechanizm itp. Prawo ludzkie – to bzdura! To prawda, że państwo jest spiskiem, służącym nie tylko do eksploatacji, lecz przede wszystkim do deprawowania obywateli.

Tołstoj wyłożył już w tym liście zasady wojny z państwem, ale jeszcze jej nie wypowiedział – potrzebował na to ponad dwudziestu lat. Pierwszym dokumentem jej wypowiedzenia stanie się list z 1881 roku do Aleksandra III, w którym pisarz prosi cara, by zaniechał wykonania wyroku śmierci na terrorystach, zabójcach jego ojca Aleksandra II. List, z pozoru utrzymany w duchu pokojowym, był w istocie wyzwaniem rzuconym władzy państwowej i pomniejszeniem jej roli i godności.

Kiedy żona pisarza dowiedziała się o tym liście, strasznie się zdenerwowała. Rozumiała, jak groźne konsekwencje może sprowadzić ten „dysydencki” czyn, groziła nawet, że „przepędzi na cztery wiatry” domowego nauczyciela Wasilija Aleksiejewa, który poparł jej męża.

Co Tołstoj sugerował carowi w liście, którego oryginał się nie zachował, ale treść znamy z brulionu? Proponował, żeby imperator postąpił nie jak władca, ale jak człowiek, za humanistyczne zasady uznając wyższe prawdy chrześcijańskie. „Przed powinnościami monarchy stoją powinności człowieka i one muszą być podstawą powinności monarchy, i muszą być z nimi zgodne. Bóg Cię nie spyta, czyś spełnił obowiązki monarchy, lecz spyta, czyś spełnił obowiązki człowieka” – pisał.

Ale przecież nawet Katarzyna II, która dekretem z 25 maja 1753 roku zniosła karę śmierci za przestępstwa, co było aktem niesłychanie postępowym, nie mogła zmienić ustawy, zgodnie z którą karze tej podlegali przestępcy podnoszący rękę na „porządek państwa, bezpieczeństwo Tronu i świętość Majestatu”. W szczególnie okrutny sposób – przez poćwiartowanie – zostali straceni buntownicy Pugaczow i Perfiljew, jednego z ich towarzyszy ścięto, trzech powieszono.

Car Aleksander II zabity 1 marca 1881 przez członków Narodnej Woli.

Karę śmierci wymierzano w Rosji za zdradę i nieposłuszeństwo w czasie wojny, za bunt, a nawet za naruszenie przepisów o kwarantannie (zabijano maruderów, żeby zakażone rzeczy nie spowodowały epidemii). Z trzydziestu sześciu skazanych na śmierć dekabrystów pięciu powieszono. Za Aleksandra I przez cały okres trwania wojny 1812 roku wojskowe sądy polowe skazały dwadzieścia cztery osoby, wyroki wykonano. Ustawa o karach z 1845 roku przewidywała bezwarunkowo karę śmierci za „zamach na życie, zdrowie i cześć imperatora”, „następcy tronu, małżonki imperatora i innych członków jego rodziny”.

Sugestia Tołstoja, żeby carobójców uwolnić, wysłać do Ameryki, a nawet dać im pieniądze na podróż, nie była pięknoduchostwem. Kwestię ułaskawienia podnosił wówczas nie tylko on wraz z młodym filozofem Władimirem Sołowjowem. Uważali to za możliwe również przeciwnicy Pobiedonoscewa z liberalnego gabinetu ministrów: Michaił Łoris-Mielikow, Dmitrij Milutin i Aleksandr Abaza. W każdym razie coś było na rzeczy. Tołstoj nie zadał jednak carowi pytania o celowość lub bezcelowość kary śmierci w tym konkretnym przypadku. Szczerze proponował dokonanie wyboru między tym, co boskie, a tym, co cesarskie, zakładając jako rzecz oczywistą, że car nie ma boskiego statusu. A to było czymś więcej niż naruszeniem protokołu, który zresztą Tołstoj też naruszył („Będę pisał nie takim tonem, jakim zwykle pisze się listy do monarchów. Będę pisał zwyczajnie, jak człowiek do człowieka”). Oznaczało to podważenie autorytetu władzy monarszej, jej sakralnych podstaw.

Ciekawe, że nigdzie w brulionie listu do cara Tołstoj nie powołuje się ani na dekret Katarzyny II, ani nawet na przysługujące władcy prawo łaski. Nie wspomina o prawie cara, ale o obowiązkach człowieka. Car ma prawo postąpić tak czy inaczej, człowiek zaś powinien postąpić odpowiednio.

To już oznaczało wojnę.

W każdym razie pozostaje pytanie: co by było, gdyby car przystał na tę propozycję?

Z jednej strony ułaskawienie zabójców pozbawiłoby ruch rewolucyjny w Rosji podstaw moralnych. Obraz terrorysty-bohatera zostałby skalany. Tołstoj wyraźnie to podkreślał w liście do cara:

Nie przebaczysz, skażesz zbrodniarzy na śmierć – sprawisz tyle, że spośród setek wyrwiesz trzech–czterech, i zło zrodzi zło, i w miejsce trzech–czterech wyrośnie 30–40. [...] Kto to są rewolucjoniści? Są to ludzie, którzy nienawidzą istniejącego ustroju, uważają, że jest zły, i projektują zasady przyszłego ustroju, który będzie lepszy. Nie można walczyć z nimi zabijając ich, niszcząc. Nie jest ważna ich liczba – ważne są ich myśli. Chcąc z nimi walczyć, trzeba walczyć duchowo. Ich ideałem jest powszechny dostatek, równość, wolność. Chcąc z nimi walczyć, trzeba wystawić przeciw nim taki ideał, który by przewyższał ich ideał, zawierał w sobie ich ideał.

Z drugiej strony gdyby Aleksander III przyznał rację Tołstojowi, oznaczałoby to koniec uświęconej władzy carskiej. Terrorystów stracono przecież nie za to, że zabili człowieka (zgodnie z ówczesnym prawem Rodion Raskolnikow, który zamordował staruchę i jej ciężarną siostrę, został skazany na katorgę, taki też los przypadł w udziale mordercom – bohaterom noweli Leskowa Powiatowa lady Makbet), ale za zabójstwo Cara, Bożego Pomazańca. Dokonali zamachu na Tron (cerkiewny termin priestoł oznacza zarówno ołtarz, jak i tron).

Trudno zgadnąć, jakie byłyby polityczne następstwa ułaskawienia carobójców. Jedno nie ulega wątpliwości: egzekucja terrorystów nie powstrzymała rozwoju ruchu rewolucyjnego w Rosji.

Natomiast dekret Katarzyny II o zniesieniu kary śmierci szybko stracił sens. Co więcej, już w maju 1881 roku Rosja odeszła od praktyki publicznego wykonywania wyroków śmierci. Egzekucje odbywały się od tamtego czasu skrycie, a nie na oczach ludu. A jeszcze dziesięć lat wcześniej prawnik Aleksandr Łochwicki pisał w podręczniku rosyjskiego prawa karnego o niemoralności niepublicznej egzekucji: „Egzekucja w lochu, bez obecności widzów, podobna byłaby do skrytobójstwa”. Pospiesznie odtwarzano urządzenia do wykonywania wyroków śmierci zlikwidowane na mocy dekretu Senatu z 1755 roku. W dokumencie tym stwierdzano: „Specjalnie przygotowane dla dawnych egzekucji miejsca i narzędzia zniszczyć”. Co z tego jednak wynikło? Narastaniu fali terroru towarzyszyły coraz liczniejsze egzekucje. Rosja wkroczyła w nowe stulecie w orgii społecznej nienawiści, co znalazło odbicie w paradoksalnym fakcie: po ogłoszeniu carskiego manifestu z 1905 roku, przyznającego obywatelom wolność sumienia i prasy, liczba egzekucji zwiększyła się dziesiątki razy! Jeśli w latach 1901–1904 stracono sześćdziesiąt siedem osób, to w latach 1905–1908 – ponad dwa tysiące. W okresie od 1905 do 1912 roku wykonano 5666 wyroków śmierci. Taką cenę płaciła Rosja – ale za co?

Uratować szeregowca Szabunina

Najważniejsza chyba osobliwość stosunku późnego Tołstoja do przemocy fizycznej i kary śmierci polegała na tym, że kategorycznie odrzucał jurydyczne podejście do tych kwestii. Najogólniej rzecz ujmując, rola adwokata w procesie sądowym była dla niego nie mniej odrażająca niż rola prokuratora.

Nie zawsze jednak przyjmował taką postawę. Zdarzyło się, że osobiście podjął próbę obrony skazanego na karę śmierci.

Historię procesu szeregowca Szabunina można znaleźć w różnych materiałach dotyczących życia Tołstoja. Najbardziej wiarygodnie przytacza ją osobisty sekretarz pisarza Nikołaj Gusiew.

6 czerwca 1866 roku w 65. Moskiewskim Pułku Piechoty stacjonującym we wsi Nowaja Kołpna blisko Jasnej Polany pisarz wojskowy Wasilij Szabunin uderzył w twarz dowódcę kompanii kapitana Jacewicza, Polaka z pochodzenia. Jak wynika z akt sprawy, Jacewicz nie odznaczał się okrucieństwem. Był raczej pedantem, wymagającym od podwładnych dokładnego wypełniania rozkazów i powierzonych im zadań. Irytował się, kiedy okazywali charakter.

Stosunki między Jacewiczem a Szabuninem nie układały się dobrze. Powodem był między innymi konflikt narodowościowy. Dowódca, przyłapawszy kiedyś pisarza w stanie nietrzeźwym, kazał go wtrącić do karceru i przygotować rózgi, żeby po ćwiczeniach go ukarać. Wychodząc za oficerem do sieni, Szabunin powiedział: „Za co wsadzasz mnie do karceru, polska mordo? Już ja ci dam!”, i uderzył go w twarz tak mocno, że Jacewiczowi pociekła krew z nosa.

Podczas śledztwa Szabunin tłumaczył się, że dowódca za bardzo obciążał go pracą kancelaryjną, czepiał się każdego drobiazgu i kazał na nowo przepisywać dokumenty. „Szykanował mnie”.

Z akt sądowych jasno wynika, że żołnierz w ogóle nie zdawał sobie sprawy z wagi swojego przewinienia i nawet nie próbował wyjaśniać, że uderzył oficera w afekcie. „Kierowałem się zdrowym rozsądkiem, bo oni na rzeczy się nie znają, a wymagają. Poczułem się pokrzywdzony”.

Tak się złożyło, że niewiele wcześniej w tym samym pułku inny szeregowiec też uderzył oficera. Sąd wojskowy przewidywał za to karę śmierci przez rozstrzelanie. Co zdumiewające, Szabunin krótko przed swoim wyczynem przepisywał rozkaz o egzekucji tego żołnierza.

Grigorij Kołokolcow, oficer 65. pułku i znajomy rodziny Bersów, bawiąc w gościach u Tołstojów w Jasnej Polanie, opowiedział o sprawie Szabunina i zaproponował, żeby Lew Nikołajewicz wystąpił na procesie jako obrońca. Sąd odbył się w kwaterze dowódcy pułku Junoszy. Żołnierza sądziła trójka oficerów. Po jego stronie opowiedział się Stasiulewicz, zdegradowany kiedyś do stopnia szeregowca za to, że podczas jego dyżuru z więzienia w Tyflisie uciekło kilku aresztantów. Nie na długo przed sądem nad Szabuninem Stasiulewicza awansowano na chorążego. Trzecim sędzią był Kołokolcow, który bardzo dziwnie się zachował – mając zapewne na względzie własną karierę, poparł dowódcę pułku i opowiedział się za karą śmierci. Jak wspominał Tołstoj, Kołokolcow był „dobrym chłopakiem”. Należy wątpić, czy zdawał sobie sprawę, że właśnie jego głos zadecydował o czyimś życiu.

Tołstoj wygłosił przed sądem długie przemówienie, do którego przygotowywał się przez wiele dni, i z obawy przed pomyłką odczytał je z kartki, „nieśmiało jak zwykle”. „Dobrze, że się przy tym rozpłakałem” – wspominał. Do końca życia wyrzucał sobie, że zgodził się uczestniczyć w tym procesie.

Zaraz po zakończeniu sądu Kołokolcow pożałował swojej decyzji. Prawdę mówiąc, żaden z oficerów nie chciał, żeby Szabunina stracono. Ale klamka zapadła i ułaskawić żołnierza mógł już tylko car. Tej ostatniej nadziei uchwycił się Tołstoj. Natychmiast wysłał list do ciotki, hrabiny Aleksandry Tołstoj, żeby za pośrednictwem ministra obrony Dmitrija Milutina wstawiła się u cara za skazanym i prosiła o łaskę. Zapomniał jednak napisać, w którym pułku służy Szabunin, a bez tego nie można było zwrócić się do monarchy. Pospieszył z uzupełnieniem tej niezbędnej informacji, ale w trakcie wymiany korespondencji dowódca okręgu moskiewskiego zatwierdził wyrok.

Biograf Tołstoja Pawieł Biriukow szczegółowo opowiada o rozstrzelaniu Szabunina.

Wiadomość o rychłej egzekucji błyskawicznie obiegła okoliczne wsie. Przy domu, w którym przetrzymywano więźnia, zaczęły gromadzić się tłumy ludzi, ze łzami w oczach błagających podoficera, żeby pozwolił „choć jednym okiem spojrzeć na nieszczęśnika”. Do skazanego nikogo nie dopuszczano. Chłopi zostawiali dla Szabunina, co kto mógł: jajka, mleko, placki, nawet sztuki płótna.

Podczas egzekucji skazany zachował spokój. Na miejsce kaźni doszedł zdecydowanym krokiem; stojąc, spuścił wzrok, żaden mięsień nie drgnął mu w twarzy. Nieopodal słupa, do którego go przywiązano, zebrał się tłum. Kobiety szlochały, niektóre mdlały.

Młodym żołnierzom, którzy strzelali do pisarza Szabunina, ze zdenerwowania trzęsły się ręce, na co zwrócili uwagę naoczni świadkowie.

Po wykonaniu wyroku Szabunina od razu pochowano na pobliskim polu. Tłum ludzi rzucił się w kierunku świeżego grobu. Po godzinie zjawił się zaproszony przez kogoś wiejski ksiądz i zaczęły się nieustające panichidy po zabitym. Do wieczora mogiłę pokryły woskowe świece, miedziaki i skrawki płótna. Na drugi dzień nabożeństwa żałobne trwały. Pieszo przybywali chłopi nawet z odległych wsi. W końcu przyjechał naczelnik policji, kazał zrównać mogiłę z ziemią i wystawić przy niej wartę, żeby „nie dopuszczać ciekawskich”. Zabroniono też odprawiania panichidy.

W późniejszym liście do Biriukowa Tołstoj pisał: „incydent ten wywarł na całe moje życie o wiele większy wpływ niż wszystkie z pozoru ważniejsze zdarzenia: utrata majątku lub jego pomnożenie, sukcesy i klęski na polu literatury, nawet utrata bliskich”.

W tym samym liście ciekawie wyraził swój stosunek do kary śmierci:

Muszę stwierdzić, że skazywanie jednych ludzi przez drugich na śmierć, a jeszcze innych na wykonywanie kary śmierci, nie tylko zawsze mnie poruszało, ale wydawało mi się czymś niemożliwym, wymyślonym, jednym z tych uczynków, w które nie chce się wierzyć, choć wie się, że ludzie je popełniali i nadal popełniają. Wykonanie kary śmierci jak było, tak pozostało dla mnie jednym z tych czynów, o których relacje nie podważają we mnie świadomości, że nie sposób ich dokonać.

Na potwierdzenie swojej myśli Tołstoj wspomniał paryską egzekucję z 1857 roku i określił kodeks karny mianem zbioru „oczywistych sofizmatów, mających na celu usprawiedliwienie wszelkiej przemocy człowieka wobec człowieka i samego zabójstwa”. Zwraca też uwagę, że na początku XX wieku powstała instytucja „wolnych katów”, którzy zarabiają po pięćdziesiąt rubli za egzekucję. „Znam przypadek, że do przewodniczącego sądu, który skazał na śmierć pięciu ludzi, przyszedł człowiek z prośbą, by powierzono mu wykonanie wyroku. Zrobi to taniej: po piętnaście rubli od głowy”. Mówiąc dzisiejszym językiem, był to przetarg na zabójstwo.

Kwestia tych, którzy wykonują wyrok śmierci, niepokoiła Tołstoja w nie mniejszym stopniu niż kwestia tych, którzy zostają straceni. Uważał karę śmierci za podwójne zabójstwo: cielesną śmierć skazańca i duchową śmierć wykonawców egzekucji. Jako były oficer mógł oczywiście nie tylko wierzyć w to, że jeden człowiek pozbawia życia drugiego, ale też niejednokrotnie widział to na własne oczy – i na Kaukazie, i na Krymie. (Z woli Opatrzności sam nikogo na wojnie nie zabił, o czym później z radością wspominał). Nie potrafił jednak uwierzyć, że można zabić człowieka, który ma związane ręce.

W artykule Nie mogę milczeć słusznie podkreśla, że w Rosji „aż do najnowszych czasów prawo nie przewidywało kary śmierci” i że „kiedyś szczycił się tym przed Europejczykami”. Dziwne jednak, że zapomina przy tym o sądach polowych. W eseju Stydno wspomina z nostalgią, że w latach dwudziestych XIX wieku dowódca Pułku Siemionowskiego Siergiej Murawiow nie wykonywał wyroków chłosty na żołnierzach, którzy czymś zawinili, prowadził z nimi natomiast rozmowy od serca. Przemilcza jednak fakt, że tenże Murawiow-Apostoł należał do wybitnych działaczy Towarzystwa Południowego, tajnej organizacji dekabrystów, która była zdecydowana zabić cara.

Kłopot polega na tym, że wszelkie intelektualne rozważania nad kwestią przemocy nieuchronnie prowadzą nas znów do sofizmatu o tygrysie, problemu dopuszczalnego i niedopuszczalnego zakresu przemocy jako reakcji na przemoc. Przychodzi w tym momencie na myśl okrzyk Dostojewskiego z Dziennika pisarza: „Zabić Turczyna!”, kiedy jego autor wyobraża sobie Tołstojowskiego Lewina na wojnie na Bałkanach, „z karabinem i z bagnetem, a o dwa kroki od niego Turek z lubością przygotowuje się do wykłucia igłą oczu dziecku, które ma już w rękach. [...] Co by on zrobił? [...] – O nie, jakże można zabić! Nie, nie można zabić Turczyna! – Nie, lepiej już niech wykłuje oczka dziecku i zamęczy je, a ja sobie pójdę do Kitty”[20].

Ale siła przekonywania filipik Tołstoja przeciwko przemocy nie wypływa z rozumowych dowodów, lecz z organicznego sprzeciwu wobec niej jako aktu głęboko antyhumanitarnego i haniebnego. To z tym nie wolno się pogodzić. Nie wolno się przyzwyczaić, nie wolno milczeć.

Przemoc istnieje, ale jest niemożliwa.

Najbardziej zdumiewające jest jednak to, że najgłębszą odrazę do przemocy powziął Tołstoj po raz pierwszy nie na wojnie i nawet nie podczas sądu nad szeregowcem Szabuninem. Prawdziwym źródłem tej odrazy był nieznaczący epizod z jego lat chłopięcych.

Na kolana

Latem 1835 roku w porcie w Kronsztadzie wysiadł na brzeg dwudziestodwuletni niewysoki, dobrze zbudowany blondyn. Nazywał się Prosper Charles Antoine Thomas, ale bardzo szybko w jego paszporcie wydanym w Petersburgu pojawi się otczestwo Antonowicz; w rosyjskich domach na znak szczególnego szacunku będą go nazywać Saint Thomas. Należał do wielotysięcznej armii Francuzów, którzy przyjechali na podbój Rosji już nie jako żołnierze i oficerowie, jak w 1812 roku, ale w charakterze guwernerów i nauczycieli francuskiego, potrzebnych miejskiej arystokracji i prowincjonalnym właścicielom ziemskich. Prosper Antonowicz miał zresztą ambitniejsze plany. Marzyło mu się, że będzie podróżował po Rosji, poznawał tutejsze obyczaje, pieśni, stroje, lud i szlachtę. Był inteligentnym, utalentowanym, porządnym młodzieńcem, który oprócz języka ojczystego znał niemiecki i łacinę, ale w ogóle nie mówił po rosyjsku. Nie minie jednak rok, a i ten język świetnie opanuje.

Ale ani wtedy, w 1835 roku, ani znacznie później, w latach czterdziestych, kiedy po powrocie do Francji Thomas spisywał swoje wspomnienia z Rosji (Souvenirs de Russie), nie przyszłoby mu do głowy, że to właśnie jemu, Francuzowi, będzie sądzone położyć podwaliny pod ruch tołstojowców. A wszystko dzięki temu, że w okresie między podróżami do Kijowa i Kazania był guwernerem w dwóch domach rosyjskich arystokratów – Tołstojów i Milutinów. W jego wspomnieniach nie ma zresztą o tych rodach żadnej wzmianki. Po prostu u nich pracował.

Tym bardziej nie mogło mu przyjść do głowy, że stanie się jednym z głównych bohaterów pierwszego arcydzieła geniusza rosyjskiej literatury. Nie wiadomo, czy Prosper Thomas, który w 1880 roku zmarł we francuskiej miejscowości Remiremont, zdążył przeczytać francuski przekład Dzieciństwa, opublikowany w 1863 roku we wpływowym paryskim czasopiśmie „Revue de Deux Mondes”. Dobrze wiemy, że Tołstoj był jego uważnym czytelnikiem. A Prosper Thomas?

Urodził się 25 grudnia 1812 roku we francuskim miasteczku Épinal. Przyszedł na świat w tym samym dniu, w którym zakończyła się inwazja Napoleona na Rosję. 14 lutego 1813 roku trzydziestotysięczne niedobitki francuskiego wojska przekraczały Niemen, zostawiając za sobą mnóstwo zamarzniętych trupów, ale jeszcze przed nowym rokiem, 21 grudnia, Michaił Kutuzow pogratulował armii rosyjskiej całkowitego zwycięstwa.

Thomas należał do Francuzów wiernych kultowi Napoleona. Pamiętał o porażce wielkiej armii i jej niesławnym odwrocie. Zimą 1835 roku w drodze do Kijowa ugrzązł ze swoimi końmi o dwadzieścia wiorst od Mohylewa i wspominał „żołnierzy wracających w 1812 roku spod Moskwy”. Choć „otulony szubą”, dobrze „zrozumiał ich cierpienia i grozę sytuacji, w jakiej się znaleźli”. Wyobrażał sobie, jak „ludzie osłabieni głodem i zimnem, ze spuszczonymi głowami, z ponurym, martwym wzrokiem brną do celu, na którego osiągnięcie nie ma nadziei”.

Jego poglądy na Rosję i Rosjan odznaczają się chęcią poznania i trafnością spostrzeżeń, co odnotowała Anna Połosina w dwóch poświęconych mu publikacjach w „Tołstowskom jeżegodnikie” (2001, 2002). Thomas pisze:

Rosja pogrążona jest w korupcji... w sądach nie ma uczciwych urzędników... Gangrena korupcji i łapownictwa szerzy się we wszystkich urzędach państwowych, od najniższego do najwyższego szczebla. Do najbardziej skorumpowanych instytucji imperium należą sądy. Biada temu, kto nie wie, ile stopni trzeba pokonać w gabinetach rosyjskich urzędników, żeby prośbami cokolwiek osiągnąć! [...] Środki, jakie stosują niektórzy urzędnicy, żeby na ich głowy spadała z nieba manna w postaci łapówek, często przypominają sztuczki najbardziej wyrafinowanych francuskich złodziei grasujących na jarmarkach.

W Kronsztadzie rzuca mu się w oczy stosunek przełożonych do podwładnych: młodziutki oficer nie odpowiada na pozdrowienie marynarza weterana.

Wyjaśnili mi, że ten olbrzym to prosty marynarz, a młodzieniec jest oficerem. Jeden to pan, drugi – niewolnik. Wtedy właśnie uświadomiłem sobie całą potworność społecznego niewolnictwa. Rosyjskie słońce pociemniało w moich oczach

– pisze o pierwszym wrażeniu z Rosji.

Tołstoj, próbując sobie wyjaśnić, dlaczego poczuł tak silną antypatię do francuskiego guwernera, pisał po latach:

był to poczciwy Francuz, ale Francuz typowy. Był niegłupi, dość wykształcony i obowiązki swoje względem nas wypełniał sumiennie, ale miał wspólne wszystkim jego rodakom, a tak odmienne od rosyjskiego charakteru specyficzne cechy lekkomyślnego egoizmu, próżności, zuchwalstwa i prostackiej pewności siebie. Wszystko to bardzo mi się nie podobało.

Thomas według Tołstoja „lubił drapować się w togę moralizatora”, „przejmował się własną wielkością”. „Jego napuszone francuskie okresy, które wymawiał z silnym akcentem na ostatniej zgłosce, z accent circonflexe, były dla mnie niewymownie wstrętne”.

Komu jak komu, ale Tołstojowi nie sposób zarzucić frankofobii! Z całego serca kochał Francję, francuski język, filozofię i literaturę. Żaden z zagranicznych pisarzy nie wywarł na autora Wojny i pokoju takiego bezpośredniego wpływu jak Stendhal. Dzieciom Tołstoj czytał na głos Jules’a Verne’a. Były niezbicie przekonane, że wielkim pisarzem jest właśnie Verne, a ich tata to zwykły literat. Jego ulubionymi filozofami byli Rousseau i Pascal. Na starość przyznawał się, że często myśli po francusku, bo łatwiej mu się wysłowić w tym języku.

Fakt pozostaje wszak faktem: jedyny człowiek, który w latach chłopięcych przyprawił Lowoczkę o nieuleczalny uraz psychiczny, był nie tylko Francuzem, ale wręcz „typowym Francuzem”. Godne uwagi jest zaś to, że na pozostałych braciach Tołstojach Saint Thomas nie wywarł takiego wrażenia. Nikoleńka i Sierioża szczerze go polubili, słuchali bez oporu, korespondowali z nim itp. Nic nam nie wiadomo o konfliktach między starszymi braćmi a francuskim guwernerem.

Przybysz, choć nadano mu przydomek Saint, mógł się szczycić francuskim pochodzeniem, ale już nie szlachectwem. Był nieślubnym synem pewnego podoficera. Ojciec uznał go, gdy Prosper osiągnął wiek osiemnastu lat, ale zdążył już wtedy ukończyć z odznaczeniem szkołę średnią. I oto w Moskwie został nauczycielem w rodzinie rosyjskich arystokratów z dziada pradziada i nie tylko uzyskał władzę nad ich dziećmi, ale też zastrzegł ją „w umowie”.

Został guwernerem u Tołstojów, kiedy dzieci, wcześniej osierocone przez matkę, straciły również ojca. Pojawienie się Francuza w domu na stałe nie tylko zbiegło się ze zgonem Nikołaja Iljicza, ale w znacznym stopniu zostało nim spowodowane. Kiedy Nikołaj Iljicz jeszcze żył, Saint Thomas był dochodzącym nauczycielem francuskiego. Wszystkim się spodobał. Lew Tołstoj pisze w konspekcie Wspomnień, że sam z początku „zachwycał się kulturą i starannością Saint Thomasa”.

O tym, że Francuz był człowiekiem nieprzeciętnym, czy jak powiedzielibyśmy dzisiaj, postacią charyzmatyczną, świadczy choćby to, że latem 1835 roku przypłynął do Rosji jako ktoś zupełnie nieznany, a zimą, po przyjeździe do Kijowa, od razu dostał posadę sekretarza hrabiego Wasilija Lewaszowa, ówczesnego gubernatora generalnego guberni czernihowskiej, połtawskiej i charkowskiej. Wasilij Lewaszow był bliskim współpracownikiem cara Mikołaja I i bohaterem wojny 1812 roku. Przeszedł cały szlak bojowy aż do Paryża, ale tak samo jak Thomas był nieślubnym dzieckiem, pozamałżeńskim synem wielkiego łowczego. Tytuł hrabiowski otrzymał dopiero w 1833 roku za wyjątkowe zasługi, w tym samym czasie został generałem kawalerii. Takie wspólne niełatwe elementy biografii często zbliżają do siebie bardzo odmiennych ludzi. Kiedy jednak hrabia Lewaszow wyjechał z Kijowa (w 1838 roku został członkiem Rady Państwa, a dziesięć lat później jej przewodniczącym), Thomasa ze sobą nie wziął. W 1836 roku Francuz znalazł się w Moskwie jako starszy guwerner w domu Milutinów.

Thomas umiał się podobać. Przypadł do gustu babce Tołstojów Piełagiei Nikołajewnie. To z jej inicjatywy zaproszono go, żeby zamieszkał na stałe w domu, w którym zabrakło męskiej ręki. Babka znalazła w jego osobie zastępcę dla innego guwernera, Niemca Theodora Reussla, z taką czułością opisanego przez Tołstoja w Dzieciństwie i Latach chłopięcych pod nazwiskiem Karola Iwanycza Mejera. Reussel był poczciwym pijanicą, niemieckie cechy zachował jako swego rodzaju atawizm, z którego wszyscy Tołstojowie dobrodusznie się podśmiewali. Nie dałoby się o nim powiedzieć, że jest „typowym Niemcem”. Jego opowieści o życiu w Niemczech, służbie w wojsku w czasach wojen napoleońskich i smutnych przejściach we francuskiej niewoli były gorzkie i poruszające. Tak głęboko zapadły w duszę małego Lwa, że później poświęcił im w Latach chłopięcych całe trzy rozdziały pod wspólnym tytułem Historia Karola Iwanycza. Dla Tołstoja Reussel jest antytezą Saint Thomasa. Ten ostatni, nawet jeśli nie pogardza Rosją, to patrzy na nią z góry. Reussel jest Niemcem, który zatracił niemieckie korzenie. W Niemczech nie potrafiłby się odnaleźć. Rosja stała się jego ojczyzną. A nawet nie tyle Rosja, ile Jasna Polana. Dzieci Tołstojów stały się jego dziećmi, bez których nie umiałby żyć. Ostatecznie umarł w Jasnej Polanie i został pochowany obok rodzinnego grobu Tołstojów.

Karol Iwanycz w Latach chłopięcych otwarcie dąsa się na babkę za to, że przez Francuza wyganiają go z domu. Zdaniem babki St.-Jerome (pod takim imieniem w powieści występuje Thomas) „to przynajmniej gouverneur, który zrozumie, jak należy wychowywać des enfants de bonne maison, a nie prosty menin, piastun, który najwyżej nadaje się do tego, żeby je prowadzić na spacer”. Oto w dwóch słowach różnica między Reusslem a Thomasem: pierwszy jest „piastunem”, drugi – guwernerem.

W Latach chłopięcych ojciec zaprasza Francuza do domu pod naciskiem babki, swojej matki. Jednoczesna obecność dwóch mężczyzn o silnym charakterze, z których jeden był gospodarzem, a drugi – tylko pracownikiem najemnym, osłabia konflikt, który istniał między nimi w rzeczywistości. Saint Thomas zaczął rządzić dziećmi Tołstojów po śmierci Nikołaja Iljicza w 1837 roku. Oczywiście nie zastąpił im ojca, ale jego wpływ na chłopców pozbawionych męskiej ręki znacznie wzrósł. A usunięcie z domu „piastuna” wyniosło Francuza na niedościgłe wyżyny.

W odróżnieniu od Reussla Saint Thomas wcześnie postarał się o to, by nic nie podważało jego autorytetu. Zachował się jego list do Piełagiei Nikołajewny, w którym ustalał on warunki swojej pracy: własny pokój, służący, tysiąc pięćset rubli rocznie w asygnatach, wypłacane co kwartał. Najważniejszy w liście jest wszakże fragment, w którym guwerner domaga się praktycznie nieograniczonej władzy nad dziećmi, wyłączając jedynie możliwość wymierzania kar fizycznych. „Żeby bały się mnie i słuchały, muszę mieć pełną władzę i niepodważalny autorytet, do takiego stopnia, żeby na słowa «pan Saint Thomas się o tym dowie» od razu wracał spokój”.

Ten warunek stał się kością niezgody między Saint Thomasem a Lowoczką.

Nie na próżno nazwali go Lwem! Jako jedyny spośród chłopców zbuntował się przeciw guwernerowi.

Ciekawa rzecz. Reussel wbrew zasadom bijał dzieci. Broń Boże, nie rózgą, ale linijką i szelkami. Kiedyś wychłostał Lwa pękiem wierzbowych witek, i to jeszcze poświęconych w Niedzielę Palmową. Nie wzbudziło to jednak w chłopcu takiej nienawiści, jaką czuł do Saint Thomasa (rozdział o nim nosi właśnie tytuł Nienawiść). Tołstoj opisuje także, jak ojciec pewnego razu złapał go mocno za ucho. Zabolało, ale nie poczuł nie tylko nienawiści, lecz nawet urazy. A przecież i w dzieciństwie, i przez całe życie odznaczał się podwyższoną wrażliwością na bodźce dotykowe. Każdy kontakt ze światem zewnętrznym przeżywał o wiele intensywniej niż przeciętni ludzie. Można stwierdzić, że odczuwał świat na własnej skórze.

W dzieciństwie były to przyjemne doznania. „Ze szczególną czułością” całował „białą, żylastą rękę ojca” i był „rozczulony i szczęśliwy”, kiedy ojciec go pieścił. Ukochaną suczkę Miłkę „z przepięknymi czarnymi oczami” czule całował w pysk.

Zapamiętał jednak na całe życie, jak niania ukarała go za to, że wylał kwas na obrus: złapała go i „mimo rozpaczliwego oporu” zaczęła trzeć mu twarz mokrą tkaniną, mówiąc: „Nie brudź obrusa!”. Pęk witek wierzbowych też zapamiętał, a nawet odpadające z nich „kotki”. Z jakiegoś jednak powodu nie uważał tego wszystkiego za przemoc wywołującą „strach i odrazę”.

Strach i odrazę budził tylko Saint Thomas.

Kiedy Reussel, z poczucia krzywdy z trudem powstrzymując łzy, przekazywał dzieci pod jego opiekę, powiedział: „Niech je pan kocha i pieści. Dobrocią wszystko pan osiągnie”. Podkreślił, że Lew „ma wyjątkowo dobre serce, nic z nim się nie zrobi strachem, a wszystko można zrobić dobrocią”. Saint Thomas zaoponował: „Proszę mi wierzyć, mein Herr, że potrafię znaleźć narzędzie, które skłoni ich do podporządkowania się” – i z jakiegoś powodu spojrzał na Lwa. „W spojrzeniu, które w tym momencie na nim zatrzymałem, nie było niczego przyjemnego, ponieważ zachmurzył się i odwrócił”.

W repertuarze „narzędzi” stosowanych przez Saint Thomasa było i takie: chłopcu, który coś przeskrobał, kazał przed sobą uklęknąć i prosić o przebaczenie. Guwerner, „wypinając pierś i robiąc wspaniały gest ręką, wołał tragicznym głosem: A genoux, mauvais sujet![21]”.

Z Lwem to się jednak nie udawało. Chłopiec, który znosił kary wymierzane nie tylko przez ojca, ale i przez „piastuna”, a nawet nianię wywodzącą się z chłopów pańszczyźnianych, nie godził się na upokorzenie.

Kiedyś Saint Thomas siłą zmusił Lwa do uklęknięcia, przyciskając go do ziemi. Chłopiec o tym nie zapomniał.

Pewnego razu Tołstojowie spędzali wieczór w rodzinnym gronie. Dzieci dokazywały w swoim pokoju. Nagle wszedł guwerner i powiedział do Lwa, że nie ma prawa się bawić, bo rano źle nauczył się lekcji. Powinien wyjść. Lew nie tylko nie wypełnił polecenia, ale zuchwale zachował się wobec Thomasa na oczach pozostałych dzieci. Francuz się wściekł. „C’est bien, już kilkakrotnie obiecywałem, że cię ukarzę, od czego chciała cię ustrzec twoja babcia; ale teraz widzę, że nic cię nie zmusi do posłuszeństwa prócz rózeg, na które tym razem zasłużyłeś całkowicie”.

Mowa była o jedynym sposobie oddziaływania na dzieci, który w rodzinie Tołstojów wyjęto spod prawa. Saint Thomas w liście do Piełagiei Nikołajewny obiecał, że nigdy nie ucieknie się do kar fizycznych wobec dzieci, i zapewniał, że „z pomocą Boga, ojca sierot” osiągnie sukces wychowawczy bez rózeg. Słowo „Bóg” często zresztą powtarzało się w tym liście, choć Saint Thomas, podobnie jak Piełagieja Nikołajewna, nie odznaczał się szczególną pobożnością. Należy to raczej złożyć na karb jego zamiłowania do górnolotnych zwrotów, które tak raziło Lwa. Od małego miał wyjątkowe wyczucie fałszu.

Pomimo oporu chłopca Saint Thomas zaprowadził go do komórki i zamknął na klucz, zapowiedziawszy, że przygotuje rózgi. Nie ośmielił się wprowadzić w życie tej zapowiedzi, ale Lew na zawsze zapamiętał godziny spędzone w zamknięciu w oczekiwaniu kary. „Doświadczyłem okropnego uczucia oburzenia i wstrętu nie tylko do St. Thomasa, ale i do tej przemocy, której chciał mnie poddać. To wydarzenie było może przyczyną owego wstrętu do wszelkiej przemocy, jaki odczuwałem przez całe życie”.

W komórce Lowa obmyślał rozmaite formy zemsty. Przyszło mu nagle na myśl, że Opatrzność jest niesprawiedliwa. „Przecież chyba nigdy nie zapomniałem o porannej ani wieczornej modlitwie, więc za cóż tak cierpię? Mogę stwierdzić z całą stanowczością, że pierwszy krok ku religijnemu zwątpieniu, które trapiło mnie w okresie moich lat chłopięcych, zrobiłem właśnie wtedy”.

Przypuśćmy, że jest to naciągnięte. Lata chłopięce powstały piętnaście lat po tym incydencie. Ale jedna rzecz jest ciekawa. Wśród dzieci zaproszonych na uroczystość do domu Tołstojów był prawie na pewno rówieśnik Lwa – Władimir Milutin, którego zawsze przyprowadzano do Tołstojów z okazji różnych świąt. Jego starszy brat Dmitrij będzie za Aleksandra II ministrem wojny. Władimir zaś zostanie jednym z wybitnych działaczy rosyjskiego liberalizmu, a jego artykuł Proletarii i pauperizm w Anglii i Francii [Proletariusze i bieda w Anglii i Francji] docenił jeszcze Wissarion Bieliński. Ten sam Władimir Milutin zostanie wspomniany w Spowiedzi Tołstoja jako Wołodieńka M.

Pamiętam, że gdy miałem jedenaście lat, pewnej niedzieli odwiedził nas uczeń gimnazjum, Wołodia M. (nie żyje od dawna) i oznajmił nam najnowszą nowinę: odkrycie, którego dokonał w szkole. Odkrył tam, że Boga nie ma, a wszystko, czego nas o Nim uczono, to czyste wymysły (było to w roku 1838). Pamiętam, jak ta informacja zainteresowała moich starszych braci. Wezwali mnie do swego grona i wszyscy, jak sobie przypominam, bardzo poruszeni, przyjęliśmy ją jako coś interesującego i całkiem prawdopodobnego.

Wołodia Milutin został pierwszym rosyjskim podopiecznym Saint Thomasa. To właśnie od Milutinów zwabiła Francuza do swego domu Piełagieja Nikołajewna, obiecawszy hojniejsze wynagrodzenie. Ale nawet kiedy został guwernerem u Tołstojów, nadal uczył Wołodię Milutina jako dochodzący.

Zbyt odważne byłoby oczywiście stwierdzenie, że Francuz wpajał swoim uczniom ateizm. Sądząc jednak po tym, że po powrocie do Francji w latach czterdziestych został jednym z aktywnych uczestników rewolucji 1848 roku, należy przypuścić, że jego osobiste poglądy dalece odbiegały od religijności i nie mogły się stać podstawą do wychowywania w duchu prawosławia.

Saint Thomas był jednak dobrym nauczycielem i guwernerem. W domach moskiewskiej arystokracji go dzięki temu rozchwytywano. Nie tylko uczył francuskiego i łaciny, ale też wpajał swoim podopiecznym zamiłowanie do porządku. Wszyscy zauważali, że odkąd nastał, pokoje chłopców zaczęły wyglądać schludniej. Troszczył się o rozwój fizyczny podopiecznych, Nikołaja i Siergieja prowadził do Maneżu na gimnastykę i lekcje jazdy konnej. Dzieciom bardzo się to podobało. Do najgorszych kar należał tymczasowy zakaz chodzenia do ujeżdżalni.

Saint Thomas jako jedyny z nauczycieli zauważył pisarski talent Lwa i z całego serca radził go rozwijać. Wysoko cenił jego próby poetyckie. „Ten chłopczyk ma głowę – mawiał – to mały Molier”.

W późniejszych latach Tołstoj zmienił stosunek do niego, wspominał go nawet z wdzięcznością. W 1894 roku z pomocą znajomego francuskiego pisarza i tłumacza Jules’a Legrasa próbował odnaleźć dawnego guwernera we Francji, ale bezskutecznie. Pierwsze uwięzienie i oczekiwanie chłosty tak mu się jednak wryły w pamięć, że w 1896 roku pisał w dzienniku:

Żyję. Jest wieczór, po 4. Leżę i nie mogę zasnąć. Serce mnie boli. Jestem zmęczony. Słyszę przez okno, jak grają w tenisa, śmieją się. Sonia pojechała do Szenszynów. Wszystkim jest dobrze. A mnie coś dręczy i nie mogę dać sobie rady. Uczucie podobne do tego, kiedy St. Thomas zamknął mnie na klucz i słyszałem ze swojej ciemnej komórki, jacy wszyscy byli weseli i śmiali się.

Nawet w sędziwym wieku nie mógł zapomnieć o tej karze! A przecież nie tylko nie został wychłostany, ale i odniósł zwycięstwo nad guwernerem. Choć Saint Thomas pogroził, że przez krnąbrność Lwa odejdzie z domu Tołstojów, nie zrobił tego i później już starał się nie zwracać szczególnej uwagi na małego buntownika.

Powodem takiego ostrego konfliktu było prawdopodobnie nie tyle zachowanie Francuza, ile charakter skrzywdzonego.

Oto najpierwsze wrażenie o ziemskim bytowaniu, które Tołstoj zapisał w niedokończonym szkicu Moja żyzn’ [Moje życie]:

Jestem związany, chciałbym wyprostować ręce, ale nie mogę. Krzyczę, płaczę, krzyk ten jest nieprzyjemny dla mnie samego, nie mogę jednak przestać. Ktoś stoi pochylony nade mną, nie pamiętam, kto to taki, wszystko dzieje się w półmroku, pamiętam jednak, że jest ich dwoje, a mój krzyk na nich działa: budzi w nich lęk, ale mnie nie rozwiązują, jak bym chciał, krzyczę więc jeszcze głośniej. Wydaje się im, że tak trzeba (żebym był związany), a ja wiem, że nie, nie trzeba, chcę im to udowodnić, zachłystuję się krzykiem wstrętnym mnie samemu, ale niemożliwym do powstrzymania. Czuję niesprawiedliwość i okrucieństwo nie ze strony ludzi, bo oni mnie żałują, ale ze strony losu, i żal mi samego siebie.

Być może takiego samego uczucia doświadczał zamknięty w komórce: „Wydaje im się, że tak trzeba [...], a ja wiem, że nie trzeba”.

Tołstoj powinien właściwie być wdzięczny zarozumiałemu Francuzowi. To przecież on pierwszy naprowadził go na myśl, jak odnieść zwycięstwo nad przemocą. Wszystkie plany zemsty na Saint Thomasie, które chłopiec obmyślał w komórce, okazały się nieudane, ponieważ były powtórzeniem działań jego kata: „St.-Jérôme pada na kolana i prosi o przebaczenie”. Ale czy jest sens rzucać wroga na kolana po tym, jak samemu się klęczało? Nie godzi się stosować przemocy, żeby się z nią uporać.

Widmo zarozumiałego Francuza prześladowało Lwa Tołstoja przez całe życie.

„Ale nie chcę” – tak kończy się jego wzmianka o Saint Thomasie z 31 lipca 1896 roku. „Trzeba znosić poniżenie i być dobrym. Potrafię”.

ROZDZIAŁ 4

PEWNEGO RAZU W KRONSZTADZIE

Szedł otoczony zbitą gromadą ludzi, jakby mało brakowało, żeby się przewrócił, ale on zdawał się na wolę tego tłumu i był przez niego unoszony, a jednocześnie odnosiło się wrażenie, że ciągnie tłum za sobą.

Jewgienij Posielanin

Nie spodziewali się

W połowie lat pięćdziesiątych XIX wieku pojawiła się na ulicach Kronsztadu dziwna postać budząca zdumienie mieszkańców miasta. Wieczorami widywano młodego kapłana przypominającego wiejskiego batiuszkę, który przemierzał ulice z rękami skrzyżowanymi na piersi, patrząc przed siebie gorejącym, niewidzącym wzrokiem. Czasami chodził boso.

Gdybyż to jeszcze działo się w Petersburgu... W Kronsztadzie jednak funkcjonowała wówczas tylko jedna „cywilna” cerkiew – sobór Andrzeja Pierwszego Powołanego. Oficerowie i marynarze szukali duchowego wsparcia w swoich „resortowych” świątyniach, a wielki Sobór Morski dopiero zaczynano budować[22].

Nic dziwnego, że nowy batiuszka, który zachowywał się tak ekscentrycznie, a w opinii nielicznej miejskiej elity wręcz nieprzyzwoicie, od razu wzbudził powszechne zainteresowanie. Jedni uznali go za jurodiwego, świętego szaleńca, inni za zwykłego wariata.

Sobór św. Andrzeja Pierwszego Powołanego – ozdoba Kronsztadu. Zaprojektowany przez architektów Andriejana Zacharowa i Aleksieja Akutina. Kamień węgielny pod budowę położono w 1805 roku w obecności cara Aleksandra I, poświęcenie nastąpiło w 1817 roku. Ojciec Jan pełnił w nim posługę kapłańską od 1855 do 1908 roku. W 1932 roku sobór został zburzony, na jego miejscu wzniesiono pomnik Lenina. Dziś znajduje się tam kamień pamiątkowy.

Nie spodobał się duchownym soboru Świętego Andrzeja, a zwłaszcza jego proboszczowi Traczewskiemu, którego drażniło to, że nowy kapłan chciał codziennie odprawiać liturgię. Żeby ostudzić zapał podwładnego, proboszcz zabierał ze sobą do domu antymins[23].

Nowicjuszowi i inne kłody rzucano pod nogi. Nie polubił go kronsztadzki szef policji Gołowaczow, ponieważ batiuszka zaczął zbierać wokół siebie miejscowe męty i pijaniców i szybko zyskał popularność wśród wszelakiej biedoty.

Należy jednak powiedzieć kilka słów o Kronsztadzie.

Biograf ojca Jana Kronsztadzkiego Nikołaj Bolszakow zauważa:

Kronsztad w czasach, kiedy znalazł się w nim ojciec Jan, był miastem szczególnym. Służył jako miejsce administracyjnej zsyłki występnych obywateli wyjętych spod prawa, głównie mieszczan i wszelkiej hałastry. Ludzi tych nazywa się „podgrodzkimi”, a w czasach, które tu opisuję, bardzo dawali się oni we znaki mieszkańcom miasta. Nocą nie zawsze można było bezpiecznie chodzić po ulicach – można było paść ofiarą napadu lub grabieży.

Kapelan kronsztadzkiej cerkwi więziennej P.P. Lewitski uzupełniał informację o „podgrodzkich”: „Podgrodzcy” byli prostymi robotnikami – węglarzami, tragarzami itp. A dla mieszkańców Kronsztadu byli to pijacy, żebracy, łachmaniarze, bezdomni, ale jednak mieszczanie.

Przeczy to naszym obecnym wyobrażeniom o twierdzy Kronsztad i jej bohaterskiej, tragicznej historii, ale trzeba zdawać sobie sprawę, jak wyglądała ówczesna sytuacja. Ojciec Jan rozpoczął służbę nie tylko w forpoczcie floty ochraniającej „okno na Europę”, ale i w mieście portowym, małej, północnej Odessie, bez rozmachu i bogactwa tej prawdziwej, za to z elementem kryminalnym, zawsze aktywnym w tego rodzaju miastach. W Kronsztadzie odbywały się przeładunki wielkich statków handlowych, które nie mogły podpłynąć Newą do Petersburga. Na oddzieloną od niego wyspę zsyłano ludzi podejrzanej konduity i zwykłych przestępców, żeby nie zagrażali stolicy. Panowało tu bezrobocie, szerzyły się pijaństwo, kradzieże i prostytucja.

„Jakie straszne rzeczy dzieją się u nas w Kronsztadzie: kapitana zagranicznego statku zabili i okrwawionego, poturbowanego wrzucili do kanału. Inny przypadek: dwóch oszustów, uciekając przed policją, popchnęło starca, który zmarł na miejscu. Jakie pijaństwo! Rozpusta! Swawole!” – w dzienniku ojca Jana nie brak przepojonych gniewem opinii o mieście.

„Na naszej małej wysepce szatan najwidoczniej tron swój postawił” – pisał w 1857 roku. Najwidoczniej – a więc wszyscy to widzą.

W akademii teologicznej przyszły ojciec Jan marzył, by nawracać dzikie, pogańskie plemiona Ameryki. Ale poczuł w sobie misjonarza właśnie tutaj, blisko stolicy Imperium Rosyjskiego. I zachował się tak, jak postąpiłby na jego miejscu prawdziwy misjonarz: udał się w samo serce zła, na jego najbardziej widoczny obszar – do dzielnic nędzarzy. Zrobił coś, czego nie powinien robić początkujący kapłan, który ma nadzieję na karierę i awans. Z punktu widzenia kronsztadzkiej elity jego postępowanie przynosiło ujmę stanowi kapłańskiemu. Udał się między pijaków, największych rozpustników, najbardziej beznadziejny element, by krzewić wartości moralne.

Pogrążył się w błocie.

„Nie brzydzi się grzechem, nie boi się skalać cudzym brudem” – pisał o nim hieromnich Michaił (Siemionow). „Kocha każdego człowieka w jego grzechu i pohańbieniu”.

Ale w tym środowisku też na niego nie czekano. Dobrowolne wizyty kapłana w zakazanych dzielnicach nie wpisywały się w tradycyjne stosunki między klerem a parafianami. Nędzarze powinni gromadzić się w kruchcie, do księdza przychodzi się na trzeźwo, w porządnym ubraniu. Kto to widział, żeby kapłan sam chodził do nędzarzy i pijaków!

Pewien rzemieślnik z Kronsztadu wspominał po latach:

Miałem wtedy dopiero dwadzieścia dwa, dwadzieścia trzy lata. Miałem rodzinę, dwoje dzieci, starszy skończył trzy lata. Wcześnie się ożeniłem. Pracowałem i zaglądałem do butelki. Rodzina głodowała. Żona w tajemnicy żebrała po ludziach. Mieszkaliśmy w nędznej budzie na skraju miasta. Raz wróciłem do domu nie całkiem pijany. Widzę, że młody batiuszka siedzi, trzyma na rękach mojego syneczka i coś do niego mówi, tak czule. A dzieciaczek uważnie słucha... Chciałem zrobić awanturę: patrzcie no, gdzie go przyniosło, ale spojrzał tak łagodnie, a przy tym z powagą, że od razu się powstrzymałem. Wstyd mi się zrobiło. Spuściłem wzrok, a on patrzy, jakby w samą duszę zaglądał. Zaczął mówić. Nie śmiem przekazać wszystkiego, co powiedział. Mówił, że w mojej chatce jest raj, bo tam, gdzie są dzieci, zawsze będzie ciepło i dobrze, i że nie trzeba tego raju zamieniać na knajpiane zamroczenie. Nie obwiniał mnie, wszystko usprawiedliwiał, tylko do mnie te usprawiedliwienia jakoś nie przemawiały.

Ojciec Jan przyjął zasadę, że chodził po ulicach i modlił się między jedenastą a dwunastą w nocy, kiedy przyzwoici ludzie siedzieli w domach. Dlatego zaczęto go widywać, jak krążył po mieście z rękami skrzyżowanymi na piersiach. Podczas tych przechadzek miał zwyczaj zaglądać „za ogieńkiem”, to jest zachodzić do ubogich domostw, gdzie paliło się światło i być może zdarzyło się jakieś nieszczęście. Naoczny świadek opowiadał:

Przychodzi ojciec Jan do ubogiej rodziny, widzi, że nie ma komu pójść nawet po jedzenie, bo z jednego kąta dobiegają bolesne jęki chorej matki, z drugiego zaś niemilknący płacz głodnych, zziębniętych, chorych dzieciaczków. Ojciec Jan sam idzie do sklepiku, żeby zaopatrzyć ich w zapasy żywności, idzie do apteki po lekarstwo albo sprowadza doktora, jednym słowem, otacza nieszczęsną rodzinę opieką jak najbliższy krewny, nie zapominając oczywiście o pomocy materialnej, zostawiając swoje ostatnie kopiejki, których wtedy miał jeszcze bardzo mało.

Zdarzało się, że po takich wizytach ojciec Jan wracał do domu nie tylko bez pieniędzy, ale i boso. Litościwi parafianie przynosili potem matuszce Jelizawiecie Konstantinownie buty męża. Weź, mówili, twój je oddał, boso poszedł do domu, a myśmy odkupili. Nie uchodzi, żeby tak się pokazywał.

Jeden z biografów ojca Jana zauważy później: to pierwszy kapłan, który nie prosił o pieniądze, ale je rozdawał.

Jan Kronsztadzki w ogrodzie z żoną Jelizawietą Konstantinowną Siergijewą (z domu Nieswicką). Wieś Martyszkino w guberni petersburskiej, lata dziewięćdziesiąte XIX wieku.

Było to wszystko godne podziwu, ale i dość ekscentryczne. Gdyby wszyscy duchowni w samym choćby Kronsztadzie zaczęli tak postępować, nie wiadomo, do czego by doszło. Niektóre uczynki ojca Jana przekraczały granice rozsądku. Można go było na przykład zastać przy praniu w domu ubogiej kobiety, która musiała iść do pracy, żeby nakarmić dzieci. Robił u niej za niańkę i gospodynię. Tymczasem matuszka Jelizawieta Konstantinowna musiała złożyć do władz kościelnych podanie z prośbą, żeby wypłacano jej pensję męża, bo inaczej nie zostałoby z niej ani grosza. Między innymi z tego powodu ojciec Jan zaczął uczyć religii w miejscowym gimnazjum: żeby mieć pieniądze, które mógłby rozdawać. Według niektórych świadectw potrafił w przypływie altruizmu zdjąć z siebie i oddać komuś własną riasę. Latem zbierał wokół siebie na dworze dzieci i dorosłych, z którymi prowadził umoralniające rozmowy – całkiem jak pastor protestancki. Ale przede wszystkim irytował przeora, życząc sobie codziennie odprawiać liturgię. Jednym słowem, przejawiał ambicje, jakich nie spodziewano się po młodym kapłanie, synu ubogiego diaczka z Sury. Pokazał, że ma charakter.

O charakterze tym świadczyło już jego pierwsze kazanie. Nie było to wystąpienie początkującego księdza, ale kogoś, kto jest świadomy powagi kapłaństwa.

Świadom jestem wzniosłości tego stanu i związanych z nim obowiązków; czuję, jak bezradny jestem i niegodny, by sprawować najzaszczytniejszą na świecie służbę kapłańską, ale liczę na łaskę i miłość Bożą, chorych uzdrawiającą i ubogich obdarzającą. Wiem, co może sprawić, bym stał się mniej lub bardziej godzien tego stanu i miana. To miłość do Chrystusa i do was, ukochani bracia moi. Dlatego Pan, nadając uczniowi, który się Go zaparł, miano apostoła, trzy razy zapytał go: „Czy Mnie miłujesz?”, a po każdej odpowiedzi „Tak, Panie! Ty wiesz, że Cię miłuję” powtarzał: „Paś owieczki Moje” [J 21,15–17].

Na takie wyżyny wynosił ojciec Jan miano kapłana. Na apostolskie! W swoim dzienniku zalicza kapłanów do stanu anielskiego i mówi o ich bezpośredniej bliskości z Bogiem. To pierwsi pośrednicy między Bogiem a ludźmi.

Nasze zadanie – służba ludzkiemu zbawieniu – wielkie jest i godne. Musimy być całkowicie oddani swojej pracy, nie myśleć o pieniądzach, o jedzeniu i ubraniu. Ci, którym służymy, powinni nagradzać nas ze swojego majątku za nasze nieocenione dla nich wysiłki. I nigdy nie powinni nam tego wymawiać, gdyż jeżeli my dla was dobra duchowe posialiśmy, to cóż wielkiego, jeżeli wasze ziemskie dobra żąć będziemy? [1 Kor 9,11][24]

Ktoś mógłby w tym dostrzec sprzeczność: ojciec Jan oddawał przecież parafianom ostatnie kopiejki, pozbawiając własną rodzinę środków utrzymania. Sprzeczności tu jednak nie było. Tak jak po prostu oddaje, tak i przyjmuje te „dobra”, nie nadając im żadnego szczególnego znaczenia, zgodnie z przysłowiem „Bóg dał, Bóg wziął”.

„Jakże osobliwie Pan nagrodził mnie dzisiaj za jałmużnę!” – odnotowuje w dzienniku. „Dałem rubla jednej ubogiej kobiecie, drugiej i trzeciej – i wszystkie Pan Bóg mi wieczorem zwrócił. Sługa boża przyniosła trzy ruble za spowiedź”.

Pobieranie opłaty za spowiedź uważał jako kapłan za rzecz tak naturalną, jak akuszerka pobieranie opłaty za poród. „Spowiedź to bóle porodowe. Tak jak babki pomagają przy porodzie, żeby matka pomyślnie wydała dzieciątko na świat, tak i kapłani powinni pomagać ludziom dręczonym bólami narodzin duchowych, żeby ci pomyślnie wydali z siebie grzechy, te płody piekielne, te dzieci babilońskie, które trzeba rozbić o kamień, jakim jest Chrystus” – napisał w dzienniku w 1862 roku.

W dzienniku młodego kapłana Jana Siergijewa uderza połączenie mądrości i naiwności. Czasami ojciec Jan rozumuje jak wiejski chłopiec, który nasłuchał się „mądrości” niewykształconych bliskich i wyznaje wszelkie zabobony. „Pępek u człowieka znajduje się naprzeciwko tego miejsca, gdzie duchowe serce” – wyjaśnia z całą powagą w 1859 roku świeży absolwent Petersburskiej Akademii Teologicznej i kandydat teologii. Innym razem oznajmia, że wygnał z siebie diabła, „gdy żegnając się znakiem krzyża, przycisnął mocno brzuch” (3 marca 1858 roku). Albo dokonawszy wątpliwych wyliczeń, dochodzi do wniosku, że „wszystkich aniołów jest dziewięćdziesiąt dziewięć septylionów”.

Ale są tam też głębokie przemyślenia i zapadające w pamięć obrazy godne artysty.

„Wtedy otworzyły się oczy im obojgu i poznali, że są nadzy. Spletli więc liście figowe i zrobili sobie przepaski” [1 Mojż 3,7]. Takie były początki odzieży; popatrz, jakie proste i co kazało człowiekowi się przyodziać. I jak dzisiaj odeszliśmy od prostoty ubierania się i jak zmienił się sam jego cel: ubieramy się nie po to, żeby okryć swoją nagość, ale głównie dlatego, żeby się przyozdobić, popisać. Czymże się tak popisujemy? Bandażem na ranie.

Najważniejsza w człowieku jest dusza niewidzialna. Jeśli stan sił duchowych tego niewidzialnego pierwiastka zgodny jest z Pierwszą, Najwyższą Przyczyną, z której wypływa życie i błogość, to i temu niewidzialnemu, marnemu pierwiastkowi naszemu, czyli duszy, jest dobrze: czuje pokój i harmonię swoich sił, a to daje jej szczęśliwość; jeśli jednak zgody takiej nie ma, bo siły duszy są fałszywie nakierowane – wtedy bywa jej źle, ciężko, odczuwa, jak całą istotę rozdziera walka różnorodnych sił, które wzajemnie się sobie sprzeciwiają, przede wszystkim zaś czuje przewagę jakiejś przygniatającej, złej siły zewnętrznej.

Ojciec Jan napisał te słowa w 1857 roku, gdy od dwóch lat pełnił posługę kapłańską. Lew Tołstoj, żeby dojść do koncepcji związku człowieka z Bogiem jako małej cząstki z nieograniczonym wszystkim, potrzebował ponad dwudziestu lat.

We wczesnych dziennikach ojca Jana znajdziemy zdumiewająco wiele fragmentów świadczących o jego powinowactwie duchowym z Lwem Tołstojem. Ale nie z Tołstojem z lat pięćdziesiątych, sześćdziesiątych czy nawet siedemdziesiątych, lecz z tym, który doznał przełomu duchowego. Nie ulega wątpliwości, że pod względem rozwoju ducha ojciec Jan Kronsztadzki znacznie wyprzedził swego wielkiego rówieśnika. Co najmniej o ćwierć wieku. Pominął w swoim życiu prawie trzydzieści lat duchowych i moralnych rozterek i wątpliwości, które tak męczyły Tołstoja, ale i dzięki którym ten ostatni stał się wielkim pisarzem światowej sławy, autorem Dzieciństwa, Kozaków, Wojny i pokoju oraz Anny Kareniny.

„Dostrzegaj wszystkich ludzi w bezmiernie kochającym ich Bogu, a jeśli miłujesz Go szczerze, łatwo ci będzie kochać wszystkich ludzi, wybaczając im wady” – pisze ojciec Jan, wyrażając myśli podobne do tych, które znajdujemy na kartach dziennika późnego Tołstoja.

Na długo przed Tołstojowskim „przełomem” ojciec Jan mówi o Królestwie Bożym wewnątrz nas, przeciwstawiając prawdziwą wiarę zewnętrznemu pojmowaniu Boga. Wcześniej niż Tołstoj krytykuje naukę, sztukę, emancypację kobiet itd. Podobny jest do późnego Tołstoja także w tym, że woli ludzi prostych od wykształconych.

Te grube rysy twarzy, ta smagłość cery i szorstkość rąk to ślady mozolnej, codziennej pracy, wykonywanej niekiedy w palącym słońcu. Ta matowość oczu to ślady łez często przelewanych nad własną biedą. O, jakże wolę te grube, ciemne twarze prostych wieśniaków od delikatnych, białych lic; te szorstkie, ciemne ręce od delikatnych, białych dłoni mieszkańców miast, przywykłych do tego, że czas upływa im głównie na próżniactwie i w roztargnieniu albo na zajęciach lekkich w porównaniu z wiejską pracą.

Tak pisze w dzienniku w 1859 roku, kiedy Tołstoj przegrywa półtora tysiąca rubli w bilard, żeby pokryć długi, sprzedaje część majątku Szczerbaczowka, który otrzymał po śmierci starszego brata Dmitrija, czas mu upływa wśród „chandry, bezładu, irytacji, rozleniwienia”, kontynuuje związek z zamężną chłopką Aksinią Bazykiną, a swoje gospodarskie obowiązki w Jasnej Polanie nazywa „śmierdzącym ciężarem”, który „zawisł m[u] na szyi”.

Ponad dwadzieścia lat potrzebował Tołstoj, żeby, osiągnąwszy dojrzałość, dostrzec potworne wrzody miejskiej cywilizacji: nędzarzy, małoletnie prostytutki, starców zamarzających na śmierć na oczach ludzi. Musiało upłynąć prawie ćwierć wieku, żeby dojrzał do napisania opowieści Czym żyją ludzie, w której szewc oddaje nagiemu włóczędze swój półkożuszek, a włóczęga okazuje się Aniołem.

Z punktu widzenia teologii dogmatycznej podobieństwo idei wczesnego ojca Jana i późnego Tołstoja jest oczywiście wątpliwe. Obaj czerpią z różnych źródeł i dochodzą do odmiennych wniosków. Mówiąc o Królestwie Bożym wewnątrz nas, ojciec Jan bezpośrednio kojarzy to z Eucharystią. Nieprzypadkowo w cytacie z Ewangelii używa archaicznej formy wnutr’ zamiast wnutri. Miłość do ludzi jest u niego na drugim miejscu po miłości do Boga: kochasz Boga, pokochasz też ludzi. U Tołstoja występuje na pierwszy plan: kochasz ludzi, to znaczy, że kochasz też Boga.

Te różnice dogmatyczne mają oczywiście ogromne znaczenie, jeśli chcemy porównać ojca Jana i Lwa Tołstoja jako filozofów chrześcijańskich. Nie to nas jednak interesuje, ale ogólny kierunek ich ewolucji. Późny Tołstoj zaczynał swoje poszukiwania teologiczne z tego punktu startowego, w którym Jan Kronsztadzki znajdował się już w połowie lat pięćdziesiątych. Z drugiej strony doświadczenie życiowe ojca Jana, w odróżnieniu od Tołstoja, było raczej ubogie, ograniczone ścianami seminarium i akademii. Nie wiedział, co to znaczy żyć w majątku, służyć w wojsku, nie obcował z możnymi tego świata i bardzo długo patrzył na nich z czcią i pokorą.

W 1858 roku zapisał w dzienniku sen, który nazwał „błogim”. Sen ten dokładnie oddaje rozterki duchownego pochodzącego z nizin społecznych.

Widziałem we śnie świętej pamięci cara Mikołaja (jak gdyby wciąż był żywy). Podczas inspekcji królestwa zawitał do domu jednego ze swoich protegowanych, od którego dowiedział się o moim wielkodusznym uczynku, dałem bowiem komuś hojną jałmużnę. Car odniósł się do mojego uczynku z miłością i królewską troską o poddanych, popieścił mnie dobrym słowem, darował mi w nagrodę jakiś papierek, który wziąłem za rubla, kazał mi pójść ze sobą i ugościł mnie herbatą. Tymczasem pokazałem ten papierek jakimś ludziom i okazało się, że to carski bilet, za który mogłem z każdego skarbca pobrać sto sześćdziesiąt rubli srebrem, a niektórzy mówili, że i ponad tysiąc.

Ten „carski rubel”, który można zamienić na nieograniczenie wielką sumę pieniędzy, wywodzi się prosto z ludowych marzeń o „nierozmienialnym rublu”. Widać z tego, że nawet po ukończeniu akademii i obronie pracy magisterskiej z teologii ojciec Jan pozostał w głębi duszy Wanią Siergijewem.

Na tym polegała jego siła, lecz także słabość.

Jeszcze po dwudziestu latach, opisując w liście do krewniaka uroczystość poświęcenia przybudówek do soboru Świętego Andrzeja, wielką wagę przywiązywał do jej strony zewnętrznej i do poszanowania rang:

Nabożeństwo odprawił archijerej – wikarny metropolita Warłaam, mój dawny kolega z Akademii. Byłem u niego jeszcze w lipcu, żeby przyjąć błogosławieństwo i porozmawiać o różnych sprawach. Przyjął mnie bardzo miło, i jako ojciec, i jako kolega. Poświęcenie odbyło się nadzwyczaj uroczyście: zebrało się całe miasto. Zaproszono także Wielkiego Księcia Konstantego Mikołajewicza, ale wymówił się brakiem czasu. Razem ze starostą fundatorem cerkwi pojechałem do Pawłowska do letniej rezydencji Księcia, gdzie spotkał nas zaszczyt rozmowy z Nim samym i Jego małżonką. Po uroczystym nabożeństwie starosta wydał wystawny obiad w siedzibie Klubu Morskiego we wspaniałej sali mogącej pomieścić do tysiąca ludzi. Na obiedzie byli minister spraw morskich Stiep[an] St[iepanowicz] Lesowski, Najprzewielebniejszy, Gubernator, różni Generałowie, dwóch Archimandrytów, [...] całe kronsztadzkie duchowieństwo – prawosławne, katolickie, pastor anglikański, wielu oficerów, kupców.

Zaplecze kulturalne ojca Jana też było ubogie. Literatury pięknej prawie nie czytał, nie interesował się sztuką, bardzo naiwnie pisał o postępie w dziedzinie nauki i techniki, na przykład o elektryczności i parowozach. Przy tym wszystkim nie było w nim nigdy ani krzty zarozumiałości i pychy właściwej ludziom z awansu społecznego. Trzeźwo oceniał swoją sytuację i we wszystkim zdawał się na wolę Bożą.

Jakimże cudem jestem obecnie tym, kim jestem! Dziadek nie miał żadnego wykształcenia, ojciec także, a na mnie spłynęła obfitość światła wiedzy! Jakże stałem się tym, czym nie byli mój rodzic i dziad? Nie mogli mi dać tego, czego sami nie mieli. Dobroczyńco mój, Panie Jezu! Znam Ciebie. Nie ukrywam błogosławieństw Twoich. Dzięki Twojej łasce stałem się tym, kim jestem.

Czy nie oznacza to, że podczas gdy Tołstoj miotał się, nie umiejąc spożytkować cech swojej niezwykłej osobowości, ojciec Jan zdążył przybić do jedynej niezawodnej przystani – Cerkwi prawosławnej – i od razu w jego duszy zapanował pokój?

Nie. Najosobliwsze jest to, że etapy ewolucji „heretyka” Tołstoja i prawosławnego kapłaństwa Iwana Siergijewa prawie dokładnie pokrywają się czasowo.

Na początku lat pięćdziesiątych Iwan Iljicz Siergijew wstąpił do akademii teologicznej. Był to punkt zwrotny w jego życiu. Rozstrzygał się jego los: zostanie zwykłym kapłanem w Surze czy zajdzie dalej? Nie ulega wątpliwości, że gdyby nie akademia, nie byłoby fenomenu Jana Kronsztadzkiego.

Lew Tołstoj na początku lat pięćdziesiątych wyjechał na Kaukaz. To też był zwrotny moment w jego biografii. To jego akademia duchowa. Zaczął tam pisać. Stykał się z prostym ludem – rosyjskimi żołnierzami. Na całe życie zaszczepił sobie pozbawione fałszu spojrzenie na stosunki międzyludzkie, na jedność człowieka z przyrodą. I właśnie tam odnotował w swoim dzienniku pierwsze rozmyślania o Bogu.

W połowie lat pięćdziesiątych Iwan Siergijew został kapłanem, co przesądzi o jego losie już do końca ziemskiej podróży. A właściwie dlaczego tylko ziemskiej? Na ikonach święty sprawiedliwy Jan Kronsztadzki jest wyobrażany z kielichem eucharystycznym (rzadziej z Ewangelią). Wszyscy biografowie ojca Jana określają istotę jego świętości tautologią, w której zawiera się wszak głęboki, ukryty sens: swiatoj swiaszczennik, święty kapłan.

„Świętość kapłana to wyjątkowa cecha, można nawet powiedzieć, że niepowtarzalność zjawiska, jakim był ojciec Jan” – pisze archimandryta Konstantin (Zajcew).

W połowie lat pięćdziesiątych porucznik Tołstoj wrócił z wojny krymskiej, odszedł do rezerwy i wybrał literaturę. Choćby w przyszłości próbował ją porzucić, pozostanie pisarzem do końca swoich dni, nawet w swoich teologicznych poszukiwaniach. Do historii kultury światowej przeszedł jako pisarz (przede wszystkim!). To właśnie te jego dzieła, od których w późniejszych latach próbował się odżegnywać, nazywając je „głupstwami”, przesądzają dziś o jego światowej sławie. Ale tak jak Jan Kronsztadzki nie był tylko kapłanem, lecz – jeśli można się tak wyrazić – kapłanem do sześcianu, tak i Tołstoj poszerzył granice możliwości pisarza. Na tym polega fenomen jego późnej działalności.

Kolejny punkt zwrotny w biografiach obu naszych bohaterów nastąpi na początku lat osiemdziesiątych. Ale o tym później.

Odnotujemy na razie, że w pierwszym okresie swojej służby kapłańskiej ojciec Jan napotkał o wiele więcej trudności niż Tołstoj u zarania pisarskiej kariery. A wątpliwości i wahań przeżywał nie mniej niż wielki pisarz.

Obcy wśród swoich

Rozmaicie można to tłumaczyć, ale fakt pozostaje faktem: hierarchowie Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej nie tylko w jej oficjalnej części (Synod, Pobiedonoscew), ale i w osobie najwybitniejszych autorytetów duchowych (Teofan Pustelnik) długo nie chcieli uznać ojca Jana, widząc w jego osobie niebezpieczne zjawisko.

Zbytnim uproszczeniem byłoby jednak, gdybyśmy uznali, że to Cerkiew była z historycznego punktu widzenia niegotowa. Zgodnie z taką logiką należałoby stwierdzić, że i literatura rosyjska nie była gotowa na przyjęcie późnego Tołstoja z jego poszukiwaniami religijnymi. Odrzuciły go przecież tak różne, lecz jednakowo wybitne autorytety drugiej połowy XIX wieku, jak Turgieniew i Dostojewski.

Turgieniew nazwał styl późnego Tołstoja „błotem nie do przebycia”. W 1880 roku na uroczystości odsłonięcia pomnika Puszkina w Moskwie rozpuścił w środowisku literatów plotkę, że Tołstoj w Jasnej Polanie zwariował. Ale w 1883 roku, umierając w willi Pauline Viardot w Bougival, błagał Tołstoja w niezwykłym ze względu na wewnętrzne męstwo liście, żeby wrócił do literatury.

Dostojewski niedługo przed śmiercią w styczniu 1881 roku zapoznał się z listami Tołstoja do Aleksandry Tołstoj, w których autor Wojny i pokoju wyłożył swoje nowe poglądy. „Nie to, nie to!” – wołał Dostojewski. „Nie aprobował ani jednej myśli Lwa Nikołajewicza” – zauważyła Aleksandra Andriejewna.

Główny problem polegał na tym, że ani Tołstoj po przełomie duchowym, ani ojciec Jan na początku służby kapłańskiej bynajmniej nie reprezentowali fenomenu duchowego, którego rozwój dobiegł końca. Obu można pojąć i w pełni ocenić tylko w procesie rozwoju. Ale i ten proces był na tyle oryginalny i indywidualny, by nie rzec ekscentryczny, że trudno się dziwić, iż budził obawy. Ani w dziejach rosyjskiej Cerkwi, ani w historii rosyjskiej literatury nie widziano dotychczas niczego podobnego.

Pierwszy uczynek ojca Jana na początku służby kapłańskiej zaszokował jego bliskich. Poślubiwszy córkę proboszcza soboru Świętego Andrzeja Jelizawietę Nieswicką, ogłosił, że będzie żyć w celibacie. „Szczęśliwych rodzin, Lizo, jest i bez nas wiele” – powiedział do żony. „A my poświęcimy się służbie Bogu”. Dla dwudziestosześcioletniej Lizy oznaczało to, że będą żyć ze sobą jak brat z siostrą.

Biografowie nader ostrożnie komentują tę decyzję ojca Jana. Można ją zrozumieć w kontekście cerkiewnego powołania, ale z moralnego i ludzkiego punktu widzenia był to wielce okrutny uczynek! „Żona dostąpi zbawienia dzięki rodzeniu dziatek” – pisał w dzienniku w 1857 roku, wkrótce po tym, jak świeżo poślubioną kobietę pozbawił możliwości posiadania dzieci.

Dopiero spoglądając na całą drogę życiową Jana Kronsztadzkiego, zrozumiemy, że inaczej nie mógł postąpić. Ostatecznie i żona na to przystała. Jelizawieta Konstantinowna pogodziła się ze swym losem, męża nazywała „bratem Janem”, zmarła pół roku po nim, wyraziwszy przedtem ostatnią wolę, by pochowano ją u boku męża w monasterze Świętego Jana Rylskiego. Synod po jej śmierci nie wyraził na to zgody.

Współczesna badaczka Nadieżda Kicenko pisze:

Decyzja ojca Jana była czymś wyjątkowym w hagiograficznej tradycji. W żywotach świętych zdarzają się przypadki, kiedy małżonkowie zachowują cnotę albo ślubują, że powstrzymają się od pożycia, ale inicjatywa wychodzi na ogół od żony, nie od męża, a polega zwykle na przekonaniu małżonka, nie zaś na kategorycznej odmowie. Ojciec Jan postanowił jednak jeszcze przed ślubem, że pozostanie prawiczkiem. Narzeczona nie podejrzewała, że podjął taką decyzję. Jak to potraktować? Bez względu na to, jak pragmatyczne względy leżałyby u podłoża zawierania małżeństw wśród duchowieństwa – obie strony miały świadomość, że przyszły mąż odziedziczy parafię teścia – normalne stosunki między mężema a żoną były integralną częścią ich pożycia. Nasuwają się tutaj dwa pytania. Po pierwsze, jeśli ojciec Jan nie miał zamiaru wypełniać obowiązków małżeńskich, to dlaczego w ogóle się ożenił zamiast wstąpić do zakonu? Po drugie, jeśli chciał połączyć codzienne odprawianie liturgii ze służbą parafianom, odziedziczywszy miejsce protojereja Konstantina Nieswickiego w soborze Świętego Andrzeja w Kronsztadzie po ślubie z jego córką, to powinien był uzyskać zgodę narzeczonej przed ślubem, zamiast stawiać ją przed faktem dokonanym.

Nadieżda Kicenko przypuszcza, że ojciec Jan podjął decyzję o dożywotnim zachowaniu czystości jeszcze przed ożenkiem, a wynikła ona z tego, że chciał codziennie odprawiać liturgię.

Znajdował się w niełatwej sytuacji. Żeby objąć parafię, musiał się ożenić z córką protojereja odchodzącego w stan spoczynku – wśród ówczesnego duchowieństwa była to powszechna praktyka. Ale żeby codziennie odprawiać nabożeństwo (a taki cel postawił sobie młody kapłan), musiał zachować wstrzemięźliwość płciową, bo zasady dotyczące udzielania komunii nie dopuszczają obcowania męża z żoną w przeddzień liturgii.

Ojciec Jan rozwiązał ten problem w prosty sposób, samodzielnie podejmując decyzję, nie zasięgając niczyjej rady, jako że nie sposób wyobrazić sobie, by jakikolwiek cerkiewny autorytet pobłogosławił młodego absolwenta akademii teologicznej za tego rodzaju czyn.

Mimo to Nadieżda Kicenko jest zdania, że „mógł przecież przed ślubem powiadomić narzeczoną, iż zamierza zachować cnotę”.

Gdyby jednak Iwan Siergijew oznajmił narzeczonej swoją niezwykłą decyzję, do ślubu by nie doszło. Po pierwsze, nie było to małżeństwo z miłości dwojga młodych ludzi, którzy w praktyce poznali się tuż przed ślubem, ale umowa narzeczonego z ojcem narzeczonej. Nieswicki, oprócz Lizy i dwóch młodszych córek – Aleksandry i Anny – miał jeszcze trzech pełnoletnich synów. Była to zwyczajna, wielodzietna rodzina kapłana. W tym samym roku, w którym Liza wyszła za mąż, zmarła jej matka, Liza została więc najstarszą kobietą w rodzinie. Nie sposób sobie wyobrazić, żeby dziewczyna wychowana w takim środowisku zgodziła się dobrowolnie wieść bohaterski żywot dziewicy przy żywym mężu, który był w jej oczach zwyczajnym absolwentem akademii pochodzącym z rodziny ubogiego psalmisty. Narzeczony nie miał żadnych argumentów, którymi mógłby przekonać przyszłą żonę, żeby z góry przystała na jego decyzję. Mógł ją tylko postawić przed faktem dokonanym, co uczynił.

Wiadomo, że stosunki między ojcem Janem a Nieswickim przez długi czas układały się niełatwo, a powodem było przede wszystkim niezwykłe zachowanie młodego męża. Nikt nie mógł przypuszczać, że Liza poślubia człowieka, który zrewolucjonizuje wyobrażenie o roli i znaczeniu proboszcza w Rosji. Postępowanie ojca Jana zdumiewało o wiele bardziej doświadczonych ludzi.

Najwyższy autorytet duchowny owych czasów, Teofan Pustelnik, uprzedzał Jana Kronsztadzkiego w liście, którego oryginał się nie zachował, ale treść była powszechnie znana w cerkiewnych kręgach, że prowokująca działalność młodego księdza może zakończyć się albo „niczym”, albo „straszliwym upadkiem”, jako że „nikt jeszcze od czasów przyjęcia chrześcijaństwa nie tylko w Rosji, ale i na całym Wschodzie, nie wybrał podobnej drogi, nie będąc mnichem, lecz kapłanem żyjącym poza murami i regułą klasztoru”.

Oberprokurator Świątobliwego Synodu Konstantin Piotrowicz Pobiedonoscew.

Ojca Jana wzywał na dysputę oberprokurator Świątobliwego Synodu Konstantin Pobiedonoscew. Wzywał go też do siebie metropolita petersburski Izydor (Nikolski). Kilka razy kazał mu odprawiać nabożeństwo w swojej obecności, żeby zrozumieć, co niekanonicznego jest w służbie młodego batiuszki, na którego skarżyli mu się duchowni i bogaci parafianie z Kronsztadu. Ale po raz pierwszy kazał mu się stawić z innego powodu, mianowicie skargi Jelizawiety Nieswickiej na samowolną decyzję męża, o której powinien był uprzedzić narzeczoną. Metropolita groźbami nakłaniał ojca Jana do podjęcia współżycia z żoną. Ojciec Jan odparł: „Jest w tym wola Boża, i poznacie ją”.

Ojciec Jan i dzieci

Kto pierwszy poznał się na ojcu Janie? Jak twierdzi hieromnich Michaił, byli to ubodzy oraz dzieci. Ciekawa rzecz, że i Tołstoj, w momencie, gdy jego poszukiwania duchowe przestały się mieścić w ramach eksperymentów literackich, zaczął szukać zrozumienia wśród najmłodszych i otworzył w Jasnej Polanie szkołę dla chłopskiej dziatwy. A stało się to na długo przed przełomem duchowym, już w drugiej połowie lat pięćdziesiątych, czyli dokładnie wtedy, kiedy ojciec Jan zaczynał swoją działalność misjonarską w kronsztadzkich dzielnicach nędzy.

Droga ojca Jana miała od początku paradoksalny charakter. Po tym jak zrezygnował z posiadania dzieci i pozbawił tej możliwości żonę, ruszył na pomoc cudzym, okazując troskliwość i serdeczność, czym podbijał serca „dzieci podziemia”.

Podczas gdy dorośli zastanawiali się, co to za dziwny człowiek pojawił się w mieście, czy to przypadkiem nie szaleniec albo sekciarz, podczas gdy nawet ubodzy brutalnie przepędzali ojca Jana ze swoich domów, gdzie okazał się nieproszonym gościem, on sam, jak wyraził się hieromnich Michaił, uciekał się do metody wypróbowanej przez świętego Leoncjusza z Rostowa. „Kiedy dorośli go przegnali, zwrócił się do dzieci, oddziaływał na ich serce i rozum, za pośrednictwem dzieci przybliżał do Boga ojców i matki; mniej więcej tak samo działał ojciec Jan”.

Porównanie ojca Jana do jednego z dawnych rosyjskich świętych, biskupa Leoncjusza z Rostowa (który z pochodzenia miał być Grekiem), zajmującego się krzewieniem chrześcijaństwa, może się na pierwszy rzut oka wydać słabo uzasadnione. Święty Leoncjusz, który śluby zakonne złożył w Konstantynopolu, po czym przybył do monasteru kijowsko-pieczerskiego, był pierwszym pieczerskim mnichem powołanym na biskupa. Spotkał się jednak z wrogim przyjęciem ze strony starszyzny Rostowa.

Święty Leoncjusz w drugiej połowie XI wieku krzewił chrześcijaństwo wśród rostowskich pogan należących do ludu Meria. Jego działalność misjonarska wywołała z początku opór, a później jawny bunt. Wiele razy przeganiano go, a w końcu całkiem wypędzono z miasta. Zamieszkał wtedy pod miastem, obok strumienia, gdzie zbudował niewielką cerkiew pod wezwaniem Arcystratega Bożego Michała. Zapraszał tu „rostowskich młodzieńców”, których częstował pszenicą gotowaną z miodem. Z czasem wrócił do Rostowa, gdzie głosił słowo Boże i chrzcił młodzianków oraz dorosłych. Powodzenie jego działalności misyjnej wzbudziło gniew w sercach miejscowych pogan, którzy postanowili go zgładzić. Uzbrojeni, otoczyli cerkiew i zażądali, żeby hierarcha do nich wyszedł. „Przelękli się kapłani i diakoni, i jęli błagać arcypasterza swojego, żeby nie wychodził, tylko dobrze się ukrył przed bałwochwalcami gotowymi go uśmiercić”. On jednak, przywdziawszy szaty archijereja, wyszedł ze świątyni wraz z kapłanami i diakonami. Poganie, porażeni jego męstwem i bijącym z jego twarzy światłem niebiańskim, padli na ziemię. Jedni oślepli, inni leżeli jak nieżywi. Pomodliwszy się, podniósł ich i uleczył. Przyjęli wiarę chrześcijańską i chrzest. Od tamtych czasów cerkiew w Rostowie weszła w okres rozkwitu. „Pogańska ciemnota zaczęła ustępować, zajaśniało światło prawdziwej wiary” – czytamy w dawnym „słowie pochwalnym” na cześć hierarchy Leoncjusza.

Nic nie wiadomo, żeby młodego ojca Jana próbowano kiedykolwiek zabić czy okaleczyć, ale wiele ryzykował, wyprawiając się wieczorami do zakazanych dzielnic Kronsztadu. Najważniejsze jednak były dzieci! Chrześcijański hierarcha z drugiej połowy XIX wieku musiał uciec się do tego samego wybiegu, co jego poprzednik osiem wieków wcześniej. Choć jak pisze hieromnich Michaił, ojciec Jan „nie chciał działać za pośrednictwem dzieci, czyniąc z nich środek do osiągnięcia celu”, to korzystał on z doświadczeń Leoncjusza. Gromadził wokół siebie dzieci, gawędził z nimi i ich rodzicami na świeżym powietrzu, pomagał samotnym matkom, i w taki sposób podbijał dusze ubogich mieszkańców miasta.

„Ci dzicy z dzielnic nędzy to często również dzieci, na okazaną im życzliwość gotowi zareagować – ale nie od razu” – pisze biograf ojca Jana, wskazując na istotę problemu, ale nie rozwijając tematu. A problem polegał na tym, że młody batiuszka z Kronsztadu znalazł się w takiej samej sytuacji jak dawny biskup z Rostowa. Jego działalność dobroczynna była tylko tym, co najbardziej rzucało się w oczy, naprawdę zaś zajmował się chrystianizacją ubogich, wypchniętych nie tylko na peryferie miasta, ale i poza mury cerkwi. Tutaj wszystkie sposoby były dobre.

Znalazłszy się w Kronsztadzie w połowie lat pięćdziesiątych, ojciec Jan zetknął się z kwestią, którą Tołstoj podejmie dopiero w połowie lat osiemdziesiątych w dramacie Ciemna potęga. Problem zawiera się w tym, że wartości chrześcijańskie, umocnione prawem jako podstawa wielkiego państwa prawosławnego, pozostają w praktyce abstrakcją i nie funkcjonują, dopóki nie ucieleśni ich konkretna osoba będąca przykładem dla innych.

Choć Tołstoj tak gorąco kochał lud rosyjski, ukazał w swoim dramacie jego dziką naturę – drugą stronę natury dziecięcej. Nie rozważał nawet możliwości wywarcia szlachetnego wpływu na „dzikusów” przez prawosławne duchowieństwo, z którym już wtedy wziął rozbrat. O doświadczeniach ojca Jana albo nie wiedział, albo po prostu nie traktował ich poważnie. Możliwości chrystianizacji ludu rosyjskiego poszukiwał w samym ludzie i jego „bogonoścach” w rodzaju Akima, jednego z bohaterów Ciemnej potęgi. Jan Kronsztadzki inaczej rozumiał tę kwestię – jako pasterz, którego powinnością jest „pasanie owieczek”, a nie szukanie wśród nich przewodników. Od większości duchowieństwa różniło go jednak przede wszystkim to, że uważał siebie za pasterza, a nie najemnego pastucha. Od początku pojmował swoją misję inaczej niż zarabianie na chleb na swojej posadzie. Tak jak Leoncjusz z Rostowa, nie obejmował „posady”, ale świadomie wkroczył na drogę bohaterstwa. Było to tym bardziej osobliwe, że nikt nie wymagał bohaterstwa od parafialnego kapłana. Bohaterowie byli potrzebni w innych dziedzinach: w nauce, literaturze (podlegającej cenzurze), działalności w ziemstwach oraz w tym, co nazwano „pójściem między lud”, a co wiązało się z przygotowaniami do rewolucji rosyjskiej. Nie tylko zwyczajnym obywatelom, ale również jajogłowym inteligentom nie przychodziło do głowy, że w parafii też można być bohaterem.

To, że Jan Siergijew zwrócił się do „dzieci” w szerokim tego słowa znaczeniu, przezwyciężając opór „dorosłych”, że zaczynał służyć „dzikusom”, a nie „ojcom miasta”, było bardzo wymowne. Gdyby w Rosji pojawił się jeszcze jeden (zauważmy: jeden z wielu!) duchowny bojownik, byłoby to rzeczą osobliwą. Ale w Rosji pojawił się Batiuszka – wielką literą! Lud docenił to pierwszy.

Ojciec Jan i władze

Najbardziej pokochali go ubodzy i bezdomni. Bardzo szybko utworzyli jego świtę, chodzącą tłumnie za nim. Początek popularności ojca Jana miał więc związek z uznaniem go przez najuboższą część społeczeństwa.

Tymczasem sława Tołstoja zaczynała się w kręgach arystokracji, w tym w rodzinie carskiej, a pierwszym człowiekiem, który podzielił jego poglądy religijne, był książę z dziada pradziada Władimir Czertkow. Wielu starań musiał dołożyć, żeby myśli Nauczyciela i jego „ludowa proza” przeniknęły do nizin społecznych. W tym celu założył wydawnictwo „Posriednik”. Na tym polega zasadnicza różnica między Tołstojem a ojcem Janem Kronsztadzkim jako zjawiskami społecznymi. Popularność pierwszego odbyła drogę „z góry w dół”, drugiego zaś odwrotnie.

Moment był delikatny i niebezpieczny. Wiadomo było, że tych „całkiem zgubionych” ciągnęło do ojca Jana nie z powodu jego uduchowionych kazań, ale pieniędzy i butów.

Bosiacy zaczęli szukać jego towarzystwa – pisze hieromnich Michaił (Siemionow). Co dzień rano po liturgii, gdy ojciec Jan wychodził z cerkwi, otaczała go gromadka nędzarzy proszących o pomoc w różnych sprawach, przeważnie materialnych. Jeden potrzebował ubrania, inni parę kopiejek na jedzenie, jeszcze innemu rozpadły się buty. Ojciec Jan cierpliwie słuchał, każdego wypytywał o rodzinę, o dzieci.

Rzecz oczywista, że często go oszukiwali. W miarę możliwości sam chodził z petentami na targ i kupował im niezbędną żywność i odzież, by nie mogli przepić darowanych im pieniędzy. Niemniej ten aspekt działalności młodego kapłana zasadnie budził niepokój władz miejskich i policji. Wraz ze wzrostem popularności ojca Jana bogaci parafianie zaczęli wpłacać ofiary, które później rozdzielano między ubogich. Ostatecznie przybrało to masowy charakter. Co wieczór o określonej godzinie ojciec Jan lub jego pomocnik wychodzili do tłumu ubogich i rozdawali pieniądze. Czasami były to setki rubli kopiejkami. Do Kronsztadu, już i tak pełnego bezrobotnych, ciągnęły z Petersburga i okolic tłumy włóczęgów, do których doszły słuchy o dobrym batiuszce.

Metropolita Beniamin (Fiedczenkow) tak o tym pisał:

Biedacy uznali, że pomoc czcigodnego pasterza należy im się niemal z mocy prawa. Jeśli zdarza się czasami, że przy rozdziale każdy dostaje po dwie kopiejki zamiast spodziewanych trzech, rozlegają się głośne protesty...

– Nie brać, ludzie, nie godzić się! Jutro batiuszka da po kopiejce! Co jest? Na ulicy mamy nocować czy co?

Konflikt ojca Jana z policmajstrem Gołowaczowem stał się na jakiś czas jedną z najgoręcej dyskutowanych miejskich nowin. Kulminacją konfliktu był proces Gołowaczowa, którego nieuczciwość wyszła na jaw. Znając stosunek ojca Jana do podsądnego, prokurator wezwał kapłana w charakterze świadka, co bardzo zaniepokoiło obrońców policjanta. Batiuszka jednak usprawiedliwiał oskarżonego i w każdym punkcie oskarżenia znajdował jakiś pożyteczny aspekt. Rozeźlony prokurator zwrócił się do niego:

– Świadek jest zobowiązany mówić przed sądem prawdę i tylko prawdę!

– Mówię jako kapłan.

Skończyło się na tym, że prokurator odstąpił od przesłuchania świadka, a ojciec Jan musiał wyjść z sali.

Stosunki ojca Jana z władzami w szerokim tego słowa znaczeniu to historia nieprosta i fascynująca. To Scylla i Charybda, którym się wymykał, kierując się swoją wyjątkową intuicją i nie mając żadnego wzoru do naśladowania.

Warto się zastanowić, jak doszło do tego, że u schyłku synodalnego (państwowego) etapu historii rosyjskiej Cerkwi zwyczajny ksiądz parafialny zdołał zachować taką godność kapłańską, a przy tym, mimo nagonki, okazał się na tyle mądry, że nie został dysydentem.

Zasłynął przede wszystkim dzięki sile swoich modlitw i cudów – pisze współczesny badacz życia ojca Jana ksiądz Filipp Iljaszenko – ale nie mniej chyba zdumiewające jest to, że ten charyzmatyczny kapłan niosący światło wiary w naturalny sposób odnalazł się w tradycji synodalnej, tak często ganionej za biurokrację i formalizm. Będąc wielkim odnowicielem życia Cerkwi, niczego w nim nie naruszył.

Kwestia stosunku do władz jest dość często podejmowana w dziennikach ojca Jana.

„Jeśli trzeba okazać posłuszeństwo przełożonemu, co wiąże się z utratą pieniędzy lub majątku, w sprawach niebędących Bogu obmierzłymi, nie wahaj się okazać go w imię Boże. Posłuszeństwo lepsze jest od ofiary, lepsze od jałmużny” – pisze w 1863 roku. Zdumiewająca deklaracja jak na kogoś, kim bezpośredni przełożeni często pomiatali.

Choć w swoich dziennikach ojciec Jan niezwykle rzadko się skarży, można się domyślić, że z początku było mu niełatwo, że traktowano go bardzo źle.

W 1858 roku opisał swoją nieudaną próbę złożenia skargi u wyższych władz.

Na ciężką pokusę dla mojej słabej woli wystawił mnie Pan, żeby ujawnić kłamstwo i oszustwo współpracowników, którzy pozbawili mnie dachu nad głową. Musiałem jechać do Petersburga podczas odwilży, kiedy niepewny lód mógł się załamać pod kopytami konia. Gdy przybyłem do Petersburga i wsiadłem z żoną do dorożki, żeby jechać na nocleg do krewnych, taki ogarnął mnie smutek, że serce się ścisnęło i łzy napłynęły do oczu, i siedząc – szlochałem. W Petersburgu ułożyłem prośbę i przekazałem na ręce najprzewielebniejszego wikariusza, ale zadowalającej odpowiedzi wtedy się nie doczekałem. W powrotnej drodze było mi smutno, zwłaszcza kiedy wyjeżdżaliśmy dorożką z Petersburga. Smutek tak mnie ścisnął za serce, że łzy płynęły strumieniami, deszcz chłostał mi twarz, czekała nas niepewna, a nawet niebezpieczna droga, nie mówiąc już o tym, że w kieszeni przez głupstwa nie pozostało nam ani grosza. W Rambowie zatrzymaliśmy się w hotelu, bo było już ciemno. Napotkany tam oficer powiedział, że nie da się już przejechać po morzu konnym zaprzęgiem i że jutro możemy wsiąść na łódkę ratownika. Kiedy nazajutrz poszliśmy na przystań, okazało się, że morze jest wzburzone. Spiętrzony u brzegu lód i zniszczona przystań świadczyły o tym, że poprzedniej nocy woda bardzo się podniosła. Udało nam się jakoś umówić przewoźnika z łódką po siedemdziesiąt pięć kopiejek srebrem od osoby. Dziwne, że lody pękły w ciągu jednej nocy, przecież jeszcze poprzedniego dnia przejechaliśmy dwukonnym zaprzęgiem z dużym obciążeniem. Pewien Niemiec, który płynął tą samą łódką, powiedział: „Bóg Jedyny wszystkimi kieruje, On działa według Swojej woli; ludzie nie powinni mówić, że na pewno o danej porze znajdą się w jakimś miejscu”. Przyznam, że spodobała mi się ta wiara i te przemyślenia poczciwego Niemca.

Nie tylko na początku służby kapłańskiej spotykały ojca Jana szykany ze strony przełożonych. Pisarka i działaczka społeczna Ariadna Tyrkowa-Williams opisuje w swoich ciekawych wspomnieniach, jak nowogrodzki archijerej świadomie poniżył ojca Jana. Zdarzyło się to po poświęceniu nowej cerkwi w majątku jej ojca we wsi Wiergieża w guberni nowogrodzkiej pod koniec lat dziewięćdziesiątych, kiedy ojciec Jan był już sławny.

Zasiedliśmy wieczorem w salonie. Mama na kanapie, jak zwykle. Przy niej starsza z przybyłych mniszek. Po drugiej stronie na fotelu siedział archijerej, prowadząc uprzejmą rozmowę z panią domu. Księża zajęli krzesła pod ścianami. Milczący ojciec Jan siedział daleko, pod samym oknem. Kiedy nadszedł czas jego wieczornej modlitwy, podszedł do archijereja, żeby zgodnie z cerkiewną dyscypliną poprosić, by ten pozwolił mu wyjść. Stanął blisko, ale władyka go nie zauważał. Ojciec Jan wrócił na swoje oddalone krzesło. Widziałam, jak pozostali kapłani wymienili spojrzenia. Rozumieli, co ta scena oznacza. Po jakimś czasie ojciec Jan znów podszedł, i znów władyka go zignorował. Ojciec Jan ponownie wrócił na swoje miejsce pod oknem. Taka sama scena powtórzyła się po raz trzeci. Mama już tego nie zniosła i po cichu powiedziała do archijereja:

– Ojciec Jan chciałby coś powiedzieć Waszej Ekscelencji.

Dopiero wtedy władyka spojrzał na batiuszkę z Kronsztadu i przytrzymując szeroki rękaw swojej jedwabnej riasy, pozwolił ojcu Janowi odejść.

Kuszenie ojca Jana

Podjąwszy niełatwe zadanie codziennego odprawiania liturgii i zajmowania się zakrojoną na wielką skalę działalnością społeczną i charytatywną, o której opowiemy dalej, ojciec Jan nie tylko nie otrzymywał żadnego wsparcia z zewnątrz, ale również nie miał możliwości porównania swoich wysiłków z doświadczeniami czy to świętych ojców, czy swoich przodków kapłanów, czy też współczesnych mu sług Cerkwi. Nic nam nie wiadomo o jego przewodnikach duchowych. Informację o tym, że miał swojego spowiednika, znajdujemy tylko we wspomnieniach więziennego kapelana P.P. Lewitskiego. Spowiednikiem tym był protojerej cerkwi więzienia wojskowego w Kronsztadzie ojciec Fiodor (Brillantow).

Na ten brak przewodników duchowych zwraca uwagę metropolita Beniamin (Fiedczenkow), wspominając o „pokusie” takiej drogi dla innych kapłanów. „Ojciec Jan – to szczególne dziecię wychowane przez Cerkiew – bez starców, samoistnie”.

Metropolita wysuwa radykalną tezę, że jedynym bezpośrednim przewodnikiem duchowym ojca Jana był żyjący w IV–V wieku naszej ery wielki chrześcijański kaznodzieja Jan Chryzostom. „Tak jak apostoł Paweł nauczył Jana Chryzostoma interpretacji Ewangelii, tak Chryzostom kierował ojcem Janem w jego służbie kapłańskiej”. Za pierwsze pieniądze zarobione na posadzie kancelisty student Iwan Siergijew kupił dzieło Jana Chryzostoma Homilie na Ewangelię według św. Mateusza. Według zachowanego świadectwa przy lekturze tej książki Iwan Siergijew zapominał się niekiedy do tego stopnia, że zaczynał klaskać. Możliwe, że droga życiowa Jana Chryzostoma, który jako mnich odmówił przyjęcia godności biskupiej i zajął skromne miejsce prezbitera w ojczystej Antiochii, wywarła wpływ na życiowy wybór ojca Jana.

Jan Kronsztadzki na fotelu.

Jego kontakty z wyrzutkami społeczeństwa, osobliwa decyzja dotycząca żony, a do tego uparte dążenie, by codziennie odprawiać liturgię (w połowie lat sześćdziesiątych, jak wynika z jego dziennika, zdarzało się, że przychodziła na nią jedna jedyna kobieta, nie było innych chętnych do spowiedzi i przyjęcia komunii), świadczą o tym, że w Cerkwi pojawił się człowiek przekonany, że jest wybrańcem obdarzonym szczególną misją.

W 1904 roku, występując w małym miasteczku powiatowym Sarapuł przed tamtejszym duchowieństwem, ojciec Jan, słynący już wtedy ze swoich modlitw i cudów, wypowiedział myśl, której raczej od niego nie oczekiwano: „O swojej kondycji duchowej mogę powiedzieć wam tyle, że stosuję się do dawnej zasady: «poznaj samego siebie». Dzięki temu orientuję się, jaki jestem we wszystkim nieudolny”.

„Jak długo mam obrażać Pana? Jak długo mam się męczyć? Jak długo mam się peszyć przy odmawianiu modlitw?”

Te urywki z wczesnego dziennika batiuszki są bardzo wymowne.

Ciekawe, że Jan Kronsztadzki, tak jak Tołstoj, przywiązywał ogromną wagę do swoich snów, widząc w nich odbicie wewnętrznej szarpaniny i wątpliwości. W 1858 roku zapisuje w dzienniku dziwny sen, w którym oczywiście przejawiło się rozdwojenie osobowości śniącego:

Sen: sam, bez diakona, odprawiałem liturgię. Kiedy Święte Dary były już oświęcone, a ja przyjąłem Komunię, u ołtarza zjawia się maleńki chłopczyk o dość niechlujnym wyglądzie. Zaczyna mówić o Najświętszych Sakramentach, nieprzystojnie się o nich wyraża, jak (o zgrozo) o jakimś syropie, a nie o Ciele i Krwi. Sam bierze łyżeczkę komunijną, próbuje ich, znów powtarza to samo i odchodzi. Na dowód, że to Krew i Ciało Pana Naszego, pokazałem mu, co się dzieje po przyjęciu Komunii – radość w duszy, jakiej nie byłoby, gdybyśmy przyjmowali jakiś zwyczajny syrop. Kiedy odchodził, trzy razy go przekląłem.

Pod koniec snu zjawia się nieoczekiwany świadek – diakon. Wszystko widział i słyszał. Ojciec Jan pyta go, czy tego bezczelnego chłopca nie przysłali schizmatycy. Ale takiego wyjaśnienia nie należy oczywiście brać poważnie. Ma ono związek z tym, że ojciec Jan pochodził ze środowiska północnego duchowieństwa, gdzie schizmatycy (staroobrzędowcy) mieli tradycyjnie silne wpływy. Najważniejsze jednak jest poczucie własnej bezbronności w obliczu przypadkowego świadka, diakona.

Prowadzenie dzienników było wśród białego duchowieństwa[25] popierane, uważano, że służą samokontroli i pomagają w przygotowaniu kazań. Dziennik ojca Jana jest jednak niezwykły. Nie sposób niekiedy rozróżnić, gdzie samodyscyplina staje się samoudręką, a przygotowanie do kazania – gniewną rozprawą z samym sobą. Ojciec Jan nieustannie przyłapuje się na tym, że jest małoduszny, małowierny, wątpi w podstawowe pojęcia posługi kapłańskiej, a nawet wiary chrześcijańskiej, na przykład w Trójcę Świętą.

Chcesz wierzyć w godność wiary, ale czasami przychodzi to z trudem. Chce się nie wierzyć w to, co rzeczywiście jest kłamliwe i zgubne, ale złe i podstępne serce odciąga cię z jakąś siłą od wiary niosącej zbawienie.

Pamiętaj, że nie jesteś niczym więcej jak wytworem cieknącej wilgoci – i bądź pokorny.

Znowu męczą go sny. W jednym z nich patrzy na relikwie arcybiskupa Mitrofana „z pewnym niedowierzaniem”. Dotyka ich palcem – „i co? Ziemia przemieniła się w żywe, pełzające, wstrętne gady, które się rozpełzły. Były długie, z ostrymi szczypcami na nosie, kąsały”.

Daje mu to pretekst, żeby w dzienniku surowo się napomnieć:

Staraj się ze wszystkich sił wykorzenić z siebie niepokorność niewiary. A ta niepokorność przejawia się prawie za każdym razem, gdy czytasz i słuchasz o czymś, co wymaga wiary i samo w sobie jest cudem. Nieposłuszeństwo niewiary stara się zwykle znaleźć naturalne wyjaśnienie nawet dla cudów. Uważnie śledź swoje myśli. Cuda są zawsze cudami, tak jak proroctwa – proroctwami. Nie śmiej wyjaśniać ich zjawiskami naturalnymi: to diabelskie nieposłuszeństwo. Ileż słodyczy przynosi sercu posłuszeństwo wobec prostej, szczerej wiary, a ile goryczy i ciężaru – harde, przewrotne nieposłuszeństwo niewiary.

Rodzina ojca Jana

Dlaczego ktoś, kto przyjął zasadę, by codziennie uczestniczyć w wielogodzinnych i wyczerpujących nabożeństwach, uznał, że powinien jeszcze zająć się działalnością dobroczynną, nie mając na nią żadnych środków materialnych? Co sprawiło, że z całą energią przystąpił do tworzenia w Kronsztadzie słynnego Domu Pracy?

Ojca Jana nieustannie podejrzewano o populizm. Zarzucali mu to ludzie tak różni, jak oberprokurator Pobiedonoscew i pisarz Nikołaj Leskow. Rzeczywiście, trudno było pojąć, skąd zwyczajny parafialny batiuszka czerpał tyle energii, działając na niwie uważanej za domenę żyjących w dostatku ludzi z wyższych sfer, a przy tym nie zaniedbywał swoich kapłańskich obowiązków; wręcz przeciwnie, codziennie odprawiał pełną liturgię, co było wyczerpującym zajęciem, na sen zaś przeznaczał najwyżej trzy–cztery godziny na dobę,

Trudno było uwierzyć, że nie wynikało to z zewnętrznych celów i zadań, lecz wypływało z głębokiej wewnętrznej potrzeby duszy. Batiuszka nie odgrywał roli, której się podjął, ale postępował tak, bo po prostu nie mógł inaczej.

Nie kierował się wyobrażeniami o korzyściach. Zwyczajnie nie mógł nie wspomagać materialnie ubogich i biednych, a to dlatego, że zaliczała się do nich także jego najbliższa rodzina, nieustannie zasypująca go prośbami o pomoc.

Wyobraźmy sobie, że najbliżsi krewni Lwa Tołstoja zaczynają nagle bombardować go poruszającymi listami, w których niezdarnym językiem, z błędami językowymi, opisana jest beznadziejna nędza.

Dom Pracy w Kronsztadzie, zbudowany, by upamiętnić zabitego cara.

„Prosiemy, drogi wujaszku”, „niezostawiaj, drogi wujaszku” – tak brzmiał refren listów, które do ojca Jana słali krewni z Sury, Chołmogorów i innych miejsc. A było ich coraz więcej, w miarę jak dorastały liczne dzieci jego sióstr Anny i Darii, siostrzeńcy, którzy się żenili, siostrzenice wychodzące za mąż i rodzące dzieci. Każdy z tych listów zawierał też oczywiście prośbę o to, żeby adresat pomodlił się za ich autorów, grzesznych i niegodnych. Ojciec Jan modlił się – i nieustannie wysyłał swoim krewniakom pieniądze, rozumiejąc, że samymi modlitwami nikt się nie nakarmi. Dobrze wiedział, czym jest bieda, jak upokarza człowieka, przygniata go do ziemi. Można sobie wyobrazić, co czuł, kiedy dostał od jednego z siostrzeńców, Andrieja Małkina, list, w którym nadawca wstawiał się za nieznanym kapłanowi chłopem („Najpokorniej Was prosi chłop ze wsi Gory Grigorij Aleksiejew Fofanow i znajduje się w bardzo nieszczęsnym położeniu rodzina duża on sam żona i pięcioro dzieci wszystkie małoletnie”), a jednocześnie wypominał „wujaszkowi”, że „obcym” wysyła „tysiące”.

Ojciec Jan z siostrami Anną i Darią, które zostały w Surze. Przez całe życie wspomagał materialnie ich rodziny. Sura, 1891.

Pomagać własnym krewnym, pomijając innych ubogich? A przecież ojciec Jan miał i własną rodzinę. Choćby za wszelką cenę próbował uwolnić się od więzów rodzinnych, żeby całkowicie poświęcić się służbie kapłańskiej, wżenił się przecież w rodzinę, i to liczną. Poza żoną i teściem mieszkały z nim i były na jego wyłącznym utrzymaniu dwie niepełnoletnie szwagierki. Po jakimś czasie doszło trzech szwagrów, których utrzymywania umowa ślubna nie przewidywała. W dzienniku ojca Jana wciąż przewijają się skargi na hałaśliwych krewnych żony, którym zachciewa się prowadzić światowe życie, przyjmować gości i bywać. Choć przez cały czas przekonuje siebie, że domowników trzeba kochać („domownicy to kamień probierczy wiary”), najwyraźniej wiele wysiłku kosztowała go ta miłość.

Utrapienie mam z moimi domownikami, z ich lekceważeniem reguł Cerkwi, z ich niepohamowanym łakomstwem, codziennymi awanturami [...] zaniedbywaniem modlitw w domu i poza nim (do cerkwi chodzą pięć–sześć razy w roku – niech ich Bóg osądzi!)... A jak wychowują dzieci! Zgroza! Bez żadnego poszanowania dla zasad Cerkwi. Postów sami nie przestrzegają i dzieci tego uczą: w pierwszym tygodniu Wielkiego Postu jedzą ser i jajka, nie mówiąc o kawiorze i rybie. – Kto im przemówi do rozsądku? Mnie nie słuchają – ubolewał często ojciec Jan.

Długo ukrywał przed żoną i teściem, że posyła pieniądze swoim krewnym z Sury. W 1879 roku, kiedy już od dwudziestu czterech lat pełnił służbę kapłańską, pisał do siostrzeńca Jewdokima Fidielina: „O tym, że pieniądze doszły, proszę zawiadomić mnie przez brata, a nie bezpośrednio, żeby nie kusić moich domowników”. (Brat Jewdokima Iwan Wasiljewicz Fidielin przebywał już wtedy w Kronsztadzie. Był dziennikarzem w gazecie „Kronsztatskij wiestnik”. Ale zamieszkać u wujka nie mógł. „Mieszka osobno, nie z mojej winy” – pisał duchowny).

Życie „bez rodziny”, jakie z pozoru wybrał dla siebie ojciec Jan („Szczęśliwych rodzin, Lizo, jest i bez nas wiele. A my poświęcimy się służbie Bogu”), skończyło się tym, że był rozrywany przez dwie rodziny – jedną liczną (Nieswickich), drugą zaś niezliczoną (ci z Północy, ich krewni i krewni krewnych).

A była jeszcze trzecia rodzina, składająca się z tysięcy ludzi – nędzarze z Kronsztadu. Żaden z nich nie uważał się po prostu za biedaka, którego wspomaga pewien dobroczyńca, a tym bardziej organizacja dobroczynna. W ich pojęciu z ojcem Janem łączył ich właśnie taki stosunek, jak dzieci z rodzicem – ojcem. Była to wymagająca miłość, niewolna od żalów i pretensji.

W Kronsztadzie mówiło się o „szeregach ojca Jana”. Ich opis znajdujemy w szkicu autorstwa Nikołaja Żywotowa, pisarza i współpracownika gazet „Pietierburgskij listok” i „Pietierburgskaja gazieta”.

Do szeregu

Niebo na wschodzie dopiero zajaśniało... Od morza powiało chłodem. Kronsztad jeszcze śpi, i tylko „podmiejska biedota” zaczęła wypełzać ze swoich szpar – brudnych, cuchnących kątów w niziutkich zmurszałych chatynach. „Boże, czyżby mieszkali tu ludzie?” – myślałem, obchodząc po raz pierwszy podmiejskie dzielnice nędzy, wrośnięte w ziemię. Jak się okazało, nie tylko mieszkają, ale i bardziej są zgęszczeni i stłoczeni niż, dajmy na to, w przytułkach czy koszarach. Nary ustawiono tu rzędami, a niekiedy i piętrami! Gołe deski, półciemna, nieogrzewana izba, smród nie do wytrzymania – to wspólne cechy tych podmiejskich szpar. Nie będę dokładniej opisywać odrażających warunków życia kronsztadzkiej biedoty, bo nie ma w nich niczego wyjątkowego ani szczególnego: takie same warunki i taką nędzę, a jeśli nędzę, to z pewnością także antysanitarny brud, można napotkać w całej Rosji. Wszędzie, gdzie nędza, jest i brud, gdzie ubóstwo, tam i smród. Nie znajdziesz u nas szykownej biedoty wystrojonej jak na święto, jaką można spotkać na przykład w Niemczech...

Ledwo wybiła godzina piąta, gdy z ubogich podmiejskich izdebek zaczęły wyłaniać się postacie, męskie i żeńskie, poprzebierane jak na maskaradę: ten w kacabai i wielkich kaloszach, ten w kaftanie, z którego sterczą kłaki waty; na głowie szkielet cylindra, dziurawy słomiany kapelusz czy inne tego rodzaju nakrycie. Wszyscy dokądś spieszą, jakby w jakiejś ważnej sprawie.

– Żeby się tylko nie spóźnić, żeby go zastać...

Myślą tylko o jednym, bo jeśli się „spóźnią” albo jeśli „on” sobie pójdzie, czeka ich dzień głodowania i nocleg pod gołym niebem.

„On” to oczywiście ojciec Jan, „ojciec” i jedyny przywódca całej kronsztadzkiej biedoty. Gdyby nie on, połowa „podmiejskich” dawno by pewnie sczezła z zimna i głodu.

– Dokąd tak spieszycie? – zapytałem jednego z oberwańców, kiedy po raz pierwszy zapoznałem się ze „złotą rotą Kronsztadu”.

– Do szeregu – odparł.

Poszedłem za nimi.

Na dworze było zimno i ciemno. Na tych ulicach Kronsztadu nie ma latarni, trzeba się poruszać po omacku. Przeszliśmy kilka ulic, aż na horyzoncie zamajaczyła kopuła soboru Świętego Andrzeja.

– Gdzie mamy się stawić? – pytali się nawzajem łachmaniarze.

– U batiuszki.

Przy domu ojca Jana zebrało się już kilkuset oberwańców. Ludzie nadal napływali ze wszystkich stron.

– Do szeregu, do szeregu – słychać było wokół.

Zaczęli się ustawiać wzdłuż płotu, od domu ojca Jana w kierunku Domu Pracy. Po jednej stronie stawali mężczyźni, a na przeciwległym chodniku kobiety. W ciągu niespełna pięciu minut uformował się długi szereg, mniej więcej na pół wiorsty. Stali w trzech kolumnach, po trzech w rzędzie, zajmując cały chodnik. Kobiet było o wiele mniej niż mężczyzn.

Wszyscy czekali...

Długo chodziłem wzdłuż szeregu, wpatrując się w zmęczone twarze, patrząc na wychudłych ludzi w łachmanach. Z każdej twarzy można było wyczytać cały życiowy dramat, jeśli nie tragedię... Byli tu i młodzieńcy, i posiwiali starcy, kalecy o kulach, z trzęsącymi się głowami, z oszpeconymi twarzami.

Trudno zebrać taki zestaw nieszczęśników; jeśli każdy z osobna nie poruszy serca widza, to kolekcja tych „dzieci ojca Jana” może wzruszyć najbardziej zatwardziałe serce! Co z tego, że większość to pijacy albo ludzie zepsuci, że sami są winni swojej sytuacji – ale to przecież ludzie... cierpiący i niemający innej perspektywy jak dalsze cierpienie! Oto były student akademii medycznej, oto radca dworu, porucznik, były kupiec milioner, rodowity szlachcic o głośnym nazwisku... Pokazali mi starca, który od dwudziestu lat wegetuje o chlebie i wodzie, prawa ręka mu uschła, nie może pracować, od dwudziestu lat żyje dzięki jałmużnie ojca Jana. Od dwudziestu lat nie ma własnego kąta, nie widział talerza zupy; gdyby nie ojciec Jan, dawno umarłby z głodu.

Poprosiłem, żeby mi go pokazali. Nieszczęśnik stał na końcu szeregu w pierwszym rzędzie.

– Przyszedł się pan ponapawać – powiedział jadowitym tonem, kiedy się koło niego zatrzymałem.

Miał surowy wygląd: krzaczaste siwe brwi prawie zakrywały oczy, a skołtuniona siwa broda opadała na pierś. Głębokie zmarszczki i żółty odcień skóry skuteczniej od słów świadczyły o tym, co przeżył. Wysoka postać starca była przygarbiona, a prawa ręka zwisała bezwładnie.

– Proszę – podałem mu banknot.

– Niech pan zostawi dla siebie albo da tamtym – odparł, skinąwszy głową w stronę „szeregu”. – Nie jestem nędzarzem, prawa ręka mi uschła, a lewa nie przyjmowała jeszcze jałmużny.

– Ale przecież od dwudziestu lat żyjesz z jałmużny!

– Bzdura! Od dwudziestu lat żywi mnie ojciec Jan, ale o jałmużnę nie prosiłem ani jej nie brałem.

– Jeśli przyjmujesz pomoc od ojca Jana, dlaczego nie chcesz wziąć ode mnie?

– Nie znam cię i nie chcę znać, a ojciec Jan jest dla mnie ojcem. Rozdaje nie swoje, ale Boże, daje to, co dostaje dla nas od Boga. Ty mi dajesz dwadzieścia kopiejek jak jakiemuś nędzarzowi, a ojciec Jan daje jak komuś z rodziny, jak przyjacielowi, z miłością. Gdyby nas było mniej, dałby i tysiąc rubli, pieniądze nie mają dla niego takiej ceny jak dla was, panie...

Nie było jeszcze szóstej, gdy z furtki domu dobrze znanego nędzarzom wyszedł batiuszka. Tłum się zakołysał, ale wszyscy pozostali na miejscu, tylko obnażyli głowy.

Ojciec Jan zdjął kapelusz, pokłonił się swoim „dzieciom”, przeżegnał się w stronę widniejącej w dali świątyni i poszedł wzdłuż szeregu.

– Raz, dwa, trzy... dziesięć... dwadzieścia.

Dwudziesty dostał rubla do podziału z dziewiętnastoma kolegami. Znowu „raz, dwa, trzy... dziesięć... dwadzieścia” i znowu rubel. I tak do końca szeregu. Kiedy tylko skończyło się odliczanie, cały tłum rzucił się ku „ojczulkowi”. Ten padł na kolana, inny sięgał po rękę „ojczulka”, żeby ją ucałować, jeszcze inny prosił o błogosławieństwo, modlitwę, niektórzy opowiadali, czego potrzebują. Ojciec Jan wszystkich zadowolił, nikomu nie odmówił. Widać było, że czcigodny pasterz zżył się z tymi ludźmi, rozumie ich bez słów, wystarczy jedna aluzja, tak jak tłumowi wystarczają jego gesty.

Ojciec Jan w otoczeniu swoich „dzieci” powoli kroczy ku soborowi Świętego Andrzeja, gdzie ma odprawić poranną liturgię. Kiedy znika w drzwiach świątyni, tłum rozchodzi się po mieście, tylko mała jego część pozostaje w kruchcie i prosi o jałmużnę. To już zawodowi żebracy, których jest wszakże stosunkowo niewielu. Nie mają racji ci, którzy sądzą, że przez ojca Jana mnożą się nędzarze...

Nieszczęście pomogło

W 1872 roku gazeta „Kronsztadskij wiestnik” opublikowała apel, który można uznać za pierwszy krok w publicznej działalności ojca Jana. Od początku jego służby kapłańskiej do pierwszego wystąpienia w prasie minęło więc siedemnaście lat – dużo jak na kogoś podejrzewanego o populizm.

Któż nie zna – pisał batiuszka – gromad kronsztadzkich nędzarzy: mieszczan, kobiet i dzieci w różnym wieku? Któż nie widział, że wśród ubogich mieszczan jest wielu młodych i zdrowych ludzi, wyglądających nader żałośnie – w brudnych i porwanych łachach trzęsą się w przedsionkach świątyń, przy sklepach i płotach, czekając na jałmużnę od jakiegokolwiek dobroczyńcy? Ale czy ktoś się domyśla, dlaczego w Kronsztadzie jest aż tylu biednych?

Wyliczając przyczyny ubóstwa (pożar, starość, pijaństwo, kalectwo, bezrobocie itd.), ojciec Jan głównego zła upatruje nie w nich, ale w obojętności ludzi zamożnych. „To wy z góry nie chcecie tego widzieć, odwracacie twarz! Nie brzydźcie się, wszak mamy do czynienia z członkami naszymi, braćmi naszymi, choć tak odstręczająco wyglądają”.

Co jednak znaczy określenie „z członkami naszymi”? Członkami społeczeństwa? Ale nędzarze i bezrobotni nie są członkami społeczeństwa, są z niego wykluczeni, i na tym właśnie polega problem.

O tym, co miał na myśli, wspominając o „członkach”, ojciec Jan napisał w następnym apelu, opublikowanym za jakiś czas w tej samej gazecie. Ukazanie się drugiego artykułu świadczy o tym, że pierwszy albo przeszedł bez echa, albo wydał się dziwny i potrzebował wyjaśnień.

Mrówki budują mrowiska, w których jest im zimą ciepło i wygodnie; zwierzęta – legowiska; pszczoły – ule; ptaki – gniazda; pająki – pajęczyny; a ludzie – domy, cerkwie, teatry, mosty, koleje żelazne, pancerniki, parowce, twierdze itp. Każdemu zwierzęciu dana jest od Boga i przypisana przez przyrodę umiejętność zaopatrzenia siebie, uchronienia się przed żywiołami lub żywymi wrogami. Człowieka zaś, stworzonego na podobieństwo Boże w moralnym ideale, króla całego stworzenia, Bóg obdarzył rozumem, dzięki któremu człowiek przyswoił sobie różne pożyteczne nauki i sztukę. I tak jak człowiek stworzony jest do życia wspólnego, wszyscy ludzie powinni zgodnie z Bożym zamiarem tworzyć jedno ciało, a oddzielnie członki [wyróżnienie moje – przyp. aut.], dla pomyślności i zaopatrzenia, dla zaspokojenia różnych potrzeb ludzkości lub społeczeństwa...

Dalej była mowa o różnorodności kronsztadzkiego społeczeństwa, w którym „mądrość Boża [...] przydzieliła każdemu człowiekowi, poza wspólnymi, szczególne talenty, uzdolnienia i umiejętności: jednemu władzę, sztukę, moc kierowania ludźmi, innemu sztukę i talent nauczania, jeszcze innemu umiejętność układania planów i projektów, które jeszcze inni potrafią wprowadzać w życie”.

Ojciec Jan, nieszczególnie biegły w sztuce retoryki, głosił prawdy na pierwszy rzut oka oczywiste, choć w rzeczywistości wcale takie nie były. Przedstawiony przez niego idealny system społeczny, w którym z powodu jakiegoś nieporozumienia nie było miejsca tylko dla nędzarzy i bezdomnych, w jednym długim zdaniu przeczył temu, co Jan głosił nie jako obywatel, lecz jako kapłan. Mianowicie: każdy człowiek jest nie tylko człowiekiem, ale i członkiem Ciała Bożego. Jeżeli jednak jedne członki tego Ciała żyją w dostatku, a inne cierpią i giną, nie jest to żadne Ciało Boże, żadne społeczeństwo chrześcijańskie.

Ciekawa rzecz: w swoich apelach ojciec Jan nie zwracał się wcale do najbogatszych mieszkańców Kronsztadu, którzy bez uszczerbku dla swojego majątku mogliby podzielić się pieniędzmi z ubogimi. Apelował, by tak rzec, do klasy średniej, zalecając „całemu społeczeństwu, stanowi duchownemu, wojskowemu, urzędniczemu, kupieckiemu, mieszczańskiemu, by stworzywszy instytucję opiekuńczą albo bractwo przy różnych cerkwiach [...] wspólnymi siłami zatroszczyli się o zapewnienie ubogim wspólnego mieszkania, domu pracy i szkoły rzemiosła”. Nie obchodziła go przy tym kwestia pieniędzy: „Dobrej sprawie Bóg dopomoże, a gdzie jest Bóg, tam rychło wszystko się zjawi, jak gdyby z niczego”. Dodał: „Jeśli mamy się spierać o słowa, to zmieńcie nazwę i zamiast domem pracy nazwijcie tę instytucję mrowiskiem albo ulem, wszystko jedno”.

Ojciec Jan nie żartował, pisząc o „mrowisku”. W 1865 roku w Moskwie dzięki wysiłkom Towarzystwa Wspierania Pracowitości zrealizowano projekt o nazwie Moskiewskie Mrowisko. Było to stowarzyszenie dobroczynne, które pomagało ubogim mieszkankom Moskwy zarabiać szyciem i haftem. Sponsorki wpłacały roczną składkę i zobowiązywały się, że będą zamawiać u podopiecznych choć kilka sztuk odzieży rocznie.

Ojciec Jan z parafianami ze swojego stowarzyszenia dobroczynnego. Kronsztad, 1898.

W propozycji ojca Jana nie było, jeśli chodzi o formę, niczego rewolucyjnego. Choć domy pracy w Rosji nie miały za sobą tak bogatej historii jak w zaawansowanych w tej dziedzinie krajach Europy, to jednak jakieś doświadczenia już istniały. Już Sobór Stu Rozdziałów za Iwana Groźnego uchwalił, że zdrowi i zdolni do pracy nędzarze powinni być kierowani do robót publicznych. Za panowania Aleksego Michajłowicza też próbowano zwalczać nędzę, wyłapując ubogich i kierując ich do domów poprawczych lub domów pracy. Idea dobrowolnych domów pracy pojawiła się po raz pierwszy w dekrecie Katarzyny II o guberniach. Izby opieki społecznej miały obowiązek zakładać domy, „gdzie dają pracę, a odpowiednio do wykonanej pracy pożywienie, opiekę, przyodziewek albo pieniądze”. Niestety, rosyjskie domy pracy zawsze przekształcały się w instytucje o charakterze przymusowym. Na przykład moskiewski dom pracy utworzony za czasów Katarzyny połączono wkrótce z domem dla „hulaszczych darmozjadów”, czyli niebezpiecznych dla społeczeństwa pasożytów, a w 1879 roku przekształcono w miejskie więzienie, dobrze znane pod nazwą Matrosskaja Tiszyna.

Na tę rafę zagrażającą jego projektowi wskazywał sam ojciec Jan:

Niektórzy nie chcą słyszeć o domu pracy, ponieważ, jak mówią, jest to instytucja karna, a my nie mamy prawa wymierzać kar. Jaka znów instytucja karna? To przecież placówka dobroczynna: czy ratowanie ludzi przed lenistwem, bezczynnością, apatią i pasożytnictwem nie jest dobrym i humanitarnym uczynkiem?

Ojciec Jan starał się w swoich apelach nadać głoszonej przez siebie idei humanistyczny charakter. Ale przy uważnej lekturze tych „manifestów” nie ulega wątpliwości, że u ich podstawy nie leżał postępowy patos, ale chrześcijańska utopia. I to stało się prawdziwą rafą dla instytucji stworzonej przez Jana Kronsztadzkiego.

Niemniej jednak dzięki wysiłkom batiuszki i poparciu prokuratora wojskowego barona Ottona Buksgewdena oraz wielkiej księżnej Aleksandry Josifowny w czerwcu 1874 roku utworzono przy soborze Świętego Andrzeja prawosławne bractwo – Towarzystwo Dobroczynne pod wezwaniem Świętego Apostoła Andrzeja Pierwszego Powołanego. Na inauguracyjnej uroczystości ojciec Jan mówił o nim: „Cerkiewne towarzystwo to instytucja na wzór tej, jaką stworzyli pierwsi chrześcijanie z czasów apostolskich, którzy wiedzeni miłością braterską tak się wzajemnie o siebie troszczyli, że «nie było też między nimi nikogo, który by cierpiał niedostatek» (Dz. 4,34). Niezbędne jest i u nas. Daj Boże, żeby i u nas panował w nim taki sam duch jednomyślności i miłości”. W utworzeniu Towarzystwa wzięli udział ludzie różnych narodowości i wyznań, o różnym statusie finansowym – od członków rodziny carskiej do zwykłych mieszczan.

Do długiej historii powstania słynnego Domu Pracy w Kronsztadzie najlepiej pasuje rosyjskie przysłowie „Szczęście nie dopisało, ale nieszczęście pomogło”. W październiku 1874 roku wybuchł w mieście wielki pożar, który pochłonął jedną trzecią budynków. Około stu ubogich rodzin musiało zamieszkać w ziemiankach. Komitet zbierający ofiary na pomoc dla pogorzelców i duma miejska zleciły Towarzystwu, żeby za część zgromadzonych funduszy wybudowało dla poszkodowanych drewniany dom. W marcu 1875 roku Towarzystwo pod kierownictwem ojca Jana otworzyło w tym domu bezpłatną ludową szkołę podstawową.

1 marca 1881 roku zdarzyła się w Rosji tragedia, która wywarła decydujący wpływ na dalszy rozwój sytuacji politycznej w kraju. Po sześciu nieudanych próbach terroryści z organizacji Narodna Wola zabili Aleksandra II. Na ojcu Janie to podstępne zabójstwo cara „torpedą”, jak się wyraził w swoim dzienniku, wywarło przygniatające wrażenie, co w dużej mierze ukształtowało jego radykalne monarchistyczne poglądy. Wykorzystał przy tym to zdarzenie do realizacji swoich planów: zaproponował, by uczcić pamięć cara, budując przy Towarzystwie kamienny gmach Domu Pracy. Ani władze, ani bogaci ofiarodawcy nie mogli się sprzeciwić takiej propozycji.

Już w grudniu 1881 roku wielki kamienny budynek doprowadzono pod dach i prace były prawie na ukończeniu. Ale w jednym z sąsiednich domów publicznych wybuchł pożar. Szef policji Kronsztadu Gołowaczow, być może na złość ojcu Janowi, nie przedsięwziął na czas odpowiednich środków i w nowym gmachu spaliło się całe wyposażenie, a drewniany budynek szkoły ludowej spłonął doszczętnie. Pożar skłonił jednak ofiarodawców do większej hojności, a za spalone budynki wypłacono odszkodowanie z ubezpieczenia. 10 października 1882 roku nastąpiło otwarcie Domu Pracy. W 1886 roku wzniesiono przy nim, a w 1890 roku rozbudowano i ponownie poświęcono cerkiew Świętego Aleksandra Newskiego. W 1888 roku powstała dwupiętrowa kamienna noclegownia, a w 1891 roku – trzypiętrowy dom opieki.

Dom Pracy w Kronsztadzie działał do 1920 roku, kiedy to wszystkie tego rodzaju instytucje pozamykano jako „zbyteczne”. Cerkiew zburzono, dom opieki i siedziba Towarzystwa stały się budynkami mieszkalnymi.

Ale i przed rewolucją losy Domu Pracy nie były łatwe. Przechodził przez różne fazy rozwoju, każda zaś miała związek z życiem ojca Jana.

Jakimś mistycznym zrządzeniem losu zabójstwo Aleksandra II przesądziło o dalszych dziejach Domu. Tak jak reformy polityczne w Rosji zależały od życia i śmierci jednego człowieka, tak i święta sprawa Domu Pracy była całkowicie zależna od ojca założyciela, Jana Kronsztadzkiego. Dopóki żył, dopóty żyła stworzona przez niego instytucja.

Osobiste dzieło ojca Jana

Organizacja Domu Pracy, który rozrósł się do rozmiarów małego miasteczka czy, jak byśmy to dziś określili, osiedla, zadziwia nowatorstwem, a także starannością i odpowiedzialnością, jakie cechowały podejście jego założycieli. Była to w gruncie rzeczy wielka instytucja oświatowa.

Najpierw powstały dwa zakłady: powroźniczy i czapniczy, gdzie na przykład w 1902 roku pracowało 7281 osób. Świadomie wybrano lekkie prace, żeby nie wymagać od ubogich jakichś szczególnych umiejętności i nawyków. Liczyła się szybka pomoc w ich włączeniu w działalność wytwórczą, żeby mogli się poczuć pełnowartościowymi obywatelami miasta. Równocześnie otwarto szkołę podstawową i kursy rzemiosła dla dzieci z niezamożnych rodzin. W bezpłatnej szkole uczyło się w 1903 roku 259 dzieci; w pracowni różnych rzemiosł, głównie snycerstwa – 61 osób; w klasie rysunku – około 30; w pracowniach krawieckiej i hafciarskiej dla dziewcząt – około 50. Była też pracownia szewska.

W Domu Pracy znajdowała się biblioteka dla dzieci (w 1896 roku zawierała 2687 tomów), a nawet kolekcja zoologiczna.

Dla dorosłych otwarto szkołę niedzielną, której uczniowie, w zależności od stopnia opanowania sztuki czytania i pisania, dzielili się na kilka grup (na przykład w 1897 roku uczęszczało do niej 133 mężczyzn i 34 kobiety, przeważnie w wieku poniżej 20 lat), odbywały się wykłady, często z „latarnią magiczną”, niekiedy ze śpiewami na tematy duchowe, historyczne i literackie (w 1898 roku średnia frekwencja wynosiła 264 osoby). Działała bezpłatna czytelnia ludowa i płatna wypożyczalnia (za 30 kopiejek miesięcznie).

Nie koniec na tym. Zakrojonych na podobną skalę instytucji oświatowych dla ubogich nie było wówczas nawet w stolicy, nie mówiąc o miastach gubernialnych. Zaczęto je zakładać później, korzystając z doświadczeń kronsztadzkich. To, czego nie udało się wprowadzić w życie dekretami carów, zaczęło funkcjonować dzięki energii zaangażowanego kapłana parafialnego. Była to autentyczna oddolna rewolucja. Upatrywano w tym dowodu na możliwość odnowy nie tylko społeczeństwa obywatelskiego, ale i Cerkwi, która w okresie synodalnym traciła wpływ na życie społeczeństwa.

Ojciec Jan nie byłby jednak sobą, gdyby razem z krzewieniem oświaty nie próbował rozwiązywać kwestii społecznych. Ten aspekt działalności Domu Pracy był nawet jeszcze rozleglejszy. Funkcjonowały przy nim: przytułek dla bezdomnych dzieci i „dzienne schronisko” dla małoletnich (właściwie przedszkole), podmiejska dacza dla dzieci, z własnym sadem (coś w rodzaju późniejszych obozów pionierskich), dom opieki dla chorych i wiekowych kobiet, wielki kamienny dom noclegowy z miejscami dla 84 mężczyzn i 34 kobiet (opłata wynosiła trzy kopiejki za noc; i uwaga: dla nocujących prenumerowano dwie gazety!), bezpłatne ambulatorium, w którym na przykład w 1896 roku przyjęto 2721 chorych, gospoda ludowa, działająca codziennie przez 11 godzin i wydająca od 400 do 800 obiadów, organizacja zajmująca się wydawaniem zasiłków pieniężnych albo w postaci odzieży, obuwia i innych potrzebnych rzeczy. Żeby pomagać ludziom naprawdę potrzebującym, zbierano o nich informacje. Pieniądze były wypłacane w kwotach od 1 do 20 rubli.

Istotne jest, że pomocy udzielano wszystkim ubogim, bez względu na wyznanie.

W 1891 roku dobudowano jeszcze dom pielgrzyma, z częścią bezpłatną i płatną – na czterdzieści łóżek. Nazwano go imieniem ojca Jana. O tym właśnie domu, w którym zatrzymywali się ludzie przyjeżdżający do Kronsztadu, żeby zobaczyć batiuszkę i otrzymać od niego pomoc, pisał z taką ironią Leskow w noweli Nocne marki.

Nikołaj Leskow. Początek lat dziewięćdziesiątych XIX wieku.

Dlaczego jednak Nikołaj Siemionowicz nie zwrócił uwagi na całą resztę?

Otóż to. Dlaczego żaden ze sławnych pisarzy i dziennikarzy tamtych czasów nie zainteresował się poważnie powstaniem i działalnością Domu Pracy w Kronsztadzie, odległym zaledwie o kilka godzin jazdy od Petersburga?

Dlaczego ani Leskow, ani Tołstoj, ani, dajmy na to, Włas Doroszewicz (który zresztą w 1908 roku napisał wzruszający nekrolog ojca Jana) nie przywiązywali wagi do inicjatywy wybitnego rosyjskiego kapłana wywodzącego się z prostego ludu? Dlaczego – dopóki w gazetach nie rozniosły się wieści o czynionych przezeń cudach – jego osoba w ogóle nie interesowała intelektualistów, a kiedy wzbudziła zainteresowanie, przyjęto ją z zakłopotaniem, jako zjawisko kuriozalne i fałszywe?

Odpowiedź jest tragicznie wręcz prosta. Nie zauważyli, ponieważ była to inicjatywa zwykłego batiuszki. Jednego z wielu kapłanów parafialnych. W mniemaniu inteligentów byli to ludzie mianowani przez biskupów na posady pozwalające im wyżywić się w swoich parafiach. I tyle. Czego więcej od nich oczekiwać?

A przecież Dom Pracy otwarto w tym samym roku, w którym w moskiewskiej gazecie „Sowriemiennyje izwiestija” ukazał się artykuł-manifest Lwa Tołstoja o spisie ludności stolicy, który dosłownie wstrząsnął rosyjskim społeczeństwem, ponieważ autor ujawnił w nim potworne fakty o nędzy. Jednocześnie pisarz apelował o walkę z tą nędzą. Pierwszego wydarzenia nie zauważono, za to drugie zapoczątkowało ruch, do którego włączyli się przedstawiciele arystokracji (Władimir Czertkow), wybitni pisarze (Nikołaj Leskow), znani malarze (Nikołaj Gay). Przez ten ruch, zwany tołstoizmem, przeszła w taki czy inny sposób cała elita literacka, od Czechowa do Gorkiego i od Bunina do Leonida Andriejewa. Zapisał się w historii Rosji jako doświadczenie chrześcijaństwa w praktyce. Natomiast faktu, że w pobliżu stolicy zasady te z niemałym powodzeniem wprowadzał w życie syn wiejskiego diaka, jakoś nie dostrzegano.

Tołstoj osobiście pomagał pracownikom drukarni składać swój artykuł. Współpracownik gazety Sawielij Efron wspominał:

Hrabia spędził w drukarni ponad pięć godzin. Oczarował składaczy swoim sposobem bycia. Jeszcze bardzo długo chwalili się, że pracowali razem z wielkim pisarzem, a kiedy poszedł, podzielili się oryginalnym rękopisem i bardzo się cieszyli, że po wspólnej pracy z hrabią zostały im na pamiątkę jego autografy.

Gdy porównamy artykuł O pieriepisi nasielenija [O spisie ludności] z „manifestami” ojca Jana z 1872 roku, zadziwi nas zarówno zbieżność wewnętrznych motywów, które skłoniły autorów do napisania tych tekstów, jak i dosłowne powtórzenia niektórych sformułowań:

Ojciec Jan: „Przyjaciele i bracia! Weźcie sobie to oświadczenie do serca, albo i bliżej, jako swoją sprawę!”.

Tołstoj: „naprzyjmy całą naszą siłą – głupio, po chłopsku, po wiejsku, po chrześcijańsku – czyż nie podźwigniemy? Społem, bracia, wszyscy naraz!”.

I nie o retorykę chodzi ani o wspólne frazy. Ważne jest to, że Tołstoj, tak jak ojciec Jan, kategorycznie odrzuca zwyczajną dobroczynność i wymaga „wspólnego działania”. Apeluje do współobywateli, żeby wyprawili się do zakazanych dzielnic Moskwy i oko w oko zetknęli z nędzą.

Lew Tołstoj: „Oto, co według mnie należy teraz zrobić. Po pierwsze, wszyscy, którzy się ze mną zgadzają, niech pójdą do władz i zapytają o najuboższe kwartały, najuboższe mieszkania w podległym im rejonie, i razem z rachmistrzami niech obejdą te kwartały, nawiązując kontakty z ich mieszkańcami, podtrzymując kontakt z ludźmi, którym trzeba pomóc, i działając na ich rzecz”.

Ojciec Jan: „Nie chcecie jej [nędzy – przyp. aut.] widzieć, odwracacie twarz! Nie brzydźcie się, wszak to członki nasze, bracia nasi [...]. O nie, panowie, ta sprawa dotyczy wszystkich mieszkańców miasta, zarówno utrzymujących się z pensji, jak i kupców, mieszczan i innych, którym w miarę się wiedzie. [...] Ale ręka rękę myje, a palec – palec; silni powinni nosić słabych”.

Dlaczego apel Lwa Tołstoja usłyszano, a wzruszające wezwanie kapłana przeszło bez echa?

Czy można się dziwić, że Dom Pracy stawał się nieuchronnie w coraz większym stopniu osobistą sprawą ojca Jana? Tylko dzięki temu, że na początku lat osiemdziesiątych kapłan ów stał się modny jako uzdrowiciel i cudotwórca, Dom Pracy, mający być w jego zamyśle wspólną sprawą, mógł istnieć i zapewniać pomoc ludziom ubogim i chorym. Tylko sława ojca Jana utrzymywała Dom Pracy na powierzchni, ale nie była związana ze wspólną sprawą, lecz z cudami kronsztadzkiego batiuszki. Wyłącznie dzięki tym cudom napływały do Kronsztadu ogromne ofiary pieniężne, a ich beneficjentem był konkretny człowiek.

Tego właśnie ojciec Jan nie chciał. Tak jak Tołstoj. Ale tak wyszło.

Oto dane liczbowe z jednego roku:

Stałe dochody i ofiary 1 943 ruble 15 kopiejek

Procent od nienaruszalnego kapitału 2 377 rubli 74 kopiejki

Dochody z różnych źródeł 6 003 ruble 83 kopiejki

Dorywcze ofiary 46 911 rubli 83 kopiejki

Na te „różne źródła” i „dorywcze ofiary” składały się następujące sumy:

Subwencja z polecenia Jego Imperatorskiej Mości 1000 rubli

Od Jej Wysokości Wielkiej Księżnej Aleksandry Josifowny 200 rubli

Od Jego Wysokości Wielkiego Księcia Aleksandra Michajłowicza 100 rubli

Od urzędu ziemskiego w Peterhofie 250 rubli

Od różnych osób dla Towarzystwa 417 rubli 20 kopiejek

Od różnych osób na lampkę oliwną przed obrazem Zbawiciela w Domu Pracy 35 rubli

Zapisy testamentowe od różnych osób 175 rubli

Składki członkowskie od 103 osób 534 ruble

Z puszek ofiarnych 975 rubli 73 kopiejki

Ofiary protojereja I.I. Siergijewa 43 963 ruble

Z wydania kazań protojereja I.I. Siergijewa 2 338 rubli 40 kopiejek

Razem: od ojca Jana Kronsztadzkiego Dom Pracy otrzymał w danym roku około czterdziestu sześciu tysięcy rubli. Czyli dziewięćdziesiąt procent wszystkich dochodów. I tak co roku...

ROZDZIAŁ 5

NIEOPISANY BÓL

Czym jestem? Jednym z czterech synów podpułkownika w stanie spoczynku, człowiekiem, który znalazł się, mając 7 lat, bez rodziców, pod opieką kobiet i obcych ludzi, nie otrzymał ani światowego, ani książkowego wykształcenia i wyrwał się spod opieki, mając lat 17, bez wielkiego majątku, bez jakiejkolwiek sytuacji towarzyskiej, a przede wszystkim bez zasad; [...] Przypatrzmy się, czym jest moja osoba.

Z dziennika Lwa Tołstoja, 1854

Czego się bał Lew Tołstoj?

Trudno w to uwierzyć, ale głównym osobistym problemem młodego Lwa Tołstoja był domniemany brak jakiejkolwiek własnej osobowości. Uważał, że nie jest człowiekiem, ale jakimś pstrym kłębkiem wszelkich możliwych rodzinnych i obcych wpływów, którego różnobarwne nitki nawijał każdy, kto tylko miał na to ochotę: bracia, ciotki, nauczyciele, guwernerzy, chłopi pańszczyźniani.

Amerykański slawista Daniel Rancour-Laferriere w pracy Tolstoy on the Couch: Misogyny, Masochism, and the Absent Mother [Tołstoj na kozetce psychoanalityka. Mizoginia, masochizm i nieobecna matka], opierając się na tendencyjnie dobranych wyznaniach z listów i dzienników Tołstoja, dopatrzył się u pisarza całej kolekcji zaburzeń psychicznych: masochizmu, narcyzmu, homoseksualizmu, skłonności do matkobójstwa itd. Czytając to dzieło naukowe, człowiek, chcąc nie chcąc, zaczyna wątpić: czy to ten sam Tołstoj, którego dobrze znali i z którym przez lata obcowali bynajmniej nie głupi i nie naiwni ludzie, w tym żona, synowie i córki, biografowie, sekretarze? Czyżby nikt z nich nie był zdolny zauważyć tych wszystkich odchyleń i zaburzeń? Czyżby Tołstoj był na tyle sprytnym obłudnikiem, że zdołał zwieść całą rodzinę, wszystkich uczniów i współpracowników, nawet słynnych pisarzy (w tym takich znawców głębin ludzkiej psychiki, jak Czechow i Gorki)? Jednego Laferriere’a nie oszukał...?

Jedna wszak patologiczna cecha, na którą zwraca uwagę Laferriere, z pewnością u Lwa Tołstoja występowała. To zaniżona samoocena i potrzeba cudzej uwagi. Nawet w podeszłym wieku przyznawał: „Nigdy, do ostatniej chwili, nie umiałem nie przejmować się tym, co myślą ludzie”. Wcześniej przysparzało mu to prawdziwych cierpień: nieustannie porównywał się z innymi mężczyznami i zawsze na swoją niekorzyść. Dlatego starał się naśladować innych – od członków rodziny po swoich towarzyszy, kolegów z wojska, kobieciarzy z wielkiego świata.

Człowiek, którego podejrzewano o pychę, miał w rzeczywistości niskie mniemanie o sobie.

Potrzeba liczenia się z tym, „co myślą ludzie”, nie wynikała z próżności, lecz z obawy, że pozór zewnętrzny nie zgadza się z wiedzą o własnym wnętrzu. To rozdwojenie między zewnętrznym a wewnętrznym było dla Tołstoja źródłem nieustannej udręki. Słynny „koszmar arzamaski” nie był niczym innym jak autofobią, czyli lękiem przed samym sobą, patologicznym strachem przed nagłym osamotnieniem.

Psychologowie świetnie wiedzą, że na autofobię cierpi bardzo wielu ludzi, ale żaden z nich nie zostanie Tołstojem. Nawet najzwyczajniejsi śmiertelnicy zadają sobie czasem pytania: kim jestem? dlaczego nazywam się tak, a nie inaczej? dlaczego jestem tutaj, a nie tam? dlaczego zajmuję się tym, a nie czymś innym? Jednym zdaniem – dlaczego jestem sobą?

Latem 1869 roku Tołstoj przeczytał w gazecie ogłoszenie o sprzedaży majątku w guberni penzeńskiej. Zainteresowała go niska cena, zwłaszcza że otrzymał właśnie od wydawcy Michaiła Katkowa sowite honorarium za Wojnę i pokój. W towarzystwie służącego Siergieja Arbuzowa pojechał dowiedzieć się o szczegóły ewentualnej transakcji. Nocą w hotelu w Arzamasie dopadł go „koszmar”.

Nie ulega wątpliwości, że naprawdę okropnie wtedy się przestraszył. Pisał o tym z drogi w liście do żony:

Co z Tobą i dziećmi? Czy się coś nie stało? Od dwóch dni gnębi mnie niepokój. Onegdajszą noc spędziłem w Arzamasie i działo się ze mną coś niesłychanego. Była druga po północy, byłem strasznie zmęczony, chciało mi się spać i nic nie bolało. Lecz nagle ogarnął mnie smutek, przerażenie – takie, jakich nigdy nie doświadczałem. Szczegóły tego uczucia opiszę Ci kiedyś w przyszłości; w każdym razie tak dręczącego uczucia nigdy nie zaznałem i nie daj Boże nikomu zaznać. Zerwałem się, kazałem zaprzęgać. Przez ten czas, kiedy zaprzęgali, zasnąłem i obudziłem się zdrów. Wczoraj to uczucie, w znacznie mniejszym stopniu, wróciło podczas jazdy, ale byłem przygotowany i nie poddałem mu się, tym bardziej, że było słabsze. Dziś czuję się zdrów i wesół, o ile mogę być takim z dala od rodziny.

Nie trzeba być wybitnym psychologiem, żeby rozpoznać trzy objawy autofobii: nagłe pojawienie się niczym nieumotywowanego lęku, chęć ucieczki oraz o wiele słabsze doznawanie tego samego uczucia następnym razem, kiedy jest się już na nie przygotowanym. Przyszli biografowie Tołstoja nie przydawaliby temu zdarzeniu większego znaczenia, gdyby nie to, że dziesięć lat później pisarz wspomniał o nim w Zapiskach wariata. Był to pierwszy utwór Tołstoja z okresu przełomu duchowego, związanego, jak wiadomo, ze strachem przed śmiercią. W Zapiskach wariata tłumaczył „koszmar arzamaski” właśnie strachem przed śmiercią, choć w zacytowanym liście z 1869 roku nic o tym nie wspomina.

„«Cóż to za głupota» – powiedziałem sobie. «Czego się smucę, czego się boję?» – «Mnie» – odpowiadał głos śmierci niedosłyszalnym szeptem. «Jestem tutaj»”.

„W życiu nie ma nic, ale jest śmierć, a jej nie powinno być” – pisze Tołstoj. Próbował nawet przedstawić plastycznie strach przed śmiercią („wciąż ten sam strach czerwony, biały, kwadratowy. Coś się rwie, ale się nie rozrywa”). Współczesna pisarka Tatiana Tołstoj upatruje w tym zapowiedź suprematycznych obrazów Kazimierza Malewicza.

„Koszmar arzamaski” bywa niekiedy kojarzony z ucieczką Tołstoja z Jasnej Polany jesienią 1910 roku. Jej przyczyną była jednak konkretna sytuacja rodzinna. Nigdzie w dziennikach Tołstoja, które przed tym incydentem skrupulatnie prowadził (w odróżnieniu od 1869 roku), nie ma wzmianki o tym, że nawiedzał go strach przed śmiercią i pragnienie ucieczki. Poza tym z pomysłem ucieczki nosił się przez dwadzieścia pięć lat...

W 1869 roku Tołstoj kończył pracę nad Wojną i pokojem. Towarzyszyło temu niewiarygodne napięcie umysłowe, pisarz zmagał się z silnymi bólami głowy. Niewykluczone, że podróż do guberni penzneńskiej miała być też dla niego rozrywką, odprężeniem. Wbrew tym oczekiwaniom doszło do niespodziewanego załamania psychicznego. Bezsenność, obce środowisko, chaos w głowie, niespokojne myśli o rodzinie – wszystko to spowodowało przypływ niekontrolowanego strachu, którego pisarz nie potrafił wtedy wytłumaczyć, ale z wrodzonego nawyku wynajdywania racjonalnych wyjaśnień uznał to dziesięć lat później za strach przed śmiercią.

Ciekawe, że we wspomnieniach Siergieja Arbuzowa, który w 1869 roku nocował w tym samym hotelu, nie ma ani słowa o „koszmarze arzamaskim”. Sługa nie dostrzegł w zachowaniu pana niczego niezwykłego. Najwyraźniej Tołstoj wstydził się swojego strachu i starannie ukrył go przed służącym. Jakże bowiem miałby wyjaśnić młodemu chłopu, że przeląkł się sam siebie?! „Dlaczego tu wstąpiłem? Dokąd jadę?” – zaczął nagle zadawać sobie pytania, świetnie wiedząc, że odpowiedzi są proste, ale go nie uspokoją.

W Zapiskach wariata jest jeszcze jeden szczegół, który przypomniał sobie Tołstoj: zaczął układać modlitwy.

Modlić się, przypomniałem sobie. [...] Zacząłem się modlić. Boże, bądź miłościw. Ojcze nasz, Pozdrowienie Anielskie. Zacząłem układać modlitwy. Zacząłem się żegnać i bić pokłony do ziemi, oglądając się i bojąc, żeby mnie kto nie zobaczył [wyróżnienie moje – przyp. aut.]. To mi jakby rozerwało myśli, rozerwał mi myśli strach, że mnie zobaczą.

Niezależnie od tego, czy Tołstoj rzeczywiście zobaczył w Arzamasie „czerwony kwadrat”, o czym jest przekonana Tatiana Tołstoj, czy było to tylko artystyczne upiększenie zdarzenia, jak przypuszcza jego biograf Nikołaj Gusiew, dziwne jest, że nikt z piszących o „koszmarze arzamaskim” nie zwrócił uwagi na o wiele istotniejszy szczegół w Zapiskach wariata: Tołstoj się modlił, ale przy tym czuł wstyd. Bał się, że ktoś to zobaczy.

Był to zupełnie inny strach niż ten, który odczuł Jan Kronsztadzki we śnie, w którym zobaczył chłopca. Ojciec Jan przeżył w tym śnie bolesne rozdarcie między wiarą w tajemnice a niewiarą, i zaskoczony przez przypadkowego świadka (diakona) zaczął się niezręcznie usprawiedliwiać, że niewierzącego chłopca (jego samego) podesłali mu staroobrzędowcy. Ale kto mógł nakryć Tołstoja na wieczornej modlitwie? Tylko jego służący oraz stróż z zajazdu, wspomniani w Zapiskach wariata. Byli to, podobnie jak diakon, ludzie prości, swego rodzaju personifikacja bezosobowej ludzkości – czyli ludzkiej opinii.

Ojciec Jan bał się, że ta „opinia” przyłapie go w chwili zachwiania wiary.

A co czuł Tołstoj?

Strach, że zaskoczą go w momencie szczerej modlitwy.

Jedno jest tu wspólne: strach!

Strach przed rozbieżnością między wewnętrzną a zewnętrzną osobowością. Tym, co sam o sobie wiesz, a tym, co widzą postronni.

Nie ulega przy tym wątpliwości, że Siergiej Arbuzow był w pewnym sensie wytworem Tołstojowskiego wychowania. Ten chłop pańszczyźniany wyrwany z wiejskiego środowiska towarzyszył pisarzowi nie tylko w Arzamasie, ale także podczas pielgrzymki do Pustelni Optyńskiej.

Siergiej Arbuzow, syn niani starszych dzieci Lwa Nikołajewicza i Sofii Andriejewny, uczył się w szkole Tołstoja w Jasnej Polanie, po czym jako chłopca Tołstojowie wzięli go do domu, gdzie z czasem został starszym lokajem. Grał w domowym teatrze, nie stronił od kieliszka, ciągnęło go do kobiet, był niezłym cwaniakiem. W rodzinie Tołstojów bardzo go jednak lubiano, tak samo jak jego matkę, poczciwą chłopkę, byłą służącą sąsiadów – książąt Wojejkowów. W końcu Arbuzow został zwolniony za pijaństwo i rozpustę. Między innymi pod nieobecność Tołstoja w Moskwie po pijanemu przyprowadzał do domu w Chamownikach prostytutki, na co Sofia Andriejewna poskarżyła się w liście mężowi. Skończyło się tym, że Arbuzow wrócił z rodziną do wsi Jasna Polana, gdzie miał dom.

W 1900 roku ukazały się jego wspomnienia, w których opowiada o pieszej podróży z Tołstojem z Jasnej Polany do Pustelni Optyńskiej latem 1881 roku. Wyłania się z nich postać rosyjskiego Figara, dobrego i obowiązkowego służącego, naigrawającego się jednak po cichu z dziwactw swojego pana, który postanowił udać się do słynnego monasteru jako prosty pielgrzym, w łapciach i chłopskiej sukmanie. Mnisi rozpoznali Tołstoja, który nie pierwszy raz odwiedzał Pustelnię Optyńską, i przełożeni klasztoru zmusili hrabiego, żeby przeniósł się z zajazdu dla biedaków do luksusowego przyklasztornego hotelu, gdzie, jak pisze Arbuzow, „wszystko było obite aksamitem”. Służący w swoich wspomnieniach podśmiewa się z pana, zmuszonego do spania na aksamicie, podczas gdy marzył mu się nocleg na sianie. Śmieje się też z mnichów obsługujących przy stole człowieka w chłopskim ubraniu.

Okazuje się, że Tołstoj, kiedy naszła go nagła potrzeba odmówienia modlitwy, przestraszył się, co pomyśli o nim sługa, którego sam wychował. Dlaczego?

Taki sam niepojęty wstyd ogarnia Nikoleńkę Irtieniewa na początku Lat chłopięcych, kiedy przed wyruszeniem z zajazdu uświadamia sobie, że zapomniał się pomodlić:

Nie zdążyłem pomodlić się w zajeździe; ale ponieważ nieraz już spostrzegłem, że tego dnia, kiedy z jakichkolwiek powodów zapominam się pomodlić, zdarza mi się zawsze jakieś nieszczęście, staram się naprawić mój błąd, zdejmuję czapkę, odwracam się w kąt bryczki, odmawiam modlitwy i żegnam się pod kurtką tak, by nikt tego nie dostrzegł [wyróżnienie moje – przyp. aut.].

Skąd ten wstyd, ta nieśmiałość?

A już całkiem dziwny wydaje się obraz, który Tołstoj przedstawił w drugiej redakcji Lat chłopięcych. Naczytawszy się Pascala, Nikołaj Irtieniew nagle „zrobił się pobożny: nie zabierał się do niczego, nie odmówiwszy modlitwy i nie przeżegnawszy się”. Przy tym jednak wstydził się swojej pobożności do takiego stopnia, że w obecności innych ludzi „odmawiał modlitwy w myślach i żegnał się nogą albo całym ciałem, żeby nikt tego nie zauważył [wyróżnienie moje – przyp. aut.]”.

Nie sposób sobie czegoś takiego wyobrazić! Jak można żegnać się całym ciałem? Taniec jakiś czy co? Czego bał się Lew Tołstoj?

Wychowani i niewychowani

Zarówno w losach Tołstoja, jak i ojca Jana Kronsztadzkiego wyraźnie przejawia się działanie Opatrzności. Najbardziej przypadkowe na pierwszy rzut oka zdarzenia nakładające się na siebie prowadziły do zupełnie nieprzypadkowych skutków, raz na zawsze wytyczając drogę obu tych ludzi.

Nie sposób na przykład nie zwrócić uwagi na istotny podział w wychowaniu dzieci Tołstojów. Co sprawiło, że w zwyczajnej szlacheckiej rodzinie dwoje starszych dzieci otrzymało regularne wychowanie, a troje młodszych – nie? Gdyby wszystko potoczyło się normalnie, Lwa, tak jak jego starszych braci, wychowywałyby dwie osoby: matka Maria Nikołajewna i francuski guwerner Saint Thomas. Nie mógł zająć się tym ojciec, zarówno z przyczyn obiektywnych – wciąż miał na głowie sprawy majątków – jak i subiektywnych, był przecież wielkim miłośnikiem wina i kart. Matka umarła jednak, kiedy Lowoczka nie ukończył jeszcze dwóch lat, Saint Thomas natomiast niedługo opiekował się młodszymi chłopcami – nim i Mitią. Niedługo po tym, jak Francuz na stałe zamieszkał z rodziną w moskiewskim domu, bo tak zażyczyła sobie Piełagieja Nikołajewna, babka zmarła. Po jej śmierci postanowiono nie utrzymywać już dłużej drogiego domu w Moskwie, znaleźć skromniejsze mieszkanie, a w rezultacie rozdzielić dzieci. Starsi chłopcy – Nikołaj i Siergiej – zostali w Moskwie razem z opiekującą się nimi Aleksandrą Osten-Sacken i Saint Thomasem, żeby przygotować się do studiów na uniwersytecie. Młodsze dzieci – Dmitrij, Lew i Masza – wyjechały do Jasnej Polany z Tatianą Jergolską i niemieckim guwernerem Reusslem. Do śmierci ciotki Aleksandry i przeprowadzki do Kazania wesoło spędzały tam czas, ciesząc się swobodą pod okiem dobrej cioci i Niemca, który nie stronił od kieliszka.

Za życia ojca (i zanim do domu zaproszono Francuza) czterech chłopców wychowywały różne osoby. Na przykład babcia Piełagieja Nikołajewna – władcza, kapryśna, despotyczna, bezgranicznie uwielbiająca swojego syna Nikołaja Iljicza, którego rozpieściła do granic możliwości. Niczego sobie nie odmawiała, przywykła do życia na wysokiej stopie, bez troski o pieniądze, które topniały w oczach, tak jak to się działo za życia jej męża Ilji Andriejewicza Tołstoja, arystokraty utracjusza. To była jedna linia wychowania Lwa Tołstoja. A raczej braku wychowania. 

Drugą linię reprezentują ciotki: Tatiana Aleksandrowna, Piełagieja Iljiniczna i Aleksandra Iljiniczna. Pierwsza była daleką krewną, bez własnego majątku i bez prawa do kierowania domem i dziećmi. Druga i trzecia to rodzone siostry Nikołaja Iljicza. Kobiety niezwykłe, każdej był pisany niełatwy los.

Piełagieja Iljiniczna Juszkowa (z domu Tołstoj) była młodszą córką w rodzinie Ilji Andriejewicza i od najwcześniejszych lat oczkiem w głowie rodziców, którzy ją rozpieścili. W rodzinie nawet nie wymawiano takich słów, jak „nagana” i „kara”. Dzieciństwo, młodość i całe życie Piełagiei Iljiniczny upłynęły pod wpływem tradycji rosyjskiego wielkopaństwa, które ukształtowały się jeszcze w XVIII wieku, kiedy Katarzyna II przyznała szlachcie wolność. W młodości Piełagieja lubiła czytać, wynotowywała sobie fragmenty z dzieł Balzaca, Chateaubrianda i innych francuskich autorów, ale szybko to zarzuciła. Na przykład w dzienniku zapisała tylko pierwszą stronę. Wyszła za mąż za pułkownika huzarów w stanie spoczynku Władimira Iwanowicza Juszkowa, starszego od niej o dziesięć lat (a może i więcej). Nie kochał jej, nawet nią pogardzał, ona zaś kochała go całym rozdartym sercem. Bodaj czy nie z tego powodu stała się bardzo pobożna. Lubiła przyjmować mnichów i biskupów, odwiedzać klasztory. Juszkowowie żyli w Kazaniu na wysokiej stopie, mieli najlepszego w mieście kucharza, słynne były wydawane przez nich bale.

Ciotka Lwa Tołstoja, Aleksandra Iljiniczna Osten-Sacken.

Kiedy bratankowie zostali sierotami, nie mogła bezpośrednio na nich oddziaływać, ponieważ mieszkała daleko. Ale i po przeprowadzce małych Tołstojów do Kazania w 1841 roku większego wpływu na nich nie miała, zwłaszcza na chłopców, których charaktery zdążyły się już ukształtować. Jedna z jej „wychowawczych” inicjatyw, która oburzyła Lwa Tołstoja, polegała na tym, że podarowała młodszym chłopcom – Dmitrijowi i Lowoczce – po chłopskim dziecku, licząc na to, że wyrosną z nich wierni słudzy. W Materiałach do biografii L.N. Tołstoja Sofia Andriejewna pisze o niej:

Była to dobroduszna, światowa i nadzwyczaj powierzchowna osoba. Zawsze ożywiona, wesoła, kochała świat i wszyscy w świecie ją kochali; kochała archijerejów, monastery, robótki na kanwie ze złotym haftem, które rozdawała po cerkwiach i klasztorach; lubiła dobrze zjeść, gustownie urządzić pokoje, a kwestia, gdzie postawić kanapę, miała dla niej ogromne znaczenie. Mąż jej był rozumnym człowiekiem, ale bez zasad. Prowadził życie próżniacze, pięknie wyszywał na kanwie, umizgał się do ładniutkich pokojówek i trochę grał na fortepianie.

Piełagieja Iljiniczna zostawiła w końcu męża lekkoducha i osiadła w monasterze pod Tułą, choć bratanek Lew zapraszał ją, żeby zamieszkała w Jasnej Polanie. Przeprowadziła się do Jasnej Polany dopiero przed śmiercią, która dosięgła ją w 1875 roku.

O wiele bardziej złożone były losy drugiej ciotki Tołstoja – Aleksandry Iljiniczny Osten-Sacken, nazywanej w rodzinie Aline.

Była kobietą gruntownie wykształconą, znała kilka języków obcych, świetnie grała na flecie i fortepianie. Jak wspomina Tołstoj, była „bardzo ponętna ze swoimi wielkimi niebieskimi oczyma i łagodnym wyrazem białej twarzy”. Będąc przy dworze w Petersburgu, Aline cieszyła się dużym powodzeniem. Wydano ją za mąż za bogatego i sławnego hrabiego z Kurlandii Osten-Sackena. Małżeństwo jednak ją unieszczęśliwiło. Hrabia okazał się wściekle zazdrosny, niebawem wystąpiły u niego objawy rozstroju psychicznego wyrażające się manią prześladowczą. W pierwszym roku po ślubie dwa razy próbował zabić żonę: raz, gdy będąc w ciąży, jechała karetą, strzelił do niej, „broniąc” przed wyimaginowanymi napastnikami. Ranną porzucił na drodze. Po tych strasznych przejściach wydała na świat martwe dziecko, o czym jej nie powiadomiono i zamieniono je na nowo narodzoną córkę dworskiego kucharza. Później dowiedziała się prawdy, ale wychowała Paszeńkę jak przybraną córkę.

Po śmierci chorego psychicznie męża Aleksandra Iljiniczna zamieszkała u brata, Nikołaja Iljicza. Przeżyte nieszczęścia sprawiły, że stała się bardzo pobożna. Olśniewająca niegdyś Aline przemieniła się w „ponurą dewotkę”, jak sama siebie ironicznie określała. Lew Tołstoj wspominał:

Ciocia była prawdziwie religijna. Ulubionym jej zajęciem było czytanie żywotów świętych, rozmowy z pielgrzymami, głupcami bożymi, mnichami i mniszkami, z których wielu mieszkało u nas stale, inni zaś tylko odwiedzali ciocię. Wśród prawie stale u nas mieszkających była mniszka Maria Gierasimowna, chrzestna mojej siostry, za młodych lat pielgrzymująca jako Iwanuszka. [...] Ciocia Aleksandra Iliniczna była nie tylko nabożna z pozoru, nie tylko przestrzegała postów, dużo się modliła, obcowała z ludźmi świętymi, jakim był za jej czasów starzec Leonid w Optinej pustelni, lecz i sama żyła prawdziwie po chrześcijańsku, nie tylko starała się unikać wszelkiego zbytku i usługi, ale usiłowała jak najwięcej służyć innym. Pieniędzy nigdy nie miała, bo wszystko rozdawała proszącym.

Niemniej jednak Lew Tołstoj nawet w podeszłym wieku wciąż pamiętał „szczególny, kwaśny zapach cioci Aleksandry Iljiniczny, będący z pewnością skutkiem jej zaniedbania. I to była ta, tak pełna wdzięku, poetyczna Aline, o pięknych niebieskich oczach, która lubiła deklamować i zapisywać francuskie wiersze, grała na harfie i zawsze miała wielkie powodzenie na najświetniejszych balach”!

Po nagłym zgonie Nikołaja Iljicza, który zmarł od udaru, Aleksandra Iljiniczna została opiekunką dzieci. To prawda, że się o nie troszczyła. Ale nie pochłaniało jej to całkowicie. Całą sobą podporządkowała się służbie Bogu. W 1841 roku zamieszkała w Pustelni Optyńskiej. Być może przeczuwała własną śmierć, ale i przybliżała ją surowymi postami i uczestniczeniem na stojąco w wielogodzinnych nabożeństwach. W tym samym roku zmarła w monasterze i tam została pochowana. Na jej grobie stanął pomnik, na którym wyryto wiersze najprawdopodobniej autorstwa trzynastoletniego Lowy.

Te dwie niezwykłe kobiety wywarły oczywiście wpływ na kształtowanie osobowości swoich bratanków, zaszczepiając im dar miłości i dobroci oraz przekazując zainteresowanie religią. Nie było jednak mowy o żadnym systematycznym wychowaniu.

Jedynymi dziećmi w rodzinie Tołstojów, które otrzymały w miarę uporządkowane wychowanie, byli Nikołaj i Siergiej, zwłaszcza starszy, Nikoleńka, czyli Koko. Matka zdążyła go wychować do wieku siedmiu lat, i tylko on dobrze ją pamiętał. W dzienniku zachowania Nikoleńki zapisywała codziennie jego uczynki, z których za najbardziej karygodne uchodziły lenistwo, fochy i kaprysy – nazywała to mitrofanieniem, od imienia Mitrofanuszki, bohatera komedii Denisa Fonwizina Synalek szlachecki. Nie pochwalano też płaczliwości, do której później aż nadto skłonny okazał się Lowoczka. Maria Nikołajewna, skrupulatnie odnotowując w dzienniku wszystkie dobre i złe uczynki Nikoleńki, nie trzymała się żadnego konkretnego programu wychowania, ale przynajmniej była w tym jakaś konsekwencja.

Nie jest więc z pewnością kwestią przypadku, że najstarszy z synów okazał się najbardziej uporządkowany. Podjął studia matematyczne na Uniwersytecie Moskiewskim, później przeniósł się na Uniwersytet Kazański, który ukończył z wyróżnieniem. Wyrósł z niego wybitny wojskowy. Służył na Kaukazie w artylerii, brał udział w karnych ekspedycjach przeciw niepokornym Czeczenom, służba wojskowa mu odpowiadała. Nie był pozbawiony zdolności twórczych. Jego szkic Ochota na Kawkazie [Polowanie na Kaukazie], opublikowany w 1857 roku w „Sowriemienniku”, wydawanym przez Niekrasowa, zachwycił Turgieniewa, a Niekrasow był nawet zdania, że Nikołaj „dogłębniej włada językiem” niż Lew, który już zyskał sławę dzięki Dzieciństwu. Podobno tak rzeczywiście było. Szkice i opowiadania Nikołaja Tołstoja o tematyce kaukaskiej i polowaniach odznaczają się „konkretnym” stylem, bez upiększeń, sentymentów i łez, którymi jest przepojona cała autobiograficzna trylogia młodszego brata. Ale prozie Nikołaja Tołstoja brak tych poszukiwań duchowych, religijnych uniesień, bez których trudno sobie wyobrazić Dzieciństwo Lwa Tołstoja. To przyziemna, „obiektywna”, w najlepszym razie interesująca proza psychologiczna.

Nie ma sensu zgadywać, co by się stało z Nikołajem Tołstojem, gdyby nie zmarł w wieku trzydziestu siedmiu lat na galopujące suchoty. Za życia był dla braci niepodważalnym autorytetem. Jako zatwardziały kawaler unikał rodzinnych konfliktów, które pozostałych braci – Siergieja i Lwa – prześladowały przez całe życie. Ten drugi zazdrościł Nikoleńce przede wszystkim tego, że potrafił się wznieść nad „cudze opinie”. Tę cechę charakteru odziedziczył Nikołaj po matce, która nigdy nie przejmowała się tym, co myślą inni ludzie. Podobnymi szczęściarzami byli zresztą pod tym względem Siergiej i Dmitrij. Tylko Lowoczka nie mógł się tą cechą pochwalić.

Jej brak przesądził jednak w przyszłości o wielkiej przewadze Lwa nad starszymi braćmi. Podczas swojego chaotycznego rozwoju, pełnego sprzecznych wpływów, wchłonął w siebie świat ludzi, rozwinął zdolność do przeistaczania się w najrozmaitszych bohaterów – od chłopów do arystokratów, od dzieci do starców, i w końcu od mężczyzn do kobiet.

Dla nas jednak ważniejsze jest co innego. Dlaczego Nikołaj i Siergiej, w odróżnieniu od Dmitrija, Lwa i Maszy, okazali się w wieku świadomym całkowicie indyferentni religijnie? Nie interesowała ich ani religia, ani cerkiewne obrządki. Dlaczego to, co dla młodszego rodzeństwa stało się stylem życia (Dmitrij), jedyną drogą do zbawienia (Maria) i wielką tragedią duchową (Lew), w pojęciu starszych braci albo nie miało wartości, albo nie wypełniło ich życia?

Z pięciorga dzieci Marii Nikołajewny Tołstoj dwaj najstarsi synowie, którzy zdążyli doświadczyć bezpośredniego wpływu matki, byli całkowicie niereligijni. Młodsze dzieci, wychowane przez trzy wierzące ciotki, choć każde po swojemu, przeszły w życiu drogę religijną. Wszyscy byli przy tym zupełnie do siebie niepodobni, łączyła ich najwyżej słynna „dzikość” Tołstojowskiej natury i skrajna drażliwość na punkcie osobistego honoru.

Siostra Tołstojów zmarła w monasterze w Szamordinie jako schimnica, żyjąca według surowej reguły mniszka najwyższego stopnia stanu duchownego. Rodzinna legenda głosi, że na Maszę, kiedy była jeszcze małą dziewczynką, zwrócił uwagę starzec z Pustelni Optyńskiej ojciec Ambroży, który powiedział: „Masza będzie nasza”. Niemniej jednak moskiewski spowiednik Marii, słynny kapłan z kremlowskiego soboru archangielskiego Walentin Amfitieatrow, przestrzegał ją przed pójściem do klasztoru. Droga taka była dla kobiety światowej czymś bardzo nietypowym, nawet wyzywającym.

O bracie Dmitriju, starszym od Lwa zaledwie o rok, Tołstoj pisał w swoich Wspomnieniach:

W Kazaniu, naśladując we wszystkim Sieriożę, utraciłem dawną naiwność [...]. Nie tylko w Kazaniu, jeszcze nawet przedtem, interesowałem się moją powierzchownością: starałem się być światowy, comme il faut[26]. Nic z tego nie miał w sobie Mitieńka; nigdy, zdaje się, nie uległ zwykłym wadom chłopięcego wieku. [...] Nie wiem, co go naprowadziło tak wcześnie na drogę życia religijnego, ale to się zaczęło na pierwszym roku uniwersytetu. Dążenia religijne skłoniły go oczywiście do praktykowania – i Mitieńka oddał się temu, jak zawsze, bez reszty. Zaczął pościć, chodził na wszystkie nabożeństwa i stał się dla siebie jeszcze bardziej surowy.

Dążenia religijne, nietypowe dla starszych braci, doprowadziły do tego, że Dmitrij stał się kimś wyjątkowym nie tylko w swoim środowisku, ale i wśród najbliższych krewnych, nie wyłączając rodziny Juszkowów, w której ciocia Piełagieja Iljiniczna, opiekunka Tołstojów, potrafiła godzić świeckie uciechy z przyjaźnią z kazańskimi archijerejami i mnichami.

Był niezdarny i zaniedbany – wspominał Lew Tołstoj – co też bardzośmy mieli mu za złe. Nie tańczył i nie chciał się uczyć tańca, jako student nie bywał w towarzystwie, nosił wciąż ten sam studencki surdut i ciasny halsztuk i już wtedy pojawił się u niego nerwowy tik – potrząsał głową, jakby się chciał oswobodzić od ciasnego halsztuka.

Mitia nie chodził do modnej uniwersyteckiej cerkwi, ale do więziennej, gdzie wbrew przepisom brał od więźniów świece albo pieniądze na świece i przekazywał cerkiewnemu słudze. Na kolegę wybrał sobie „nieszczęśliwego, biednego, oberwanego studenta Połubojarinowa”. W rodzinie Juszkowów była rezydentka Lubow Siergiejewna, przedziwna i nieszczęśliwa istota, z chronicznie napuchniętą twarzą

jakby ją pokąsały pszczoły. [...] Latem na jej twarzy siadały muchy, których nie czuła – i to było szczególnie przykre dla otoczenia. [...] Zawsze było od niej czuć. A w jej pokoju, gdzie nigdy nie otwierano lufcika, panował przykry zaduch. Ta właśnie Lubow Siergiejewna stała się przyjacielem Mitieńki. Zaczął do niej przychodzić, słuchać tego, co mówiła, rozmawiać z nią, czytać. I rzecz dziwna – byliśmy duchowo tak tępi, żeśmy się tylko z tego śmiali.

Pół wieku później przywódca bolszewików Włodzimierz Lenin nazwie Lwa Tołstoja „obszarnikiem opętanym w Chrystusie”. To wątpliwe określenie w niewielkim stopniu odnosiło się do zewnętrznego życia Lwa Nikołajewicza, który nawet w okresach, kiedy najbardziej starał się upodobnić do prostych ludzi, zachowywał zwyczaje arystokraty, na co słusznie wskazuje jego syn Ilja w pięknych wspomnieniach o ojcu. Tołstoj był zawsze nadzwyczaj schludny. Kiedy odchodząc z Jasnej Polany, zapomniał szczoteczki do paznokci, natychmiast napisał do córki Saszy, żeby ją przywiozła. Znamienne, że list o szczoteczce wysłał z Pustelni Optyńskiej.

Popularny w Moskwie kapłan Walentin (Amfitieatrow), proboszcz soboru św. Michała Archanioła na Kremlu. Był przez pewien czas spowiednikiem Marii Tołstoj. Jan Kronsztadzki mówił do moskwian, którzy do niego przyjeżdżali: „Po co do mnie jedziecie, w Moskwie jest ojciec Walentin”.

Natomiast w zachowaniu brata Dmitrija zawsze przejawiały się cechy szaleństwa. W Petersburgu zjawił się u znajomego prawnika Dmitrija Oboleńskiego w czapce i w palcie. U Oboleńskiego byli akurat goście. Gospodarz przedstawił im Dmitrija i zaproponował, żeby zdjął palto. Okazało się, że przybysz pod spodem nic na sobie nie miał. „Uważał, że to całkiem zbyteczne”.

Dmitrij Tołstoj umarł młodo na gruźlicę. Niedługo przed śmiercią nastąpił w jego życiu przełom. „Nagle zaczął pić, palić, tracić pieniądze i bywać u kobiet”. Ale i w tym życiu okazał się moralnym rygorystą. „Ową kobietę, prostytutkę Maszę, którą poznał pierwszą, wykupił i zabrał do siebie”. Lew Tołstoj jako jedyny z braci odwiedził w Orle umierającego.

Wyglądał strasznie: ogromna jego dłoń była przytwierdzona do dwóch kości przedramienia, z twarzy widać było tylko oczy zawsze przepiękne, poważne, a teraz pytające, kaszlał nieustannie, pluł i nie chciał umierać, nie chciał wierzyć, że umiera. Ospowata, wykupiona przez niego Masza, w chustce na głowie, była przy nim i pielęgnowała go. Kiedy byłem przy nim, przyniesiono na jego życzenie cudowny obraz. Pamiętam wyraz jego twarzy, kiedy się modlił.

We Wspomnieniach Tołstoj nie zdradza nam, jak wyglądał ten wyraz twarzy. Ale w powieści Anna Karenina w scenie pożegnania Konstantego Lewina z bratem, którego pierwowzorem był Dmitrij, opisuje go z całym okrucieństwem, widząc „chwilowy interesowny nawrót, wywołany szaleńczą nadzieją wyzdrowienia”. „Doznawał bolesnej udręki patrząc na to błagalne, pełne nadziei spojrzenie, na tę wychudłą dłoń, która z takim trudem kładła znak krzyża, na mocno obciągnięte skórą czoło, na te wystające ramiona i rzężącą, pustą klatkę piersiową, niezdolną już zmieścić życia, o które chory prosił”[27].

Porównajmy tę straszną scenę z opisem śmierci drugiego brata, Nikołaja, we Francji. Tołstoj pisał do pozostającego w Rosji brata Siergieja:

W dniu swojej śmierci sam się ubrał i umył i rano zastałem go ubranego na fotelu. Dopiero na jakieś 9 godzin przed śmiercią poddał się chorobie i poprosił, żeby go rozebrać. Najpierw to było w wychodku. Zszedłem na dół i słyszę, że jego drzwi się otworzyły. Wróciłem – nigdzie go nie ma. Zrazu bałem się wejść, on nie lubił, ale teraz sam powiedział: „Pomóż mi”. Poddał się i stał się inny, łagodny, dobry. Tego dnia nie jęczał, wszystkich, o kimkolwiek mówił, chwalił, a do mnie powiedział: „Dziękuję, przyjacielu mój”. [...] Tak, cierpiał, to prawda, ale tylko raz, na jakieś dwa dni przed śmiercią, powiedział, że okropne są te noce bez snu. Nad ranem dusi go kaszel, księżyc, i Bóg jeden wie, co się roi! Jeszcze dwie takie noce – ach, to by było okropne. Ani razu nie powiedział wyraźnie, że czuje zbliżanie się śmierci. Ale tylko nie mówił. W dniu śmierci zamówił bonżurkę, ale jednocześnie, gdy mu powiedziałem, że jeśli nie będzie polepszenia, to ja z Maszeńką [siostrą – przyp. aut.] nie pojedziemy do Szwajcarii, rzekł: „A czy ty myślisz, że mi się polepszy?”, takim głosem, że widać było, że przeczuwał, ale ze względu na mnie nie mówił, a ja ze względu na niego nie pokazywałem po sobie. [...] Umarł zupełnie bez cierpień (przynajmniej na pozór). Coraz rzadziej oddychał, i skończyło się. Nazajutrz zszedłem do niego i bałem się odkryć mu twarz. Zdawało mi się, że będzie wyglądał jeszcze bardziej cierpiąco, straszniej niż w czasie choroby, ale nie możesz sobie wyobrazić, co to była za piękna twarz z jej najlepszym, wesołym, spokojnym wyrazem. Wczoraj pochowaliśmy go tu.

W odróżnieniu od Dmitrija Nikołaj umierał jak stoik, jak to mówią, zapięty na ostatni guzik, niepotrzebne mu były nie tylko cudowne obrazy, ale i pociecha duchowa. Z listu Lwa wynika, że się nie wyspowiadał, nie przyjął komunii, co zresztą prawdopodobnie niełatwo było zorganizować na wyspie na południu Francji.

Mitieńka, tak jak i Masza, był przy tym wszystkim bliższy Lwu i wiekowo, i pod względem buntowniczego, niespokojnego charakteru niż Nikoleńka, niedościgły autorytet. Tołstoj przyznaje we Wspomnieniach, że w dzieciństwie prawdziwa przyjaźń łączyła go tylko z Mitią, starszemu bratu zaś zazdrościł i próbował go naśladować. Wszystko to oznacza ów podział między braćmi, w którym element religijny był najprawdopodobniej skutkiem wychowania, jakie otrzymali.

Indyferentyzm religijny nie przeszkodził jednak starszym braciom w pozostaniu przy wierze prawosławnej. Nic nam nie wiadomo, by Nikołaj Tołstoj, który był po prostu dobrym i przyzwoitym człowiekiem, buntował się przeciw religii. Drugi z kolei brat, Siergiej, zbudował nawet w swoim majątku Pirogowo prawosławną świątynię, dokończywszy w ten sposób dzieło ojca, który miał zresztą spokojny i pragmatyczny stosunek do religii. Zarazem Siergiej głęboko gardził popami, a mnisi kłobuk siostry Maszy przezywał „cylindrem”.

„Całe jej życie było miłością...”

Komu w takim razie Lew Tołstoj zawdzięcza wychowanie religijne? Jego pierwsze wyobrażenia o Bogu, Cerkwi, piekle i raju, o modlitwach, nie mogły przecież ukształtować się same z siebie albo tylko na podstawie książek.

W tym miejscu powinniśmy wrócić do jednej z najbardziej tajemniczych postaci w życiu pisarza, która wywarła na niego nieodwracalny wpływ – do ukochanej cioci Tatiany Aleksandrowny.

Tatiana Aleksandrowna Jergolska dorastała jako półsierota i rezydentka, choć nie w obcym domu. Była daleką ciotką Lwa Tołstoja. Urodziła się w 1792 roku. Po śmierci matki i ponownym ożenku ojca dwie krewne – Tatiana Siemionowna Skuratowa (siostra ich ojca) i przyszła babka Lwa Tołstoja Piełagieja Nikołajewna – ciągnęły losy o dwie dziewczynki, Tanię i Lizę Jergolskie. Czarnulka Tania przypadła Piełagiei Nikołajewnie, a blondyneczka Liza – Tatianie Siemionownie. Tania wychowywała się razem z Nikołajem Tołstojem, ojcem pisarza, i jak to ukazał Tołstoj w Wojnie i pokoju (w relacji między Sonią i Mikołajem Rostowem), kochała się w nim. W życiu sprawy ułożyły się jednak całkiem inaczej niż w powieści. Nikołaj Tołstoj kochał swoją kuzynkę o wiele bardziej niż Mikołaj Rostow ubogą krewną. Sonia z Wojny i pokoju mało ma wspólnych cech z Tatianą Jergolską, choć pod innymi względami powieść prawie pokrywała się z życiem. Nikołaj Tołstoj z powodu opłakanej sytuacji finansowej swojej rodziny musiał ożenić się z Marią Nikojałewną Wołkońską, której zbytnio nie kochał. Ale w małżeństwie był szczęśliwy. Żona z pewnością wiedziała o miłości męża do Toinette, która była bardzo piękna, a w każdym razie tak pociągająca, że kochał się w niej nawet lekkoduch, pułkownik w stanie spoczynku Władimir Juszkow, mąż Piełagiei Iljiniczny. Ale Maria Nikołajewna, w odróżnieniu od Piełagiei Iljiniczny, w żaden sposób nie okazywała zazdrości wobec Toinette, która nadal mieszkała w ich domu. Kiedy jeździła do siostry Jelizawiety do majątku Pokrowskoje w powiecie czerńskim, Maria Nikołajewna pisała do niej listy, w których wyczuwało się szczerą miłość i szacunek. Niewykluczone zresztą, że matka Lwa Tołstoja miała po prostu taki charakter i nie pozwalała sobie na upokarzającą zazdrość. W każdym razie problem miłosnego trójkąta istniał, ale się nie zaostrzał, ponieważ wszyscy troje zdawali sobie sprawę, jak złożone są okoliczności, w których żyją.

Okoliczności te mogły się jednak zmienić po śmierci Marii Nikołajewny w 1830 roku. Toinette miała wtedy trzydzieści osiem lat, a Nikołaj Iljicz trzydzieści sześć. Oświadczył się kobiecie, którą kochał przez całe życie, ale Toinette mu odmówiła.

I był to jej błąd, na skutek którego dzieci Nikołaja Iljicza trafiły po jego śmierci do dwóch opiekunek, które być może kochały bratanków, ale zbytnio były zaabsorbowane własnymi problemami.

Chociaż z Aleksandrą Iljiniczną Osten-Sacken Tatiana Jergolska utrzymywała poprawne relacje i troszczyła się o dzieci przebywające w Moskwie, to nie zgodziła się na przeprowadzkę do Kazania do Piełagiei Iljiniczny Juszkowej – ich stosunki były dość napięte. Konsekwencją całej tej złożonej sytuacji był wspomniany już podział. Starszych chłopców wychowywał w Moskwie Saint Thomas, a młodsze dzieci w Jasnej Polanie – Tatiana Jergolska. Choć traktowała Saint Thomasa z wielkim szacunkiem, miała zupełnie inny wpływ na młodszych z rodzeństwa niż francuski guwerner na starszych. Najwyraźniej przejawiło się to w dwóch opisanych już sytuacjach: kiedy Saint Thomas próbował ukarać Lwa i kiedy Jergolska zareagowała przerażeniem i odrazą na opowieść dzieci o karze wymierzonej stangretowi. Nic dziwnego, że kiedy bracia znaleźli się razem w Kazaniu, okazało się, że młodsi bardzo różnią się od starszych, zarówno światopoglądem, jak i nawet zachowaniem. Szczególnie złożony był przypadek Lwa.

Chłopiec, który w wieku niespełna dwóch lat stracił matkę, do trzynastego roku życia, kiedy wyjechał do Kazania, dorastał pod wpływem dwóch potężnych sił. Pierwszą była rodzina i lud z Jasnej Polany, w tym wywodząca się z tego ludu służba. We Wspomnieniach, które spisywał jako siedemdziesięciopięciolatek, wymienia służących, których znał w dzieciństwie: „1) Praskowia Isajewna, 2) niania Tatiana Filipowna, 3) Anna Iwanowna, 4) Eufraksja. Mężczyźni: 1) Mikołaj Dmitrycz, 2) Foka Demidycz, 3) Akim, 4) Taras, 5) Piotr Siemionycz, 6) Pimen, 7) kamerdynerzy – Wołodia, 8) Pietrusza, 9) Matiusza, 10) Wasilij Trubiecki, 11) stangret Mikołaj Filipycz, 12) Tichon”. I nie chodzi tu o jakąś wyjątkową pamięć do imion. Ci ludzie byli nie tylko częścią pamięci Tołstoja, ale częścią niego, nim samym. Dlatego zaczynając swoje Wspomnienia, zaraz o sobie zapomniał, rozpłynąwszy się w wielkiej ciżbie – nie wiedział, komu dać pierwszeństwo.

Matce? Ale przecież jej nie pamiętał! Ojcu? Nieczęsto go widywał, zostały mu po nim przyjemne, ale niejasne wspomnienia. Autor Wspomnień obrasta więc niczym okręt muszelkami ogromną liczbą ludzi, panowie mieszają się z prostym ludem, dzieci ślubne z przybranymi i nieślubnymi. „Babcia w czepku z riuszą siedzi w lewym rogu sofy, trzymając złotą tabakierkę. Ciocia Aleksandra Iliniczna, Tatiana Aleksandrowna, Paszeńka, córka Maszeńka ze swoją chrzestną matką, Marią Gerasimowną [...] Fiodor Iwanycz – wszyscy się zebrali i czekają na papę, który za chwilę wyjdzie z gabinetu”.

Wszystkich tych ludzi, tak różnych, że nie sposób nawet pojąć, jak mogli zebrać się razem na niewielkiej przestrzeni, mogło połączyć tylko jedno – miłość. Ale nie ta egoistyczna, domagająca się wzajemności i zainteresowania przede wszystkim swoją osobą, lecz ta, która stała się religią Tołstoja. Tę miłość zaś wpoiła mu druga potężna siła – urzekająca osobowość cioci Tatiany Aleksandrowny.

Tołstoj w dojrzałym wieku miał dwa wyobrażenia o miłości. „Wszelki pociąg jednego człowieka do drugiego nazywam miłością” – pisał. Lecz jednocześnie: „Ideał miłości rozumiem następująco: całkowite poświęcenie się dla umiłowanego obiektu”. Niewykluczone, że Tatiana Aleksandrowna Jergolska, nie zgadzając się na ślub z Nikołajem Iljiczem, kierowała się tym właśnie wyobrażeniem miłości, które później Lew Tołstoj uznał za ideał: miłość nie powinna kierować się egoistycznymi motywami.

16 sierpnia 1836 roku zapisała na karteczce: „Nikołaj zrobił mi dziś dziwną propozycję – żebym wyszła za niego, zastąpiła jego dzieciom matkę i nigdy ich nie opuszczała. Na pierwszą propozycję odpowiedziałam odmownie, drugą obiecałam spełniać, póki będę żyła”.

Ciekawa rzecz: czy Toinette zastanowiła się wtedy, dlaczego Nikołaj oświadczył się jej nie po roku zwyczajowej żałoby, ale sześć lat po śmierci żony? W każdym razie sam wkrótce umarł, niespełna rok po tych oświadczynach, i wszystko wróciło na swoje miejsce. Z jego strony była to praktyczna propozycja. Nie dalszy ciąg love story, kiedy pojawiła się wreszcie możliwość, żeby uboga krewna poślubiła ukochanego kuzyna, ale zamiar chorego ojca, który chciał zabezpieczyć dzieci, żeby nie czuły się sierotami po jego śmierci. Tego właśnie nie zrozumiała Toinette, kultywująca wyobrażenia o czystej miłości.

Już 21 czerwca 1837 roku napisała o śmierci Nikołaja Iljicza: „Straszny dla mnie dzień, na zawsze nieszczęsny. Straciłam wszystko, co miałam na świecie najdroższego, jedyną istotę, która mnie kochała, okazywała mi najczulszą, najbardziej szczerą uwagę, i zabrała ze sobą całe moje szczęście. Jedyne, co trzyma mnie przy życiu – to jego dzieci” (przekład z francuskiego).

Ale żeby żyć dla jego dzieci, trzeba mieć do nich prawo, tego zaś Jergolska, jako daleka krewna, nie miała.

Po wyjeździe całego rodzeństwa do Kazania w 1841 roku jej udziałem stała się godna pożałowania samotność.

„Samotność jest straszna! Najgorsze ze wszystkich cierpień. Co zrobić z sercem, jeśli nie ma kogo kochać? Co zrobić z życiem, jeśli nie ma dla kogo żyć?” W taki sposób Tatiana Aleksandrowna rozumiała miłość i życie.

I tak najwyraźniej pojmował je Lew Tołstoj, kiedy formułował swoją wielką moralną naukę o prawie miłości, będącym przeciwieństwem prawa przemocy. Jeśli jednak w kwestii przemocy wszystko jest mniej lub bardziej zrozumiałe, jak w przypadku wszystkiego, co Tołstoj stanowczo odrzucał, to pozytywna część jego nauki bynajmniej nie była jasna. Co to znaczy „kochać wszystkich”? Miłość ciotki Jergolskiej bynajmniej nie obejmowała wszystkich. Była to, jeśli już, miłość nadzwyczaj egoistyczna, ponieważ Tatiana Aleksandrowna przez całe życie kochała tylko jednego człowieka – Nikołaja Iljicza.

Czy Tołstoj to rozumiał? Ależ świetnie! We Wspomnieniach napisał: „Głównym rysem jej charakteru była miłość, ale choćbym nie wiem jak chciał, żeby było inaczej – miłość do jednego człowieka, do mojego ojca. Dopiero z tego ośrodka miłość jej rozchodziła się na wszystkich ludzi. Czuło się, że dzięki niemu, przez niego kochała i nas wszystkich, bo całe jej życie było miłością [wyróżnienie moje – przyp. aut.]”.

Co mógł czuć mały Lew, kiedy Tatiana Aleksandrowna, zapomniawszy się, zwracała się do niego „Nicolas”? Co myślał o ojcu i matce, wiedząc, że urodził się w małżeństwie, które choć zawarte w niebie, nie było małżeństwem z miłości? Czy nie dlatego starannie oddzielał prawdziwą postać matki od jej idealnego obrazu, bo w przeciwnym razie zachwiałyby się podstawy jego wzniosłej teorii?

Matki mojej całkiem nie pamiętam. Miałem półtora roku, kiedy umarła. Dziwnym zbiegiem okoliczności nie została po niej ani jedna podobizna, toteż nie potrafię wyobrazić sobie jej rysów. Trochę jestem z tego zadowolony, bo gdy ją sobie wyobrażam, widzę tylko jej cudowne oblicze i wszystko, co o niej wiem, jest piękne.

Tak ją przedstawia we Wspomnieniach. W nich też pisze o Jergolskiej:

Zapewne kochała ojca i ojciec ją kochał, ale w młodości nie wyszła za niego, żeby mógł się ożenić z moją bogatą matką. Potem nie wyszła za niego, bo nie chciała psuć czystej, poetycznej więzi, jaka ją łączyła z nim i z nami.

Wyczuwacie podobieństwo?

„Tatiana Aleksandrowna miała największy wpływ na moje życie”; „już w dzieciństwie nauczyła mnie duchowej rozkoszy miłości”; „całą swoją istotą rozpłomieniała we mnie miłość”.

Ale jaka to była miłość?

Nie można stwierdzić, żeby Tołstoj nie odczuwał całej złożoności wszelkich odcieni relacji między matką a ojcem, którzy choć pobrali się nie z miłości, przeżyli w miłości i zgodzie dziewięć szczęśliwych lat, płodząc wspaniałe dzieci, które wychowywała i matka, i Tatiana Aleksandrowna, kochająca ich ojca. Ale te właśnie odcienie bynajmniej nie mieściły się w ramach jego teorii moralnej o miłości do wszystkich.

Lew Tołstoj we Wspomnieniach wskazuje wszakże na jeszcze jeden aspekt wpływu, jaki Tatiana Aleksandrowna na niego wywarła. Była kobietą głęboko wierzącą i praktykującą. Pisaliśmy już o ikonach, które darowała Lwu w najbardziej złożonych i niebezpiecznych momentach jego życia. Tak jakby chciała chronić go w drodze, strzegąc go przed niepowodzeniami i przypadkową śmiercią. Przy tym wszystkim religijność Tatiany Aleksandrowny korzystnie wyróżniała się na tle egzaltowanej religijności Aleksandry Iljiniczny i zażyłych stosunków Piełagiei Iljiniczny z mnichami i archijerejem.

Nigdy nie mówiła o sobie ani o religii, ani o tym, jak trzeba wierzyć, jak ona sama wierzy i jak się modli. Wierzyła we wszystko, odrzucała tylko jeden dogmat – wiecznego potępienia. Dieu qui est la bonté même ne peut pas vouloir nos souffrances[28]. Poza nabożeństwami odprawianymi na intencję kogoś z rodziny oraz panichidami nigdy nie widziałem, jak się modli. Tylko z osobliwej dobroci, z jaką mnie witała, kiedym wstępował do niej późnym nieraz wieczorem, raz już powiedziawszy jej dobranoc, domyślałem się, żem jej przerwał modlitwę.

To wspomnienie odnosi się już nie do dziecięcych lat Tołstoja, ale do czasów, kiedy jego ukochana cioteczka, do której w listach z Kaukazu zwracał się czule chère tante[29], zamieszkała na jego prośbę w Jasnej Polanie, gdzie dożyła śmierci w 1874 roku. W swoich zapiskach ujawniła to, czego nie powiedziała Lwu – za co i za kogo modliła się wieczorami w swoim pokoju:

Tak byłam szczęśliwa, mogąc poczuć, że mnie kocha [Lew – przyp. aut.], że zapomniałam w owej chwili o strasznym cierpieniu nękającym moje serce. [...] Widzieć duszę tak kochającą było dla mnie szczęściem. [...] Dniem i nocą proszę dla niego o błogosławieństwo z nieba.

(zapisek z 1850 roku)

Bardzo istotne jest to, że przełom duchowy u Tołstoja nastąpił po śmierci Tatiany Aleksandrowny, a nie za jej życia w Jasnej Polanie. Zaczyna się on od tego, że Tołstoj świadomie zmusza się do chodzenia do cerkwi i wypełniania wszystkich obrządków, kończy się zaś stanowczym odrzuceniem wiary w postaci głoszonej przez Cerkiew i zsyłką ciocinych ikon do połowy domu zamieszkanej przez Sofię Andriejewnę. Jak gdyby za życia Toinette jej niezauważalnych wieczornych modlitw wystarczało dla wszystkich, po śmierci zaś ujawniła się jakaś pustka, którą Tołstoj próbuje wypełnić, ale bezskutecznie! To, co dla ukochanej cioci było naturalne jak powietrze, dla niego okazało się nienaturalne – i zakończyło się klęską.

Ilja Lwowicz, syn Tołstoja, wspomina, jak pod koniec lat siedemdziesiątych, wkrótce po śmierci Jergolskiej, wyglądało zauroczenie jego ojca Cerkwią.

Zauroczenie ojca Cerkwią prawosławną trwało, o ile pamiętam, około półtora roku.

Pamiętam niezbyt długi okres w jego życiu, kiedy w każde święto brał udział w nabożeństwie, ściśle przestrzegał wszystkich postów i wzruszał się słowami niektórych naprawdę dobrych modlitw.

Razem z papą i my staliśmy się pobożniejsi.

Przedtem pościliśmy tylko w pierwszym i ostatnim tygodniu Wielkiego Postu, a teraz, od 1877 roku, zaczęliśmy przestrzegać wszystkich postów i gorliwie uczestniczyć we wszystkich religijnych obrządkach.

Tak ściśle przestrzegał postów – wspomina z kolei żona pisarza – że pod koniec Wielkiego Tygodnia jadł tylko żytni chleb i pił wodę, a większość czasu spędzał w cerkwi. Dzieci też tym zaraził i nawet ja, będąc w ciąży, pościłam.

Ilja Lwowicz kontynuuje:

Prawosławie ojca niespodziewanie się skończyło. Był post. Dla ojca i tych, którzy pościli, przygotowywano postny obiad, a małym dzieciom, guwernantkom i nauczycielom podawano dania mięsne.

Lokaj dopiero co podał do stołu, postawił na małym stoliczku półmisek z resztą mięsnych kotletów i jeszcze po coś zszedł na dół.

Wtem ojciec odwraca się do mnie (zawsze siedziałem obok niego) i mówi, wskazując na półmisek:

– Iljusza, podaj mi kotlety.

– Lowoczka, zapomniałeś, że jest post – wtrąciła się mama.

– Nie, nie zapomniałem. Nie będę już pościł. Nie zamawiaj więcej dla mnie postnych dań.

Ku przerażeniu wszystkich obecnych jadł i chwalił mięso. Widząc taką postawę ojca, i my wkrótce zobojętnieliśmy na obowiązek postu, a miejsce modlitewnego nastroju zajęła całkowita obojętność na sprawy religii.

Co się stało z Tołstojem i dlaczego jego żarliwe pragnienie, by zostać członkiem Cerkwi prawosławnej, zakończyło się buntem przeciw religii na oczach całej rodziny? Pisał o tym szczegółowo w Spowiedzi.

Spełniając obrządki cerkiewne, poskramiałem swój umysł i poddawałem się tej tradycji, którą dysponowała cała ludzkość. Jednoczyłem się z moimi przodkami, z ukochanym ojcem, matką, dziadkami, babciami. Oni wszyscy dawniej i wierzyli, i żyli, i zrodzili mnie. Jednoczyłem się z milionami szanowanych przeze mnie ludzi z narodu.

Nurtujące Tołstoja pragnienie, by stać się prawosławnym, tłumaczy się zwykle jego dążeniem do „połączenia się z ludem”. Ale to wcale nie tak. Na pierwszym miejscu byli u niego przodkowie, członkowie rodziny. Wśród nich niewątpliwie znajdowała się niedawno zmarła Jergolska.

Ta próba jednak się nie powiodła. Tołstoj nie potrafił przezwyciężyć własnego rozumu, tej racjonalnej zasady, zaszczepionej mu między innymi przez jedną z linii jego przodków, przedstawicieli rosyjskiego oświecenia XVIII wieku. To, co ukochanym ciotkom, z których każda była na swój sposób nieszczęśliwa, wydawało się takie naturalne, dla niego okazało się nienaturalne, a okłamywać siebie nie potrafił.

Nigdy nie zapomnę męczącego uczucia, którego doświadczyłem w ten dzień, kiedy pierwszy raz od wielu lat przystępowałem do komunii. Posługi, spowiedź, reguły – wszystko to rozumiałem i wywoływały one we mnie radosne poczucie tego, że odkrywa się przede mną sens życia. Samą komunię tłumaczyłem sobie jako obrzęd dokonywany w celu upamiętniania Chrystusa i oznaczający oczyszczenie z grzechu i pełne przyjęcie nauki Chrystusa. Jeśli to wyjaśnienie było sztuczne, to ja tej sztuczności nie dostrzegałem. Byłem tak szczęśliwy, uniżając się i korząc przed spowiednikiem, prostym i lękliwym kapłanem, wylewając cały brud mojej duszy, żałując swoich ułomności, byłem tak szczęśliwy łącząc się myślami z dążeniami ojców, piszących reguły modlitewne, tak szczęśliwy kiedy jednoczyłem się z wierzącymi, że nie czułem sztuczności mojego tłumaczenia. Ale kiedy podszedłem do carskich wrót i duchowny zmusił mnie do powtórzenia tego, że wierzę w to, że to co będę połykać, to prawdziwe ciało i krew, poczułem ukłucie w sercu; to była nie tylko fałszywa nuta, było to okrutne żądanie kogoś, kto najwyraźniej nigdy nie rozumiał, czym jest wiara.

Kimże jednak jest ten „ktoś”? Raczej nie chodzi tutaj o „prostego i lękliwego kapłana”. Rozum Tołstoja nie mógł się pogodzić ze stanowiskiem Cerkwi wymagającym irracjonalnej wiary w to, że chleb i wino przemieniają się w trakcie Eucharystii w Ciało i Krew Chrystusa. W tym tkwił szkopuł.

Współczesny badacz kwestii „Tołstoj a Cerkiew”, ksiądz Gieorgij Oriechanow, przypuszcza, że u podstaw Tołstojowskiej krytyki Cerkwi legła, obok racjonalizmu, jakaś nieznana, ale głęboka osobista uraza. Bez wątpienia tak się stało. Jej źródłem mógł być dziecinny upór Tołstoja, który nie umiał połączyć tak mu drogiej wiary swoich ciotek (zwłaszcza Tatiany Aleksandrowny Jergolskiej) ze swoim potężnym i bezkompromisowym rozumem.

„Poczułem tylko nieopisany ból” – przyznaje Tołstoj w Spowiedzi, wskazując, że zwycięstwo rozumu nad irracjonalną wiarą nie przyniosło mu radości. „Uniżałem się, połykałem tę krew i ciało bez poczucia bluźnierstwa, z pragnieniem wiary, jednak uderzenie już nastąpiło. I wiedząc naprzód, co mnie czeka, nie mogłem już iść tam kolejny raz”.

To znów skłania do zadumy nad naturą miłości i wiary Tatiany Aleksandrowny i nad tym, do jakiego stopnia jej uczucia różniły się od „prawa miłości” Lwa Tołstoja. Dlaczego to, co jej przychodziło tak łatwo i naturalnie, dla niego okazało się tak trudne?

Zdumiewająca była śmierć Tatiany Aleksandrowny Jergolskiej, oczywiście opisana przez Tołstoja.

Już kiedy się ożeniłem, a ona zaczęła słabnąć, pewnego razu wyczekawszy stosownej chwili, gdy byłem w jej pokoju, odwróciła się (widziałem, że lada moment się rozpłacze) i powiedziała: Mes chers amis[30], mój pokój jest bardzo wygodny i wam się przyda. A jeśli w nim umrę – ciągnęła dalej drżącym głosem – to będzie wam przykro tu mieszkać; więc przenieście mnie, żebym umarła nie tutaj.

Później Tołstoj miał bolesne wyrzuty sumienia, że wraz z żoną posłuchali cioci i że przeprowadziła się do ciasnego pokoiku obok pokoi służby, gdzie po jej śmierci rzeczywiście nikt z rodziny nie zamieszkał.

Dręczyło go też sumienie, że ze skąpstwa odmawiał jej maleńkiej radości, jaką jej sprawiały daktyle i czekolada, którymi jego też częstowała.

Umierała spokojnie, z wolna zasypiając, i umarła, tak jak chciała, nie w tym pokoju, w którym mieszkała, nie chcąc, by wiązał się dla nas ze smutnymi wspomnieniami. Umierała, nikogo prawie nie poznając. Mnie poznawała zawsze i uśmiechała się, a twarz jej rozświetlała się jak lampka elektryczna, kiedy nacisnąć guzik; niekiedy poruszała wargami i starała się wypowiedzieć „Nicolas”, niepodzielnie już łącząc mnie przed śmiercią z tym, kogo kochała przez całe życie.

ROZDZIAŁ 6

BATIUSZKA PASCHALNY

Zawsze chwalił Boga radośnie, jako czynimy my, grzeszni, w dzień Świętej Paschy. Nie słyszano z jego ust lamentów pełnych skruchy; wolał weselić się niż smucić.

Metropolita Antoni (Chrapowicki)

Żył w Cerkwi

Kiedy pod koniec życia zapytano ojca Jana, skąd wzięła się u niego tak silna wiara w Boga, odparł „zdecydowanie i wyraźnie”: „Żyłem w Cerkwi!”. „A co to znaczy?” „Co znaczy żyć w Cerkwi? Zawsze byłem obecny w jej życiu. Odprawiałem liturgię. Pobożne książki lubiłem czytać w świątyni”. Zabrzmiało to tak, jakby Tołstoj na pytanie, jak napisał Wojnę i pokój, odpowiedział: „Wziąłem papier i pióro. Przestudiowałem dokumenty. Odwiedziłem pole bitwy pod Borodinem”.

Ale Jan Kronsztadzki naprawdę nie rozumiał, czego od niego chcą, zadając mu takie pytanie. Był przede wszystkim prawdziwym kapłanem, jakkolwiek banalnie by to zabrzmiało. Nic w jego życiu nie mogło mieć dla niego takiego znaczenia jak liturgia. Nie tylko żył dla niej, ale i żył wyłącznie nią – zmarł dziewięć dni po odprawieniu ostatniego nabożeństwa. Pod koniec życia nie jadł już niczego oprócz komunikantów. Bez przesady można stwierdzić, że Ciało i Krew Chrystusa stały się jego ciałem i krwią.

Skąd jednak u kronsztadzkiego batiuszki na początku kariery duchownej taki zapał do służby bożej? Przecież w połowie XIX wieku nie tylko absolwenci akademii teologicznych, ale i wielu kończących seminaria nieszczególnie rwało się do pracy w parafiach.

„To prawda, że Rosjanie wciąż należeli do najbardziej związanych z Kościołem i pobożnych narodów Europy” – pisze Nadieżda Kicenko w książce o ojcu Janie. „Ale ludowa pobożność nie zawsze automatycznie przekładała się na poszanowanie kapłana, któremu poruczono pracę duszpasterską. Po reformach Piotra I zachwiała się niewzruszona dotychczas pozycja księży w parafiach. Mogli nawet podlegać karom cielesnym”.

„Wbrew szeroko rozpowszechnionym wyobrażeniom o dobrobycie, w jakim żyli popi, w drugiej połowie XIX wieku i na początku XX stulecia przeważająca większość duchownych w parafiach wiejskich i znaczna część księży w miastach wegetowała, przymierając głodem, utrzymując się za kopiejki, jakie dostawała za posługi duszpasterskie” – pisze współczesny badacz życia i działalności ojca Jana ksiądz Filipp Iljaszenko.

„Nasi wiejscy księża mogliby się stać mocną podporą [dla państwa – przyp. aut.], gdyby nie musieli żyć z jałmużny” – ubolewa w liście do Konstantina Pobiedonoscewa jedna z jego korespondentek z prowincji. „Zdarza się, że w ubogiej rodzinie, której doskwiera głód i chłód, umiera ktoś chory – tylko kapłan mógłby wtedy podtrzymać na duchu dotkniętych nieszczęściem ludzi, ale ten wiejski ksiądz bywa straszniejszy od samej śmierci. Żeby móc go zaprosić, trzeba mieć pieniądze, a te już się rozeszły na leczenie, trumnę, pogrzeb. Ksiądz nie może pochować umarłego za darmo, bo z opłat przecież żyje. Taki system wynagradzania demoralizuje go, dlatego synowie duchownych zasilali szeregi anarchistów”.

Z jednej strony mamy więc chłopskie i miejskie masy, uznające parafialnych kapłanów jeśli nie za bogatych pasożytów, to za powód dodatkowych wydatków na niezbędne posługi duszpasterskie, nie można było bowiem wziąć ślubu, ochrzcić dzieci czy pochować zmarłego, nie zapłaciwszy księdzu.

Z drugiej strony wykształcona część społeczeństwa rosyjskiego uważała parafialnych kapłanów za swego rodzaju niższą kastę i traktowała ich w najlepszym razie z lekceważeniem, a czasami z jawną pogardą. Na przykład księdza wezwanego do bogatego domu nie zapraszano po odprawieniu obrządków do wspólnego stołu, ale posyłano mu pieniądze i poczęstunek. Wypadało go nakarmić, ale w takiej formie, jak zwykłego pracownika najemnego. Ciekawe, że na ten niechlubny zwyczaj – niezapraszania batiuszki do wspólnego stołu – zwrócił uwagę nie kto inny, jak Tołstoj w rozmowie z prokuratorem wojskowym Aleksandrem Żyrkiewiczem. „Osobiście postępowałem inaczej i zawsze zapraszałem kapłana, żeby spożył posiłek razem z nami, uważając, że tak przystoi liberałowi” – wspominał pisarz.

Zupełnie inny był stosunek do czarnego duchowieństwa, zakonnego. Nadieżda Kicenko pisze:

Stan zakonny tak jak dawniej cieszył się poważaniem i uchodził za najmilszą Bogu formę służenia Cerkwi. Tradycyjny szacunek dla zakonników nieuchronnie powodował pewną desakralizację księży parafialnych, którzy w przeważającej większości byli żonaci, mieli rodziny, a więc pozostawali w marnym świecie doczesnym. Tymczasem mnisi, a także rozmaici ludzie Boży – pielgrzymi, pustelnicy, błogosławieni – w świadomości znacznej części zarówno świeckich, jak i kleru byli jak gdyby bliżej Stwórcy.

Skutek był taki, że dla ambitnego młodego człowieka, nawet wywodzącego się ze środowiska duchownych, objęcie parafii oznaczało w tamtych czasach przekreślenie kariery i znalezienie się w sytuacji jak najbardziej niewygodnej z punktu widzenia społeczeństwa. Wstąpienie do zakonu było dla absolwenta uczelni teologicznej o wiele dogodniejszym rozwiązaniem. Można też było, co uczynił bratanek ojca Jana Jewdokim Fidielin, rzucić seminarium i wstąpić do szkoły wojskowej.

Iwan Siergijew podjął jednak inną decyzję. Przeszedłszy wszystkie szczeble duchownej edukacji, poczynając od najniższego, nie tylko objął parafię, ale i ujrzał we śnie wspaniały sobór Świętego Andrzeja z całym bogatym wystrojem wnętrza. Przyśniło mu się to jeszcze przed zawarciem znajomości z Nieswicką i pierwszą wizytą w Kronsztadzie. Obrał więc drogę białego kapłaństwa nie tylko świadomie, ale i z głębokim wewnętrznym przekonaniem, co znalazło odbicie w jego pierwszym wystąpieniu przed parafianami.

Biały kapłan był w jego oczach aniołem. A nawet kimś ponad anioły. Tylko on bowiem może być pośrednikiem między Bogiem a ludźmi, może codziennie rozmawiać z Bogiem i prosić o pomoc, łaskę i wyrozumiałość dla ludzi.

I nie tylko to. Ma prawo domagać się od Boga tej pomocy i łaski. Bo po co Chrystus ustanowił na ziemi kapłanów, jeśli Bóg nie słyszy ich modlitw za powierzone im owieczki i nie okazuje natychmiastowej pomocy? To jakby ojciec odmówił jej dzieciom w wielkiej potrzebie. Ten naiwny, jakby dziecinny stosunek ojca Jana do posługi kościelnej miał w rzeczywistości bardzo długą tradycję i nawiązywał do modlitwy Mojżesza: „Teraz racz odpuścić ich grzech, lecz jeżeli nie, to wymaż mnie ze swojej księgi, którą napisałeś” (Ex 32,32).

Od Mojżesza i proroków biblijnych spojrzenie ojca Jana wznosi się ku Chrystusowi, który był pierwszym kapłanem „według porządku Melchisedeka” (Ps 110,4). I od Chrystusa przez apostołów świętość kapłana przenosi się na każdego, kogo biskup wyświęca. Ale dalszy ciąg zależy już od wyświęconego. Albo rozbudza w sobie tę świętość, i wtedy ma szansę stać się dla swych owieczek i aniołem, i apostołem, a nawet samym Chrystusem (w dziennikach ojca Jana znajdziemy i takie śmiałe sformułowania), albo... Ale drugi wariant w ogóle dla ojca Jana nie istniał.

Nie tylko sługą, ale przyjacielem Bożym jest tutaj [w świątyni – przyp. aut.] kapłan, któremu Bóg powierza największą tajemnicę, ukrytą w Bogu przed wszystkimi plemionami. Na niego to (sprawującego Eucharystię) aniołowie spoglądają z czcią i pewną zazdrością, widząc taką Bożą wyrozumiałość dla nas, takie połączenie się Pana Boga z naszą marną istotą.

Tego rodzaju rozmyślania często można napotkać w dziennikach ojca Jana. Miał do swojej godności kapłańskiej stosunek wyjątkowy, cechujący się szczerością i bezkompromisowością! I właśnie pod tym względem, jakkolwiek paradoksalnie by to zabrzmiało, przypominał Tołstoja, z jego skrajną szczerością i bezkompromisowością. Kiedy Tołstoj odszedł od cerkiewnej wiary, nic już nie mogło go przekonać, by przyznał, że w Cerkwi jest choćby cząstka prawdy. Ale i ojciec Jan, gdy wstąpił na drogę kapłaństwa, nie mógł dopuścić żadnych pochodzących od Złego opinii dotyczących roli i znaczenia kapłana.

Dwa Dzieciństwa

Jaka szkoda, że ojciec Jan nie napisał swojego Dzieciństwa! Jaka szkoda, że nikt z wybitnych rosyjskich kapłanów nie posiadał daru literackiego porównywalnego z talentem Tołstoja, Bunina, Iwana Szmielowa.

Religijne przeżycia Tołstoja z lat dziecinnych są nam dobrze znane. Wiemy, że nie miały ścisłego związku z Cerkwią. Chłopca wożono do cerkwi w Koczakach, od czasu do czasu musiał odbywać rekolekcje, spowiadać się i przyjmować komunię, i sądząc z jego wspomnień, czynił to szczerze. Ale wiązało się to raczej ze strachem przed okazaniem Bogu nieposłuszeństwa niż z miłością do Boga. Tołstoj wspominał, że kiedyś przed przyjęciem sakramentów wypił herbatę i że Bóg go „ukarał”. Ale prawdziwy zachwyt natury religijnej wywoływały w chłopcu nie obrządki cerkiewne, ale pielgrzymi boży, tacy jak Grisza, który nosił łańcuchy[31].

Jego słowa były nieskładne, lecz wzruszające. Modlił się za wszystkich swoich dobroczyńców (tak nazywał tych, którzy go gościli), wśród nich za mamę i za nas; modlił się za siebie, prosił Boga, by mu odpuścił jego ciężkie grzechy, i powtarzał: „Boże, przebacz moim nieprzyjaciołom!”. Wzdychając podnosił się z klęczek, powtarzał te same słowa, przypadał ku ziemi i znów się podnosił, mimo ciężkich łańcuchów, które, uderzając o ziemię, wydawały suchy, ostry dźwięk.

„Griszo, wielki chrześcijaninie!” – woła Tołstoj w Dzieciństwie. „Twoja wiara była tak mocna, że odczuwałeś bliskość Boga, twoja miłość – tak wielka, że słowa same płynęły z twoich ust – nie sprawdzałeś ich rozsądkiem... Jakąż wysoką chwałę przyniosłeś Jego wielkości, gdy nie znajdując słów, we łzach padłeś na ziemię”.

W innym świetle przedstawione jest w powieści białe duchowieństwo. Pop, zaproszony do odprawienia obrządków podczas imienin babci, nie ma w oczach chłopca twarzy ani w ogóle zauważalnej postaci, nawet służba uważa jego obecność w domu za zdarzenie o niewielkim znaczeniu. Pokojówka, zapytana, czy babcia już wstała, odpowiada:

„A jakże! Już po kawie i pop przyszedł”.

Inaczej zostało przedstawione duchowieństwo w powieści Młodość, ale tutaj są to zakonnicy. Do Irtieniewów przychodzi mnich, który ma wyspowiadać członków rodziny. Tołstoj wspomina jego „wyrazisty, surowy głos”, „pobożny lęk, jaki odczuwałem rano na myśl o oczekującym mnie sakramencie”. Jedna spowiedź młodzieńcowi nie wystarczyła. Na drugi dzień wczesnym rankiem wybiera się do monasteru, żeby wyspowiadać się po raz drugi. Dokładnie opisuje celę mnicha i uczucie, jakie ona w nim budzi: „Mijają miesiące, mijają lata – myślałem – a on wciąż jest sam, zawsze pełen spokoju, zawsze czuje, że jego sumienie jest czyste przed Bogiem, a modlitwa – przez Niego wysłuchana”.

Tołstoj przez całe życie wyznawał niesprawiedliwie selektywny pogląd na białe i czarne duchowieństwo. Znał wielu białych kapłanów, w tym słynnego moskiewskiego księdza ojca Walentina Amfitieatrowa. Przyjaźnił się kiedyś z proboszczem cerkwi w Koczakach, który pod koniec lat siedemdziesiątych często u niego gościł i zasiadywał się długo po północy. Kontakty z białym duchowieństwem nie zrodziły jednak jakichś zapadających w pamięć obrazów w twórczości Tołstoja. W tym kontekście ciekawe będzie porównanie dwóch utworów – Ojca Sergiusza i Ojca Wasilija.

Można nie akceptować obrazu zbuntowanego mnicha, byłego księcia Stiepana Kasatskiego, który został pustelnikiem. Nie sposób jednak nie przyznać, że obraz ten poruszał autora do głębi i był związany z jakimiś osobistymi przeżyciami samego Tołstoja. To jeden z tych bohaterów pielgrzymów, poszukiwaczy prawdziwej wiary, którzy zawsze Tołstoja pociągali, poczynając od postaci bożego szaleńca Griszy w Dzieciństwie. Tołstoj pracował nad Ojcem Sergiuszem od 1891 do 1898 roku, przerywał pisanie i znów do niego wracał. W każdym razie temat ten nie dawał mu spokoju.

Całkiem inaczej potoczyły się losy opowiadania o księdzu parafialnym, które Tołstoj próbował napisać w 1906 roku. „Zacząłem opowiadanie o księdzu” – odnotowuje 30 września w dzienniku. „Cudowny temat, ale zacząłem zbyt śmiało, zbyt szczegółowo. Nie jestem jeszcze gotów, ale mam wielką ochotę napisać”. 23 października pojawia się w dzienniku nowa notatka: „Mam wielką ochotę pisać o księdzu, ale znów myślę o tym, jakie to zrobi wrażenie”. I w końcu 17 listopada przyznaje: „Zacząłem dziś pisać Ojca Wasilija, ale to nudne, błahe”. No i nie skończył opowiadania.

Pierwowzorem ojca Wasilija był prawdopodobnie Wasilij Możajski, kapłan z cerkwi koczakowskiej. Jeśli wierzyć świadectwu Duszana Makowickiego, od 1904 roku osobistego lekarza Tołstoja, koncepcja Ojca Wasilija była mniej więcej taka sama, jak Ojca Sergiusza: „Opowieść o kapłanie, który stracił wyznawaną przez siebie wiarę [cerkiewną – przyp. aut.], napisać o jego wątpliwościach, cierpieniach, o tym, że rodzina zmusza go do kontynuowania dotychczasowej drogi”. Coś jednak przeszkodziło pisarzowi w realizacji tego pomysłu. Tym czymś był najprawdopodobniej brak wiary, że potrafi prawdziwie oddać życie białego duchowieństwa. Było dla niego terra incognita – ziemią nieznaną.

W 1909 roku Tołstoj wrócił do swojego pomysłu i zaczął pisać opowiadanie w pierwszej osobie, w formie wyznań kapłana, podobne do Notatek chrześcijanina. Wkrótce jednak przyznał się Makowickiemu, że nie czuje się na siłach ukończyć tego utworu, ponieważ nie wie, czy „ksiądz rzeczywiście mógł coś takiego napisać”.

Ta właśnie „ziemia nieznana” była dla ojca Jana najbliższą i drogą. Była jego ojczyzną duchową. Była jego Dzieciństwem.

Hieromnich Michaił (Siemionow) próbuje przedstawić w biografii Jana Kronsztadzkiego najwcześniejsze wrażenia Wani Siergijewa dotyczące atmosfery nabożeństwa:

Ojciec zabiera maleńkiego Wanię do świątyni, a on się do tego miejsca przywiązuje, całym sobą przenosi się do innego świata – do Boga. Rozszerzonymi oczami patrzył na księdza [swojego dziadka – przyp. aut.] stojącego przed ołtarzem i wyczuwa wrażliwym sercem, jaka ogromna tajemnica spełnia się tutaj dzięki modlitwom wiernych. Kapłan w felonionie[32], otoczony kłębami kadzidła, wydaje mu się aniołem stojącym przez Bożym tronem. Tajemny ołtarz, do którego pobożny ojciec Wani „wchodził” jakoś inaczej niż do zwykłego domu, do izby, z pokorą, uroczyście, był dla chłopca miejscem, gdzie człowiek może wkroczyć wyłącznie ze świętą myślą, w świętym nastroju. „Zzuj obuwie z nóg swoich, bo miejsce, na którym stoisz, to ziemia święta”. Świątynia stawała się stopniowo dla Wani tym, czym dla dzieci jest świat bajek: miejscem odpoczynku dla duszy od powszednich i nieświętych wrażeń dnia.

Bez tych pierwszych wrażeń, które na całe życie wyryły swój ślad w duszy chłopca, nie zrozumiemy szczególnego charakteru posługi kapłańskiej ojca Jana. Ani seminarium, ani akademia, ani nawet lektura Jana Chryzostoma nie mogły pozostawić w jego sercu takiego trwałego śladu, jak te pierwsze przeżycia naiwnej duszy. Daleka Północ, nędzna wioska, niekończące się zimowe noce, mróz... A w świątyni palą się świece, nie łuczywa, jest jasno i ciepło, dzieje się coś niewysłowionego, tajemniczego, podobnego do bajki, w której dziadek staje się aniołem, a ojciec stąpa jakoś inaczej, uroczyście i z pokorą...

Cerkiew i teatr

Jeśli chcemy sobie wyobrazić, jak różny był odbiór tajemnicy cerkiewnej liturgii przez wykształconych po świecku ludzi z XIX wieku i przez takich kapłanów, jak Jan Kronsztadzki, przypomnijmy sobie choćby scenę zaślubin Konstantego Lewina i Kitty Szczerbackiej. Widać wyraźnie, że ani para bohaterów, ani ich rodzina, ani goście niczego nie rozumieją z tego obrządku. Wszystkim jednak jest szalenie „wesoło”. Można to świetnie zrozumieć – przecież odbywa się ślub.

Radośnie słuchali czytania listu apostolskiego i grzmiącego głosu protodiakona przy ostatnim wersecie, którego obcy widzowie oczekiwali z taką niecierpliwością. Weselem napełniło ich wypicie z płytkiego kielicha ciepłego czerwonego wina z wodą, a jeszcze bardziej rozradowali się, gdy pop, odwinąwszy kapę i wziąwszy ich ręce w swoją, oprowadził ich dokoła pulpitu, podczas gdy porywy basu wzywały: „Izajaszu, raduj się!”. Szczerbacki i Czirikow, podtrzymujący korony, również uśmiechnięci i nie wiadomo czego – rozradowani, zaplątywali się w tren panny młodej i to pozostawali w tyle, to, gdy pop się nagle zatrzymywał, zderzali się z nowożeńcami. Iskierka radości, która rozgorzała w sercu Kitty, udzieliła się jakby wszystkim obecnym w cerkwi. Lewinowi zdawało się, że pop i diakon mieli także ochotę uśmiechać się, podobnie jak i on sam.

W biografii Nikołaja Leskowa autorstwa jego syna Andrieja Leskowa mowa jest o parodii nabożeństwa, w której razem z zawodowymi aktorami bierze udział pisarz, wnuk kapłana i autor powieści Soborianie. „Spektakl” odbywa się w zajeździe Prokofija na rogu Gorochowej i Sadowej.

U Prokofija w „oddzielnym gabinecie”, po „dobrym kielichu” odbywało się niekiedy przedstawienie o Golgocie wzorowane na średniowiecznych misteriach. W postać Piłata wcielał się ogolony po rzymsku okrągłolicy aktor I.F. Gorbunow, a w Chrystusa, którego później właśnie on, już w nowej roli wykonawcy wyroku, przygważdżał do ściany albo drzwi do sąsiedniego gabinetu – blady, z brodą i przyjemnymi rysami zmęczonej, dobrej twarzy S.W. Maksimow[33]. Pozostali odgrywali Barabasza, tłum domagający się ukrzyżowania Siergieja Wasiljewicza, który ze spuszczoną głową stał przed sądem z rękami związanymi serwetą, żołnierzy itd., zależnie od rozwoju akcji spektaklu. Słabnącemu „na krzyżu” Maksimowowi podawali ocet z sosjerki, przebijali mu bok kopią, a ściślej rzecz biorąc, cienką laską Leskowa, której rączka miała kształt trupiej czaszki – memento mori. Kiedy ogłosił, że „dopełniło się” i zwiesił głowę na pierś, następowało „zdjęcie z krzyża”, owinięcie ciała w „całun”, czyli obrus ściągnięty ze stołu, oraz „złożenie do grobu”, na otomanę. Tu Leskowowi przypadała rola Józefa z Arymatei i pod jego kierownictwem chór wykonywał pieśń Sprawiedliwy Józef z krzyża zdjął przeczyste ciało Twoje. Przy „grobie” stawiano „straż”, która w chwili rychło następującego „zmartwychwstania” obracała się w proch! Ochłonąwszy po scenicznych przeżyciach, wszyscy z chęcią wracali do „biesiadnego wina” i przerwanej uczty.

„Czy godziło się to wszystko z deizmem, a nawet prawdziwą wiarą niektórych wykonawców?” – pyta syn Leskowa. I odpowiada: „Jak najbardziej”.

Podobne „misteria” odbywały się w willi Gorkiego na Capri, gdzie pisarz mieszkał z licznymi gośćmi i rezydentami od 1906 do 1913 roku. Na zainscenizowanym zdjęciu, które zrobił Jura Żelabużski, syn partnerki Gorkiego, aktorki Marii Andriejewej, Gorki, ubrany w chlamidę, z uniesionymi rękami, odgrywa arcykapłana. Pannę Marię gra Maria Andriejewa, a Chrystusa – rewolucjonista Leonid Krasin. Scena nosi tytuł Wesele w Kanie Galilejskiej.

Taka tradycja w środowisku ludzi kultury rzeczywiście istniała, ale nie wiadomo, skąd się wzięła. Ze średniowiecznych misterów? Z wszechprześmiewczych soborów z czasów Piotra I? A może po prostu z zamiłowania do aktorstwa? Jeszcze trudniej zrozumieć, w którym miejscu przebiegała granica między szczerym aktorstwem a świadomym bluźnierstwem.

Ojciec Jan nie lubił świeckiego teatru. Oburzał się zwłaszcza na to, że ludzie chodzili zwykle do teatru w dni świąteczne, które według niego powinny być poświęcone modlitwie i nabożeństwu.

Teatr – to szkoła tego świata i księcia tego świata – diabła, a on przemienia się niekiedy w anioła światła (2 Kor 11,14), żeby kusić krótkowzrocznych, niekiedy wkręci się w moralną sztukę, żeby trąbili o teatrze, jak to naucza moralności i że warto chodzić do niego nie rzadziej niż do cerkwi, a może i częściej: dlatego że w cerkwi odbywa się wciąż to samo, a w teatrze jest taka różnorodność sztuk, dekoracji i kostiumów, i postaci – pisze Jan Kronsztadzki w Moim życiu w Chrystusie.

W dzienniku z 1861 roku ojciec Jan dochodzi do wniosku, że należałoby zakazać widowisk cyrkowych i teatralnych w dni świąteczne i poddać je ostrzejszej cenzurze cerkiewnej: „Jeśli Bóg uznał, że masz być protojerejem – zadbaj o to, by w teatrach i cyrkach nie było kuszących obrazów i widowisk, zwłaszcza bogów i bogiń z pogańskiej mitologii; w porozumieniu z władzą świecką zabronić przedstawień teatralnych w dni świąteczne albo przynajmniej częściej o nich mówić w cerkwi”.

Wróg teatru? Gdyby jednak zebrać wszystkie wypowiedzi ojca Jana o teatrze zawarte w dziennikach, to, po pierwsze, zdumiewająca jest ich liczba, niewspółmierna z liczbą refleksji na temat poezji czy malarstwa. Po drugie, ciekawe byłoby porównanie tych wypowiedzi z zapiskami dotyczącymi przygotowania się do odprawienia nabożeństwa albo analizy liturgii już odprawionych. Zapiski bardzo przypominają proces inscenizacji sztuki i dogrywania szczegółów już po premierze.

Znany teatrolog Boris Lubimow w pracy Cerkow’ i tieatr [Cerkiew i teatr] zwraca uwagę na zbieżność tytułów książek Jana Kronsztadzkiego Moje życie w Chrystusie i Konstantina Stanisławskiego Moje życie w sztuce.

W dzienniku Jana Kronsztadzkiego z końca lat pięćdziesiątych znajdujemy zdumiewające stwierdzenie: „Co to za aktor, który peszy się na scenie? A tym bardziej, co to za kapłan, który peszy się w cerkwi podczas nabożeństwa?”.

Jeszcze jedna interesująca myśl z dziennika ojca Jana dotyczy właściwego czytania Pisma Świętego: „Czytając jakikolwiek ustęp z Pisma Świętego, należy w żywy, szczery sposób wcielić się w osobę, o której jest mowa albo którą się przedstawia, trzeba się z nią na jakiś czas zespolić, jakby to była jedna dusza, a wtedy czytanie osiągnie zamierzony cel. Nie osiągnie go jednak, kiedy czytany ustęp będzie jakby obcy duszy czytającego, kiedy nie utożsami się on szczerze z osobą, o której jest mowa, nie wczuje się w jej sytuację albo – jeszcze lepiej – we wszystkie sytuacje, w jakich ta osoba się znajduje [wyróżnienie moje – przyp. aut.]”.

W istocie rzeczy chodzi o wcielenie się w bohaterów Starego i Nowego Testamentu zgodnie z metodą Stanisławskiego. Autor dziennika podaje zadziwiający przykład podobnego odczytania, przekazując własnymi słowami historię trzeciego objawienia się Chrystusa jego uczniom po zmartwychwstaniu. Mamy tu do czynienia z nader trafnymi wskazówkami reżyserskimi.

Pan ukazuje się nad Morzem Tyberiadzkim siedmiu Swoim uczniom. Szymon Piotr miał się zająć swoją ulubioną pracą – połowem ryb – i powiedział pozostałym: idę łowić ryby. Zgodzili się i poszli z nim spróbować szczęścia: siedli do łódki, całą noc się trudzili, ale tym razem nie złowili nic. Ranek zastał ich jeszcze w łódce. Wtem słyszą z brzegu głos: Dzieci! Czy macie coś do jedzenia? (Jakże troszczy się Ojciec o dzieci! Wie, że nic nie mają, i jako Władca lądu i morza zapewnił im śniadanie). Odpowiedzieli: nie. Pan rzekł: zarzućcie sieć po prawej stronie łodzi, a znajdziecie. Zarzucili – i co? Nie mogli wyciągnąć, tyle ryb w niej było. Święty Jan mówi do Piotra: To jest Pan. Kiedy Piotr to usłyszał, przywdział szatę, ponieważ był nagi (jakaż prostota i niewinność: tacy byli ludzie przed Upadkiem), i rzucił się w morze. A pozostali uczniowie dobili do brzegu, bo tylko dwieście łokci dzieliło ich od lądu, ciągnąć sieć pełną ryb. Wyszedłszy na brzeg, zobaczyli rozpalone ognisko, na nim ryby i chleb leżący na ziemi: wszystko to zapewne przygotował Pan. Zbawiciel powiedział: przynieście ryby, które teraz złowiliście. Piotr wszedł do łódki, wyciągnął sieć i naliczył wielkich ryb sto pięćdziesiąt trzy. Zdziwili się uczniowie, że mimo takiej ilości sieć się nie przerwała, a była już zapewne stara. Pan zaprosił ich na posiłek. Nikt nie śmiał zapytać tak cudownego Gościa: Kim jesteś? – wiedząc dobrze, że to Pan Cudotwórca. Wtedy On podszedł, wziął chleb i im podał, podał też rybę. Najczulszy Jezusie! Jakże szczęśliwe były przed Twoim obliczem dzieci Twoje – apostołowie! A świat? Nie wiedział o tym. Dawno postanowiłeś, by nie ukazywać się mu po Zmartwychwstaniu. Już po raz trzeci Pan ukazał się Swoim uczniom, powstawszy z martwych. Podczas posiłku Pan trzy razy pyta Piotra, czy Go miłuje, i trzy razy słyszy zapewnienie o miłości. Poleca mu, żeby pasł owce Jego rozumne, czego warunkiem jest gorąca miłość do Pana, i przepowiada, że umrze na krzyżu. Rzekłszy to, Pan zwrócił się do Piotra: Pójdź za Mną. Piotr, obróciwszy się, zobaczył Jana i powiedział: Przepowiadasz mi, jaką śmiercią umrę, a temu tutaj co powiesz? Pan odpowiada: Jeśli zechcę, żeby pozostał do Mojego powrotu, to co tobie do tego? Ty pójdź za Mną. I rozniosło się wśród uczniów, że święty Jan nie umrze, choć Pan mu nie powiedział, że nie umrze, a rzekł tylko: Jeśli zechcę, żeby pozostał do Mojego powrotu, to co tobie do tego – ty pójdź za Mną. Nie tak zrozumieli apostołowie słowa Pana. Ach, dzieci! Jakże byli wtedy ograniczeni na umyśle.

Do czego było potrzebne kapłanowi to szczegółowe streszczenie 21. rozdziału Ewangelii według świętego Jana? Można przypuszczać, że jako przygotowanie do spowiedzi. Nie może jednak nie zdziwić dokładne i godne zawodowego reżysera opracowanie tej sceny, gdzie każde działanie postaci zostaje nie tylko wyjaśnione, ale i napełnione świeżą treścią emocjonalną, jak gdyby reżyser tłumaczył aktorom swoją wizję przebiegu akcji; nie mówiąc już o tym, z jakim znawstwem scena ta została przekazana! Od razu się czuje, że to słowa dawnego chłopca z rybackiej osady, znającego się i na połowie ryb, i na sieciach, i na pieczeniu ryb na ognisku, i wiedzącego, jak ważne jest, żeby przemoczonych rybaków szybko ogrzać i nakarmić choćby najskromniejszym posiłkiem.

Element teatru w dziennikach ojca Jana wyraża się w nieustannej zmianie osób – „ja” przechodzi w „ty”, przez co zapiski te stają się pełnymi pasji monologami, które aż proszą się o wystawienie na scenie.

Pan poddał próbie miłość twoją do Niego w najjaśniejsze święto. Ty pod ogniem powinieneś był sławić Jego, zmartwychwstałego. Dlaczego nie wytrzymałeś tej próby? Widać miłość twoja do Niego nie jest mocna, lecz słaba. Jakiż ścisk panował owego dnia! Jakie gorąco nie do wytrzymania od tylu palących się świec w rękach modlących się i przed ikonami, od oddechów ludzi, którzy zebrali się nieprzebranym tłumem. Ciało płonęło, nie spalając się, pot spływał strumieniami przez cały czas nabożeństwa. Wybacz mi, Chrystusie, Dawco życia, pośpiech, małoduszną bojaźliwość i wynikłą z nich niestaranność przy odprawianiu liturgii w Twoje najjaśniejsze święto. Zamiast łaski i radości zasłużyłem w ten dzień z powodu swoich grzechów na klątwę, rozpacz duszy i zgryzotę.

Z drugiej strony monolog ten jest właśnie „analizą wzlotów”, której ojciec Jan dokonywał po każdym nabożeństwie.

Na przestrzeni dziejów teatr i Kościół miały wiele wspólnego. Jak pisze Boris Lubimow, średniowieczny teatr europejski zrodził się z kościelnych obrządków. (W Rosji było inaczej). Także później, kiedy drogi teatru i Kościoła się rozeszły, pozostały cechy świadczące o wspólnym pochodzeniu. „Paradoksalny charakter struktury nabożeństwa – zauważa Boris Lubimow – polega na tym, że za jego sprawą wszystko, co ukryte, staje się jawnym, widocznym sprawowaniem świętej czynności”.

Protojerej Władimir Iwanow w podręczniku dla seminariów duchownych pisze z kolei:

Prosfora, z której zostaje wycięty Agniec, symbol Chrystusa (w starotestamentowych obrządkach symbolizował go baranek paschalny), oznacza w liturgii Najświętszą Pannę Marię. Stół ofiarny, na którym odbywa się proskomidia[34], wyobraża grotę narodzin Chrystusa (pieczarę). Patena, na którą zostaje złożony Agniec, symbolizuje Żłobek; asterysk – gwiazdę nad Betlejem w noc Bożego Narodzenia; welony – pieluszki Dzieciątka Jezus; kadzielnica i kadzidło – dary mędrców dla nowo narodzonego Jezusa. Modlitwy i pieśni kapłanów – pokłon pasterzy i mędrców.

„Kapłan podczas liturgii wyobraża Chrystusa” – pisze Lubimow. „A przy tym, zależnie od «fabularnego ogniwa» dramatu liturgicznego, może przedstawiać różne obrazy”.

Oto, jak wygląda przygotowanie z chleba i wina substancji dla Eucharystii: „Podczas proskomidii kapłan bierze prosforę symbolizującą Pannę Marię w momencie, kiedy rodzice przyprowadzili Ją do Świątyni Pańskiej. Naśladując proroka Zachariasza, wkłada prosforę do schowka na naczynia liturgiczne, co wyobraża czas, jaki Panna Maria spędziła w świątyni, a przeniesienie jej na miejsce zwane stołem oznacza życie Bogurodzicy w Betlejem”. „Kopije wykorzystywane podczas liturgii symbolizuje włócznię, którą setnik Longin przebił Chrystusa na krzyżu”. Między początkiem a końcem proskomidii „w sposób widoczny rozgrywa się wielki chrześcijański dramat, przedstawiający największą radość chrześcijaństwa – Narodziny Wcielonego Boga-Słowa Zbawiciela; najstraszniejszą tragedię – Jego haniebną i męczeńską śmierć; oraz Radość nad Radościami – Zmartwychwstanie i obietnicę zbawienia całej ludzkości”.

Cerkiew to nie teatr.

Ale tak jak marny aktor może w teatrze położyć najpiękniejszą sztukę, tak i w liturgii wiele zależy nie tylko od tego, co się dzieje w trakcie spektaklu, ale i od tego, jak to się przedstawia.

To samo, ale nie tak samo

„Odprawiając liturgię, robił to samo, ale nie tak samo” – podkreśla metropolita Beniamin (Fiedczenkow).

Wiele napisano o tym szczególnym sposobie odprawiania nabożeństw przez ojca Jana. Relacje są sprzeczne. Nie wszystkim jego maniera się podobała, zwłaszcza na początku, kiedy wykształceni mieszkańcy Kronsztadu chcieli widzieć w młodym batiuszce kapłana z bardziej szlachetnego rodu.

Oto, jak wspomina go admirał Dmitrij Nikitin:

Huczy w Kronsztadzie wielki dzwon soboru Świętego Andrzeja, oznajmiając, które Ewangelie czytano podczas wieczornej lektury opisu Męki Pańskiej. Liturgię odprawia sam ojciec Jan. Kiedy zaczyna czytać rozdział Ewangelii, widać, że oddala się od otoczenia. Całą duszą przeżywa Mękę Pańską. Nagle sam siebie zaczyna prześcigać [wyróżnienie moje – przyp. aut.].

Wszyscy zwracają uwagę na to, że ojciec Jan przy ołtarzu żwawo się uwijał, jakby ścigał się z samym sobą. Taki styl odprawiania liturgii nie tylko nie był zgodny z cerkiewną tradycją, ale wręcz przez nią potępiany. „Spokojne czytanie, wykonanie pieśni cerkiewnych, oddawanie pełnych czci pokłonów w ustalonym porządku, prawidłowe i niespieszne nakreślenie znaku krzyża – wszystko to samo przez się oddala duszę od tego, co ziemskie, i wznosi ku niebiosom” – pisał były rektor Moskiewskiej Akademii Teologicznej metropolita Antoni (Chrapowicki) w książce Uczenije o Pastyrie, Pastyrstwie i ob Ispowiedi [Nauka o pasterzu, duszpasterstwie i spowiedzi]. W takim właśnie duchu kształcono wówczas w seminariach przyszłych kapłanów.

Przytoczmy jednak wspomnienia ojca Siergija (Czetwierikowa), który jako student Moskiewskiej Akademii Teologicznej był obecny na liturgii w Ławrze Troicko-Siergijewskiej, w której uczestniczyli ojciec Jan i władyka Antoni:

Zadziwiło mnie niezwykłe, płomienne natchnienie ojca Jana. Celebrował liturgię, jakby trawił go wewnętrzny ogień. Takiej żarliwej służby nigdy nie widziałem, ani wcześniej, ani później. Był jak serafin przed obliczem Boga. Koncelebrujący kapłani i nasz natchniony ojciec rektor Antoni (Chrapowicki) wydawali się przy nim apatyczni, bez życia, drewniani – takimi zdają się twarze, gdy wybucha magnezja. Po twarzy ojca Jana przez cały czas spływały łzy. Jego ruchy były szybkie i gwałtowne.

Przytoczmy dalszy ciąg rozważań metropolity Antoniego o „wyważonym” nabożeństwie:

Każdy przejaw samowoli w czasie wspólnej modlitwy, nawet gdy dopuszcza się tego bogobojny kapłan, nieuchronnie wprawia w zachwyt, czyli w duchowe samoooszukiwanie; to z kolei podsuwa kapłanowi następną pokusę, bo uwielbienie parafian przenosi się z nabożeństwa na jego osobę. Duszpasterz z organizatora wspólnej modlitwy zmienia się w aktora.

Admirał Nikitin tak pisze o stylu odprawiania liturgii przez ojca Jana:

Słowa biegną niepowstrzymanym strumieniem. Po czym jakby znów zwalnia tempo, przeciągając każde wypowiadane słowo. Ojciec Jan nie patrzy na Pismo Święte; tego, co ta księga zawiera, nauczył się na pamięć jeszcze w dzieciństwie, jako chłopiec z zabitej deskami wsi Sura w guberni archangielskiej. Teraz nie ma go z nami. Ciałem jest wśród nas, ale duchem i myślą znajduje się w dalekiej Judei. Czytając święte wersety, wstępuje razem z Chrystusem na niewielkie wzgórze nieopodal stolicy. Południe już minęło. Trudno iść pod górę w upale, miejsce jest opuszczone, smutne. Tłumy przychodzą tutaj tylko z okazji darmowych widowisk: mąk i kaźni. Nie ma porządnej drogi, nogi grzęzną w piasku, ostry żwir czuć nawet przez podeszwę. Jerozolimska czerń z otwartymi ustami patrzy na to, co się tu rozgrywa. To jej dzień. Wśród oberwańców trafiają się jednak i porządniej odziani ludzie – stali widzowie wszystkich egzekucji, amatorzy mocnych wrażeń.

Kim jest ta czerń? Kim są porządnie odziani ludzie? Ojciec Jan ma przecież przed sobą nie czerń, a swoje owieczki! Oficer marynarki czuje jednak, że za analogionem[35] dzieje się coś niezwykłego, że ojciec Jan nie znajduje się w świątyni, ale całkiem gdzie indziej.

Ojciec Jan spojrzał w górę na cerkiewną kopułę, zobaczył tak dobrze mu znane wizerunki czterech ewangelistów, spuścił wzrok na analogion z Ewangelią, przypomniał sobie, że słuchają go parafianie, i zwykłym tonem kapłana czytającego Pismo Święte skończył rozdział.

Znana była jeszcze jedna szczególna cecha nabożeństw ojca Jana: sam czytał kanony, dyrygując chórem psalmistów, czego kapłani na ogół nie robili.

Ale jak czytał! Zupełnie nie tak jak my, zwyczajni słudzy ołtarza – jednostajnie, bez wyrazu, śpiewnym recytatywem. I my to robimy tak jak należy, jak z dawien dawna naucza się w cerkwi: bojaźń Boża i świadomość własnej niedoskonałości nie pozwalają, byśmy okazywali zuchwałość i przy czytaniu; „beznamiętność” równej, spokojnej, pokornej służby przed ołtarzem bardziej przystoi naszej skromności. Nie jest wszak kwestią przypadku, że podwładni nie rozmawiają z przełożonymi nonszalancko czy swobodnie, ale „posłusznie meldują” jednostajnym tonem. Zauważyć to można zwłaszcza wśród wojskowych, gdzie żołnierze odpowiadają dowódcom tonem podobnym do cerkiewnego recytatywu, na jednej nucie – wspomina metropolita Beniamin.

Modlił się nadzwyczaj głośno, a przede wszystkim śmiało. „Rozmawiał” z Panem, Matką Bożą i świętymi, była w tym śmiałość ojca, który wstawia się za swoimi dziećmi; prosił z niewątpliwą wiarą w to, że Bóg jest nie tylko wszechmogący, ale i nieograniczony i miłosierny. Bóg jest miłością! A święci są Jemu podobni. Dlatego odwoływał się do nich z taką niezachwianą ufnością. Nie sposób tego przelać na papier. Można tylko częściowo przedstawić, jak to brzmiało: „Chwała, o Panie, Krzyżowi Twojemu najczcigodniejszemu!” – „Przenajświętsza-a Bogurodzico!!! Zba-aw nas!!”.

Na podstawie wspomnień metropolity Beniamina można by przypuszczać, że ojciec Jan był obdarzony niezwykle mocnym, gromkim głosem. Przeważająca większość świadków pisze jednak, że głos ten nie był jakoś szczególnie wyjątkowy pod względem mocy. „[Był to] głos drugiego tenora” – pisze ksiądz Jan Popow.

Czy ojciec Jan miał zdolności aktorskie? Przy pierwszym kontakcie nie robił większego wrażenia. Raczej zaskakiwał, niż zadziwiał. Oto, jak prawosławny pisarz Boris Zajcew opisuje swoje zetknięcie z ojcem Janem z Kronsztadu, kiedy ten na początku lat dziewięćdziesiątych odwiedził gimnazjum klasyczne w Kałudze, gdzie Zajcew wtedy się uczył:

Ksiądz [ojciec Jan – przyp. aut.], idąc, błogosławił wszystkich po drodze. Całowali go w rękę. Podszedłszy do nas, zatrzymał się, podniósł złoty krzyż i wypowiedział kilka słów wysokim, przenikliwym, dość nieprzyjemnym głosem. Nie pamiętam, co mówił... Pamiętam jego ruchliwą, nerwową, pospolitą twarz z niebieskimi, bardzo żywymi oczami, w których malowało się napięcie. Rozwichrzone, cienkie, posiwiałe włosy. Uczucie zetknięcia z ostrym, suchym ogniem. I lekkości. Jakby niosła go jakaś elektryczna siła. Ręce w nieustannym ruchu, dużo gestykulował. Dobre, uśmiechnięte oczy, ale głos nieprzyjemny i postawa nieco wyzywająca.

Budowa fizyczna nie predestynowała Jana Kronsztadzkiego do roli najwybitniejszego kapłana. Co więc takiego działo się w soborze Świętego Andrzeja, że nie tylko prości ludzie, ale i lekarze, inżynierowie, admirałowie i ci młodzieńcy, którzy później zostali słynnymi metropolitami, byli do głębi poruszeni tymi nabożeństwami i wspominali je po latach jako niewątpliwy cud?

Szczera wiara kapłana! Dosłowna wiara w to, co dzieje się tu i teraz! I Boże Narodzenie, i Droga Krzyżowa, i Zmartwychwstanie odbywają się nie w sposób symboliczny, ale w dostrzegalnej rzeczywistości. To nieosiągalne dla zwykłego człowieka, a nawet zwykłego kapłana uczucie wiary w absolutną realność tego, co się spełniało, sprawiało, że nabożeństwa ojca Jana były czymś zupełnie innym, niemożliwym do określenia, co nazywano po prostu nabożeństwami Jana z Kronsztadu.

Na oczach parafian zacierały się granice wieków, cywilizacje rozsypywały się w proch, mury świątyni stawały się przejrzyste. Widzieli przed sobą człowieka, który obcuje z Bogiem jak Mojżesz i rozmawia z Chrystusem jak apostołowie, niewiedzący jeszcze, że są apostołami. Od czasu do czasu „wraca”, przypomina sobie, gdzie się znajduje, i znów „ucieka” przez widzialną rzeczywistość w tę niewidzialną, która jednak do takiego stopnia wstrząsa jego duszą, że płacze on, uśmiecha się, coś szepcze, o coś prosi, czegoś się domaga. I robi to wszystko z niezachwianą pewnością, że znajduje się tam, a nie tutaj. A ściślej mówiąc: tam w owej chwili obecne jest tutaj. To wspólne uczucie uczestnictwa w historii świętej przenika zgromadzenie wiernych niczym prąd elektryczny.

Odprawiał liturgię nie uroczyście, lecz całą duszą. Niektórzy naoczni świadkowie nawet bali się o niego – zbyt bezpośrednio wczuwał się w to, co można było wypełniać bez takiego zaangażowania. Kiedy wychodził poza siebie, wyraźnie było po nim widać, co przeżywa: jak cierpi i się raduje, płacze i się uśmiecha... Tutaj nieistotne już były poszczególne odstępstwa od rutyny, takie jak nagłe przerwy i zwolnienia tempa w odprawianiu liturgii albo, przeciwnie, przyspieszenie lub odmawianie modlitw własnymi słowami, na co ojciec Jan sobie pozwalał, choć cerkiewne kanony tego nie dopuszczały.

Były to nieznaczne odstępstwa, ale szkopuł w tym, że całego ojca Jana należy uznać za wyjątek od reguły.

Opinie „fachowców”

Najlepiej rozumieli to koncelebrujący z nim kapłani. Wiejski batiuszka ojciec Jan Popow kończy swoje wspomnienia wyznaniem: „Tak właśnie przystoi księdzu! Takim, albo choćby podobnym do niego, a nie całkiem innym, i ja powinienem być. Ale ja to ja... Panie Jezu Chryste, mój Pasterzu! Strasznie się robi, kiedy porównam cudowny duszpasterski wysiłek ojca Jana z własną niestarannością! Strach o siebie! Nie na próżno powiedział kiedyś święty Jan Złotousty: «Niewielu pamiętam kapłanów, którzy dostąpili zbawienia, wielu natomiast – zgubionych». Straszliwe słowa! Biada mi!”.

Wielu księży specjalnie przyjeżdżało do Kronsztadu, żeby osobiście doświadczyć obecności wybitnego kapłana i porównać swoje wrażenia z tym, co pisała o nim prasa i co głosiła wieść krążąca wśród ludu.

Podczas swoich podróży po Rosji Jan Kronsztadzki sam zapraszał kapłanów do koncelebracji. W 1897 roku w cerkwi w Putiłowie w powiecie szlisselburskim odprawiał razem z nim liturgię Michaił Paozierski – proboszcz cerkwi troickiej w Wasiliewskim w powiecie nowoładoskim. W swoich wspomnieniach pisze:

Przyznam, że przyjąłem jego zaproszenie nie tyle z chęci, by dzielić życiodajną Ucztę budzących bojaźń Tajemnic Chrystusowych z wielkim orędownikiem, ile ze zwykłej, małostkowej ciekawości. Kajam się – byłem do niego w jakimś stopniu uprzedzony: wszystkie te niedorzeczne opowieści dewotek, pełne błędów, bezmyślne modlitwy kolportowane w jego imieniu, wyzyskiwanie ciemnych mas przez niektórych ludzi z jego otoczenia – nie przemawiało to do mojego serca i krytycznie nastawionego rozumu. Bałem się, co prawda, osądzać wybrańca Bożego, ale nie byłem w stanie otworzyć przed nim serca, i jak Tomasz powtarzałem „Jeśli nie ujrzę – nie uwierzę”.

I co najpierw zauważa ojciec Michaił?

Pierwsze wrażenie nie było korzystne: nerwowe, raptowne ruchy; to składa ręce na piersi, to pociera je o siebie, głowę to opuszcza na pierś, to odrzuca w tył, to znów przechyla na przemian na prawo i lewo. Żegna się szybko, ale rzadko, za to bardzo często się kłania. Ogólnie rzecz biorąc, sprawia wrażenie człowieka bardzo pobudzonego nerwowo.

Ale jako „fachowiec” Paozierski zauważa, z jaką skromnością ojciec Jan wchodzi na podium, żeby przeczytać kanon, i jak pokornie kłania się koncelebrującemu kapłanowi. „I ten pokorny pokłon luminarza Cerkwi przed prostym wiejskim księdzem, złożony nie z lekceważeniem, ale z czcią, jak bratu równemu w Chrystusie, po raz pierwszy potrącił jakąś nową strunę w moim sercu” – pisze ojciec Michaił. Dalej jednak odnotowuje, że głos ojca Jana jest „ostry”, czyta „bez wyrazu, nawet niemuzykalnie”, chociaż „ujmuje wczuciem się w tekst”.

Ale oto skończyła się jutrznia. Podczas wkładania szat liturgicznych wiejski batiuszka może po raz pierwszy przyjrzeć się z bliska ojcu Janowi. Szczerze mówiąc, jego wygląd niczym się nie wyróżnia.

Na ojcu Michaile, jak i na innych, wrażenie robią jednak oczy ojca Jana. Ale to wrażenie całkiem innego rodzaju. Widzi, że są „wyblakłe, z zaczerwienionymi powiekami i białkami, jak to zwykle u ludzi, którzy dużo płaczą albo mało śpią. I te oczy wyblakłe od łez i modlitewnego czuwania budzą we mnie cień sympatii do tego wielkiego robotnika i orędownika ziemi rosyjskiej”.

Zaczęła się Boska Liturgia. Ostry głos ojca Jana, jego nerwowe, pospieszne ruchy, kanciastość i porywczość nie wywierają takiego miłego, estetycznego wrażenia, jakie się odczuwa na przykład, gdy liturgię sprawuje nasz Arcypasterz, gdzie wszystko jest wzniosłe, płynne, spokojne. Czuje się jednak, że ten pełen werwy, porywczy kapłan nie odprawia wiadomego obrządku, ale naprawdę składa ofiarę Bogu.

Nie jest chyba w tym kontekście rzeczą przypadku porównanie stylu posługi ojca Jana z posługą arcypasterza. Ale kogo miał na myśli ojciec Michaił? Metropolitą petersburskim i ładoskim, a także najważniejszym członkiem Synodu był wtedy władyka Palladiusz (Rajew-Pisariew). Rok wcześniej przewodniczył w soborze Zaśnięcia Matki Bożej na Kremlu koronacji Mikołaja II i Aleksandry Fiodorowny. Wśród wielu kapłanów uczestniczących w koronacji był także ojciec Jan. Oczywiście Paozierski nie mógł o tym nie wiedzieć. Porównując Jana Kronsztadzkiego z arcypasterzem, nie próbuje, rzecz jasna, w żaden sposób uchybić dostojeństwu władyki (tym bardziej że wspomnienia zostały wtedy opublikowane w „Sankt-Pietierburgskim duchownym wiestniku”). Aluzja jest tu subtelniejsza i by tak rzec, wewnątrzcechowa. W oczach ojca Michaiła ojciec Jan to przecież brat, kapłan parafialny, który zyskał jednak taką sławę, że można go publicznie zestawić z arcybiskupem, dawniejszym mnichem, który przeszedł zupełnie inną drogę niż prezbiter z Kronsztadu. Drogę tę mógł przejść także ojciec Michaił. Napomknienie, że „porywczy kapłan”, tak na pierwszy rzut oka niezgrabny, „nie odprawia wiadomego obrządku”, ale „składa ofiarę Bogu”, zdradza dumę przedstawiciela duchowieństwa parafialnego, którego uosobieniem jest Jan Kronsztadzki.

Nie sposób sobie wyobrazić, żeby ojciec Michaił odważył się publicznie wypowiedzieć o arcypasterzu w następujący sposób: „Na początku nabożeństwa ojciec Jan wydał się dość roztargniony: zdziwił się na głos, że krzyż ołtarzowy jest taki ciężki, a przy tym podniósł go i mocno ucałował, z cmoknięciem, tak jak całuje się szczególnie kochane osoby; potem poprosił, żeby otworzyć i zamknąć okno; kilka razy ziewnął, przysłaniając usta lewą ręką”. To specyficzne spojrzenie kapłana na innego kapłana. Mowa jest o bracie. Przy tym jednak ojciec Michaił daje do zrozumienia, że Jan Kronsztadzki znajduje się na niedosięgłych dla niego wyżynach.

Wtem pochylił się ku podnóżkowi ołtarza i położywszy ręce na jego skraju przytknął do niego głowę. W tym właśnie momencie rozległ się Hymn Cherubinów. Twarz ojca Jana przybrała surowy, niemal srogi wyraz, ja zaś czytałem w niej jak w książce: „Nikt, kto poddał się cielesnym pożądliwościom i rozkoszom, nie jest godny ani przystępować, ani przybliżać się, ani służyć Tobie, Królu Chwały. Służyć Tobie jest bowiem rzeczą wielką i budzącą bojaźń nawet Mocy niebieskich”[36].

I ja z całego serca zapragnąłem upaść przed Tronem Najwyższego i płakać, płakać „za swoje grzechy i ludzką niewiedzę”. Rozwiały się ostatnie wątpliwości i drzwi mojego serca szeroko się otworzyły, żeby przyjąć tego niezwykłego człowieka.

Wielu kapłanów, którzy koncelebrowali nabożeństwa z ojcem Janem, odnotowuje w swoich wspomnieniach, że w pewnym momencie posługi zauważali: ojciec Jan odprawia liturgię jakoś inaczej! Metropolita Beniamin (Fiedczenkow) ostatni raz koncelebrował z ojcem Janem, będąc jeszcze hieromnichem. Tak o tym wspomina:

On prowadził modlitwę. Ja stałem przed ołtarzem z lewej. I kiedy tylko zawołał z typową dla siebie mocą „Błogosławione królestwo Ojca i Syna, i Świętego Ducha”, doznałem nagłego olśnienia, które rozum ujął w takie oto słowa: „Boże! Cóż to za gigant duchowy!”. I mając ten widok przed oczami, zamyśliwszy się, zakryłem usta mszałem. „Cóż za gigant”.

I oto nagle wyciąga do mnie lewą rekę, odsuwa księgę od moich ust i mówi stanowczo:

– Nie myśl! Módl się!

Królestwo Boże w nas

Metropolita Beniamin dość trzeźwo ocenia w swoich wspomnieniach osobowość ojca Jana. Nie widzi u niego kaznodziejskiego talentu, choć kazania Jana z Kronsztadu wydawano w ogromnych nakładach. Nie przywiązuje większej wagi do jego cudów, choć to dzięki nim batiuszka zyskał sławę.

Za niewątpliwy cud tego kapłana uważa natomiast liturgiczny aspekt jego posługi. Ojciec Jan jest liturgicznym cudem!

Ale liturgia sama w sobie jest cudem, który kończy się oczywistym cudem: przemianą (przeistoczeniem) chleba i wina w Ciało i Krew Chrystusa. Nie na próżno nazywa się to nie tylko Świętym, lecz i Budzącym Bojaźń Sakramentem. W tym tkwi szkopuł dla wielu pragnących uwierzyć w cerkiewne tajemnice.

Nawet największy sceptyk może zaakceptować samo nabożeństwo z jego ciekawą i różnoraką symboliką, zwłaszcza jeśli jest odprawiane przez tak zwanych religijnych wirtuozów, by użyć terminu Maxa Webera, czyli kapłanów obdarzonych charyzmą.

Jeśli nabożeństwo odbywa się w uroczystej oprawie, w pięknej świątyni, ze świetnym chórem, to sceptycyzm rozsądku kapituluje przed doznaniem estetycznym. Ale każdy, kto zada sobie proste pytanie, czy wierzy w przemianę chleba i wina w Ciało i Krew, musi pojąć, że rozum jest tutaj bezsilny i żadne estetyczne aspekty nabożeństwa nie odgrywają istotnej roli. Albo wierzysz i naprawdę przystępujesz do Eucharystii, albo nie, a wtedy... Wariantów może być wiele, jednym z nich była droga Lwa Tołstoja, który potknął się na tej właśnie Tajemnicy.

Ale czy ojciec Jan zadał sobie to pytanie, zanim wbrew przyjętej cerkiewnej tradycji zaczął wprowadzać praktykę częstego udzielania komunii, co Nadieżda Kicenko nazywa jego „liturgicznymi nowinkami”?

Najsilniejsze napięcie w dzienniku ojca Jana wiąże się z jego osobistym doświadczeniem z przyjmowaniem Świętych Sakramentów. Kapłan uważnie obserwuje, jak komunia wpływa nie tylko na jego stan duchowy, ale i fizyczny. Cierpiał na skrofulozę, czym tłumaczył swoją depresję. „Oto, w czym kryje się sekret tego, że ciężko mi na sercu: od fizycznego przeczucia złej, wilgotnej pogody. Nigdy nie poddawaj się rozpaczy, jeśli podczas liturgii albo po niej nie czujesz w sercu pokoju i radości: często nie ma ich nie z powodu choroby moralnej, ale fizycznej, która cię trawi. Na skrofuły choruje wszak twoje wnętrze”.

Zaczyna dokładnie odnotowywać zmiany, jakie zachodzą w jego stanie zdrowia po przyjęciu komunii. Okazują się niesamowite. Kapłan dosłownie ożywa! „Dzięki mocy życiodajnych Sakramentów skrofuły twoje z ich dokuczliwymi atakami prawie ustąpiły: nie odczuwasz już teraz tego pieczenia przed żadną zmianą pogody. Panu Bogu niech będą dzięki”.

Malarz i fotograf Siergiej Żywotowski, który wiele lat później towarzyszył ojcu Janowi w podróży po rzekach Północy, zauważył, że kiedy tylko batiuszka dostrzegł nad rzeką jakąś świątynię, kazał dobijać do brzegu i odprawiał liturgię. „Każdego ranka nasz parowiec zatrzymywał się przy pierwszej napotkanej cerkwi. Ojciec Jan odprawiał nabożeństwo, przystępował do Komunii, obdarowywał duchownych ornatami i utensyliami cerkiewnymi ze swoich zapasów, po czym kontynuowaliśmy podróż. Przez cały dzień czuł się wtedy dziarsko i był szczęśliwy”.

To również było samopoznanie, które uważał za główne zadanie swojego życia. Ale o co właściwie chodziło? O służbę Bogu czy troskę o własny stan duchowy i fizyczny? Ojciec Jan nie ukrywał przecież, że codzienne przyjmowanie komunii było mu potrzebne do leczenia chorego organizmu.

W 1906 roku, odpoczywając na daczy bogatego kupca Pozdiejewa we wsi Ustiużna w guberni nowogrodzkiej, ojciec Jan codziennie odprawiał liturgię w domowej cerkwi. W liście do żony oznajmił z radością: „Jestem zdrowy dzięki temu, że codziennie odprawiam jutrznię i Liturgię z przyjmowaniem Św. Sakramentów, a także dzięki gościnności moich uprzejmych gospodarzy”.

Ta prostoduszna bezpośredniość bardzo różniła się od postawy większości ludzi wykształconych z drugiej połowy XIX wieku, którzy, jak Tołstoj, widzieli w sakramencie wyłącznie akt symboliczny. Wiara ojca Jana była natomiast dosłowna, a nie abstrakcyjna. Jeśli w coś wątpił, rozpraszał wątpliwości nie za pomocą logiki, ale odwołując się do doświadczenia.

„Nie myślcie, że wiara nasza nie jest życiodajna dla nas, pasterzy; że służymy Bogu obłudnie. Nie, to my pierwsi korzystamy z Bożego miłosierdzia i wiemy z własnego doświadczenia, czym jest dla nas Pan i Jego Tajemnice” – pisał.

Mylne byłoby mniemanie, że Jan Kronsztadzki nie poszukiwał prawdy i że z góry ją posiadł. Jego dziennik jest wszak nieustannym, namiętnym poszukiwaniem prawdy. Inna sprawa, że te poszukiwania są ograniczone „terytorialnie” ścianami cerkwi. Nieprzypadkowo nawet podczas podróży wciąż odprawa liturgię, zatrzymując się w każdej miejscowości, w której znajduje się cerkiew. Trzeba jednak zrozumieć, że dla takiego jak on człowieka związanego z cerkwią jej „terytorium” wydaje się bezgraniczne, zawiera w sobie cały wszechświat. Świat to nie tylko świątynia, lecz również Świątynia Boga.

Ale i zwykła świątynia to coś więcej niż ściany, ikony, utensylia cerkiewne, a nawet zgromadzenie wiernych. „W świątyni Pan mieszka jak car w pałacu” – pisze ojciec Jan. Tak jak „promienie słoneczne skupiają się w soczewce albo w szkle”, tak w świątyni „skupia się wszechmoc Boża, obecna i działająca w całym świecie”.

Poważnym problemem dla człowieka jest odnalezienie własnego prawdziwego miejsca na tym terytorium. Dlatego nazywając kapłana (a więc i siebie) aniołem, Jan Kronsztadzki ani na chwilę nie zapomina o swojej marnej człowieczej naturze i męczy się kwestią samopoznania w nie mniejszym stopniu niż Tołstoj.

Ojciec Jan wierzył, że po przyjęciu komunii powstaje we wnętrzu człowieka świątynia Boga. Trzeba się o nią zatroszczyć, tak jak dobry gospodarz troszczy się o dom. Bez tego nigdy nie zrozumiemy osobliwego fizjologizmu jego dzienników:

Nie miej wątpliwości co do tego, czy przed przyjęciem Komunii można zażyć środek przeczyszczający, jeśli wymaga tego stan zdrowia albo bezsenność wywołana zamuleniem żołądka. Albowiem nie to, co wchodzi do ust, kala człowieka, lecz to, co z ust wychodzi, to kala człowieka, czyli złe myśli i temu podobne [Mt 15,11.19]. Potwierdzone doświadczeniem. Po takim przypadku Pan dozwolił mi godnie przyjąć Komunię. 20 czerwca odprawiałem poranną liturgię, a nocą, cierpiąc na bezsenność z powodu zamulenia żołądka, wypiłem (o drugiej w nocy) szklankę wody selcerskiej, która podziałała na mnie dobroczynnie, oczyściwszy mi żołądek.

Nie mniejsze znaczenie ma jedzenie i picie po komunii. Język dziennika ojca Jana nabiera wielkiej wyrazistości: „Wystrzegaj się obfitego jadła i napoju po przyjęciu Komunii, nie zaśmiecaj królewskiej sypialni pomyjami”.

Kryterium prawdy nie jest dla ojca Jana bezrefleksyjna wiara, ale doświadczenie (jedno ze słów najczęściej występujących w jego dzienniku). Wyświęcony na kapłana, na nowo wnika w sens Eucharystii jako drogi do zbudowania w sobie Królestwa Bożego. Przeżywa to zarazem jako osobisty problem i staje się swego rodzaju propagandzistą częstego przystępowania do komunii.

Ale na to trzeba było jeszcze się odważyć.

Strach i wolność

Można wymienić cztery główne innowacje liturgiczne ojca Jana.

Po pierwsze, praktykował częste przystępowanie do komunii, co było w tamtych czasach śmiałym przedsięwzięciem.

Po drugie, umożliwił dostęp do ołtarza nie tylko kapłanom przyjeżdżającym w gościnę, ale także ludziom świeckim. W ołtarzu soboru Świętego Andrzeja gromadziło się niekiedy nawet stu mieszkańców i gości Kronsztadu.

Po trzecie, często praktykował koncelebrowanie liturgii, z radością zapraszał księży z innych parafii do udziału w nabożeństwach w soborze Świętego Andrzeja i sam chętnie uczestniczył w odprawianiu liturgii podczas swoich podróży.

Po czwarte, ze względu na ogromny napływ wiernych do soboru Świętego Andrzeja pozwolił sobie na przyjmowanie spowiedzi wspólnej.

Nadieżda Kicenko pisze:

Ojciec Jan zamierzał przezwyciężyć strach, jaki wzbudzał sakrament komunii. Na przykład wierni musieli przed Eucharystią pościć od trzech do jednego tygodnia, a ci, którzy umieli czytać – zapoznać się z Obrządkiem Komunii Świętej. Kobiety nie mogły przystępować do komunii, jeśli były „nieczyste”, choćby spełniały wszystkie inne warunki. Co więcej, zakaz ten obejmował także takie zwyczaje niezwiązane bezpośrednio z liturgią, jak pokłony przed ikonami i całowanie krzyża. Duchowieństwo prawosławne owej epoki (tak samo zresztą jak współczesne) odwoływało się do pojęcia czystości obecnego w islamie, judaizmie i wczesnym chrześcijaństwie, uznając ją za nieodzowny warunek dopuszczenia do komunii. Z tego między innymi powodu Rosjanie rzadko do niej przystępowali: żeby być przygotowanym „jak należy”, trzeba było poświęcić więcej czasu i włożyć więcej wysiłku, niż było to możliwe.

Protojerej Aleksandr Szmeman nazywa tę zasadę „pobożną”, „wywodzącą się ze świadomości grzeszności, «szacunku» dla świątyni, strachu przed własną niedoskonałością”. Zadaje on jednak pytanie:

Skąd się wzięła i dlaczego przez całe wieki utrzymuje się ta metamorfoza w postrzeganiu – nie tylko przez wiernych, ale i przez episkopat, duchowieństwo oraz teologów – samej istoty Eucharystii, sprowadzenie jej do „jednego z sakramentów”, jednego ze „środków uświęcenia”? Choć może się to wydać dziwne, oficjalna, akademicka teologia prawie nie stara się udzielić odpowiedzi na te pytania. Tymczasem [...] chodzi nie tylko o ewolucję dyscypliny kościelnej, kryzys pobożności, wpływy Zachodu itp., ale o duchowy przewrót dotyczący samoświadomości Cerkwi, jej samopostrzegania. Inaczej mówiąc, chodzi o kryzys eklezjologiczny. 

Tainstwo priczastija [Sakrament komunii]

Ponownie odwołam się do badań Nadieżdy Kicenko:

Na szczególny stosunek do Eucharystii wpływały także zmiany w architekturze rosyjskich świątyń. W odróżnieniu od tradycji katolickiej, gdzie wierni mogli widzieć cyborium ze Świętymi Darami, prawosławny ikonostas, oddzielający ołtarz od części świątyni dostępnej dla wiernych, stawał się z upływem czasu coraz wyższy, aż całkiem zakrył ołtarz przed oczami modlących się. Nie mogli więc oglądać głównej części liturgii, podczas której następuje przemiana chleba i wina w Ciało i Krew Pana. Jednocześnie ikony i inne świętości, jak na przykład woda święcona, prosfory (a także baby wielkanocne, jaja, pascha lub owoce święcone w Święto Zmartwychwstania Chrystusa lub Przemienienia), olej święty, relikwie i krzyże, wydawały się bardziej dostępnymi środkami umacniania wiary niż budząca trwogę Komunia Święta.

Oto jeden z paradoksów biografii Jana z Kronsztadu. Kapłan, którego oświecone kręgi społeczeństwa uznały za wstecznika i reakcjonistę, w praktyce cerkiewnej okazał się apostołem wolności duchowej i wyzwolenia od strachu przed tajemnicami wiary.

Spowiedź wspólna prowadzona przez Jana Kronsztadzkiego w soborze św. Andrzeja – reprodukcja obrazu.

Zwróćmy przede wszystkim uwagę, że częste przystępowanie do komunii, propagowane przez ojca Jana, było, jak już wspomniano, śmiałym krokiem ze strony duchownego parafialnego. Dla porównania wspomnimy, że nie jakiś zwykły ksiądz, lecz metropolita moskiewski Filaret (Drozdow) pozwolił sobie na początku XIX wieku radzić prawosławnym chrześcijanom, żeby przystępowali do komunii choć cztery razy do roku.

Dziś, kiedy to wierny (albo jego spowiednik) decyduje o tym, jak często będzie przystępował do komunii, śmiałość ojca Jana może się wydać niepoważna. Ale w czasach, kiedy został on prezbiterem soboru Świętego Andrzeja, przyjętą praktyką, a nawet normą, było przystępowanie do komunii nie częściej niż raz w roku.

Nadieżda Kicenko pisze:

Zgodnie z cerkiewną nauką o Eucharystii komunikanta, który przyjął Święte Dary bez odpowiedniego przygotowania, czekała sroga kara za lekceważący stosunek do podstawowego sakramentu ustanowionego przez samego Zbawiciela. Dlatego często się zdarzało, że parafianie nie odważali się podejść do Świętego Kielicha, nawet jeśli przedtem się wyspowiadali i grzechy zostały im odpuszczone. Ukształtowana przed XVI wiekiem praktyka przyjmowania Świętej Komunii tylko raz do roku była więc uważana za normę i utrzymała się aż do XIX wieku. Co więcej, w Rosji reguły dotyczące Eucharystii były ustalone i regulowane przez prawo. Całe urzędy państwowe, pułki gwardyjskie i klasy gimnazjalne musiały przystępować do komunii w wyznaczone dla nich dni. Sakrament stawał się więc nie tylko aktem religijnym, ale i wiernopoddańczym obowiązkiem.

Innymi słowy, za czasów Jana z Kronsztadu problem polegał nawet nie na tym, żeby pozwolić lub zabronić wiernym częstego przyjmowania komunii, lecz żeby ich do tego zmusić przynajmniej raz do roku. Związane to było zarówno ze strachem przed komunią, jak i z sekularyzacją świadomości społecznej, czyli osłabnięciem roli religii w życiu społeczeństwa.

Ksiądz Wasilij Szustin wspomina, jak w młodzieńczych latach przyjeżdżał z ojcem do Kronsztadu:

Pewnego razu ojciec zaproponował mi, żebym razem z nim przejechał się do Kronsztadu, chciał się bowiem wyspowiadać u ojca Jana i przystąpić do komunii. Pojechałem z nim. Batiuszka przyjechał do nas[37], odprawił krótkie nabożeństwo (moleben), wyprosił wszystkich z pokoju i wyspowiadał ojca. Po spowiedzi ojciec mówi do mnie: „Wyspowiadaj się i ty u ojca Jana”, i prosi batiuszkę. Ale ja się nie przygotowywałem do komunii, jadłem tego dnia mięso, więc powiedziałem batiuszce, że choćbym chciał, to nie mogę. A on na to: „Więc nie chcesz”. „Nie jestem przygotowany” – odpowiadam. On zaś, nie słuchając mnie, pyta: „Chcesz czy nie chcesz?”. Oczywiście, że chciałem, i powiedziałem mu o tym. Znów wyprosił wszystkich z pokoju, i mówi: „Czemu wątpisz, małowierny?” – i wyspowiadał mnie. [...]

Na drugi dzień przyjąłem u niego w świątyni komunię. Lekko było mi na duszy, gdy wracałem do domu.

Można przytoczyć wiele przykładów na to, że ojciec Jan dopuszczał do komunii osoby nieprzygotowane, ale są też przykłady świadczące o tym, że jej odmawiał. Wiadomo, że przeganiał joannitów wyznających jego kult.

Czym jest Eucharystia w pojęciu ojca Jana?

W teologii kwestia Eucharystii jest na tyle złożona, że po prostu nie mamy prawa szczegółowo jej omawiać w tej książce, tym bardziej że autor nie jest specjalistą. Odnotujemy jednak, że prawdziwe napięcie w teologicznych dysputach o Eucharystii pojawia się dopiero na początku XX wieku. Później, jakkolwiek dziwne by to było, wybucha w kościelnych sporach już po rewolucji październikowej, co wiąże się z końcem okresu synodalnego w dziejach rosyjskiej Cerkwi. Ale kierunek eklezjologii eucharystycznej pojawia się dopiero w połowie XX wieku w pracach Nikołaja Afanasjewa, Gieorgija Fłorowskiego, Aleksandra Szmemana, Johna Zizioulasa.

Czy Jan z Kronsztadu był wybitnym teologiem? To kwestia sporna. Ostatnio pojawiły się takie twierdzenia. Ale wszystkie jego prace teologiczne – Christianskaja fiłosofija [Filozofia chrześcijańska], Mysli o Bogie [Myśli o Bogu], Moje życie w Chrystusie czy inne, mniej znane szerokiemu kręgowi odbiorców – okazują się tylko kompilacją fragmentów jego dziennika i homilii.

Niemniej jednak praktyka eucharystyczna Jana z Kronsztadu wyprzedziła prawie o sto lat odkrycia czołowych teologów prawosławnych z Rosji i innych krajów. Wyjaśnić to można tylko na jeden sposób: zarówno oni, jak i ojciec Jan odwoływali się nie do współczesnego im doświadczenia służby Bożej, lecz do praktyki z epoki wczesnego chrześcijaństwa.

Protoprezbiter Nikołaj Afanasjew, powołując się na dzieje pierwszych chrześcijan, pisał w latach sześćdziesiątych XX wieku o „identyczności Kościoła i Eucharystii”. Dla chrześcijan z pierwszych trzech wieków gromadzenie się w kościele i uczestnictwo w Eucharystii (czyli przyjmowanie Ciała i Krwi Chrystusa) było w istocie tym samym. Nie musieli sobie wyjaśniać, co to znaczy.

Uczniowie Chrystusa, zebrawszy się po raz pierwszy po Pięćdziesiątnicy, kontynuowali Ostatnią Wieczerzę, łamiąc się chlebem i pijąc wino z poświęconego kielicha, jak to praktykowano w starożytności we wszystkich żydowskich domach, gdzie spożywanie potraw miało święty i tajny charakter. Tym razem jednak nabrało to całkiem nowego znaczenia.

Chrystusa już z nimi nie było, a jednak był, ponieważ pamiętali to, co przekazał im podczas Ostatniej Wieczerzy.

A gdy oni jedli, wziął Jezus chleb i pobłogosławił, łamał i dawał uczniom, i rzekł: „Bierzcie, jedzcie, to jest Ciało moje”.

Potem wziął kielich i podziękował, dał im, mówiąc: „Pijcie z niego wszyscy, albowiem to jest krew moja Nowego Przymierza, która się za wielu wylewa na odpuszczenie grzechów” (Mt 26,26–28).

To odnowienie Ostatniej Wieczerzy było narodzinami Kościoła chrześcijańskiego, zapowiedzianego przez Chrystusa. Jego pierwszym zwierzchnikiem został apostoł Piotr, którego Jezus trzykrotnie powołał do służby i który otrzymał łaskę kapłaństwa od Niego samego. Cała dalsza historia chrześcijańskiego kapłaństwa to (nie w szczególności, ale w istocie) przekazywanie tej łaski biskupom i prezbiterom (białemu duchowieństwu) przez biskupów. Ale w jakim celu? Po to, żeby sprawować Eucharystię, która nie jest po prostu jednym z siedmiu sakramentów (chrzest, bierzmowanie, komunia, pokuta, namaszczenie chorych, kapłaństwo, małżeństwo), jak przyjęto w scholastycznej teologii średniowiecznej, nie jest też głównym z nich, ale samym Kościołem, jego znaczeniem. Jak stwierdza Nikołaj Afanasjew, Eucharystia (komunia) to nawet nie „sakrament w Kościele”, ale „sakrament Kościoła”.

Kościół nie jest domem modlitwy, lecz Ciałem Chrystusa, w którym przez Eucharystię, przez komunię, zbierają się chrześcijanie jako nowy „naród wybrany”. Tak najogólniej można przedstawić główną tezę eklezjologii eucharystycznej XX wieku. Nie Eucharystia dla Kościoła, lecz Kościół dla Eucharystii. I choćby prawosławni teolodzy wyznający taki właśnie pogląd na Kościół zażarcie ze sobą polemizowali, to jedno przekonanie ich łączyło: odrodzenie Kościoła jest możliwe wyłącznie poprzez odrodzenie Eucharystii jako zgromadzenia wiernych.

Ojciec Jan nie mógł jednak czytać tych wywodów. A nawet jeśliby mógł, to nie wiadomo, jak by się do nich odniósł. Zarówno dla niego, jak i dla innych zwykłych rosyjskich kapłanów owej epoki zagadnienia teologii dogmatycznej wyczerpywało monumentalne dwutomowe dzieło metropolity Makarego (Bułgakowa) Prawosławno-dogmaticzeskoje bogosłowije [Teologia prawosławno-dogmatyczna]. Książka ta, wiele razy wznawiana, była zbiorem wykładów, które ojciec Makary wygłaszał w Petersburskiej Akademii Teologicznej i jednocześnie publikował w czasopiśmie „Christianskoje cztienije” na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych XIX wieku. W latach 1850–1857, kiedy Iwan Siergijew studiował na tej uczelni, ojciec Makary był jej rektorem. To on wyświęcił Iwana na diakona. Los zrządził, że on także stał się pierwszym obiektem Tołstojowskiej totalnej krytyki Cerkwi jako instytucji historycznej. To właśnie jego książce Tołstoj poświęcił swoją pracę Issledowanija dogmaticzeskogo bogosłowija [Rozprawa o teologii dogmatycznej], napisaną w połowie lat osiemdziesiątych (między Spowiedzią a Na czym polega moja wiara?).

Współczesny badacz teologii Jana Kronsztadzkiego ksiądz Pawieł Chondziński przekonująco dowodzi, że plan tak zwanych Katiechizicziskich biesied [Rozmów katechetycznych] (książki, na którą składają się przemówienia i homilie ojca Jana) jest całkowicie zgodny z „systemem Makarego, z pewnym uproszczeniem niezbędnym dla potrzeb katechezy”. Choć Pawieł Chondziński dostrzega zasadniczą wewnętrzną różnicę między tymi tekstami, to mówienie o teologicznym systemie ojca Jana byłoby zwyczajnie myśleniem życzeniowym. Jednocześnie do zadań współczesnej teologii należy systematyzacja teologicznych wypowiedzi Jana Kronsztadzkiego wygłaszanych przy różnych okazjach. Apelował o to jeszcze myśliciel religijny, filozof i historyk Gieorgij Fłorowski, w książce Puti russkogo bogosłowija [Drogi rosyjskiej teologii]. Ciekawe, że Fłorowski, surowy krytyk wszystkich praktycznie systemów teologicznych XIX wieku (Nikołaj Bierdiajew dowcipnie sparafrazował tytuł jego pracy na Biesputja russkogo bogosłowija [Bezdroża rosyjskiej teologii]) nie skierował pod adresem ojca Jana ani jednego krytycznego słowa. Pisał:

Przyjęło się uważać ojca Jana Kronsztadzkiego wyłącznie za duszpasterza, dobroczyńcę i orędownika z modlitwą. Mało kto odczytuje jego wspaniały dziennik Moje życie w Chrystusie jako pracę teologiczną. Oczywiście nie ma w nim wykładu systemu teologicznego, ale jest teologiczne doświadczenie i świadectwo o nim. To dziennik obserwatora, a nie moralisty. I modlitwa to nie liryka, to nie tylko dążenie duszy, ale także jej spotkanie z Bogiem, tchnienie Ducha Świętego, duchowa rzeczywistość. [...] Ojciec Jan zuchwale i stanowczo świadczy o tajemnicy Kościoła jako jednego ciała, o tym, jak żyje on i działa w Najświętszej Eucharystii. „Jesteśmy jednym ciałem Miłości. [...] Mów: wszyscy są jednym. Powiedz: jesteśmy jednym”. Ojca Jana można porównać do przywódców współczesnego tak zwanego ruchu liturgicznego na Zachodzie.

W wypadku ojca Jana należy więc mówić nie po prostu o teologii, ale o „teologii doświadczalnej” (Pawieł Chondziński) albo „doświadczalnym poznaniu Boga” (Gieorgij Fłorowski). „Sakramenty i kościelna służba Panu są odpowiedzią Boga na krzyk potrzeb naszej duszy” – pisze ojciec Jan. W ten sposób wyczerpująco określa, jak rozumie główne zadanie Kościoła oraz rolę kapłana.

Nabożeństwa odprawiane przez ojca Jana to nieustanny wzlot, rwanie naprzód, do Królestwa Bożego. To wicher, którym kapłan porywał za sobą zgromadzenie wiernych, nie pozwalając ani na chwilę opamiętania. Pod koniec życia, goszcząc u siebie w domu młodych mnichów, wypowiedział zagadkowe słowa: „Mnisi! Mnisi! Nie oglądajcie się za siebie! Pamiętajcie o żonie Lota!”.

Po przeistoczeniu Świętych Darów, kiedy na ołtarzu spoczywał już sam Baranek Boży, który gładzi grzechy świata, ojciec Jan nie mógł od Niego oderwać oczu, wypełnionych pobożnymi łzami wdzięczności. Jeden z koncelebransów wspominał, że ojciec Jan nisko skłaniał się Barankowi, płakał i triumfował w duszy, patrząc na Niego. Przypominał wtedy dziecko, które tuląc się do matki, zwierza się jej z dziecięcych radości i smutków i wie, że rodzona matka je wysłucha, nie odpędzi od siebie. Nie sposób przekazać całego niebiańskiego piękna tego momentu, urzekającego serce każdego z wiernych – wspomina biskup Arseniusz (Żadanowski).

Hieromnich Michaił (Siemionow) pisze zaś:

Ojciec Jan podchodzi do stołu ofiarnego.

Przepełnia go uroczysta radość. Już w tym momencie ogarnia go jakaś triumfalna, prorocza ekstaza.

Wyjmuje Baranka. Z jakąż pełną miłości uwagą wyrównuje Go, okrawa ze wszystkich stron i nabożnie kładzie na patenę. [...] Potem zaczyna wyjmować cząstki.

„Patrzcie, patrzcie – woła niespodziewanie w środku proskomidii – ojcze Nikołaju, ojcze Pawle, spójrzcie, gdzież jest coś takiego jak u nas. To Bóg, Chrystus. Jest tutaj, pośród nas, a my przy Nim, wokół Niego, jak apostołowie”.

Pierwsza część liturgii odprawianej przez ojca Jana ma głównie, by tak rzec, modlitewny charakter. Czuje się wtedy przede wszystkim orędownikiem modlącym się „za ludzi”. [...] Jest w pełni świadom ogromnej odpowiedzialności przed tymi słabymi, którzy powierzyli mu siebie, dobro swojej duszy i ciała. Spieszy modlić się za nich, modli się żarliwie, z uporem, nie prosi, a domaga się od Boga, by spełnił prośby tych nieszczęsnych, domaga się władczo, jak kapłan namaszczony przez Chrystusa. Łapie za skraj Bożej szaty, domagając się zmiłowania dla dusz powierzonych mu przez Pana.

Od wielkiego wejścia zaczyna się drugi moment liturgii. Ojciec Jan bierze święty kielich i przenosi, dodając od siebie: „I pochwycili go, wyrzucili poza winnicę i zabili”.

Dodając te słowa o głębokim sensie, ojciec Jan wprowadza się, jak sam mówi, w święte wspomnienia o ostatnich dniach Chrystusa Boga. Przez całą drugą część liturgii do przeistoczenia Darów przeżywa święte obrazy z ewangelicznej przeszłości. Po Wierzę znajduje się w ogrodzie Getsemani, na górze Syjon, w pobliżu Golgoty. Podczas tej części nabożeństwa wiele dodaje od siebie, niekiedy po cichu, innym razem na głos.

Jednym z takich dodatków były słowa, które wypowiadał, całując kapłanów w oba ramiona, po słowach „Chrystus jest wśród nas!” – „Żywy i który sprawuje!”.

Jeden z naocznych świadków liturgii Jana Kronsztadzkiego wspominał:

Stałem porażony tymi słowami i mimowolnie myślałem. Tak, właśnie wśród nas, a nie gdzieś w oddali obecny jest Chrystus Zbawiciel, nie martwy, nie jako abstrakcyjna doktryna ani znana postać historyczna, ale „żywy i który sprawuje”. Jest wśród nas. I nawet „sprawuje”. Strasznie się zrobiło, dusza mimo woli zadrżała.

Tak właśnie od połowy XIX wieku w Kronsztadzie, na oczach zdumionych ludzi świeckich, a nawet kapłanów, odprawiał się niezwykły spektakl nabożeństw ojca Jana, w których każde słowo i każdy ruch nie sprowadzały się do wypełniania znanego obrządku, ale były przeżywane jak najprawdziwsze życie.

Wszystko to działo się naprawdę!

ROZDZIAŁ 7

EWANGELIA WEDŁUG LWA

Przekonanie o tym, że ty tkwisz w kłamstwie, a ja jestem w prawdzie, to najokrutniejsze słowo, jakie jeden człowiek może powiedzieć innemu.

Lew Tołstoj, Spowiedź

Potwór

Gdy mówimy o przełomie duchowym Tołstoja, napotykamy pewien poważny problem. Pokutuje popularny i fałszywy mit, jakoby przed tym przełomem, a przynajmniej przed ślubem z Sofią Bers, Lew Tołstoj prowadził szalenie grzeszny żywot. Nawet po ślubie i po wstrząsie religijnym doznanym na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych nie zdołał do końca swoich dni wyzwolić się od swojej natury, „jeleniego uczucia”. Ta sprzeczność towarzyszyła mu przez całe życie.

Zdumiewająco żywa jest legenda o nadzwyczajnym apetycie seksualnym i bezwzględności Lwa Tołstoja. Służąc w armii i mieszkając w obu stolicach, miał jakoby niewyobrażalnie wiele przedmałżeńskich romansów, a kiedy w wieku trzydziestu czterech lat ożenił się z osiemnastoletnią Sonieczką Bers, którą zmusił do urodzenia trzynaściorga (!) dzieci, zdradzał ją z chłopkami. Co za okropność! – zawoła współczesna kobieta, łapiąc się za głowę. Toż to istny potwór! I ten potwór chciał jeszcze żonę i dzieci pozbawić spadku!

Ale matka Sonieczki, Lubow Aleksandrowna Bers (z domu Isławina), też urodziła trzynaścioro dzieci, z których pięcioro zmarło w niemowlęctwie. Kiedy wychodziła za mąż, pan młody miał trzydzieści cztery lata, a ona zaledwie szesnaście. Mąż, kremlowski lekarz, Niemiec Andriej Bers, był znanym w moskiewskim towarzystwie lowelasem. Jako domowy lekarz znanych osobistości wdawał się w romanse ze swoimi pacjentkami, wśród których były na przykład księżna Kropotkina i bogata ziemianka Warwara Turgieniewa. Ta druga urodziła mu nieślubną córkę, przyrodnią siostrę pisarza Iwana Turgieniewa. To, kim był ojciec słynnego księcia anarchisty Piotra Kropotkina, także stało pod znakiem zapytania. Bers nie mógł zostawić córkom i synom żadnego spadku. Rodzina ledwo wiązała koniec z końcem, a Sonieczka wyszła za mąż za hrabiego Lwa Tołstoja jako panna bez posagu, z zaledwie trzystoma rublami, które matka podarowała jej przed wyjazdem, żeby na początku nowego życia w Jasnej Polanie nie czuła się całkowicie zależna od męża. Komu jednak przyszłoby do głowy nazwać teścia Tołstoja potworem?

Wiadomo, że przez czterdzieści osiem lat małżeństwa Tołstoj ani razu nie zdradził żony. Ich życie rodzinne było zbyt przejrzyste, żeby podejrzewać, iż działo się inaczej. W 1892 roku Tołstoj, nie czekając na śmierć, podarował żonie i dzieciom o wiele więcej nieruchomości, niż sam otrzymał w spadku w 1847 roku. Były to rozległe majątki w guberni tulskiej i samarskiej i duży luksusowo wyposażony dom w Moskwie. Zawsze pomagał swoim chłopom w zagospodarowywaniu się, zarówno w normalnych warunkach, jak i po pożarach. W latach 1891–1892 działał na rzecz ofiar głodu we wsi Biegiczewka w guberni riazańskiej. Kilku tysiącom prześladowanych w Rosji duchoborców pomógł wyemigrować do Kanady, o czym ich potomkowie z wdzięcznością wspominają do dziś. Pełnił funkcję rozjemcy podczas uwłaszczania chłopów. No i wszystkie jego dzieci, z wyjątkiem tych, które wcześnie zmarły, przeżyły, każde na swój sposób, ciekawe i dostatnie życie, co w dużej mierze zawdzięczały rodzinie. Dlaczego miałby być potworem?

Pierwszy stosunek płciowy (z prostytutką) odbył w bardzo młodym wieku, bo jako czternastolatek. Ale do domu publicznego zaprowadzili go starsi bracia, Nikołaj i Siergiej. Nikołaj uchodził powszechnie za człowieka mądrego, utalentowanego i moralnego; te jego zalety Lew podkreślał do końca swoich dni. Siergiej stał się prototypem księcia Andrzeja Bołkońskiego z Wojny i pokoju. Dożył sędziwego wieku, Lew Nikołajewicz bardzo go kochał i szanował. Nikomu nie przyszło nigdy do głowy, żeby nazwać Siergieja potworem, choć też niemało przyczynił się do deprawacji młodszego brata.

Nic nam nie wiadomo, by bracia Lwa Tołstoja doznawali moralnych katuszy z tego powodu, że w młodości prowadzili rozpustny tryb życia, grali w karty i jeździli do Cyganów (zwłaszcza Siergiej lubił ich towarzystwo). Robili to nie dlatego, że byli niemoralni. Po prostu takie obyczaje panowały w ich środowisku. Wczesne rozpoczęcie życia płciowego uważano za rzecz normalną i pożyteczną dla młodego człowieka. W niektórych rodzinach czternastoletnim paniczom przyprowadzano do łóżka dworskie dziewczęta – dla zdrowia. Ojciec Lwa Tołstoja jako szesnastolatek współżył ze służącą, która urodziła mu nieślubnego syna Miszeńkę. Kiedy Miszeńka dorósł, załatwiono mu posadę pocztyliona. Za życia Nikołaja Iljicza, jak wspominał Lew Tołstoj, ten jego przyrodni brat ze strony ojca „żył godnie, ale potem zszedł z dobrej drogi i często zwracał się o pomoc do nas, już dorosłych braci. Pamiętam owo uczucie zdziwienia, którego doświadczałem, kiedy ten popadły w nędzę mój brat bardzo (bardziej niż my) podobny do ojca, prosił nas o pomoc i był wdzięczny za dziesięć czy piętnaście rubli, jakie mu dawano”.

Wiemy ponadto, że Lowoczka szlochał przy łóżku pierwszej w swoim życiu kobiety, do głębi wstrząśnięty potwornym w swoim mniemaniu postępkiem, jakiego się dopuścił. Świetnie też wiemy, że do późnych lat płakał na wspomnienie tego dawnego zdarzenia ze swego życia, w którym z punktu widzenia ówczesnej moralności nie było nic nadzwyczajnego. O przedmałżeńskim związku z pokojówką swojej ciotki, Gaszą, którą potem wygnano z domu w Jasnej Polanie, też nie mógł do końca życia zapomnieć i napisał o tym swoją najbardziej przejmującą powieść, Zmartwychwstanie. W powieści Katiuszę Masłową spotkał tragiczny los, ale życie prawdziwej pokojówki ułożyło się pomyślnie – siostra Tołstoja wzięła ją do siebie na służbę. Tołstoj o tym wiedział, lecz z jakichś powodów ukarał w powieści sam siebie pod postacią Niechludowa. Drugiego przedmałżeńskiego związku, z zamężną chłopką Aksinią, wstydził się tak bardzo, że kiedy napisał o tym nowelę Diabeł, ukrywał ją przez dwadzieścia lat w obiciu fotela, żeby nikt jej nie przeczytał. Zwłaszcza zazdrosna żona.

Wiadomo, że Tołstoj ożenił się z namiętnej miłości. Hrabia, oficer, słynny pisarz przychodził przez wiele dni w gości do Bersów, mając przy sobie list, w którym proponował Soni swoją rękę i serce, ale nie wręczał go, miął w kieszeni, męczył się, przeklinał sam siebie w dzienniku. Nie przyszło mu jednak do głowy, żeby porozmawiać z rodzicami dziewczyny, omówić to małżeństwo, wygodne dla Bersów pod każdym względem. Tak zrobiłby na jego miejscu każdy kandydat do ręki, ale nie on.

Tołstoj przyszedł na świat w rodzinie, w której ojciec ożenił się, jak już wspominaliśmy, niewątpliwie z wyrachowania; ani on żony specjalnie nie kochał, ani ona jego. Bynajmniej tego nie ukrywano. Co więcej, nie przeszkadzało to małżonkom szanować się wzajemnie i nawet żywić do siebie ciepłe uczucia, spacerować wieczorami po parku w Jasnej Polanie, pisać podczas rozłąki czułe listy, nie mówiąc już o spłodzeniu i wychowywaniu dzieci. Nie przeszkadzało też zresztą ojcu Tołstoja w poszerzaniu rodzinnych posiadłości, a jednocześnie przegrywaniu pieniędzy żony w karty, zdradzaniu jej i zaglądaniu do kieliszka. Niemniej jednak Lew Tołstoj nawet w wieku dojrzałym, kiedy odżegnał się od dawnych przywar, nadal ojca kochał i szanował, dumny był z niego, bohatera wojny 1812 roku, światowego, przystojnego i inteligentnego mężczyzny, choć nieodznaczającego się ani starannym wykształceniem, ani głębią życia duchowego, ani wybitnym umysłem. Żadnym przypadkowym słowem Tołstoj nie dał do zrozumienia, żeby jego ojciec był człowiekiem niemoralnym albo chociaż nie nadto moralnym.

Tołstoj pilnie strzegł szlachetnej pamięci ojca. Ale zarówno w dziennikach, jak i w beletrystyce oraz wypowiedziach ustnych z jakimś masochizmem karał samego siebie, twierdząc, że w młodości był wyjątkowo grzeszny i niemoralny. Dał się na to nabrać nawet człowiek tak przenikliwy jak Gorki. W szkicu o Lwie Tołstoju pisze:

Chętnie i dużo rozprawia o kobietach, niczym francuski autor romansów, ale zawsze z tym grubiaństwem rosyjskiego chłopa, które – wcześniej – nieprzyjemnie mnie przygnębiało.

Dzisiaj w Mindalnej Roszczy zapytał Czechowa:

– Prowadził pan za młodu bardzo rozwiązłe życie?

A.P. uśmiechnął się niepewnie i skubiąc bródkę, coś niewyraźnie bąknął, a L.N., patrząc na morze, wyznał:

– Ja byłem nienasycony.

Powiedział to ze skruchą, dodawszy pod koniec mocne męskie słowo.

Kiedy jednak odbyła się ta szczera rozmowa? Czechow i Gorki spotkali się z Tołstojem na Krymie jesienią lub zimą na przełomie 1901 i 1902 roku, kiedy pisarz leżał umierający na daczy hrabiny Panin. Najpierw zmogła go malaria, później zapalenie płuc, następnie dur brzuszny. Antybiotyków nie znano, przy tych wszystkich chorobach siedemdziesięciotrzyletni starzec nie miał szans na przeżycie. Mimo to przeżył. Stał się cud. W tym czasie Tołstoj był już człowiekiem głęboko wierzącym, który najbłahsze zdarzenia w swoim życiu przyjmował za przejawy woli Boskiej. Jakże inaczej mógłby zinterpretować swoje cudowne trzykrotne wyzdrowienie? Wyłącznie jako znak do Boga! I oto stojąc jedną nogą w grobie, „chętnie i wiele” opowiada o seksualnych przygodach z młodości? Coś tu nie gra. Z jakiegoś powodu nie zastanawia to jednak wielbicieli szkicu Gorkiego, i ten właśnie epizod lubią przytaczać jako dowód szczególnej rozwiązłości młodego Tołstoja.

Nie mamy podstaw, żeby nie wierzyć wspomnieniom Gorkiego, choć bywał mitomanem. To zresztą nieistotne, epizod sam w sobie jest nader przekonujący.

Nie ulega wątpliwości, że Tołstoj mógł coś takiego powiedzieć w obecności dwóch młodych ludzi (nawet Czechow był od niego młodszy o trzydzieści dwa lata), a do tego najwybitniejszych pisarzy owych czasów. Mógł to zrobić z dwóch powodów. Po pierwsze, żeby kolejny raz ukarać się przy świadkach za to, co uważał za swoją straszną zbrodnię. Po drugie, żeby pisarze zapamiętali jego słowa i ogłosili je całemu światu, co Gorki istotnie zrobił. Tołstoj konsekwentnie tworzył mit o swojej szczególnej, by tak rzec, wyjątkowej grzeszności. W tym był naprawdę nienasycony.

Czytając pod koniec życia swój dziennik z lat młodości, Tołstoj doszedł do wniosku, że należałoby go zniszczyć. Wywiera zbyt jednostronne wrażenie. Ale zaraz zmienił zdanie. Niech wywiera! Niech wszyscy widzą, że takiego łajdaka, jakim był za młodu, Pan Bóg mimo wszystko nie opuścił! To była jego pryncypialna decyzja. I znów u jej podstaw legła namiętna chęć wymierzenia sobie samemu kary. Tym razem już na wieki, bez przedawnienia!

Ale jeszcze wcześniej pokazał ten dziennik swojej narzeczonej. Był to „dziki” uczynek, który podłożył prawdziwy dynamit pod fundamenty ich życia rodzinnego, ponieważ Sofia Andriejewna była bardzo zazdrosna. Od tej chwili współpracuje z mężem nie tylko przy przepisywaniu Wojny i pokoju oraz Anny Kareniny, ale też w kultywowaniu mitu o jego wyjątkowej grzeszności. Robi to w swoim dzienniku, pisanym z talentem, ale zawierającym niesprawiedliwe oceny, ponieważ trudno wymagać sprawiedliwości od kobiety, która jeszcze przed ślubem została zaskoczona takimi szczerymi wyznaniami.

Dlaczego Tołstoj to zrobił?! Najprościej byłoby stwierdzić, że popełnił błąd. W rzeczywistości nie był to błąd, lecz konieczność. Świetnie rozumiał, że tego szydła nie uchowa w worku, tego trupa w szafie nie ukryje. Każdy inny, tylko nie on! Tak bardzo cierpiał z powodu młodzieńczych występków, że ponad jego siły było zamaskowanie czy przekreślenie tych cierpień. Była to okrutna próba wytrzymałości jego narzeczonej. Jeśli teraz nie zdzierży, to co będzie później? W odróżnieniu od większości mężczyzn nie miał do swojej przeszłości zdrowego stosunku, bez którego właściwie nie sposób żyć, bez którego życie staje się koszmarem nieustannych katuszy zadawanych samemu sobie.

Ale zajrzyjmy do tego „zbrodniczego” dziennika, który tak zaszokował przyszłą żonę Tołstoja. Przeczytajmy go choćby oczami narzeczonej. Donżuańskie podboje młodego Lwa Nikołajewicza można policzyć na palcach jednej ręki. Cóż to zresztą za lista, jeśli z imienia są wymienione tylko dwie kobiety: niezamężna Kozaczka Sołomonida (Marjana w noweli Kozacy) i zamężna chłopka Aksinia (Stiepanida w noweli Diabeł). Z pierwszą nic Tołstoja nie połączyło, chciał ją tylko „wziąć”, za to z drugą... Po kilku zmysłowych spotkaniach młodzieniec poczuł, że połączyła ich tak silna więź, iż w dzienniku nazywa Aksinię „żoną”, a w przyszłej noweli – „diabłem”. Ten drugi związek tak go przestraszył, że pisarz bliski był samobójstwa albo popełnienia morderstwa, co znalazło odbicie w dwóch wariantach zakończenia Diabła.

Pozostałe „dziewczęta” nie mają nie tylko imion, ale nawet twarzy i ciał, choć z jakiegoś powodu wspomina się o nich na kartach dziennika. Jak gdyby nie istniały, tak jak nie istnieje związek z nimi. Istotne jest uczucie, jakiego Tołstoj doznaje po stosunku. Za każdym razem piekło pochłania duszę! „Nie mogłem się powstrzymać, dałem znak czemuś różowemu, co w oddali wydało mi się bardzo ładne, i otworzyłem tylne drzwi. – Przyszła. Nie mogę na nią patrzeć, jest obrzydliwie, wstrętnie, wręcz nienawidzę” (18 kwietnia 1851).

Lista miłosnych podbojów młodego Tołstoja nie szokuje skalą i różnorodnością, ale ogromem cierpienia z powodu czegoś, czego nie ma, czego się nie widzi, nie czuje, lecz co mimo to zatruwa duszę jakimś trupim jadem, pozostawia niemożliwy do wywietrzenia odór rozkładającego się ciała. Bardzo możliwe, że właśnie to przeżycie okazało się dla czytającej te wyznania przyszłej żony o wiele bardziej przykre.

W każdym razie wrażliwa Sofia Andriejewna, która do końca życia wciąż na nowo czytała dziennik męża z lat młodości, przyciągający ją jak magnes, cierpiała bynajmniej nie z tego powodu, że Lowoczka wesoło spędził młode lata. W końcu, jako uważna czytelniczka, nie mogła nie zwrócić uwagi na zapisek z 1850 roku, kiedy dwudziestodwuletni Tołstoj trwonił czas w Moskwie: „Rzuciwszy się w życie hulaszcze, zauważyłem, że ludzie stojący niżej ode mnie pod każdym względem w tym zakresie stali znacznie wyżej ode mnie; zabolało mnie to i przekonałem się, że nie jest to moim przeznaczeniem”. Nie mogła nie ocenić także innego fragmentu dziennika: „Jestem nieopisanie ohydny przez ten bezsilny pociąg do występku. Lepszy byłby już sam występek”.

Tym, co ją dręczyło, nie było bynajmniej zepsucie męża w latach młodości, ale jego stosunek do tych spraw.

Tym bardziej że stosunek ten nie zmieniał się z upływem czasu. Życie rodzinne nie wywietrzyło z jego pamięci trupiego zapachu. „Związek męża z żoną – pisze w notatniku już jako człowiek dojrzały – nie jest oparty na umowie ani na cielesnym zbliżeniu. W zbliżeniu cielesnym jest coś strasznego i świętokradczego. Nie ma w nim świętokradztwa jedynie wówczas, kiedy wydaje owoc. Ale mimo to jest straszne, tak samo straszne jak trup”[38]. Sformułowanie „zbrodniczo spałem” z dziennika pisanego już w czasie, kiedy Tołstoj założył rodzinę, nie mogło nie urazić jego żony.

A jednak Tołstoj rzeczywiście był potworem, czy też, jak mówią po rosyjsku, czudowiszczem, dziwadłem. Ale zupełnie nie w takim sensie, w jakim przedstawiają go zwolennicy mitu o „sprzecznej naturze” pisarza, który w młodości nieźle nagrzeszył, a na starość żarliwie się pokajał. Dziwadłem był dlatego, że swoje przeżycia moralne zawsze wyolbrzymiał i traktował pryncypialnie. Ich straszliwa skala przerastała po prostu pospolitą moralność. Życie u boku takiego człowieka było ciężką próbą!

W słowniku Władimira Dala czudowiszcze wyprowadza się od słowa „czudo” – cud, „zjawisko, którego nie potrafimy wyjaśnić zgodnie ze znanymi nam prawami przyrody”. Takim właśnie zjawiskiem był Lew Tołstoj.

Wojna płci

W sierpniu 1868 roku Tołstoj skończył czterdzieści lat. Miał za sobą połowę życia. Na początku lat siedemdziesiątych osiągnął wszystko, czego może sobie życzyć mężczyzna w jego wieku. Był człowiekiem zamożnym, sławnym pisarzem. Miał piękną żonę, w maju 1869 roku przyszedł na świat jego trzeci syn, Lew, a w lutym 1871 roku druga córka, Maria. Jego talent osiągnął szczytową formę, pisarz odnotowywał same sukcesy. W tym właśnie czasie, w 1869 roku, Pawieł Trietiakow zamówił u Iwana Kramskiego portret Tołstoja do swojej galerii. Znając niełatwy charakter pisarza, poprosił o pośrednictwo Feta, z którym Tołstoj się przyjaźnił. W liście do Feta Tołstoj stanowczo odmówił pozowania: „Co się tyczy portretu, powiedziałem i mówię wprost: nie ma mowy. Jeśli sprawia to panu przykrość, proszę o wybaczenie. Jakieś uczucie silniejsze od rozumu mówi mi, że to nie wypada”.

Kilka lat później Kramskoj uciekł się do wybiegu. Zamieszkał na daczy odległej o pięć kilometrów od Jasnej Polany, w miejscu, przez które Tołstoj czasami przejeżdżał konno, i próbował namalować go siedzącego wierzchem na koniu. Kiedy to się wydało, Tołstoj oczywiście nie mógł nie zaprosić znakomitego malarza do siebie w gościnę. We wrześniu 1873 roku Sofia Tołstoj napisała do siostry: „Codziennie przesiaduje u nas artysta malarz Kramskoj, który maluje dwa olejne portrety Lowoczki. Na pewno słyszałaś, że Trietiakow urządza galerię portretów wybitnych Rosjan. Już dawno prosił o zgodę na namalowanie Lowoczki, ale ten nie pozwalał. Teraz namówił go sam malarz i Lowoczka wyraził zgodę pod warunkiem, że namaluje też drugi obraz, który zostanie u nas i będzie kosztował około 250 rubli. Teraz powstają oba naraz, bardzo są podobne, aż strach patrzeć”.

Portret Tołstoja pędzla Kramskiego przedstawia prawdziwego rosyjskiego bohatera-mocarza. Widać nie przypadkiem pisarz na początku lat siedemdziesiątych nosił się z zamysłem powieści o ruskim bohaterze narodowym Ilji Muromcu, ale nie wprowadził go w życie. Ale jeśli uważnie przyjrzeć się portretowi, można zauważyć coś jeszcze – piętno straszliwego psychicznego napięcia odciśnięte na twarzy i podkreślone głęboką zmarszczką między brwiami. Na wczesne lata siedemdziesiąte przypadł początek najpoważniejszego kryzysu w życiu Tołstoja i jego rodziny, z którą tworzył jakby jedno „ciało”.

Ten kontrast między „głową” a „ciałem” znalazł symboliczne odbicie w historii powstania portretu, o której pisze najstarszy syn pisarza, Siergiej:

Ojciec pozował niechętnie. Kramskoj z nieśmiałości nie nalegał, i jak opowiadała matka, nie zdążył ukończyć portretu zamówionego przez Trietiakowa. Matka mówiła, że namalował tylko głowę, a resztę ukończył, wypchawszy szarą bluzę ojca pakułami albo czymś podobnym. Dlatego na portrecie głowa jest trochę za mała, a tułów – bez życia.

5 czerwca 1870 roku Sofia Andriejewna zapisała w pamiętniku: „Dziś czwarty dzień, jak odstawiłam [od piersi – przyp. aut.] Lowuszkę. [...] Pewnie znów jestem w ciąży”[39]. 12 lutego 1871 roku przyszła na świat (przedwcześnie) córka Masza. Sofia Andriejewna zachorowała na gorączkę połogową i o mało nie umarła. Lekarze zalecili, żeby więcej nie rodziła.

Wspomnieliśmy już, że wielodzietne rodziny nie były wśród szlachty w XIX wieku niczym nadzwyczajnym. Na Sofii Andriejewnie spoczywało jednak cięższe brzemię niż na przykład na jej matce. Była nie tylko żoną i matką, ale i sojuszniczką, uczestniczką, pomocnicą w twórczej pracy męża. Poza tym sama miała zdolności artystyczne, co okazało się dla niej nieszczęściem, żyła bowiem u boku najwybitniejszego pisarza owych czasów. W różnych okresach swego życia próbowała zostać zarówno pisarką, jak i malarką, fotografką, a nawet rzeźbiarką, lecz nie stworzyła żadnego naprawdę wybitnego dzieła, z wyjątkiem swojego wspaniałego pamiętnika. To ją niewątpliwie dręczyło i było jedną z przyczyn chronicznej urazy do męża. Nieprzypadkowo jej nieukończona książka wspomnieniowa nosi tytuł Moja żyzn’ [Moje życie], z akcentem na pierwsze słowo. (Ciekawe będzie porównanie tego tytułu z tytułem najważniejszego dzieła Jana Kronsztadzkiego – Moje życie w Chrystusie – w którym zaakcentowane jest oczywiście ostatnie słowo). Sofia Andriejewna bardzo cierpiała z tego powodu, że jej wymarzone życie zostało pogrzebane pod życiem jej genialnego męża.

Dlatego w 1871 roku, zmęczona porodami, pieluchami, karmieniem, chorobami dzieci i własnymi niedomaganiami, przestraszona perspektywą śmierci od gorączki połogowej, gotowa była przyznać rację lekarzom, co zakomunikowała mężowi. Ten jednak jak najbardziej stanowczo zaprotestował. Nie wyobrażał sobie wtedy życia rodzinnego bez rodzenia dzieci. Uważał prokreację za tajemnicę, którą kierować nie wolno i której nie należy planować.

W 1870 roku Tołstoj nawiązał korespondencję z krytykiem Nikołajem Strachowem. Poznają się osobiście w następnym roku i Strachow na ponad dziesięć lat, zanim w życiu Tołstoja pojawi się Władimir Czertkow, stanie się dla pisarza bliskim człowiekiem i wiernym towarzyszem broni. W liście napisanym z okazji opublikowania w czasopiśmie „Zaria” artykułu Strachowa o kwestii kobiecej, Tołstoj wyłuszcza przyjacielowi kilka zasadniczych myśli, bez których nie zrozumiemy jego światopoglądu w tym skomplikowanym dla niego okresie.

Najpierw jednak zajmijmy się artykułem Strachowa.

Powód do jego napisania dało ukazanie się rosyjskiego przekładu książki angielskiego filozofa i ekonomisty Johna Stuarta Milla Poddaństwo kobiet.

Nikołaj Nikołajewicz Strachow. Koniec lat osiemdziesiątych XIX wieku.

Mill napisał ją wspólnie z żoną, Harriet Taylor. Pokochali się jeszcze za życia jej pierwszego męża, i przez dwadzieścia lat, do jego śmierci, ich miłość była nielegalna. Potępiało ją zarówno purytańskie społeczeństwo angielskie, jak i ojciec Milla. Z drugiej strony Taylor okazał się dżentelmenem i nie przeszkadzał zakochanym (w młodości przyjaźnił się z Millem). W każdym razie Poddaństwo kobiet wzięło emancypację w żarliwą obronę. Była to w istocie pierwsza praca feministyczna autorstwa mężczyzny.

Strachow krytykował Milla z pozycji patriarchalnych. Jego kontrargumenty sprowadzały się w istocie do twierdzenia, że tak zwana kwestia kobieca nie jest żadną kwestią kobiecą, tylko została narzucona kobiecie przez mężczyzn: „kwestię kobiecą wymyślili mężczyźni, a kobiety uchwyciły się jej jak wszystkiego, czym mają nadzieję zwrócić na siebie ich uwagę”. Zdaniem Strachowa „kobieta ze względu na swą urodę, piękno duchowe i cielesne jest najważniejszą w świecie istotą, koroną stworzenia. Ale szlachetność i piękno kobiecej natury są jej cechami tylko pod tym warunkiem, że siebie nie zdradzi”. Powołaniem kobiety są rodzina i dzieci, a jej ideałem – żona i matka. Strachow (który do końca swoich dni pozostał zatwardziałym kawalerem) wychwalał w swoim artykule, choć w szczególnej formie, miłość fizyczną: „Stosunki między płciami, te tajemne i wieloznaczne relacje, są źródłem największego szczęścia i największych cierpień, ucieleśnieniem wszelkiego piękna i wszelkiej ohydy, prawdziwym węzłem życia, od którego w istocie zależy jego uroda i jego szpetota”. Tymczasem emancypacja „zmierza do rozpowszechnienia bezpłciowości wśród kobiet”, co jest „najgorszą potwornością, o której nie sposób wspominać bez odrazy”. Tym bardziej obraźliwa dla kobiet była poprawka Strachowa uwzględniająca emancypację: kobieta ma prawo wkraczać na „niekobiece” tereny, jeśli obiektywnie rzecz biorąc jest „bezpłciowa”, to znaczy „od urodzenia jest pozbawiona płci” albo „przekroczyła już granicę wieku płciowego”.

Kiedy Tołstoj w marcu 1870 roku pisał odpowiedź na list Strachowa, w Jasnej Polanie dogasała jego ukochana cioteczka Tatiana Aleksandrowna Jergolska. Przeżyła jeszcze niespełna cztery lata. Strachow zaliczyłby ją do tych obiektywnie „bezpłciowych” kobiecych istot, którym pozostawił okno na wolność.

W tym samym czasie na rodzinie Tołstojów pojawia się rysa, o której Sofia Andriejewna napisze rok później prostymi słowami: „coś się załamało w naszym życiu”. Jeszcze karmi Lowę, ale podejrzewa, że znów jest w ciąży, co jej wcale nie cieszy. Kwestia kobieca to dla niej, po pierwsze, biologiczne zasoby własnego organizmu, które w tym czasie były na wyczerpaniu (chociaż po Lwie i Maszy urodziła jeszcze ośmioro dzieci), a po drugie – poczucie własnej wartości, które jak znów jej się wydaje, dławi jej mąż gigant, wymagający, żeby się dla niego wszystkiego wyrzekła.

To, jak poważna okazała się ta pierwsza rysa na rodzinie Tołstojów, można ocenić na podstawie faktu, że nie tylko Sofia Andriejewna, ale i Lew Nikołajewicz pamiętali o niej przez wiele lat. W 1884 roku Tołstoj, skarżąc się na swoje osamotnienie w rodzinie, pisze w dzienniku, że „zaczęło się od tego momentu, przed 14 laty, kiedy pękła struna i zrozumiałem swoją samotność”. Czyli pierwszy groźny kryzys rodzinny sytuuje Tołstoj w latach 1870–1871. I chociaż w czasie, kiedy pisał do Strachowa, nie było jeszcze mowy o rysie i niewykluczone, że w rodzinie panowały spokój i szczęście po narodzinach trzeciego syna (nieprzypadkowo nadano mu imię ojca), przeczucia kryzysu w Jasnej Polanie musiały już unosić się w powietrzu. Jeszcze w 1867 roku, w apogeum wspólnej pracy nad Wojną i pokojem, Sofia Andriejewna skarżyła się w swoim pamiętniku na samotność, której jej mąż zaznał po czterech latach:

To prawda – wszystko przepadło. Został wielki chłód, wyraźna pustka, utrata czegoś, mianowicie szczerości i miłości. Stale to czuję, boję się zostawać sama, boję się być z nim sam na sam. Czasem zaczyna do mnie mówić, a ja aż się trzęsę, zdaje mi się, że zaraz mi powie, jaki wstręt czuje do mnie. Ale nic, nie gniewa się, nie mówi ze mną o naszych stosunkach, ale też i nie kocha. Nie myślałam, że może dojść do takiego stanu; nie myślałam też, że to będzie dla mnie takie nieznośne i uciążliwe. Czasem ogarnia mnie dumna irytacja, że niby nie trzeba, nie kochaj, jeśli mnie nie potrafiłeś kochać; lecz przede wszystkim irytacja dlatego, że ja tak mocno, poniżająco i boleśnie kocham.

Nie było to nic innego, jak wojna płci w rodzinie, o której Strachow niejasno wyraził się jako o „źródle największego szczęścia i największych cierpień”. Tego właśnie wyrzekł się Jan Kronsztadzki, nie pozwoliwszy sobie i swojej żonie na żadne stosunki płciowe, a co za tym idzie, na żadne związane z tym szczęście.

Oczywiście nie miałoby sensu ocenianie, czyja droga okazała się właściwsza – Tołstoja czy Jana Kronsztadzkiego. Celibat ojca Jana nie wynikał z przemyśleń filozoficznych czy etycznych. Był nieodzownym warunkiem codziennego odprawiania liturgii, które duchowny obrał za cel i sens całego swojego życia. Z drugiej strony straszne byłoby wyobrazić sobie „bezpłciowego” Lwa Tołstoja! Nie mielibyśmy nie tylko Kozaków, Wojny i pokoju, Anny Kareniny, ale też Ojca Sergiusza, a nawet Zmartwychwstania.

Należy jednak zauważyć, że dwadzieścia lat po rodzinnym kryzysie z początku lat siedemdziesiątych Lew Tołstoj całkowicie odrzucił sens miłości fizycznej, a w konsekwencji odrzucił rodzinę. Doszedł do wniosku, z którym ojciec Jan by się nie zgodził: nie ma czegoś takiego jak chrześcijańska rodzina, tak jak nie ma chrześcijańskiego państwa. To, czego podstawą jest miłość cielesna (choćby w celu posiadania dzieci), nie może być związkiem religijnym, tak jak nie może być religijne państwo oparte na przemocy.

Ta nowa koncepcja rodziny, jaką przyjął Tołstoj, a także stosunków między mężczyzną a kobietą, stanie się dla jego żony nie mniej okrutnym ciosem moralnym niż warunek, który swojej żonie postawił po ślubie Iwan Siergijew. Sofia Andriejewna nigdy nie wybaczyła mężowi tego aspektu jego przełomu duchowego, tak jak nie potrafiła pogodzić się z uwłaczającym jej faktem, że miejsce „cielesnej żony” zajmował stopniowo „duchowy przyjaciel” Władimir Czertkow.

W obu wypadkach dobrowolne wybory mężczyzn przysporzyły cierpień kobietom, które wyboru nie miały. Oczywiście Jelizawieta Konstantinowna mogła teoretycznie wnieść o unieważnienie ślubu z duchownym parafialnym, który odmówił wypełniania obowiązków małżeńskich, co w ówczesnych kręgach kościelnych bynajmniej nie spotykało się z poparciem. Nie można jednak zapominać, że w umowie ślubnej mąż zobowiązał się do utrzymywania rodziny Nieswickich. W tej sytuacji rozwiązanie małżeństwa byłoby problemem nie tylko dla młodej kobiety. Sofia Andriejewna też teoretycznie mogła wystąpić o rozwód, a nawet ogłosić, że mąż jest chory psychicznie, i pozbawić go praw do majątku. Bywały momenty, kiedy rozważała z krewnymi i synami taką możliwość. Jednak, po pierwsze, naprawdę kochała męża, a po drugie, czyn taki skalałby jej reputację, o którą Sofia Andriejewna, doskonale pojmująca swoje znaczenie w życiu geniusza, musiała dbać. I ojciec Jan, i Lew Tołstoj, dokonując swoich wyborów, kierowali się wyższymi względami duchowymi, podczas gdy ich żony musiały troszczyć się o znacznie bardziej przyziemne sprawy. Rodzinne kolizje Jana Kronsztadzkiego i Lwa Tołstoja miały więc też niemało wspólnych cech.

List Tołstoja do Strachowa szokuje bezwzględnością, wręcz okrucieństwem, z jakim pisarz podchodzi do rozwiązania kwestii kobiecej. W pełni solidaryzuje się ze Strachowem i gotów jest „obiema rękami” podpisać się pod jego wywodami. Jednego wszak nie uznaje: okna na wolność społeczną, które Strachow pozostawia dla „bezpłciowych” kobiet.

Takich kobiet nie ma, jak nie ma wśród ludzi czworonogów. Kobieta, która rodziła i już rodzić nie będzie, jak również kobieta, która nie znalazła męża, jest mimo to kobietą, i jeżeli będziemy mieli na względzie nie to społeczeństwo ludzkie, które obiecują nam zbudować Millowie itp., lecz to, które istnieje i zawsze istniało za przyczyną nieuznawanego przez nich kogoś, to zobaczymy, że wcale nie trzeba wymyślać wyjścia dla tych kobiet, które przestały rodzić i które nie znalazły męża: na takie kobiety, nawet bez biur, katedr i telegrafów, zawsze był i jest popyt większy niż podaż.

Co Tołstoj miał na myśli? Po pierwsze, „niańki – w najszerszym ludowym sensie. Ciotki, babki, siostry – to niańki, które znajdują w rodzinie swe bardzo wysoko cenione powołanie”. Po drugie – ekonomki, do której to kategorii Tołstoj oprócz kobiet „najemnych” zaliczał „teściowe, matki, siostry, ciotki, bezdzietne żony”. „Nie wiem, czemu dla godności kobiety – w ogóle człowieka – lepiej jest przesyłać cudze depesze czy pisać sprawozdania niż dbać o stan rodziny i zdrowie jej członków”. I jeszcze jeden „zawód” kobiecy: „Może się Pan zdziwi, że do liczby tych szacownych zawodów zaliczam również nieszczęsne k...”.

Dalej następuje logiczne uzasadnienie prostytucji, dziwne jak na człowieka, który ani za młodu, ani tym bardziej w późniejszym wieku nie żywił sympatii do płatnej miłości.

Tołstoj nie wysłał do Strachowa tego listu. Znaczyło to, że albo w głębi duszy się z nim nie zgadzał, albo uznał, że nie znalazł odpowiednich słów dla wyrażenia swoich myśli.

Nie wysłał, ale zachował. Można przypuszczać, że był to dla niego ważny osobisty dokument. Przekonuje nas o tym zakończenie listu, którego nie sposób zrozumieć, jeśli się nie zna kontekstu stosunków w rodzinie Tołstojów w owym czasie:

Ten, kto żył już z kobietą i kochał ją, wie, że ta kobieta, rodząca w ciągu 10–15 lat, miewa takie okresy w życiu, kiedy jest przytłoczona pracą. Jest brzemienna albo karmi, starsze dzieci trzeba uczyć, ubierać, żywić, no i choroby, wychowywanie, mąż, a w dodatku temperament, który powinien działać, bo ona musi rodzić. W tym okresie kobieta znajduje się jakby w oparach napięcia, musi wykazać prężność i energię, w którą nikt by nie uwierzył, gdyby jej nie widział. Coś w rodzaju naszych chłopów z północy, którzy w ciągu trzech letnich miesięcy potrafią całkowicie uprawić rolę. Proszę sobie wyobrazić kobietę w tym okresie narażoną na pokusy całego tłumu nieżonatych ogierów, którym brak cór Koryntu – proszę sobie wyobrazić kobietę bez pomocy innych samotnych kobiet – sióstr, matek, ciotek, nianiek. Czy istnieje kobieta, która dałaby sobie radę sama w takim okresie? Więc jakichże jeszcze potrzeba celów dla samotnych kobiet? Jeżeli nawet wszystkie zaczną pomagać położnicom, wciąż jeszcze będzie ich za mało, wciąż będą marły dzieci z niedopatrzenia i będą z braku opieki źle odżywiane i wychowywane.

Kiedy Tołstoj to pisał, bez wątpienia miał na myśli losy dwóch najbliższych mu kobiet żyjących z nim pod jedym dachem – swojej żony oraz cioteczki Jergolskiej. I możliwe, że nie wysłał listu, ponieważ wyczuł w swoich rozważaniach coś bardzo niewłaściwego, mechanicznego i okrutnego.

Jergolska została niańką i ekonomką w rodzinie Tołstojów nie dlatego, że nie znalazła męża (przypomnijmy, że była bardzo piękna), ale dlatego, że przez całe życie kochała jednego człowieka i tylko ze względu na niego zgodziła się na tę rolę. Co zaś tyczy się niedorzecznego porównania kobiety na okrągło zachodzącej w ciążę do chłopów, którzy „w ciągu trzech miesięcy potrafią uprawić rolę”, można je wyjaśnić tylko tym, że Tołstoj był zakłopotany, że żona po dziesięciu latach małżeństwa zaczyna mieć do niego pretensje, zadaje pytania, na które nie był gotowy udzielić odpowiedzi, ponieważ dopiero co wyrwał się z otchłani pracy nad Wojną i pokojem, gdzie wszystko ustawił na swoim miejscu: Nataszę wydał za Pierre’a, a Marię za Mikołaja...

Podróż, która się nie odbyła

Kryzys twórczy Tołstoja miał bezpośredni związek z kryzysem rodzinnym i vice versa. Rodzina i twórczość były naczyniami połączonymi, które do czasu harmonijnie funkcjonowały. Ale na początku lat siedemdziesiątych na obu powstają rysy, i Tołstoj staje jednocześnie w obliczu dwóch nierozwiązywalnych problemów. Nie może już pisać tak jak przedtem, a życie rodzinne nie może trwać tak jak dotąd. „Koszmar arzamaski” był pierwszym dzwonkiem ostrzegawczym na tym życiowym przystanku, kiedy po raz pierwszy pisarz musiał się zastanowić, czy zajmuje się tym, czym powinien, i czy żyje tak, jak powinien. Ta myśl naturalną koleją rzeczy pojawia się u każdego rozumnego mężczyzny w średnim wieku, ale u Tołstoja przybrała, jak wszystko, co się z nim działo, jakieś niewiarygodne, wręcz potworne natężenie. Tołstoj znalazł się dosłownie na skraju szaleństwa.

Sofia Andriejewna wspominała: „Przez całe minione lato czytał i zajmował się filozofią; zachwycał się Schopenhauerem, Hegla uważał za pusty zbiór frazesów. Sam wiele rozmyślał, myśli go męczyły, często mawiał, że boli go mózg, w którym odbywa się straszna praca; że wszystko dla niego się skończyło, pora umierać itd.”.

Czegoś Tołstojowi brakuje. Za kilka lat zrozumie: brak mu wiary w Boga!

Główny problem życiowy Tołstoja różnił się więc zasadniczo od głównego problemu Jana Kronsztadzkiego. Dla ojca Jana Cerkiew była czymś nieporównanie większym niż on sam, z jego ciałem, grzechami, nieułożonym życiem rodzinnym. Dla Tołstoja rodzina i literatura okazują się czymś bez wątpienia mniejszym od niego. Nie zaspokajają do końca „krzyczących potrzeb” jego duszy – tak jak Cerkiew zaspokajała „krzyczące potrzeby” duszy ojca Jana.

Kiedy kryzys rodzinny i twórczy zaczął dawać o sobie znać, Tołstoj postanowił udać się do Pustelni Optyńskiej. Ta podróż, do której w końcu nie doszło, jest osobliwa przez to, że pisarz z jakichś powodów był przekonany, że ją odbył. To znaczy odbył ją w myślach, przeżył jako niewątpliwy fakt.

Zagadka tej nieodbytej podróży zainteresowała biografa Lwa Tołstoja i jednego z jego sekretarzy, Nikołaja Gusiewa. W Matieriałach k biografii [Materiałach do biografii] przytacza zapisaną przez siebie ustną relację, którą Biriukow złożył Czertkowowi:

Mniej więcej w 1906 roku rozpytywałem Lwa Nikołajewicza w Jasnej Polanie, przy okrągłym stole, o niektóre zdarzenia z jego życia, by ująć je w biografii. Byliśmy sami w pokoju. Spytałem go między innymi, w jakim celu po raz pierwszy[40] odwiedził Pustelnię Optyńską. Lew Nikołajewicz odpowiedział mniej więcej tak: „Chciałem porozmawiać z tamtejszym starcem Ambrożym, którego zalety moralne bardzo szanowałem. Ciążyły mi na duszy poważne wątpliwości, wynikające z kryzysu w stosunkach rodzinnych. Żona po ciężkiej chorobie, pod wpływem doradzających jej lekarzy, oznajmiła, że nie chce mieć więcej dzieci. Tak silnie to na mnie oddziałało, tak wywróciło całą moją koncepcję życia rodzinnego, że długo nie mogłem się zdecydować, w jakiej postaci miałoby ono trwać dalej. Zastanawiałem się nawet nad rozwodem. Postanowiłem zwrócić się z tymi wątpliwościami do starca Ambrożego. Ale jak we wszystkich moich kontaktach z Pustelnią Optyńską, i w tej sprawie doznałem całkowitego rozczarowania. Starzec jakby wymijająco odniósł się do powagi mojego problemu, potraktował go jak zwykłą spowiedź, wspomniał o pokorze, powiedział kilka banalnych słów pocieszenia, które w niczym nie pomogły w rozwiązaniu dręczącej mnie sprawy. Nasze stosunki rodzinne same się potem ułożyły”.

Lew Nikołajewicz mówił szeptem, żeby nikt go nie usłyszał.

Wyobraźmy sobie przez chwilę, że to, co Tołstoj opowiedział Biriukowowi, zdarzyło się naprawdę. Ale w takim razie we wspomnieniach pisarza występuje sprzeczność. Jeśli wybrał się do Pustelni Optyńskiej, żeby naprawić stosunki w rodzinie, to najwyraźniej uzyskał, czego chciał! Bez względu na to, czy poprawa nastąpiła „sama z siebie”, czy dzięki modlitwom Ambrożego (co dla świadomego członka Cerkwi byłoby oczywiste), czy też dlatego, że zmienił się sam Tołstoj albo jego żona, rezultat był taki, jaki chciał uzyskać pielgrzym. Tylko skrajna złość Tołstoja na Cerkiew tłumaczy to, że w 1906 roku nie dostrzegł tej sprzeczności.

W rzeczywistości, jak pamiętamy, żadna podróż do Pustelni Optyńskiej w 1871 roku się nie odbyła. Tołstoj tylko tam się wybierał ze swoim przyjacielem księciem Siergiejem Urusowem, a zaplanował to jeszcze przed konfliktem z żoną dotyczącym rodzenia dzieci. W listopadzie 1870 roku pisze do Urusowa: „Czas w drogę, rzeki stanęły. Jedziemy. Od pana zależy kiedy”.

Następnego dnia napisał do Feta: „Otrzymawszy list od pana, od razu zdecydowałem się do pana pojechać i już wybierałbym się na kolej, gdyby nie Urusow, którego wezwałem do siebie, żeby razem wyruszyć do Pustelni Optyńskiej, i który może jutro się zjawić. Jeśli nie dotrze, albo po naszej wyprawie, na pewno do pana przyjadę”.

W tym czasie w majątku Stiepanowka w powiecie mceńskim guberni orłowskiej ciężko zachorowała żona Feta, Maria. Była bliska śmierci. Fet pojechał do Moskwy po lekarza, który uratował kobietę. Fetowie nie mieli dzieci, więc gdyby Maria Piotrowna umarła, jej mąż zostałby całkiem sam. Skarżył się na samotność w listach do Tołstoja. Na jeden z nich Lew Nikołajewicz odpowiedział 4 lutego 1870 roku: „Pisze pan do mnie jestem sam, całkiem sam!!! A ja czytam i myślę: co za szczęściarz – sam. Ja mam żonę, troje dzieci, czwarte przy piersi, dwie stare ciotki, niańkę i dwie pokojówki; wszystko to razem choruje, gorączkuje, słabość, ból głowy, kaszel. W takiej sytuacji zastał mnie pana list”.

W 1870 roku kryzys rodzinny być może wisiał już w powietrzu, ale jeszcze nie wybuchł. Dlatego Tołstoj wybierał się do Pustelni Optyńskiej z innego powodu, nie wiemy jednak dokładnie z jakiego. 25 listopada, kiedy wysłał list do Urusowa, napisał jeszcze do Strachowa, wyznając: „Znajduję się w dręczącym stanie zwątpienia, zuchwałych pomysłów rzeczy niemożliwych lub ponad siły i nieufności do siebie, a jednocześnie uporczywej pracy wewnętrznej. Może ten stan poprzedza okres pracy szczęśliwej, pewnej siebie, podobny do tego, który niedawno przeżyłem, a może już nigdy więcej nic nie napiszę...”.

Śmiało możemy więc przypuścić, że gdyby Tołstoj spotkał się z ojcem Ambrożym w listopadzie 1870 roku, głównym tematem ich rozmowy nie byłyby rodzinne problemy pisarza, ale ów stan psychicznego i twórczego kryzysu, w jakim znalazł się po ukończeniu Wojny i pokoju. Można tylko zgadywać, jakie odbicie znalazłaby taka rozmowa w twórczości Tołstoja. Zauważmy jednak, że Fiodor Dostojewski po wizycie w Pustelni Optyńskiej w czerwcu 1878 roku przystąpił w końcu do pracy nad powieścią Bracia Karamazow, w której jedną z głównych postaci jest starzec Zosima.

Dostojewski udał się do Pustelni Optyńskiej także z powodu nieszczęścia, jakie spotkało jego rodzinę. 16 maja 1878 roku zmarł Alosza, jego syn z małżeństwa z Anną Snitkiną. Dostojewski był wstrząśnięty tym, że trzyletni chłopczyk umarł na epilepsję, zapewne odziedziczoną po ojcu. Filantropka i działaczka na rzecz praw kobiet Anna Fiłosofowa, która w tym czasie odwiedziła Dostojewskich, opowiadała: „Głęboko poruszyła mnie ich samotność. Przyniosłam trumienkę, poprosili, żebym położyła do niej dziecko. Położyłam, długo razem płakaliśmy”.

Dostojewski nie pozostawił żadnych wspomnień o spotkaniu z ojcem Ambrożym, ale jego żona na podstawie opowieści męża napisała:

Kiedy F.M. opowiedział starcowi o nieszczęściu, jakie nas spotkało, i o moim smutku, który zbyt gwałtownie się przejawiał, starzec zapytał, czy wierzę. Gdy F.M. potwierdził, że tak, poprosił, żeby przekazać mi jego błogosławieństwo, a także słowa, które później w powieści starzec Zosima wypowiedział do matki pogrążonej w żałobie. [...] Z opowieści F.M. jasno wynikało, jak wielkim znawcą ludzkich serc i wizjonerem był ten szanowany przez wszystkich starzec.

Ciekawe, że prawdziwe spotkanie Tołstoja z ojcem Ambrożym odbyło się mniej więcej w tym samym czasie – w 1877 roku. Tołstoj po raz pierwszy pojechał wtedy do Pustelni Optyńskiej jako człowiek dojrzały. Obie wizyty, Tołstoja i Dostojewskiego, miały pewną wspólną cechę. Obaj udali się do słynnego monasteru w towarzystwie najwybitniejszych filozofów swoich czasów: Tołstoj pojechał ze Strachowem, a Dostojewski z młodym jeszcze, ale już wówczas modnym Władimirem Sołowjowem.

Jeszcze ciekawsze jest to, że dzięki Sołowjowowi Tołstoj i Dostojewski mieli pewnego razu szansę się poznać, ale do spotkania nie doszło z powodu dziwacznego zachowania Strachowa.

10 marca 1878 roku Tołstoj przebywał w Petersburgu, gdzie dokonywał transakcji kupna ziemi od barona Bistroma. Zaszedł na publiczny wykład dwudziestopięcioletniego magistra filozofii Uniwersytetu Petersburskiego Władimira Sołowjowa, przyszłego ojca rosyjskiego symbolizmu. Na wykładzie byli też Strachow i Dostojewski. Wszystko, zdawałoby się, przemawiało za tym, żeby Strachow, bliski znajomy zarówno Tołstoja, jak i Dostojewskiego, zapoznał ze sobą dwóch czołowych pisarzy swojej epoki, którzy dawno chcieli się spotkać. A jednak tego nie zrobił. Żona Dostojewskiego Anna tłumaczy w swoich wspomnieniach, że Tołstoj prosił, by nikogo mu nie przedstawiać. Bardzo to pasuje do jego zachowania w nienawistnym mu Petersburgu, gdzie czuł się całkiem obcy.

Jest coś głęboko symbolicznego w tym, że dwaj „równi apostołom” pisarze, Piotr i Paweł literatury rosyjskiej, odwiedzili Pustelnię Optyńską i spotkali się ze starcem Ambrożym w rocznym odstępie. Ale Dostojewski był już wtedy u kresu swojej drogi: 28 stycznia (według starego stylu) 1881 roku odszedł z tego świata, nie ukończywszy Braci Karamazow. Tołstoj natomiast w 1877 roku znajdował się na początku nowej drogi, przełomu duchowego. W rozmowie z Pawłem Biriukowem sam określił datę: 1887 rok.

Władimir Siergiejewicz Sołowjow. Początek lat dziewięćdziesiątych XIX wieku.

Nie był to już jednak ten sam Tołstoj, co w 1870 roku, kiedy przeżywał poważny, ale płodny kryzys twórczy. Wtedy starzec Ambroży mógłby jeszcze wywrzeć jakiś wpływ na Tołstoja-pisarza znajdującego się na twórczym rozdrożu, kiedy jedna wielka powieść była już ukończona, a o drugiej – Annie Kareninie – jeszcze nawet nie myślał. Są to oczywiście wyłącznie nasze domysły, ale nie da się wykluczyć, że ojciec Ambroży mógłby swoją osobowością podsunąć Tołstojowi jakieś świeże pomysły dotyczące powieści, tak jak zainspirował Dostojewskiego. W 1870 roku Tołstoj był jeszcze wierny literaturze. Nie widział dla siebie innej drogi niż tworzenie nowych dzieł. Nie wiedział tylko, od czego zacząć i gdzie zwrócić spojrzenie. O czym pisać po Wojnie i pokoju, żeby nie okazało się to błahostką.

Tołstoj nie pojechał jednak w 1870 roku do Pustelni Optyńskiej. Udał się natomiast do Moskwy, gdzie w teatrze Bolszoj słuchał opery niemieckiego kompozytora Friedricha von Flotowa Marta w wykonaniu włoskiej trupy. W liście do żony z 1 grudnia 1870 roku napisał, że wytrzymał tylko półtora aktu.

Na rozstaju dróg

Sofia Andriejewna nie byłaby wierną przyjaciółką geniusza, gdyby nie zauważyła w porę, że z mężem dzieje się coś dziwnego i że ten stan trzeba jakoś odnotować, ponieważ Tołstoj prawie nic nie zapisuje w swoim dzienniku. Tak powstał oddzielny dziennik Sofii Andriejewny, któremu dała skromny tytuł Moi zapisi raznyje dla sprawok [Moje różne zapiski dla informacji], będący w istocie dokładną kroniką kryzysu, który dopadł pisarza tuż przed przełomem duchowym. Dzięki zapiskom, obejmującym okres od 1870 do 1881 roku, możemy prześledzić zmiany zachodzące wówczas w tak nadzwyczajnie złożonym organizmie twórczym, jakim był Lew Tołstoj. I jest to nadzwyczaj ważne.

Jasna Polana, 14 lutego. Gdy czytałam w tych dniach biografię Puszkina, przyszło mi do głowy, że mogłabym okazać się pożyteczna dla potomnych zainteresowanych biografią Lowoczki i zapisywać nie jego życie codzienne, ale życie wewnętrzne, o ile jestem w stanie je śledzić. Już wcześniej o tym myślałam, ale czasu mi nie starcza. Teraz jest dobry moment, żeby zacząć. Wojna i pokój została ukończona, niczego jeszcze na poważnie nie zaczęto.

To rok 1870. Rok wcześniej, latem, Tołstoj przeżył „koszmar arzamaski”, o którym Sofia Andriejewna miała dość mętne pojęcie, ukształtowane na podstawie listu od męża. Pamięta jednak świetnie, w jakim stanie był mąż tuż przed podróżą do guberni penzeńskiej, kiedy mówił, że „boli go mózg”, że „wszystko skończone, czas umierać itd.”. W tym samym roku Tołstoj wymyślił swoje Abecadło, podręcznik, z którego, jak uważał, mogą uczyć się wszyscy – od dzieci cara po dzieci szewców. Wypisy z literatury zamieszczone w tym elementarzu wybrał z rosyjskich baśni i bylin. Obrazy z życia Ilji Muromca i Aloszy Popowicza podsuwają mu, jak zauważa Sofia Andriejewna, „myśl o powieści, w której postaciami będą bohaterowie ruskich bylin. Podobał mu się zwłaszcza Ilja Muromiec. W nowej powieści chciał przedstawić go jako człowieka wykształconego i bardzo mądrego, pochodzącego z chłopów, studiującego na uniwersytecie. Nie potrafię opisać bohatera, o którym mi mówił, ale wiem, że był nadzwyczajny”.

W tym samym czasie Tołstoj zaczął interesować się dramatem, a konkretnie dramatem historycznym. Nie podobał mu się Borys Godunow Puszkina. Przypomniał sobie nawet, jak Puszkin sparodiował biały wiersz Wasilija Żukowskiego: „Słuchaj, o dziadku, za każdym razem / kiedy spoglądam na zamek Röttler / przychodzi mi na myśl – a jeśli to proza / i do tego kiepska?”.

Przeczytawszy „całą masę utworów dramatycznych”, zwłaszcza Moliera i Szekspira, Tołstoj wybrał komedię i zaczął ją pisać. Ogrom Wojny i pokoju prześladował go jednak niczym widmo ojca Hamleta, przypominając o niespłaconych do końca długach wobec epiki. „Popróbowawszy gatunku epickiego, trudno brać się do dramatu, i nie warto” – oznajmił żonie. Przekonywał go o tym także Fet, który znał się na dramacie antycznym, jako że ukończył kierunek historyczno-filologiczny wydziału filozofii Uniwersytetu Moskiewskiego.

Nic w życiu Tołstoja nie działo się przypadkiem, wszystko miało zawsze daleko idące konsekwencje. Nie bez wpływu Feta pisarz wspominał, że jest w gruncie rzeczy samoukiem, bo w 1847 roku, krótko po wstąpieniu na uczelnię, porzucił studia na wydziale języków orientalnych Uniwersytetu Kazańskiego. Braki w klasycznym wykształceniu zaczęły go peszyć. I bodaj czy nie tylko po to, żeby przeczytać w oryginale Ajschylosa, Sofoklesa, Eurypidesa, a także Homera i Herodota, zaczął pod koniec lat siedemdziesiątych uczyć się od zera greki, i tak go to zafrapowało, że przerodziło się w jakąś obsesję.

27 marca [1871 roku – przyp. aut.]. Od grudnia uparcie uczy się greckiego. Ślęczy nad nim dzień i noc. Widać, że nic go tak nie interesuje i nie cieszy, jak każde poznane greckie słowo i każdy zwrot, który nagle zaczyna rozumieć. Przedtem czytał Ksenofonta, teraz to Platona, to Odyseję i Iliadę, którymi szalenie się zachwyca.

Już pod koniec grudnia 1870 roku Tołstoj nie bez dumy i nie bez pewnej kokieterii właściwej neofitom oznajmia Fetowi, że imię Afanasij, pochodzące z greckiego, znaczy „nieśmiertelny”. „Otrzymałem pański list już niemal tydzień temu, ale nie odpisywałem, ponieważ od rana do nocy uczę się greki. [...] Niewiarygodne i do niczego niepodobne, ale przeczytałem Ksenofonta i teraz czytam go a livre ouvert[41]. Do Homera zaś potrzebny mi tylko leksykon i trochę wysiłku”.

Na próżno przekonany „klasyk” Fet, który pisał, że „tylko w atmosferze heroicznej struktury duchowej starożytnych Greków wychowuje się moralna arystokracja” (Dwa pisma o kłassiczeskom obrazowaniji [Dwa listy o wykształceniu klasycznym]), podśmiewał się z Tołstoja i oświadczał swojemu przyjacielowi Borisowowi, że gotów jest poświęcić własną skórę na dyplom z greki dla autora Wojny i pokoju. Przez trzy miesiące, od końca 1870 roku do wiosny 1871 roku, Tołstoj nieźle opanował grekę.

Ale coś budzi wątpliwości. Tołstoj uczył się greckiego nie w stanie euforii, lecz kryzysu sił fizycznych i psychicznych. To przecież była ta straszna zima i wiosna 1870–1871 roku, którą Sofia Andriejewna wspominała jako czas, kiedy po raz pierwszy pojawiła się nieodwracalna rysa na stosunkach rodzinnych, kiedy „coś się załamało w życiu”. Tołstoj czuł się źle, chorował: dokuczały mu reumatyzm, ból zębów, nieustająca bezsenność. Równocześnie był „całym sobą w Atenach”, i nawet po nocach „mówił po grecku” (z listu do Feta).

Wiosną 1871 roku Sofia Andriejewna, jak pamiętamy, o mało nie umarła na gorączkę połogową i oświadczyła, że nie będzie mieć więcej dzieci. Tołstoj był przybity. Pisze do Urusowa: „Niech się pan nade mną użali, ciągle choruję”; „Kiepsko z moim zdrowiem. Nigdy w życiu nie było mi tak smutno. Nie chce się żyć”. I właśnie wtedy, może na przekór dolegliwościom fizycznym i przygnębieniu, kąpał się w greckim słońcu i zachłystywał źródlaną wodą antyku. Na początku 1871 roku pisał do Feta:

Wytłumacz mi pan, na litość boską, czemu nikt nie zna bajek Ezopa ani nawet uroczego Ksenofonta, nie mówiąc już o Platonie, Homerze, których mam jeszcze przed sobą. O ile mogę już teraz sądzić, Homer jest tylko zapaskudzony naszymi przekładami opartymi na niemieckim wzorcu. Banalne, lecz mimowolne porównanie: gotowana i destylowana ciepława woda a woda ze źródła, od której zęby cierpną – z blaskiem i słońcem, i nawet z wiórami i źdźbłami, sprawiającymi, że jest jeszcze czystsza i świeższa. Wszyscy ci Vossowie i Żukowscy śpiewają jakimś ckliwym, gardłowym, podłym i podlizującym się głosem, a tamten czart śpiewa i krzyczy pełną piersią, i nigdy mu nawet nie przyszło do głowy, że ktoś będzie go słuchał.

W postawie Tołstoja jest coś bajronicznego, jeśli nie nietzscheańskiego. W jego słowach i czynach przejawia się jakiś mroczny heroizm, który w zasadzie nie był mu właściwy. Jakby pisarz sprawdzał, ile może wytrzymać, jedno szaleństwo zastępując drugim. I nie przypadkiem właśnie w grudniu 1870 roku czytał żonie początek dziwnego utworu „o genialnym, dumnym człowieku, który chce uczyć innych, szczerze pragnie być pożyteczny, a później, po dłuższej podróży po Rosji, gdzie styka się z prostymi ludźmi naprawdę przynoszącymi pożytek, po różnych walkach, dochodzi do wniosku, że jego pragnienie, w takiej postaci, jak je rozumiał, jest bezpłodne. Później umysł się uspokaja, duma stygnie, następuje zrozumienie prostego, prawdziwego życia, a wtedy przychodzi śmierć”.

Jeżeli ten tekst istniał, to się nie zachował. Ale co to było? Kontynuacja pomysłu powieści o dekabrystach? W każdym razie Tołstoj długo nosił się z myślą napisania o dekabryście zesłanym na Syberię, który tam, „w głębi Rosji”, pojmuje istotę życia ludu, a w szczególności sens podążania Rosjan na wschód, do granic Chin. Jeśli jednak w oderwaniu od Dekabrystów spojrzeć na ten motyw przez pryzmat dalszych losów Tołstoja, porazi nas zbieżność wypadków: właśnie tak ułożyło się jego życie! Jeśli nie liczyć podróży po Rosji, tak właśnie będzie! Genialny człowiek, pragnący przynosić pożytek bliźnim, zetknąwszy się z prostymi ludźmi, rozczaruje się co do swoich bezpłodnych konstrukcji myślowych, zrozumie proste, prawdziwe życie i umrze na stacji Astapowo w takich prymitywnych warunkach, że wstrząśnie to nie tylko jego rodziną, ale i całym światem.

Tylko jednego ten geniusz nie osiągnie.

Spokoju ducha.

Piotr I i dekabryści

Różnie można tłumaczyć dwie kolejne porażki, jakie poniósł Tołstoj na początku i na końcu lat siedemdziesiątych – chodzi o powieść o Piotrze I i kontynuację pracy nad Dekabrystami. Wiemy, jak starannie się przygotowywał, ile literatury przeczytał, ile czasu spędził w archiwach państwowych, zbierał świadectwa osób prywatnych, zawczasu opracowywał słownik powieści o Piotrze I, studiował obyczaje i stroje tamtej epoki... Co się tyczy Dekabrystów, to przygotowywał się do napisania tej powieści, jeszcze zanim zaczął pisać Wojnę i pokój, a pod koniec lat siedemdziesiątych wrócił do tych przygotowań. Gigantyczna praca wstępna! I wszystko zostało zarzucone.

Dlaczego? Sam Tołstoj tłumaczył to wyłącznie rozczarowaniem. Rozczarował się co do swoich bohaterów. Jak gdyby go oszukali. Wyobrażał sobie, że Piotr I to fatalna, ale potężna siła cywilizująca, która zwróciła Rosję twarzą do Europy, a okazało się, jak powiedział swojemu szwagrowi Stiepanowi Bersowi, że

postać Piotra I i jego działalność nie tylko nie miały w sobie nic wielkiego, a przeciwnie, car odznaczał się samymi złymi cechami. Wszystkie jego tak zwane reformy nie przyniosły państwu żadnego pożytku, chodziło w nich tylko o jego wygodę. Ponieważ bojarzy byli niechętni wprowadzanym przezeń nowinkom, założył miasto Petersburg, wyłącznie po to, żeby móc się od nich odizolować i swobodnie prowadzić niemoralne życie. Pomysły nowinek i reform zaczerpnął z Saksonii, gdzie obowiązywały najsurowsze w owej epoce prawa, a obyczaje były jak najbardziej swobodne, co szczególnie mu się podobało.

O wiele później w rozmowie z Nikołajem Gusiewem Tołstoj wyraził się jeszcze dosadniej: „Moim zdaniem był nie tylko okrutnikiem, a po prostu durnym pijanicą. Był u Niemców, spodobało mu się, jak tam piją”.

Tymczasem jeszcze w lutym 1870 roku, przygotowując się do pisania powieści o Piotrze I, powiedział Sofii Andriejewnie, że car „był narzędziem swojej epoki, co dla niego samego stanowiło udrękę, ale los mu przeznaczył wprowadzenie Rosji w stosunki ze światem europejskim”.

Można pomyśleć, że te sądy wypowiadało dwóch różnych Tołstojów. Ale sprawa wyglądała inaczej. W tym samym roku, kiedy mówił żonie o Piotrze I jako o „narzędziu swojej epoki”, powiedział jej też coś innego: „Zarzucają mi fatalizm, a przecież nie ma człowieka bardziej wierzącego niż ja. Fatalizm to wymówka, żeby robić rzeczy złe, a ja wierzę w Boga, w słowa Ewangelii, że nawet włos nie spadnie bez woli Bożej, i dlatego mówię, że wszystko jest z góry przesądzone”.

„Wszystko jest z góry przesądzone”, ale nie może to służyć jako wymówka, żeby „robić rzeczy złe”. Pomysł powieści o Piotrze I spełzł na niczym być może dlatego, że Tołstoja znacznie bardziej nurtowały osobiste motywy działalności cara niż ich pożyteczne w jakiejś mierze rezultaty. Im bardziej zgłębiał osobowość władcy, tym lepiej rozumiał, że nie zdoła odczuć z nim związku, osobiście się z nim połączyć, wcielić się w jego naturę – że brak tu liturgicznego elementu twórczości, bez którego nie potrafił pisać.

Z dekabrystami sprawa była bardziej skomplikowana, ponieważ i duchem, i obyczajami, i pod względem pochodzenia byli pisarzowi bliscy. Z niektórymi łączyło go dalekie pokrewieństwo. Przygotowując się do pracy nad powieścią, spotykał się z uczestnikami tego ruchu, korespondował z nimi, żywo interesował się losami ich towarzyszy i krewnych, niuansami stosunków między nimi. Nurtują go takie intymne szczegóły jak te, o które pytał w liście do Piotra Swistunowa:

Jakim człowiekiem był Fiodor Aleksandrowicz Uwarow, żonaty z Łuniną? Wiem, że był odważnym oficerem, został ranny w głowę w bitwie pod Borod[ino]. Ale jakim był człowiekiem? Kiedy się ożenił? Jaki miał stosunek do stowarzyszenia [tajnego – przyp. aut.]? Jak zginął? Jaką kobietą była Kat[ierina] Siergiejewna? Czy zostawiła dzieci, kiedy umarła? W jakim pojedynku – z kim i z jakiej przyczyny – Mich[aił] Sier[giejewicz] Łunin został ranny w pachwinę?

Sofia Andriejewna, obserwując w owym czasie stan męża, pisze do siostry nieco przestraszona: „Lowoczka [...] całkiem oddał się swojemu pisaniu. Oczy ma nieruchome, prawie nic nie mówi, jest całkiem jak nie z tego świata i w ogóle nie potrafi myśleć o przyziemnych sprawach”.

Mimo to w 1879 roku Tołstoj porzucił pracę nad Dekabrystami. Dlaczego?

„Ponieważ ustaliłem, że prawie wszyscy dekabryści byli Francuzami” (z listu do Aleksandry Tołstoj). Obszerniej wyjaśnia to młodszy brat Sofii Andriejewny, Siergiej Bers:

Lew Nikołajewicz rozczarował się co do tej epoki. Twierdził, że bunt dekabrystów był skutkiem wpływów francuskiej arystokracji, której znaczna część wyemigrowała do Rosji po rewolucji francuskiej. Ludzie ci jako guwernerzy wychowywali potem całą arystokrację rosyjską. To tłumaczy, dlaczego wielu dekabrystów było katolikami.

Na lata 1878–1879 przypada początek polowania terrorystów na przedstawicieli carskiego rządu i ważne osobistości państwowe. W 1878 roku próbowano zabić kijowskiego prokuratora Kotlarewskiego, oficera żandarmerii Gejkinga w Kijowie i dowódcę żandarmów Mieziencewa w Petersburgu, a w 1879 roku – charkowskiego gubernatora księcia Kropotkina i szefa żandarmerii Drentelna w Petersburgu. W tym samym roku komitet wykonawczy Narodnej Woli skazał na śmierć cara Aleksandra II. Zaczęła się seria aktów terrorystycznych, której uwieńczeniem stało się zabójstwo cara 1 marca 1881 roku. A 17 kwietnia 1879 roku Tołstoj w odpowiedzi na list Feta z pytaniem, jak postępuje praca nad Dekabrystami (list nawiązywał do zamachu Aleksandra Sołowjowa, który na placu przed Pałacem Zimowym oddał do cara pięć strzałów z rewolweru, ale chybił), pisze: „Moi Dekabryści Bóg wie, gdzie są teraz, nawet nie myślę o nich, a gdybym nawet myślał i pisał, pochlebiam sobie, że już sam mój zapach, którym by to przesiąkło, byłby nie do zniesienia dla tych, co strzelają do ludzi dla dobra ludzkości”.

Taka była prawdopodobnie główna przyczyna zaprzestania przez Tołstoja pracy nad Dekabrystami – tak niespodziewanie, że długo jeszcze zdumiewało to jego wielbicieli. Kiedy niezręcznie powołał się na francuskie wychowanie dekabrystów, ciotka Aleksandra Tołstoj, choć głęboko wierząca, nie potrafiła tego pojąć: „Powiedz, i to zaraz, czy naprawdę porzuciłeś swoich dekabrystów. Jeśli tak, to będę niepocieszona. Co z tego, że nie są Rosjanami, tylko Francuzami lub zapadnikami. Czyż to nie fakt historyczny, typowy dla tamtej epoki?”.

Nawet jej, kobiecie tak mądrej i wrażliwej, umiejącej wczuć się w duszę bratanka, nie potrafiłby Tołstoj wyjaśnić głównej tajemnicy swojej twórczości, tak jak Jan Kronsztadzki nie wyjaśniłby słowami, co takiego niezwykłego jest w jego nabożeństwach.

To nie rytuał.

To się dzieje naprawdę.

Dumny człowiek?

Rok 1869 – ukończenie Wojny i pokoju.

Rok 1870 – czas twórczej szarpaniny, niemożności zaczęcia czegoś nowego, co nie oznaczałoby zejścia z osiągniętych już wyżyn. Niepowodzenie z powieścią o Piotrze I, w dodatku Tołstoj napisał trzydzieści pięć wariantów jej początku. Niezrealizowane pragnienie wyjazdu do Pustelni Optyńskiej, żeby zasięgnąć rady starców. Niezgoda w rodzinie. Zanurzenie się, jak w ocean, w gorliwą naukę języka greckiego. Niedomagania, smutek...

Rok 1877 – ukończenie Anny Kareniny. Szarpanina, niemożność zaczęcia czegoś nowego, co nie byłoby powtórzeniem Wojny i pokoju i Anny Kareniny, myśli „narodowej” i myśli „rodzinnej”. Znów niepowodzenie – tym razem chodzi o projekt pod umownym tytułem Dekabryści, który miał się przekształcić w wielką powieść epicką o zasiedlaniu wschodniej Syberii przez Rosjan (myśl „zdobywcza”). Wizyta w Pustelni Optyńskiej w towarzystwie Strachowa. Załamanie moralne.

Lata 1878–1879 – to nie kryzys, jak ten na początku lat siedemdziesiątych, z którego Tołstoj wyszedł odnowiony, ale taki jak przedtem, i zabrał się do pracy nad Anną Kareniną. Tym razem w świadomości pisarza nastąpił przewrót, który przesądził o jego dalszym losie.

W kwietniu 1878 roku Tołstoj po dłuższej przerwie znów zaczął prowadzić dziennik, który dla jego autora stopniowo stanie się głównym dziełem życia. Wrócił do niego w Wielkanoc. Wraz z rodziną i ludem świętował ją w cerkwi w Koczakach. Kusi, by początek nowego etapu w życiu pisarza skojarzyć ze świętem Zmartwychwstania Chrystusa – tylko że byłoby to naciągane. Faktem jest, że Tołstoj wszedł na drogę religijną. Ale niestosowne byłoby porównywanie tej drogi ze Zmartwychwstaniem.

Chodzi o to, że nie mógł się zmusić do uwierzenia w to najważniejsze wydarzenie w dziejach chrześcijaństwa.

Gdy mowa o religijnych przekonaniach Tołstoja, wspomina się przeważnie o jego „dumie”. Utarło się tak już dawno i do tego stopnia zakorzeniło w naszej świadomości, że „duma” – czy też „pycha” – Tołstoja stały się frazesem. Ale czy to prawda?

W słowniku Władimira Dala, który najpełniej oddaje powszechne rozumienie różnych słów i pojęć, słowo „dumny” (gordyj) nie kojarzy się z niczym pozytywnym. „Dumny” to „wyniosły, pyszny, zarozumiały, nadęty, zadzierający nosa, chełpliwy, hardy”. Od razu widać, że ani jedno z tych znaczeń nie może odnosić się do Tołstoja. Wie o tym każdy, kto ma jakie takie wyobrażenie o jego osobowości.

W słowniku Ożegowa „dumny” nabiera innych odcieni: 1) mający poczucie własnej godności, uznający swoją wyższość; 2) odznaczający się wyniosłością; 3) zbyt pewny siebie, nadęty, samolubny. Gdy odrzucimy trzecie znaczenie, niepasujące do Tołstoja, oraz drugie, niezbyt jasne, przyznamy, że poczucie własnej godności było mu właściwe, ale nigdy nie łączyło się z przekonaniem o wyższości.

Jego syn Ilja stwierdza:

Ojciec z urodzenia i wychowania był prawdziwym arystokratą, miał też arystokratyczne maniery. Choć stale chodził w roboczej bluzie, choć z lekceważeniem traktował wszystkie przesądy wielkopańskości, był i pozostał wielkim panem do końca życia.

Duma ojca też była czysto wielkopańska – szlachetna. Przyczyniła mu wiele cierpień. I w młodości, kiedy brak mu było pieniędzy na grę w karty i hulanki z bogaczami arystokratami, i wtedy, gdy wyrabiał sobie pozycję w świecie literatury i wyzywał Turgieniewa na pojedynek, i wtedy, gdy żandarmi przeprowadzili rewizję w Jasnej Polanie, a on, urażony, o mało nie wyjechał na zawsze za granicę, i wtedy, gdy w Moskwie generał-gubernator Dołgorukij przysłał adiutanta, domagając się zeznań na temat mieszkającego u niego w domu sekciarza Siutajewa, i kiedy nienawistnicy zarzucali mu, że propaguje proste życie na wzór ludu, a sam w Jasnej Polanie żyje w luksusie, i kiedy rząd i Cerkiew miotały nań oszczerstwa, nazywając bezbożnikiem [...] bardzo cierpiał przez swoją dumę, musiał przez nią wiele przeżyć i przemyśleć, być może ta szlachetna duchowa duma niemało przyczyniła się do tego, że stał się takim człowiekiem, jakim był w drugiej połowie swojego życia.

Prawdopodobnie na tym polegał najważniejszy rozłam w duszy Tołstoja: arystokrata z urodzenia nie był arystokratą z przekonania. A nawet starał się tłumić w sobie ten arystokratyzm.

Weźmy na przykład słynny strój chłopski. Po pierwsze, Tołstoj nie nosił chłopskich ubrań. Jego bluza, tołstojówka, znacznie różniła się od chłopskiej kosoworotki, choćby tym, że miała rozcięcie na środku, a nie z boku. Jak stwierdza akademik Dmitrij Siergiejewicz Lichaczow, kosoworotkę wymyślono po to, żeby noszony na szyi krzyżyk nie wypadał z wycięcia w bluzie podczas pracy. Dla Tołstoja, który krzyżyka nie nosił, nie miało to znaczenia. Z drugiej strony tołstojówka okazała się na tyle wygodnym ubiorem, że o ponad sto lat przeżyła swojego wynalazcę. Luźna bluza z grubej dzianiny, z kapturem, uchodzi współcześnie za najwygodniejszy i najbardziej funkcjonalny strój chroniący ciało. Nikomu nie przyjdzie do głowy, że ma w sobie coś „wyzywającego”.

Po drugie, odrzucenie stroju szlacheckiego miało dla Tołstoja istotny sens moralny, a także praktyczny.

Trudno nam sobie wyobrazić, do jakiego stopnia strój podkreślał w tamtych czasach pochodzenie społeczne. Pan i chłop, gdyby ustawić ich obok siebie, różnili się nie tylko wyglądem zewnętrznym, ale byli ewidentnym przykładem dwóch całkowicie odmiennych światów – można to porównać do spotkania podróżnika Nikołaja Mikłucho-Makłaja z tubylcami z Nowej Gwinei. Od czasów Piotra I zewnętrzne różnice między panem a chłopem osiągnęły taką skalę, że ci dwaj przedstawiciele gatunku homo sapiens, znalazłszy się obok siebie, nie mogli komunikować się jak dwóch ludzi, ale wyłącznie jako pan i chłop.

W życiu Tołstoja zdarzył się zabawny przypadek. Pewnego razu zimą szedł przez Moskwę ubrany jak zwykle w barani kożuch. Obok przejeżdżał w dorożce znany słowianofil Iwan Aksakow. Tołstoj zawołał i zamachał do niego, ucieszony, że widzi starego znajomego. Aksakow jednak pojechał dalej. Nie poznał Tołstoja, sądził, że woła do niego i macha zwyczajny człowiek z ludu. Nie przyszło mu nawet do głowy, żeby się zatrzymać i zapytać, czy tamten czegoś nie potrzebuje. Tołstoj opowiadał tym z uśmiechem: „To była próba jego związku z ludem”.

Pojęcie „chłop” (mużyk) w odniesieniu do wyglądu zewnętrznego rozszerzyło się jednak poza chłopską sferę. Najuboższy studencina z Petersburga w uniwersyteckim mundurze i kapeluszu uważał się za arystokratę w porównaniu na przykład z kupcem. O rażącym kontraście między powierzchownością a treścią, jaka wytworzyła się na skutek przemian z epoki Piotra I, pisał wybitny przemysłowiec, historyk i teolog Władimir Riabuszyński:

Oczytany, bogaty kupiec staroobrzędowiec z brodą i w rosyjskim długopołym kaftanie, utalentowany przemysłowiec, zarządzający setkami, a niekiedy tysiącami robotników, a przy tym znawca dawnej sztuki rosyjskiej, archeolog, kolekcjoner ikon i rękopisów, orientujący się w kwestiach historycznych i ekonomicznych, lubiący swoją pracę, a przy tym z wyższymi aspiracjami – taki człowiek był „chłopem”, podczas gdy drobny urzędnik, wygolony, w kamizelce na modłę zachodnią, który podłapał jakieś tam strzępy edukacji, z gruntu mało kulturalny, często, choć z niedostatku, biorący łapówki, potajemnie krytykujący i osądzający wszystkich, co stoją ponad nim, głęboko pogardzający chłopem, jeden z przodków przyszłego rosyjskiego inteligenta – to „pan”. Taki podział utrzymywał się prawie bez zmian do połowy XIX wieku, a jego ślady dotrwały do początków XX wieku, aż do rewolucji.

Styl ubierania się miał więc dla Tołstoja sens moralny. Wstyd by mu było znaleźć się w batystowej koszuli z kokardą obok chłopa.

Miało to również znaczenie praktyczne. Chłopi z Jasnej Polany, bez względu na to, jak Tołstoj by się ubierał, wiedzieli oczywiście, że mają przed sobą pana. Ale wędrowcy spotykani na drodze do Tuły, z którymi Tołstoj lubił godzinami rozmawiać, nigdy by się nie otworzyli przed obcym człowiekiem w stroju szlacheckim. Rosyjscy chłopi mieli we krwi instynktowną nieufność wobec „pana”, który jeszcze nie tak dawno był dla nich właścicielem niewolników. Nawet dzisiaj człowiek z miasta wyczuwa tę cechę, gdy znajdzie się sam na sam z mieszkańcem wsi. Ale jeszcze mniej chętni byliby chłopi do rozmowy z jawnym przebierańcem. Szkopuł w tym, że Tołstoj najwyraźniej znalazł sobie „mundur” najlepiej pasujący do jego „treści”. W nim właśnie nie musiał się zgrywać i robić z siebie „pana”, który interesuje się ludem. Pisarzowi, który znał imiona chłopów z Jasnej Polany, był wprowadzony we wszystkie szczegóły ich życia (na przykład nie ukrywali przed nim, że dają schronienie zbiegłym katorżnikom), który pisał im podania do urzędów państwowych itd., nie była potrzebna żadna maskarada. Poza granicami Jasnej Polany okazywała się jednak nieodzowna.

Historia z ubiorem wyjaśnia wiele dziwactw Tołstoja, w których upatrywano i nadal się upatruje ostentacji, wyrazu „dumy”.

Można oczywiście mówić o Tołstoju jako dumnym człowieku, który nie potrafił do końca nabrać pokory, wyrzec się swojej niecodziennej indywidualności. Należy jednak przy tym zrozumieć, że ta duma nie była dla niego źródłem radości, a tym bardziej samozadowolenia, ale prawdziwego moralnego cierpienia. A przede wszystkim trzeba zrozumieć, że ten człowiek zwyczajnie nie mógł się inaczej realizować. Z wielu wariantów postępowania wybrał nie ten najbardziej odpowiedni, który wszystkich by zadowalał, lecz ten, przy którym odczuwał najmniejszy rozbrat między swoją „treścią” a „formą” zewnętrzną.

Najbardziej dramatycznie przejawiło się to w konflikcie Tołstoja z Cerkwią.

Koniec związku

W sporze z Cerkwią Tołstoj bynajmniej nie występował jako świadomy agresor, który postawił sobie za cel jej zniszczenie, bo tak mu nakazywał pełen pychy umysł. Obiektywnie rzecz biorąc, okazał się jednak agresorem. Przypominał niedźwiedzia, który włamał się do ula, żywiąc szczere przekonanie, że ta subtelna i złożona organizacja wytwarzająca miód dobra jest dla wszystkich, ale zawiera zbyt wiele niepotrzebnych elementów, należałoby ją więc zreorganizować na prostych „niedźwiedzich” zasadach. A przede wszystkim trzeba oczywiście usunąć wszystkie trutnie, które „historycznie” wbiły się w wielką pychę.

Tołstoj, podejmując spór z Cerkwią, albo nie rozumiał całej niewiarygodnej złożoności trwającego prawie od dwóch tysięcy lat procesu asymilacji chrześcijaństwa w różnych epokach i wśród różnych narodów, albo ją rozumiał, ale odrzucił właśnie dlatego, że uznał ją za przesadną i zaciemniającą pierwotną istotę nauki.

Najważniejsze: był przekonany, że chrześcijaństwo jest nauką, a nie przekazywanym z pokolenia na pokolenie mistycznym doświadczeniem, uświęconym, więc nietykalnym. W tym sensie na swój sposób kontynuował europejską tradycję „historycznej krytyki” chrześcijaństwa, która doczekała się już solidnego rozwinięcia w pracach Ferdinanda Baura, Ernesta Renana, Davida Straussa, księdza de Lamennais, Frederica Farrara oraz innych duchownych i teologów wywodzących się z zachodnich środowisk kościelnych. Niektóre z ich dzieł były wydawane i omawiane w Rosji w tym samym czasie, w którym pierwsza i najbardziej niewinna teologiczna praca Tołstoja – Spowiedź – została kategorycznie zakazana przez cerkiewną cenzurę, usunięta z gotowego składu czasopisma „Russkaja mysl” i zniszczona, ponieważ jej autor „podawał w wątpliwość ważne prawdy wiary oraz decyzje Cerkwi prawosławnej, a także pozwalał sobie na pozbawione szacunku opinie o prawdach i obrzędach prawosławia”.

Kiedy zaczęły się ukazywać teologiczne prace Tołstoja, na Zachodzie od dawna już były znane opisy życia Chrystusa „według Straussa”, „według Renana”, „według Farrara”. Wydawano je także w Rosji – z wiadomymi trudnościami, ale wydawano. Żywot Jezusa Renana został opublikowany w Rosji w 1902 roku, jeszcze przed manifestem o swobodach obywatelskich. Życie Jezusa Chrystusa znanego anglikańskiego teologa Frederica Farrara ukazało się w różnych przekładach, a jeden z nich, Aleksandra Łopuchina, miał do końca lat dziewięćdziesiątych XIX wieku sześć wydań. Dlaczego więc Zbiór i przekład czterech Ewangelii Tołstoja był zakazany, wwożono go nielegalnie do Rosji w genewskich wydaniach „Swobodnego słowa”? Dlaczego pierwsze legalne wydanie tej, przyznajmy, nie najlepszej pracy Tołstoja ukazało się dopiero w 1906 roku, i to bez części końcowej? Dlaczego wszystkie późniejsze próby wydania całości kończyły się procesami i konfiskatą egzemplarzy? I dlaczego całość opublikowano w Rosji dopiero w 1918 roku?!

Z dniem 1 marca 1881 roku skończył się dialog rosyjskiej władzy ze społeczeństwem, choć tak naprawdę nawet się nie zaczął. Po nikczemnym, podstępnym zabójstwie cara, przy całkowitej bezczynności jego ochrony, rosyjskie – czy, ściślej mówiąc, petersburskie – imperium wpadło w stupor, odrętwienie, zaczęło szukać wrogów wewnętrznych. O tej psychologicznej kondycji władzy i społeczeństwa bardzo ciekawie, choć z dużą ostrożnością, pisał z Petersburga Nikołaj Strachow do Afanasija Feta, przebywającego w kurskim majątku Worobiowka: „Cóż mam panu napisać, drogi Afanasiju Afanasjewiczu? Potworności, które się wokół dzieją, nie pozwalają myśleć ani działać” (początek marca 1881 roku); „Czasy są paskudne – w mieście niepewnie i niespokojnie, odbyła się egzekucja [terrorystów – przyp. aut.], trwają wzmożone dochodzenia; fale rozchodzą się jak po szkwale i długo się nie uspokoją” (6 kwietnia 1881 roku).

Bardziej szczerze wypowiedział się Strachow w liście do Tołstoja z 6 marca 1881 roku:

Co za cios, najdroższy Lwie Nikołajewiczu! Do tej pory nie mogę sobie znaleźć miejsca i nie wiem, co robić. Nieludzko zamordowali starca, który marzył o tym, by być najbardziej liberalnym i szlachetnym władcą na świecie. Zabójstwo dyktowane teorią, nie z powodu gniewu, nie z prawdziwej potrzeby, ale dlatego, że tak jest dobrze według idei. Wszystko mnie drażni – i spokój, i złośliwa satysfakcja, i nawet ubolewania. [...] Trzeba straszliwych nieszczęść, spustoszenia całych rejonów, pożarów, wysadzenia w powietrze całych miast, rzezi milionów, żeby ludzie się opamiętali...

Zanim Tołstoj dosłownie wdarł się ze swoimi myślami w społeczno-religijne życie Rosji, w życiu tym, choć powoli, dojrzewały przesłanki stopniowej i niezbędnej transformacji. Już w 1818 roku Rosyjskie Towarzystwo Biblijne wspólnie z Petersburską Akademią Teologiczną opublikowało pierwsze wydanie czterech Ewangelii w języku rosyjskim i staro-cerkiewno-słowiańskim. Później zaczęto tłumaczyć i drukować księgi Starego Testamentu. W ten sposób realizowano zarządzenie Aleksandra I, który nakazał „umożliwić także Rosjanom lekturę Słowa Bożego w ojczystym rosyjskim języku”. Równocześnie Pismo Święte było tłumaczone na języki innych narodów Imperium Rosyjskiego. Do 1826 roku, kiedy decyzją Mikołaja I działalność Rosyjskiego Towarzystwa Biblijnego została wstrzymana, wydrukowano około miliona egzemplarzy Pisma Świętego w dwudziestu sześciu językach narodów Rosji.

W 1858 roku metropolita moskiewski Filaret (Drozdow) uzyskał od cara pozwolenie na nowy rosyjski przekład i wydanie Pisma Świętego, któremu tym razem patronował Synod. W 1862 roku ukazał się Nowy Testament w bardziej współczesnym języku rosyjskim i zaczęła się praca nad nowym przekładem Starego Testamentu. W 1876 roku wyszła z drukarni pierwsza pełna rosyjska Biblia, nazwana synodalną. Nadrobiono w ten sposób opóźnienie w edukacji religijnej w Rosji – a było ono ogromne, chociaż Biblia w języku cerkiewnosłowiańskim ukazała się trzysta lat wcześniej.

Lew Tołstoj u szczytu pisarskiej sławy, tuż przed przełomem duchowym, 1876.

W Rosji wytworzyła się już w tym czasie oryginalna tradycja teologiczna, i to nie tylko dogmatyczna, reprezentowana przez metropolitę Makarego (Bułgakowa), ale i religijno-filozoficzna – jej przedstawicielami byli słowianofile (przede wszystkim Aleksiej Chomiakow) i Władimir Sołowjow, który dopiero co pojawił się na scenie. W 1885 roku przy Uniwersytecie Moskiewskim powstało Rosyjskie Towarzystwo Psychologiczne, będące w istocie pierwszym w kraju towarzystwem filozoficznym. Należeli do niego Nikołaj Strachow, Nikołaj Grot, Lew Łopatin, Władimir Sołowjow, a Lew Tołstoj brał udział w jego działalności. W 1889 roku zaczęło się w Rosji ukazywać pierwsze czasopismo filozoficzne – „Woprosy fiłosofii i psichołogii”. Pisali do niego Nikołaj Strachow, Władimir Sołowjow, Lew Łopatin, bracia Siergiej i Jewgienij Trubieccy, Boris Cziczerin, a także tacy uczeni jak Andriej Biekietow, Władimir Serbski i Nikołaj Bugajew. Kilka artykułów opublikował tam również Tołstoj, a w ostatnich latach istnienia pisma publikowali w nim Nikołaj Bierdiajew, Gustaw Szpet, Siergiej Bułgakow i Julij Ajchenwald.

Nie ulega wątpliwości, że gdyby Rosja rozwijała się spokojniej, najbardziej „szalone” wystąpienia Tołstoja mogłyby zostać przyswojone i przepracowane przez myśl religijno-filozoficzną. W każdym razie byłoby miejsce dla swobodnej dyskusji i konstruktywnej krytyki. Proces ten właściwie już się rozpoczął, przy czym, jak to często bywa w środowisku filozofów, toczył się na poziomie osobistych kontaktów i sporów. W lutym 1881 roku, dosłownie w przeddzień zamachu terrorystycznego w Petersburgu, odbyły się w Jasnej Polanie dwa ważne spotkania. Jeden po drugim przyjechali tu najwybitniejsi rosyjscy filozofowie: Nikołaj Strachow i Władimir Sołowjow. Tołstoj kończył właśnie swój przekład i komentarz do Nowego Testamentu. Obaj myśliciele mieli więc rzadką okazję, by przeczytać rękopis „prosto z warsztatu”.

3 kwietnia 1881 roku Tołstoj pisał do Strachowa: „Zuch Sołowjow. Kiedy wyjeżdżał, powiedziałem mu: cenię, że zgodziliśmy się co do głównej kwestii, nauki moralnej, i będziemy tej zgody strzec. Dziękuję panu, że mnie pan kocha, ja nie mogę pana nie kochać i bardzo sobie cenię naszą zgodną opinię”.

Później drogi Tołstoja i Sołowjowa, Tołstoja i Strachowa, Strachowa i Sołowjowa całkowicie się rozejdą. Bardzo jednak istotne jest to, że w przeddzień radykalnych zmian politycznych w Rosji ludzie ci, nawet jeśli nie w pełni ze sobą się zgadzali, to rozumieli się i mieli do siebie zaufanie. Nie jest kwestią przypadku, że po zabójstwie cara Tołstoj i Sołowjow równocześnie zdobyli się na może pięknoduchowski, ale niewątpliwie chrześcijański czyn: zwrócili się do władz z prośbą o ułaskawienie zabójców.

Pisaliśmy już o liście Tołstoja do Aleksandra III. Próbował go doręczyć za pośrednictwem Pobiedonoscewa sam Strachow, a spotkawszy się z odmową prokuratora, wrzucił kopię do pałacowej skrzynki pocztowej. Kiedy Tołstoj się o tym dowiedział, napisał do Strachowa: „Pobiedonoscew jest potworem. Daj Boże, żeby mi nie odpowiedział i żeby mnie nie podkusiło, by wyrazić mu, jaką zgrozę i odrazę we mnie budzi”.

Napisał te słowa 3 kwietnia, tego samego dnia, którego w Petersburgu powieszono pięcioro członków Narodnej Woli: Andrieja Żelabowa, Sofię Pierowską, Nikołaja Kibalczycza, Timofieja Michajłowa i Nikołaja Ryskowa.

A 28 marca Władimir Sołowjow wygłosił w sali Towarzystwa Kredytowego publiczny wykład „O rosyjskim oświeceniu w bieżącym stuleciu”. Powiedział: „Dzisiaj sądzeni są zabójcy cara i prawdopodobnie zostaną skazani na śmierć. Car może ich ułaskawić i jeśli naprawdę odczuwa więź z narodem, powinien to uczynić. Naród rosyjski nie uznaje dwóch prawd. Jeśli uznaje prawdę Bożą, to innej nie hołduje, a prawda Boża mówi: «Nie zabijaj»”.

Nie sposób dziś rozstrzygnąć, jak w tamtej sytuacji powinny były postąpić władze i czyjej opinii – Pobiedonoscewa czy Tołstoja i Sołowjowa – powinien był wysłuchać car. Niestety, na skutek tragedii, która wydarzyła się 1 marca 1881 roku, najwyższym arbitrem we wszystkich kwestiach spornych między władzą a społeczeństwem oraz społeczeństwem a Cerkwią stał się Pobiedonoscew, a reforma religijna w Rosji została zamrożona na ćwierć wieku.

Co? Gdzie? Kiedy?

Krytycy Tołstoja z kręgów kościelnych lubią powoływać się na dwa cytaty z jego dziennika – z 1855 i 1860 roku – świadczące jakoby o jego bezbożności, a przede wszystkim o „pełnym pychy” przekonaniu, że to właśnie on powinien napisać „nową Ewangelię”, w której nie będzie Boga.

Oto pierwsza wypowiedź:

Wczoraj pod wpływem rozmowy o sprawach boskich i o wierze przyszedł mi do głowy wielki, ogromny pomysł, którego realizacji – czuję to – potrafię poświęcić całe życie. Pomysł ten – to założenie nowej religii, odpowiadającej rozwojowi ludzkości – religii Chrystusa, lecz oczyszczonej z wiary i mistycyzmu; religii praktycznej, nieobiecującej przyszłej szczęśliwości, lecz dającej szczęście na ziemi. (4 marca 1855)

Jeden chyba tylko współczesny teolog, a zarazem poważny badacz twórczości Tołstoja (rzadkie połączenie, ale możliwe), ksiądz Gieorgij Oriechanow, zwrócił uwagę, że tego samego dnia pisarz przyjął komunię. Sam o tym informuje na początku zapisku, i raczej nieprzypadkowo. Można przypuścić, że „rozmowę o sprawach boskich” odbył z kapłanem podczas spowiedzi przed komunią. Jeśli tak, świadczy to o tym, że spowiedź nie była dlań czystą formalnością i że dość długo rozmawiał z księdzem.

O wiele jednak istotniejsza jest druga okoliczność, na którą krytycy nie zwracają uwagi. Gdzie powstał ten zapisek? Tołstoj był wtedy na wojnie krymskiej. Co prawda na początku marca nie przebywał w Sewastopolu, służył w 3. baterii artylerii nad rzeką Belbek, dziesięć kilometrów od miasta. Znajdzie się w Sewastopolu 25 marca i będzie pełnił służbę w najniebezpieczniejszym miejscu oblężonego miasta – na czwartym bastionie. Ale i przedtem bywał tu nieraz, spotykał się z naczelnym wodzem armii krymskiej księciem Michaiłem Gorczakowem, a razem z Arkadijem Stołypinem (ojcem Piotra Stołypina) brał udział w nocnym wypadzie na pozycje wroga. Innymi słowy, znajdował się w epicentrum walk.

W pierwszym świetnym szkicu Sewastopol w grudniu (dotyczył on wydarzeń z 1854 roku, ale opowiadanie powstało w marcu i kwietniu 1855 roku) Tołstoj opisuje nie tylko męstwo żołnierzy i oficerów, lecz także przerażające realia wojny. Opowiada o wielkiej sali Resursy, przerobionej na oddział chirurgii, gdzie – jak byśmy dziś powiedzieli: w trybie ciągłym – amputuje się ludziom kończyny. „Ujrzymy, jak ostry krzywy nóż wchodzi w białe, zdrowe ciało; ujrzymy, jak ze strasznym, rozdzierającym krzykiem i przekleństwami ranny odzyskuje nagle przytomność; ujrzymy, jak felczer rzuca w kąt odciętą rękę; ujrzymy, jak w tym samym pokoju inny ranny skręca się i jęczy na noszach nie tyle pod wpływem fizycznego bólu, ile pod wpływem moralnych cierpień oczekiwania”[42]. Patrząc na to, pisarz myśli: „Cóż znaczą cierpienia i śmierć takiego nędznego robaka jak ja w porównaniu z tylu śmierciami i tylu cierpieniami?”. Ale zaraz wychodzi z sali i „widok czystego nieba, błyszczącego słońca, pięknego miasta, otwartej cerkwi i snującego się w różnych kierunkach wojskowego ludu wkrótce napełni nas zwykłą lekkomyślnością i drobnymi troskami, zaabsorbuje nas wyłącznie rzeczywistością”. Przechodząc obok cerkwi, widzimy „pogrzeb jakiegoś oficera: różową trumnę, muzykę i powiewające chorągwie; może usłyszymy dolatującą z wałów strzelaninę, ale to nie obudzi w nas poprzednich myśli; pogrzeb wyda się nam bardzo ładnym widowiskiem wojskowym, odgłosy strzałów bardzo ładnymi wojennymi odgłosami i nie będziemy łączyć z tym widowiskiem ani z tymi odgłosami wyraźnej, odnoszącej się do nas samych myśli o śmierci i cierpieniach, jak to było na punkcie opatrunkowym”.

Dopiero kiedy połączymy wrażenia wojenne z „rozmową o sprawach boskich” i komunią (w cerkwi, w warunkach polowych?), zrozumiemy, w jakim stanie był Tołstoj, kiedy pojawiła się u niego myśl o „nowej religii”. Naprawdę jednak stan ten może pojąć tylko ktoś, kto sam wojował. Tylko on może poczuć, jak w świadomości pisarza połączyła się różowa trumna wynoszona z cerkwi przy muzyce i z powiewającymi chorągwiami z tym, co się działo na wołyńskiej reducie w czerwcu 1855 roku, kiedy „bomby spadały jedna po drugiej. Nikt nie przychodził, nikt nie wychodził, martwych brali za ręce i nogi, i rozkołysanych wyrzucali za przedpiersie” (zapis w dzienniku). Przypomnijmy jeszcze marynarza z czwartego bastionu, któremu wybuch „wyrwał kawał piersi”, „na jego twarzy opryskanej błotem widać [było] tylko przestrach i jakiś sztuczny, przedwczesny wyraz cierpienia, właściwy człowiekowi w takiej sytuacji”; „w czasie gdy podsuwają mu nosze i on sam kładzie się na nich na zdrowym boku, spostrzegamy, że wyraz ten ustępuje wyrazowi jakiegoś uniesienia i wzniosłej, niewypowiedzianej myśli”; „zatrzymuje nosze i z wysiłkiem, drżącym głosem, odzywa się do towarzyszy: «Przebaczcie, bracia!»; „kolega marynarz zbliża się do niego i na głowę, którą mu ranny podsuwa, wkłada czapkę, po czym spokojnie wraca, wymachując rękami, do swego działa”. „«To tak codziennie po siedmiu czy ośmiu ludzi» – powiada oficer marynarki w odpowiedzi na wyraz grozy malujący się na naszych twarzach; ziewa przy tym i skręca papierosa z żółtej bibułki...”

Jeśli założymy, że Tołstoj, widząc wokół siebie na wojnie krymskiej to codzienne piekło, wysnuł spokojny moralizatorski wniosek o „oczyszczonej” religii, która obiecałaby ludziom wygodne życie na ziemi, należałoby go uznać za moralnego potwora! Pozbawionego duszy, uczuć, nierozumiejącego całej złożoności życiowych problemów. Ale zarówno jego szkice sewastopolskie, jak i dziennik z tamtych lat oraz listy do Tatiany Jergolskiej wskazują na coś wręcz przeciwnego: Tołstoj za wszelką cenę próbował zrozumieć, co się dzieje, i znaleźć jakieś rozsądne wyjście z tej sytuacji. Nieprzypadkowo zapis w dzienniku dotyczący religii kończy się słowami, których z jakichś powodów nie zauważają cerkiewni krytycy pisarza: „Dążyć do powiązania ludzi z religią – to podstawa tego pomysłu, który – spodziewam się – porwie mnie”.

Nieprzypadkowy jest i inny zapis w dzienniku, także z wiosny 1855 roku, kiedy Tołstoj znajdował się na czwartej reducie w Sewastopolu, wśród krwi i błota, ale czuł się „świetnie”: „Boże! Dzięki Ci za nieustającą opiekę nade mną. Jak pewnie prowadzisz mnie ku dobru. I jaką nędzną istotą byłbym, gdybyś mnie zostawił. Boże! Pobłogosław mnie, nie po to, bym zaspokoił swoje marne dążenia, ale po to, bym osiągnął cel życia, będący wieczną i wielką niewiadomą, ale przeze mnie przeczuwaną”. Są to bez wątpienia słowa człowieka wierzącego! Takiego jednak, który dąży do połączenia wiary z rozumem, a do tego w takich warunkach, gdzie rozum, wydawałoby się, powinien tchórzliwie się wycofać, ustąpić, a na jego miejsce powinna się pojawić naga wiara w Opatrzność, siłę modlitwy i obrazek Matki Bożej, który przysłała mu na wojnę ciotka Tatiana Aleksandrowna Jergolska.

Tylko że Tołstoj nie jest ciotką Jergolską, z jej naiwną, ale bez wątpienia dobroczynną wiarą, której sam, przynajmniej w tym czasie, nie odrzuca. On jednak tej naiwnej wiary nie ma! Nie chwyta więc obrazka, nie szepcze szaleńczo znanej modlitwy, nie prosi Boga „Zmiłuj się nade mną, grzesznym”, ale mówi: „Pobłogosław mnie na drogę!”. Daj pojąć rozumem, którym mnie obdarzyłeś, co się wokół mnie dzieje, i daj wybrać właściwą drogę!

Czy takie postępowanie można nazwać pychą? Z pewnością tak. Jeśli bardzo się nie lubi Lwa Tołstoja.

Drugi zapisek w dzienniku pojawił się pięć lat później, podczas pobytu Tołstoja we Francji, w mieście Hyères: „Przyszło mi do głowy, żeby napisać materialistyczną Ewangelię, opisać życie Chrystusa-materialisty” (13 października 1860). Ten osobliwy pomysł nasunął mu się w trakcie pogrzebu brata Nikołaja, którego śmierć bardzo przeżył. Nie dlatego, że się jej przestraszył... Jako dziecko widział śmierć babci i ojca. W 1856 roku w Orle patrzył na przedśmiertne męki drugiego starszego brata, Dmitrija. Poza tym miał już za sobą wojny kaukaską i krymską.

Śmierć Nikołaja nie przeraziła Tołstoja, ale go oszołomiła. Nie tylko kochał tego brata bardziej niż pozostałych – widział w nim wzór rozumnego stosunku do życia. I oto Nikoleńka umiera – bezradnie, nagle, na obcej ziemi. Nie wiadomo, co zrobić z ciałem. Przetransportować do kraju nie tak łatwo, zresztą po co? Sądząc z listów Lwa Tołstoja i jego zapisków w dzienniku, Nikoleńka nie miał przed śmiercią żadnych szczególnych życzeń, nie wyspowiadał się, nie przyjął komunii. Po prostu umarł i już. Przestał istnieć.

Oszołomiony Tołstoj pisze do Petersburga do ciotki Aleksandry Andriejewny:

Przez dwa miesiące, godzina po godzinie, patrzyłem, jak gaśnie. Umarł mi dosłownie na rękach. Był nie tylko jednym z najlepszych ludzi, jakich w życiu spotkałem, nie tylko bratem, z którym łączyły się moje najlepsze wspomnienia – był moim najlepszym przyjacielem. Nie ma o czym mówić; może o tym wiesz, ale nie tak jak ja; nie tylko odjęto mi połowę życia, ale też całą życiową energię pochowano razem z nim. Nie ma po co żyć, kiedy umarł, a umarł w cierpieniach, tak że to, co ciebie spotka, będzie jeszcze gorsze. Tobie dobrze, twoi zmarli tam żyją, spotkasz się z nimi (choć zawsze mi się wydaje, że nie trzeba w to szczerze wierzyć – byłoby za dobrze), a moi sczezli jak spalone drzewo. Już od miesiąca próbuję pracować, znów pisać to, co zarzuciłem, ale sam czuję się śmiesznie. Nie ma po co jechać do Rosji. Żyję tutaj i mogę żyć dalej... Piszę do ciebie nie po to, żebyś mnie pocieszała. Proszę nie pisać do mnie niczego o mnie. Proszę w ogóle nie pisać.

Głęboko wierząca ciotka wysłała jednak do bratanka list ze słowami pocieszenia. Tołstoj w odpowiedzi opisał katolicką procesję, którą widział w Hyères. Opis ten wiele mówi o jego ówczesnym nastawieniu religijnym.

W Hyères był odpust i procesja, chyba 25 listopada. Poszedłem ją zobaczyć i obojętnie, ale pogrążony w smutku, patrzyłem na tłum i statuę, którą ludzie nieśli. Wstrętna była ich przesądność i komedia, ale jednocześnie zazdrościłem, że jest im wesoło i przyjemnie. W tłumie natrafiłem na komisjonera, który dał mi Twój list. Zacząłem go czytać, idąc, ale trudno mi było, zaszedłem do drewnianej szopy, siadłem na deskach, przeczytałem i szlochałem przez całą godzinę – sam nie wiem dlaczego i nad czym.

W tym samym liście Tołstoj oznajmia: „Spełnię Twoje życzenie i będę czytał Ewangelię. Nie mam jej przy sobie, ale twoja dobra znajoma Olga Dondukowa obiecała, że mi da”. To znaczy, że Ewangelii nie było w mieszkaniu, które Tołstoj zajmował razem z umierającym bratem. Nagły pomysł, by stworzyć „materialistyczną Ewangelię”, podyktowała wyjątkowa sytuacja, jaką był pogrzeb Nikołaja, a nie świadome pragnienie, by „przepisać” tekst według własnego rozumienia. Był to raczej gest rozpaczy, a nie dumnej myśli.

Co miał na myśli Tołstoj, mówiąc o „materializmie”? Oczywiście nie europejski pozytywizm w duchu Auguste’a Comte’a i Herberta Spencera. Chodziło mu o to, co zacznie głosić dwadzieścia lat później. Chrystus nie jest Bogiem. To prawdziwy człowiek. Postać historyczna.

To jeszcze jedna kwestia sporna między Tołstojem a Cerkwią. Pominąć jej się nie da, złagodzić tej sprzeczności również nie sposób.

Musimy przyznać po prostu: Tołstoj nie wierzył w boską naturę Chrystusa. Ani w młodości, ani w wieku dojrzałym, ani na starość, ani przed śmiercią. Nie znaczy to jednak, że nie wierzył w Boga. Mógł wątpić w jego istnienie, ale wyrzec się Boga nie potrafił, ponieważ był to kamień węgielny jego rozumienia życia.

„Niczego nie uznaję za rzeczywiście istniejące oprócz Boga, a cały sens życia upatruję wyłącznie w wypełnianiu woli Boga wyrażonej w nauce chrześcijańskiej” – pisał w 1901 roku w odpowiedzi na postanowienie Synodu o wykluczeniu go z Cerkwi prawosławnej.

Smutna historia

26 marca 1870 roku Tołstoj zapisał w dzienniku: „Spróbujcie rozumem ogarnąć religię, chrześcijaństwo – i nic nie pozostanie, zostanie rozum, a religia ze swoimi nierozumnymi sprzecznościami wymknie się. To samo dotyczy miłości, poezji, historii”.

Tymczasem dokładnie po dziesięciu latach Tołstoj wziął się właśnie do tego: rozumem ogarniał chrześcijaństwo i niszczył w nim wszystko, co wydawało mu się niejasne, sporne, prowokujące do różnorodnych wykluczających się wzajemnie interpretacji, a w rezultacie, jak słusznie zauważa współczesny literaturoznawca Igor Wołgin, odzierał Ewangelię z całej poezji.

Walka Tołstoja ze sprzecznościami chrześcijaństwa zaowocowała osławioną książką Zbiór i przekład czterech Ewangelii (1880–1881), z której wykroił później Kratkoje izłożenije Jewangielija [Krótkie wyjaśnienie Ewangelii].

Najsmutniejsze jest to, że Tołstoj kierował się szlachetnym pragnieniem poszukiwania istoty prawdy, z której w taki czy inny sposób wyrosły wszystkie późniejsze interpretacje chrześcijaństwa, będące podstawą rozłamu w Kościołach i pojawienia się licznych sekt. W przedmowie do drugiego wydania Zbioru i przekładu napisał:

Istnieją tysiące przekazów, a każdy z nich zaprzecza innym, przeklina je, i tylko siebie uznaje za prawdziwy: katolicy, luteranie, protestanci, kalwiniści, szejkerzy, mormoni, grekoprawosławni, starowiercy, popowcy, bezpopowcy, mołokanie, menonici, baptyści, skopcy, duchoborcy i inni. Wszyscy tak samo twierdzą, że to ich wiara jest tą jedyną prawdziwą, że jest w niej jeden duch święty, że głową jej jest Chrystus, a wszyscy inni błądzą.

Zamiast jednak potraktować ten najtrudniejszy problem teologii i historii religii jako obiektywny fakt, na którym opiera się wiara i życie milionów ludzi, Tołstoj proponuje prostą, ale i nader kuszącą drogę. Odrzućmy to wszystko! Zobaczmy, co było na początku.

Ale na początku były Ewangelie, same w sobie stwarzające najbardziej złożony problem teologii – i dlatego że miały różnych autorów i powstawały w różnym czasie, i dlatego że nieraz były tłumaczone na różne języki i spisywane przez różnych kopistów, jak również dlatego że są bardzo starymi tekstami.

I oto mamy paradoks. Kiedy dziesięć lat wcześniej, na przełomie 1870 i 1871 roku, Tołstoj uczył się greki, żeby móc czytać w oryginale starożytnych autorów, zwrócił przede wszystkim uwagę, nie kryjąc gniewu, na adaptację antycznych tekstów pod gusta i postrzeganie świata przez współczesnych mu pisarzy rosyjskich. Wasilij Żukowski, który przełożył na rosyjski Odyseję Homera, nie znał greckiego; za punkt wyjścia wziął tłumaczenia Niemca Johanna Vossa i Anglika Alexandra Pope’a. Niemiecki uczony sporządził dla Żukowskiego dosłowny przekład każdego wersu, wpisując pod greckimi słowami ich dokładne znaczenia po niemiecku. W rezultacie, jak stwierdził Tołstoj, Homer został tylko „zapaskudzony”. Zamiast „wody ze źródła, od której zęby cierpną – z blaskiem i słońcem, i nawet z wiórami i źdźbłami” otrzymaliśmy „gotowaną i destylowaną ciepławą wodę”.

Można dyskutować, jak sprawiedliwie lub niesprawiedliwie ocenił Tołstoj przekład Żukowskiego, ale właśnie uczucie, że mamy do czynienia z podmianą, przeżywamy przy lekturze Tołstojowskiego przekładu Ewangelii. Zamiast żywego, głębokiego, wieloznacznego tekstu otrzymujemy jego skrajnie uproszczoną, spłyconą treść.

Tołstoj nie ukrywał, że pracował nad tym tłumaczeniem w stanie silnej egzaltacji. W przedmowie do pierwszego zagranicznego wydania Przekładu, opublikowanego dzięki staraniom Władimira Czertkowa, pisze, że dzieło „bynajmniej nie jest ukończone i ma wiele niedostatków”. Ale co znaczy „nieukończone”? Z formalnego punktu widzenia zostało doprowadzone do końca. Najwyraźniej chodziło o redakcję i korektę tekstu. Tołstoj nie był w stanie ich zrobić w 1891 roku, kiedy Przekład ukazał się drukiem. „[S]kupione, nieustannie pełne zachwytu [wyróżnienie moje – przyp. aut.] napięcie duchowe, które odczuwałem w trakcie tej długiej pracy, nie może się już odnowić” – wyjaśniał.

Są w tym wyznaniu dwie rażące sprzeczności. Po pierwsze, jak skupienie na przedmiocie badania może się łączyć z nieustannym zachwytem wywoływanym przez ten przedmiot? Po drugie, czy zachwyt potrzebny jest przy korekcie tekstu? Wprost przeciwnie.

A całkiem autodemaskatorska jest przedmowa do drugiego wydania Przekładu, opublikowanego z inicjatywy Czertkowa w 1902 roku: „Napisałem tę książkę w okresie niezapomnianego zachwytu [wyróżnienie moje – przyp. aut.], kiedy uświadomiłem sobie, że nauka chrześcijańska wyrażona w Ewangeliach nie jest tą dziwną, męczącą mnie swoimi sprzecznościami nauką, jaką głosi Kościół, ale jasną, głęboką i prostą nauką życia, zaspokajającą wyższe potrzeby człowieczej duszy”.

Tołstoj przyznaje równocześnie: „pod wpływem tego zachwytu i zauroczenia [wyróżnienie moje – przyp. aut.] nie ograniczyłem się, niestety, do przedstawienia zrozumiałych części Ewangelii, gdzie wyłożona jest ta nauka (z opuszczeniem tego, co nie ma związku z podstawowym i najważniejszym sensem, nie potwierdza go i nie zaprzecza), ale próbowałem nadawać niejasnym miejscom znaczenie potwierdzające ogólny sens. Te próby doprowadziły mnie do sztucznych i zapewne mylnych wyjaśnień filologicznych, które nie tylko nie wzmacniają siły przekonywania ogólnego sensu, ale wręcz ją osłabiają”.

Dlaczego w takiej sytuacji zgodził się na drugie wydanie? Odpowiada na to pytanie na pierwszy rzut oka wymijająco, ale jeśli uważnie potraktować jego słowa, całkiem rozsądnie: „Ci, którym droga jest prawda, ludzie nieuprzedzeni, szczerze jej poszukujący, sami zdołają oddzielić to, co zbędne, od tego, co istotne, nie naruszając istoty treści. Ludzi uprzedzonych i zakładających z góry, że prawdę zawierają tylko interpretacje kościelne, nie przekona żadna precyzja i jasność przekazu”.

Innymi słowy, Tołstoj zapowiada, że dla ludzi związanych z Cerkwią książka ta nie może mieć znaczenia, ponieważ światło prawdy poznali już w Cerkwi. Jest jednak bardzo wielu innych, którym z różnych przyczyn nie odpowiada wiara w wydaniu Cerkwi, ale uznających etyczną naukę chrześcijaństwa. To właśnie dla nich powstała ta książka. Błąd autora (i Tołstoj sam się do niego przyznaje!) polegał na tym, że próbował, jak sam później zrozumiał, pogodzić rzeczy, których pogodzić się nie da: etyczne postulaty chrześcijaństwa z opisami cudów, a także różnymi materialnymi szczegółami życia Chrystusa, typowymi dla życia narodu żydowskiego ówczesnej epoki. W dużym uproszczeniu: Tołstoj wyrzuca sobie, że zamiast prosto i zrozumiale wyłożyć etykę chrześcijaństwa, tak jak sam ją pojmował, próbował „filologiczną metodą” dowieść, iż w Ewangeliach nie ma niczego oprócz tej etyki. Podjął się beznadziejnego zadania.

Chyba nieprzypadkowo dwa razy powtarza słowo „zachwyt”. Już Aleksander Puszkin stanowczo protestował przeciw mieszaniu zachwytu z natchnieniem. „Natchnienie to skłonność duszy do żywego przyjmowania wrażeń, a co za tym idzie, szybkiego kojarzenia pojęć, co sprzyja ich wyjaśnieniu” – pisał.

Nie ulega wątpliwości, że Tołstoj pracował nad Przekładem w stanie zachwytu, a nie natchnienia. Ten zachwyt nagle odkrytą prawdą bynajmniej nie sprzyjał żywemu przyjmowaniu wrażeń, bo kiedy ujrzało się prawdę, która wszystko nam wyjaśnia, mowy już być nie może o żadnych żywych wrażeniach.

W 1879 roku Tołstoj napisał dla siebie obszerny, nieukończony utwór, którego nie miał zamiaru publikować. Szkicowi nie nadał tytułu, a zaczął go od słów: „Dorosłem, zestarzałem się i obejrzałem wstecz na swoje życie”. Ta do tej pory niewydana praca zawierała w sobie, niczym jajko, zarodki przyszłych teologicznych rozpraw Tołstoja: Spowiedzi, Issledowanija dogmaticzeskogo bogosłowija oraz Zbioru i przekładu czterech Ewangelii.

O tym, w jakim stanie się znajdował podczas pracy nad Przekładem, którą rozpoczął w styczniu 1880 roku, tak pisał do Nikołaja Strachowa: „Wciąż pracuję, nie mogę się oderwać, często praca ta daje mi szczęście, ale bardzo często choruję na głowę”.

Sofia Andriejewna też pisała do Strachowa o przemęczeniu męża pracą umysłową: „Lew Nikołajewicz całkiem się zamęczył, strasznie jest wyczerpany i cierpi na głowę, co bardzo mnie niepokoi”. Zawiadomiła o tym siostrę: „Lowoczka [...] często skarży się na głowę, bo dużo pracuje”.

Po co jednak mu było takie napięcie po tym, jak zarzucił inne, nieukończone dzieło, bardziej odpowiadające jego artystycznej naturze – powieść o dekabrystach? Dlaczego starał się wyhodować z zarodków tysiącstronicowy ogrom Zbioru i przekładu czterech Ewangelii?

Przedstawimy trzy hipotezy.

Pierwsza jest najbardziej banalna: Tołstoj chciał opublikować swoje tłumaczenie Ewangelii. Pośrednim dowodem może tu być jego odpowiedź na niezachowany list niejakiej Z.I. Urazowej, która napisała do niego prawdopodobnie dlatego, że wieść o nowym przekładzie Ewangelii przeniknęła do prasy: „To prawda, napisałem pracę, której głównym celem jest przedstawienie Ewangelii tak, jak je rozumiem, ale jeszcze jej nie opublikowałem”. Zauważmy, że pisarz nie stwierdza kategorycznie „i nie mam zamiaru jej publikować”.

W pierwszym rozdziale traktatu Na czym polega moja wiara? (1883), który bez wątpienia miał nadzieję wydać i poczynił w tym celu odpowiednie kroki, też wspomina o Przekładzie, zaznaczając, że pracuje nad nim już szósty rok: „Z każdym rokiem, z każdym miesiącem znajduję wciąż nowe wyjaśnienia potwierdzające główną myśl, poprawiam je i uzupełniam to, co już zostało zrobione. Życie moje, którego niewiele już mam przed sobą, zakończy się prawdopodobnie wcześniej niż ta praca. Wierzę jednak, że jest potrzebna i dlatego kontynuuję ją, póki żyję”.

Czy nie oznacza to, że Tołstoj żywił jednak nadzieję przynajmniej na pośmiertną publikację Przekładu?

Druga hipoteza nie jest taka oczywista, ale i jej nie należy wykluczać. Na przekór pokutującej legendzie, jakoby Tołstoj znał niewiarygodnie dużo języków obcych, w rzeczywistości władał biegle tylko dwoma: francuskim i niemieckim. Już z angielskim miał poważne problemy. Nie mówił nim swobodnie, a kiedy w 1905 roku próbował odpowiedzieć po angielsku na list młodego Gandhiego, mieszkającego wówczas w Afryce Południowej, odstąpił od tego zamiaru i napisał po rosyjsku, a potem oddał tekst do tłumaczenia. Uczył się hebrajskiego i innych języków, ale poliglotą nie był. Znajomość greki, choć niedoskonała, była dlań powodem do dumy, o czym pisał w listach do Feta i innych osób, z którymi korespondował. Niewykluczone, że ta duma skłoniła go nie tylko do lektury Ewangelii w greckim oryginale, ale i do podjęcia rywalizacji z synodalnym przekładem rosyjskim, który w całości ukazał się w 1876 roku.

Lew Tołstoj w 1905 roku. Pisarz gotów był pokajać się za wszystkie swoje grzechy, ale nie uznawał cerkiewnej pokuty.

Najbardziej uzasadniona wydaje się nam trzecia hipoteza. Na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych Tołstoj odkrył nie tylko światło prawdy. Odkryło się przed nim światło prawdy ewangelicznej, takiej, jak sam ją pojmował.

Krótko mówiąc, nazywa się to chrześcijaństwem praktycznym. Bóg istnieje, ale jest niewidzialny i niepoznawalny przez rozum. Z pomocą rozumu można jednak dostrzec Jego obecność w świecie, który w oczach myślącego wiernego staje się Królestwem Bożym. Centrum tego świata jest człowiek – ponieważ ma rozum i może uważać się za syna Bożego.

Nieskończony Bóg dla człowieka ograniczonego swoim rozumem równa się tylko rozumowemu pojmowaniu Boga. Nie więcej, ale i nie mniej. Wszystko, co się znajduje poza granicami tego rozumu, może być istotne, ale dla człowieka nie ma najmniejszego sensu, może za to prowadzić do niekończącego się snucia domysłów o tym, co znajduje się poza granicami jego rozumu. Ludzie, którzy się tym zajmują, są albo dumnymi głupcami, albo mądrymi oszustami. Prawdziwe religijne zadanie człowieka polega na poszerzaniu granic rozumowego pojmowania Boga. Tołstoj określa ten proces dość szeroko, jako rozumienie życia, i przeciwstawia go rozumowi, który jest warunkiem tego procesu, ale nie nim samym. Rozumienie życia nie może się jednak odbywać spekulatywnie, ale tylko przez praktyczne wypełnianie przykazań Chrystusa zawartych w Ewangelii. Są one tym, co wszyscy rozumieją. Zawiera się w nich istota prawdy, źródło światła, które nie potrzebuje dodatkowego oświetlenia. Cała reszta pozostaje wątpliwa, nieokreślona i oparta na przypuszczeniach.

Ale ten „symbol wiary”, który Tołstoj przyjął jeszcze przed przystąpieniem do zaplanowanego przekładu Ewangelii, napotykał jeden problem. Jeśli światło bije z Ewangelii – to czym jest Ewangelia? Jeśli światło bije od Chrystusa – kim jest Chrystus?

Trzeba jeszcze było dowieść, że sens Ewangelii równa się rozumieniu życia, do którego doszedł sam Tołstoj. Ale nie tylko poprzez Ewangelię, lecz i całe swoje doświadczenie życiowe. Była to z oczywistych powodów beznadziejna próba adaptacji Pisma Świętego do osobistego doświadczenia duchowego, na które składało się wiele elementów: dzieciństwo, lata chłopięce i młodość, kontakt z wierzącymi ciotkami, szczególny stosunek do ludu, służba na Kaukazie i na Krymie itd. Później Tołstoj zrozumiał, jak błędne było to utożsamienie tekstu religijnego, który do tego przeszedł przez ogień dwóch tysięcy lat historycznej percepcji, z tekstem własnego życia. Prawdopodobnie Tołstojowi takie doświadczenie było potrzebne, tak jak z jakichś powodów Jan Kronsztadzki, będąc już kapłanem, czuł potrzebę, by na nowo odczytać Biblię, przepowiadając sobie samemu jej podstawowe motywy. Błąd Tołstoja polegał jednak na tym, że nie ujął tej pracy w formę osobistego dziennika, co nie wykluczałoby jej publikacji (jak w przypadku ojca Jana Kronsztadzkiego). Ale dziennik, osobiste wynurzenia, to jedno, a przekład i komentarze to coś całkiem innego. Tołstoj po prostu wybrał nieodpowiedni gatunek literacki. Nakreślony przez niego obraz Jezusa Chrystusa jest może i ciekawy z literackiego punktu widzenia, ale w wymiarze religijnym niezmiernie wątpliwy.

Narodziny Jezusa Chrystusa tak wyglądały: kiedy wydano jego matkę za Józefa, okazało się, że była już w ciąży, zanim się z nim zeszła. Józef, mąż jej, człowiek prawy, nie chciał jej osławić i zamierzał bez rozgłosu ją oddalić, ale kiedy o tym pomyślał, przyśniło mu się, że wysłannik Boga pojawił się przed nim i powiedział: nie bój się przyjąć Maryi, żony swojej, ponieważ dziecię, które się z niej zrodzi, zrodzi się z ducha świętego.

W Primieczanijach [Przypisach] (to właśnie one są prawdziwą „Ewangelią według Tołstoja”, ponieważ w nich autor swobodnie wyraża swoje myśli) wyjaśnia wprost sens tego zdarzenia:

Była sobie Maryja dziewica. Dziewica zaszła w ciążę nie wiadomo z kim. Jej mąż ulitował się nad nią i ukrywając jej hańbę, przyjął ją. Z niej i z nieznanego ojca urodził się chłopiec.

Po tych słowach człowiek pobożny zamknie „Ewangelię według Tołstoja”, by nigdy więcej jej nie otworzyć. Już na początku Tołstoj bluźni przeciw Matce Bożej. Jest to bluźnierstwo takiego kalibru, że po nim dialog pisarza z Cerkwią traci wszelaki sens. Jeżeli jednak pominąć ten dialog i spróbować mimo wszystko wczytać się w sedno religijnych poszukiwań Tołstoja, okaże się, że właśnie w przypisach, a nie w wymęczonym, dosłownym przekładzie Ewangelii, kreśli on zdumiewająco złożony ludzki charakter.

W starożytnej Judei urodził się więc chłopiec – z nieznanego ojca, ale w małżeństwie. Wie on, że Józef nie jest jego ojcem, ale kto nim jest – nie ma pojęcia, tak samo jak jego matka. Chłopiec żyje w przejrzystym społecznym mikrokosmosie, gdzie na przykład rodowód jego ojczyma daje się wywieść aż od Abrahama.

Wszyscy oprócz Marii i Józefa uważają chłopca za syna Józefa, prostego cieśli, człowieka z niskiej sfery, ale szanowanego. Ale jak postrzega siebie sam chłopiec? Dochodzi do wniosku, że jeśli nie ma ojca, to jego ojcem jest Pan Bóg, bez którego nic nie pojawiłoby się na tym świecie.

Tak właśnie rozumie Tołstoj zwrot „syn Boży”, którym określa siebie Jezus. Jest takim samym synem Bożym, jak wszyscy inni ludzie, ale różni się od nich tym, że dzięki swojemu „haniebnemu” półsieroctwu rozumie ten fakt, oni zaś go nie pojmują. Wozwieszczenije o błagie [Obwieszczenie o dobru], jak przekłada Tołstoj na rosyjski słowo „Ewangelia”, okazuje się w psychologicznej głębi problemem złożonego nieszczęścia ludzkiego. Trudno sobie wyobrazić, co przeżywa chłopiec, a później młodzieniec, uważany przez wszystkich za prawowitego syna cieśli, któremu jednak nawet rodzona matka nie potrafi powiedzieć, kto jest jego ojcem.

Gdyby Tołstoj pozostał pisarzem, nie gwałciłby tekstu Ewangelii dosłownymi tłumaczeniami różnych pojęć, a tym bardziej nie skracałby go zgodnie z własnym rozumieniem (co jest już wręcz nieprzyzwoitą pisarską cenzurą). Gdyby po prostu przeniósł ten zadziwiający temat na grunt rosyjski (co nieudolnie usiłował robić w Przekładzie, zamieniając skorpiona na pająka – jako że w Rosji nie ma skorpionów – a słowo „żmija” zastępując potocznym „gadzina”), gdyby, mówiąc prościej, nie zajmował się wątpliwej proweniencji teologią, organicznie obcą jego naturze, mogłaby na kanwie motywów ewangelicznych powstać wspaniała powieść – historia o półsierocie, który nie poddał się rozpaczy, odnalazł Boga w duszy i swoje doświadczenie przekazał innym ludziom. Mogłaby to być historia rosyjskiego pielgrzyma albo jurodiwego, albo człowieka wykształconego. Tylko nie „Ewangelia według Tołstoja”!

Nie można nie zgodzić się z krytykami Tołstoja z kręgów cerkiewnych: w tym utworze język zawodzi pisarza. Tołstoj jest ordynarny, niedelikatnie poczyna sobie z obcymi mu świętościami. Na przykład „faryzeuszy” tłumaczy jako „prawosławnych”. Z lingwistycznego punktu widzenia nie jest to błędem, ponieważ słowo „faryzeusze” można tłumaczyć jako „prawowierni żydzi” albo po prostu „prawowierni”. Powstaje tu jednak iście felietonowa gra słów i stawia się znak równości między kapłanami żydowskimi a prawosławnymi. Wychodzi więc na to, że „prawosławni” ukrzyżowali Chrystusa. Takich podmian dużo jest w tym przekładzie.

Co jednak najważniejsze, nie osiąga on celu, jaki Tołstoj stawia sobie i czytelnikowi na początku książki. Zamierzał w sposób prosty i zrozumiały opowiedzieć o życiu i nauce Chrystusa-człowieka, ale wciąż stawia go w jakichś dwuznacznych, niezrozumiałych sytuacjach, gdzie wszystko jest straszliwie skomplikowane.

Oto Chrystus przybywa na pustynię, gdzie przez czterdzieści dni pości. Tołstojowi bardzo zależy na dowiedzeniu, że nie mogło dojść do spotkania Jezusa z diabłem, ponieważ diabeł nie istnieje. Motyw kuszenia na pustyni przemienia się więc w jakiś dziwny spór z samym sobą, z własnym ciałem.

W przekładzie synodalnym początek tej historii brzmi: „I przebywał na pustyni przez czterdzieści dni kuszony przez szatana, i były z Nim zwierzęta, a aniołowie Mu służyli”. U Tołstoja: „I przebywał Jezus na pustyni przez czterdzieści dni, nic nie jadł i wychudł”.

Dalej, choć Tołstoj tak bardzo starał się pominąć diabła, musiał jednak o nim wspomnieć, używając tylko bardziej wieloznacznego określenia „kusiciel”. Nie da się przecież powiedzieć: „Głos ciała postawił go na szczycie świątyni”. U Tołstoja: „Kusiciel zaprowadził Chrystusa do Jerozolimy, postawił na szczycie świątyni i powiedział: jeśli jesteś synem Bożym, rzuć się w dół”. W rzeczywistości jednak, jak wyjaśnia autor w przypisach, był to „głos ciała”:

Najpierw głos ciała rozumuje i mówi: gdybyś był synem Boga i duchem, nie głodowałbyś, a gdybyś poczuł głód, mógłbyś aktem swojej woli przemienić kamienie w chleb. A jeśli głodujesz i nie potrafisz z kamieni zrobić chleba, to nie jesteś synem Boga ani duchem. Ale twierdzisz, że jesteś synem Boga w tym sensie, że pokładasz w Nim nadzieję. To też nieprawda, bo gdybyś liczył na Boga tak jak syn na ojca, to nie cierpiałbyś teraz głodu, ale po prostu zdał się na moc Bożą, i nie strzegł swego życia, a przecież z dachu się nie rzucisz...

Jak się w tym wszystkim połapać?

Kuszenie Jezusa przez diabła, chociaż, jak trafnie stwierdza Tołstoj, diabeł w Ewangelii nie ma zewnętrznych cech, wygląda konkretnie i wiarygodnie, jak rozmowa Syna Bożego z Bożym stworzeniem, ale upadłym i dlatego pragnącym upadku Chrystusa. Tymczasem rozmowa „ducha” Chrystusa z „głosem ciała” w ogóle na nic nie wygląda, choć towarzyszą jej również halucynacje w rodzaju przeniesienia się do Jerozolimy na szczyt świątyni. Pozostaje przypuszczenie, że to halucynacje „wynędzniałego” człowieka, co już całkiem zakrawa na absurd.

Od kuszenia na pustyni zaczyna się poważne odchylenie w podejściu Tołstoja do historii opowiedzianej w Ewangelii. Z punktu widzenia Cerkwi Chrystus na pustyni odniósł zwycięstwo nad diabłem, dowodząc, że naprawdę jest Synem Bożym. Z punktu widzenia Tołstoja Chrystus nikogo nie zwyciężył. Człowiek nie jest w stanie zdławić w sobie „głosu ciała”. W przypisach Tołstoj wyjaśnia:

Nie ma zwycięstwa ani jednej, ani drugiej strony, jest tylko wyrażenie dwóch przeciwstawnych postaw życiowych. Jasno wyrażona jest zarówno ta, którą Jezus odrzuca, jak i ta, którą wybrał. W każdej poważnej rozmowie o sensie życia, o religii, w każdym przypadku walki wewnętrznej, jaką toczy człowiek, powtarzają się wszystkie te same rozważania, co w dialogu diabła z Jezusem, czyli głosu ciała z głosem ducha.

To, co nazywamy „materializmem”, jest wyłącznie naśladowaniem całego wywodu diabła; to, co nazywamy „ascetyzmem”, jest tylko naśladowaniem pierwszej odpowiedzi Chrystusa, że nie samym chlebem człowiek żyje.

Wywód Tołstoja zarówno zaprzecza cerkiewnemu rozumieniu Ewangelii, jak i zadaje kłam twierdzeniu, jakoby autor ten napisał jakąś „materialistyczną” Ewangelię, Ewangelię bez Boga. Pisarz kategorycznie odrzuca „materializm” i buduje o wiele sztywniejszą linię pionową „Bóg – człowiek”.

Inna sprawa, że nawet Chrystus nie jest u niego Bogiem, lecz ascetą, który na pustyni dokonał osobistego wyboru między „głosem ducha” a „głosem ciała”. Ale przy takiej „pozycji startowej” cała dalsza opowieść zaczyna, jak przy zupełnie innej okazji wyraził się Leskow, „iść swoją pokrętną drogą”. Tołstoj znajduje się w beznadziejnej sytuacji: powinien wyjaśniać czytelnikom (a przede wszystkim sobie), dlaczego asceta robi to, czego zrobić nie może, i mówi coś, czego nie powinien powiedzieć.

Być może Chrystus w wersji Tołstoja byłby przepiękny jako człowiek – silny mimo niefortunnych okoliczności swojego „wstydliwego” pochodzenia, zdolny do wysokich wzlotów ducha, pełen miłości do ludzi. Ale po co czyni te wszystkie cuda w rodzaju uzdrawiania opętanych czy wskrzeszenia Łazarza? Po co każe uczniom jeść chleb i pić wino na swoją „pamiątkę”, nazywając je do tego swoim „ciałem i krwią”?

Z cudami Tołstoj rozprawia się bezceremonialnie: wykreśla je z Ewangelii, uznając wszystkie te miejsca za „niepotrzebne” (nienużnyje – jego ulubione słowo). Ale co zrobić z Ostatnią Wieczerzą? Nie można przecież przedstawić ascety, który nakazuje uczniom jeść jego ciało i pić krew, nawet symbolicznie, nawet na jego „pamiątkę”! I tutaj Tołstoj za pomocą nader skomplikowanych pojęciowych kombinacji, które oczywiście uznaje za „proste i zrozumiałe”, dochodzi do wniosku, że Chrystus robi to po to, żeby z miłością nakarmić chlebem i napoić winem zdrajcę Judasza, nie oddzielając go od pozostałych uczniów, ale podkreślić przy tym, że to właśnie Judasz, dokonując zdrady, będzie jadł jego ciało i pił krew. Trudno powiedzieć, czego tu więcej – bluźnierstwa czy absurdu? Cały sens Eucharystii zostaje przeinaczony. Wychodzi na to, że przez dwa tysiące lat chrześcijanie dokonywali i nadal dokonują symbolicznego aktu zdrady Chrystusa.

Rozumie się samo przez się, że Tołstoj doprowadza przekład Ewangelii do śmierci Chrystusa na krzyżu i na tym kończy.

Wszystkie objawienia się Chrystusa uczniom i ludowi po Zmartwychwstaniu, wszystkie słowa, jakie wypowiedział, nie mają dla Tołstoja żadnego znaczenia, bo z jego punktu widzenia po prostu nie mogło do tego dojść. Ciało nie zmartwychwstaje. Nie ma sensu z tym dyskutować, ale stawka jest bardzo wysoka, jako że chodzi nie o niuanse wiary, ale o drogę do zbawienia człowieka.

Tołstoj wybiera drogę silnego człowieka, który wierzy we własny rozum i nie chce zajmować się tym, co leży poza jego granicami. I nie tylko nie chce się tym zajmować, ale także – włączać tego w swoje rozumienie życia. Trzeba przyznać, że dokonując takiego wyboru, jest przerażająco logiczny i przekonujący. Nieprzypadkowo jego nauka podbiła umysły i serca wielu współczesnych, w tym nawet niektórych kapłanów. Nie sposób jednak nie przyznać, że w stosunku do Chrystusa metoda ta nie zdaje egzaminu. Choćby Tołstoj nie wiadomo jak starał się nas przekonać, że na Golgotę idzie z krzyżem człowiek, co prawda niezwyczajny, ale tylko człowiek, że na krzyżu cierpi nie Pan, ale półsierota imieniem Jezus – nie tylko wyobraźnia, ale i zdrowy rozsądek nie pozwalają się z tym pogodzić.

Poruszająca scena w ogrodzie Getsemani, gdy Chrystus, zadrżawszy w swojej ludzkiej naturze, prosi Ojca niebieskiego, żeby oddalił od niego „ten kielich”, ocalił Go, Syna Boga, od człowieczych cierpień, znów zmienia się pod piórem Tołstoja w „walkę z pokusami”, jak na pustyni. I zupełnie nie da się zrozumieć, skąd wziął się u tego ascety taki głęboki fatalizm, że zamiast ćwiczyć się gdzieś w „walce z pokusami”, dobrowolnie skazuje się na mękę na krzyżu. Dlaczego ten „niesprzeciwiający się złu siłą” najpierw każe uczniom się uzbroić, a potem opuścić miecze (u Tołstoja noże)? Dlaczego jego rozmowa z Piłatem pełna jest takiego napięcia? Co rzymskiemu namiestnikowi do żydowskiego ascety? Dlaczego namiestnik wciąż upiera się przy tym, żeby jego lud puścił więźnia wolno?

Całkowicie niewiarygodna wydaje się scena na krzyżu. U Tołstoja Jezus Chrystus odpowiada łotrowi, który prosi Go o zmiłowanie nie tutaj, lecz w Królestwie Bożym („Wspomnij na mnie, gdy wejdziesz do Królestwa swego”): „Zaprawdę powiadasz, teraz [wyróżnienie moje – przyp. aut.] jesteś ze Mną w raju” (zamiast: „Zaprawdę powiadam ci, dziś będziesz ze Mną w raju”). Człowiek, który w mękach wije się na krzyżu i życia na tym świecie niewiele mu już zostało, chwytając się w rozpaczy ostatniej nadziei, prosi o zmiłowanie tam. Na co Chrystus odpowiada: wszystko w porządku, nie denerwuj się, słusznie mówisz, jesteśmy już razem w raju.

Czyżby Tołstoj nie wyczuwał tej rażącej sprzeczności między prośbą a odpowiedzią? Z pewnością wyczuwał. W każdym razie podczas pracy nad przekładem Ewangelii nieustannie napotykał, by tak rzec, opór materii.

We wspomnieniach nauczyciela Iwana Iwakina, z którym Tołstoj konsultował się jako z filologiem, ukazany jest proces pracy pisarza.

Od początku wydało mi się, że Lew Nikołajewicz, przystępując do tłumaczenia Ewangelii, miał już sprecyzowane poglądy. [...] Naukowy filologiczny punkt widzenia, o ile nie był mu całkiem obcy, to w każdym razie pozostawał na drugim, a nawet na trzecim planie. [...] Historyczny, cudowny, legendarny aspekt Ewangelii całkiem, jak wiadomo, odsuwał, uważał za nieważny i niepotrzebny.

– Po co komu informacja o tym, że Chrystus wychodził na dwór? – mówił. – Co mnie obchodzi, że zmartwychwstał? Zmartwychwstał i Bóg z nim! Dla mnie istotne jest, co mam robić, jak żyć!

Bardzo nie lubił Renana i chyba też Straussa, ponieważ zwracali uwagę na faktografię w Nowym Testamencie. Szczególnie Renana nie znosił za to, że z Żywota Jezusa zalatywało jak gdyby paryskim bulwarem, że autor nazywał Chrysusa charmant docteur[43], i za to, że „w jego tłumaczeniach Ewangelii wszystko jest takie gładkie, nie da się uwierzyć, że tak samo brzmi oryginał”. Interesowała go tylko strona moralna, etyczna. [...] Bywało, że przybiegał do mnie z greckim tekstem Ewangelii i prosił o przetłumaczenie jakiegoś fragmentu. Tłumaczyłem, i przeważnie zgadzało się to z oficjalnym przekładem cerkiewnym. „A czy nie można temu fragmentowi nadać takiego a takiego sensu?” – pytał, mówiąc, że bardzo by chciał, żeby tak było. [...] Wertowałem słowniki, zasięgałem informacji, żeby tylko dogodzić niezrównanemu Lwu Nikołajewiczowi. [...] Jakże się cieszył, jeśli coś się powiedziało na temat jego pracy, zwłaszcza jeśli się z nim nie zgadzałeś (przypisywał to temu, że nieświadomie przesiąkłem wpływami Cerkwi)! Cały zamieniał się w słuch, wprost wpijał się w rozmówcę. [...] Inaczej bywało, jeśli ktoś w sposób zasadniczy podawał w wątpliwość jego poglądy – wtedy nie obchodziło się bez krzyku, a najgłośniej krzyczał Lew Nikołajewicz.

Na podstawie tych wspomnień można sobie świetnie wyobrazić, w jaki sposób Tołstoj pracował nad tłumaczeniem Ewangelii. Przykro stwierdzić, ale wygląda to na metodę początkującego filologa lub historyka, który nie traktuje źródeł jak materiału do pracy badawczej, lecz szuka w nich argumentów potwierdzających jego koncepcje.

Tołstoj zresztą nie ukrywał, że jego zainteresowanie Ewangelią nie ma charakteru akademickiego. W przedmowie do Krótkiego wyjaśnienia Ewangelii stwierdził:

Szukałem odpowiedzi na pytanie dotyczące życia, a nie teologii i historii, dlatego było mi wszystko jedno, czy Jezus Chrystus jest Bogiem, czy też nie, i od kogo pochodzi duch święty itp. Nieważna też i niepotrzebna była mi wiedza o tym, kto i kiedy spisał którą Ewangelię i którą przypowieść można przypisać Chrystusowi, a której nie można. Ważne dla mnie było to światło, które od 1800 lat przyświeca ludzkości, w tym mnie. Było mi obojętne, jak nazwać źródło tego światła, co się na nie składa i kto je zapalił.

Zasłona Mai

Od wielu współczesnych sobie pisarzy, którzy nie popadli w konflikt z Cerkwią, Tołstoj różnił się tym, że tamci nie mieli podstawy do takiego konfliktu. Po prostu nie mieli o co z Cerkwią się sprzeczać.

Ciotka pisarza, Aleksandra Tołstoj, pisze w swoich wspomnieniach o rozmowie z Turgieniewem, która odbyła się rok przed jego śmiercią:

Mowa była oczywiście i o L.T. Zaczęły się wtedy ukazywać jego tak zwane prace teologiczne. Turgieniew bardzo się na nie oburzał. Był niepocieszony, że L.T. porzucił literaturę pour écrire de pareilles billevesées[44], jak się wyraził.

Poruszyliśmy temat Ewangelii. Turgieniew odniósł się do niej z jakimś nieprzyjemnym lekceważeniem, dając do zrozumienia, że słabo ją zna.

– Vous n’allez pas m’assurer pourtant que vous n’avez jamais l’Evangile?[45] – zapytałam.

– Oh, non, il m’est arrivé de lire – je dirai même que st. Luc et st. Mathieu sont assez intéressants; quant à st. Jean – cela ne vaut pas la peine d’en parler[46].

– Helas! – odpowiedziałam ze smutkiem. – Vous ne serez donc jamais que le plus aimable de païens![47]

Nie sposób wyobrazić sobie Tołstoja biorącego udział w takiej „światowej konwersacji”!

A co jest w tym wszystkim ciekawe?

Turgieniew nie tylko wyśmiewał poglądy religijne i prace teologiczne Tołstoja. Budziły w nim „oburzenie”, co wynikało przede wszystkim z tego, że Tołstoj przez religię odszedł od literatury. Na łożu śmierci w Bougival Turgieniew napisał do Tołstoja list, w którym błaga go, by wrócił do literatury: „Przecież ten dar ma pan stąd, skąd wszystko inne. Jakże byłbym szczęśliwy, gdybym mógł pomyśleć, że moja prośba na pana wpłynie!”. Ale „oburzenia” Turgieniewa nie da się wytłumaczyć wyłącznie troską o literaturę.

Przełom duchowy Tołstoja wzburzył bardzo różnych ludzi, dalekich od wiary w cerkiewnym wydaniu. Można mimo woli odnieść wrażenie, że w jego poglądach dostrzegli oni wyzwanie naruszające ich pokój ducha, ich rozumienie życia.

Jednym z dobitnych przykładów, które to potwierdzają, jest poeta Afanasij Fet.

Nie do nas należy omawianie złożonego światopoglądu tego wielkiego poety i filozofa, który jako pierwszy przetłumaczył na rosyjski Świat jako wolę i wyobrażenie Schopenhauera, tym bardziej że jego światopogląd nie został do tej pory rzetelnie zbadany. Nie ulega jednak wątpliwości, że kościelne chrześcijaństwo, w tym prawosławie, nie miało dla niego żadnej wartości, chyba że jako sposób na okiełznanie prostego ludu. W jednym z listów do Tołstoja nazywa chrześcijaństwo po prostu „znaną nauką”, dodając, że dla siebie osobiście nie widzi w niej żadnego pożytku: „Co mam robić? Jeśli zgodnie z nauką Chrystusa trzeba dobrowolnie sprzedać swój majątek i rozdać darmozjadom, to poczekam, aż zrobią to inni, a jeśli okaże się, że wyjdzie to na dobre – nie pozostanę w tyle”. W liście do Strachowa, z którym zawsze był bardziej szczery niż z Tołstojem, stwierdzi: „Dobry Bóg takiego wewnętrznie sprzecznego paskudztwa nie stworzy, a co za tym idzie, z żydowskim wytworem nie ma związku”.

Zdawałoby się, że przy takim stosunku Feta do Pisma Świętego religijne poglądy Tołstoja nie powinny go poważnie niepokoić. Tymczasem lwia część jego korespondencji ze Strachowem to złośliwa i nieprzyjemna krytyka Tołstojowskiej wiary, w której Fet czuje zagrożenie dla swojego rozumienia życia.

Co to za ascetyzm, żeby rok w rok płodzić dzieci i wylegiwać się do południa? Co to za opieka nad pracą, polegająca na jakimś rozklejaniu się nad sobą?

Ktoś, kto całkiem neguje życie, nie może, nie trafiając do domu wariatów, ani wychować dzieci, ani prezentować żadnych myśli zmieniających życie na lepsze – z wyjątkiem samobójstwa. A w tym przerażającym chaosie żyje taki umysł, jak Lew Nikołajewicz, który z jednej strony coś tam subtelnie i skomplikowanie głosi, by zbawić ludzki oraz własny ród, gatunek żyjący na tym świecie – i kręci sobie sznur na szyję. Są rzeczy tak niepojęte, że przyroda dostaje spazmów i z bólem odmawia ich zrozumienia. Taki spazm czuję w gardle.

Ta wiara wynika moim zdaniem z niezdolności do praktycznych działań, z pychy.

Ciekawe, że obrazy i zwroty, jakich używa Fet, krytykując Tołstoja, zbieżne są z obelgami fanatyków, piszących do niego listy po odłączeniu od Cerkwi. Główne motywy to „pycha” i „powróz na szyję”, który radzili Tołstojowi nałożyć, żeby nie gorszył prawosławnego narodu. Jednym zaś z głównych zarzutów było to, że Tołstoj, zalecający skromne życie, mieszka w majątku i śpi do południa.

Nie można przypuścić, żeby Feta poważnie uraził stosunek Tołstoja do Cerkwi. Raczej na odwrót, uważał on, że Tołstoj traktuje ją zbyt poważnie. Kiedyś powiedział w obecności Sofii Andriejewny: „Lew Nikołajewicz chce razem z Czertkowem namalować takie obrazki, żeby lud przestał wierzyć w cuda. Po co odbierać ludowi szczęście wiary w tak miłe jego sercu misterium – że pod postacią chleba i wina spożył swojego boga i dostąpił zbawienia? To tak, jakby bosy chłop wszedł z łojówką do ciemnej jaskini i szukał drogi, a ktoś zgasiłby mu ten ogarek i kazał smarować łojem buty – a on jest przecież bosy!”. Najstarszy syn Tołstoja, Siergiej Lwowicz, słusznie komentuje te słowa jako „bardzo typowe dla Feta. Dowcipne, ale czuje się w nich i sceptycyzm, i pogardę dla ludu”.

Szkopuł w tym, że po Wojnie i pokoju oraz Annie Kareninie Fet widział w Tołstoju mędrca, który dotknął sedna stosunków międzyludzkich. I nagle ten mędrzec zaczyna prowadzić jakiś zaciekły spór z Cerkwią, próbując odrodzić prawidłowe rozumienie chrześcijaństwa. Po pierwsze, z punktu widzenia Feta jest to walka z wiatrakami. Po drugie, jego zdaniem wiatraki te są niezbędne dla oszukiwania ludu czy też, jeśliby się wyrażać wzniosłym językiem jego ulubionego Schopenhauera, jako zasłona Mai, iluzja dla prostaczków. Fet widzi poważne zagrożenie w tym, że Tołstoj, zburzywszy wiatraki, naruszy naturalny „porządek” życia.

Trudno stwierdzić, czego tu więcej: zdrowego rozsądku czy logiki Wielkiego Inkwizytora.

Dwaj bracia

Jeszcze bardziej złożoną kwestią jest stosunek Siergieja Nikołajewicza do poglądów religijnych młodszego brata. I Siergieja wzburzyła przemiana, jaka zaszła w Lwie. Nazwał ją „obłędem”. Bez skrępowania dawał wyraz niechęci do tego, co Lew pisał od początku lat osiemdziesiątych, i potrafił to zrobić dowcipnie. Syn Lwa Tołstoja Ilja Lwowicz wspominał:

Kiedyś [Lew – przyp. aut.] dał mu [Siergiejowi – przyp. aut.] jeden ze swoich traktatów filozoficznych z prośbą, żeby go przeczytał i powiedział, co o tym sądzi. Wujek Sierioża sumiennie przeczytał całą książkę, a zwracając ją, powiedział:

– Pamiętasz, Lowoczka, jak jeździliśmy rozstawnymi końmi? Jesień, błoto zmarznięte w grudy, siedzisz w tarantasie na twardych drążkach, rzuca tobą to o oparcie, to o boki, siedzenie spod ciebie wyskakuje, sił już nie masz – aż tu nagle wyjeżdżasz na równą drogę i podstawiają ci wspaniałą wiedeńską karetę zaprzężoną w cztery świetne konie. Czytając twoje dzieło, tylko w jednym miejscu poczułem, że przesiadłem się do karety. Przy stroniczce z Hercena, którą cytujesz. Cała twoja reszta to grudy i tarantas.

To samo o nowych utworach Tołstoja mówił Aleksandrze Tołstoj Iwan Turgieniew: „Styl przypomina błoto nie do przebycia”. Aleksandra Andriejewna zgodziła się z tym określeniem. Nawet najbliższym osobom z otoczenia Tołstoja nie przychodziło do głowy, że ten styl jest naturalnym rezultatem mozolnego poszukiwania prawdy i że autor Anny Kareniny nie uważał już, by zadaniem pisarza było dogadzanie gustowi czytelnika.

Tołstoja otaczali jednak mądrzy ludzie, którzy stopniowo zaczynali rozumieć, że w tych poszukiwaniach tkwi głęboka prawda, ale taka, z którą bardzo trudno się pogodzić. Z trudem przychodziło to zwłaszcza tym, którzy nie znajdując prawdy w Cerkwi, nie próbowali szukać jej nigdzie indziej, chociaż czuli, że istnieje.

Do takich ludzi należał Siergiej Nikołajewicz Tołstoj, obdarzony zjadliwym dowcipem. W 1894 roku pisał do Lwa:

Nie mając co czytać, wziąłem się za Dostojewskiego. Strasznie dużo z tego, co napisał, nie musiałoby chyba powstać, większość stworzonych przez niego postaci, najwyraźniej bardzo mu drogich, budzi we mnie wstręt. Talent oczywiście ma, ale widać, że wiele pisał, żeby zapełnić stronice, dla pieniędzy. To chyba od niego poszło powiedzenie: „Dzień dobry – wysmarkała się”. Jemu zapewne wyrwało się niechcący, a różni boborykinowie[48] to podchwycili.

Siergiej Nikołajewicz nie znalazł szczęścia w życiu rodzinnym, padł ofiarą wrodzonej przyzwoitości. Za młodu, zachwycony śpiewami Cyganów, wykupił z taboru piękną śpiewaczkę Maszę Szyszkinę. Cyganki zaliczały się wówczas do kobiet cnotliwych, nie można było z nimi żyć „ot tak”. Zostawszy konkubiną Siergieja Nikołajewicza, Maria Michajłowna urodziła mu syna i trzy córki. Po osiemnastu latach wspólnego pożycia Siergiej zakochał się jednak z wzajemnością w młodszej siostrze Sofii Andriejewny, Tatianie Bers. Należało zatem rozstać się z Cyganką (zapewniwszy byt jej oraz nieślubnym dzieciom) i ożenić się z Tanią. Tymczasem Siergiej Nikołajewicz, jako człowiek przyzwoity, wziął ślub z Maszą. Tatiana tak bardzo to przeżyła, że próbowała się otruć. Do końca swych dni, a zmarł w 1904 roku, w wieku siedemdziesięciu ośmiu lat, Siergiej Nikołajewicz Tołstoj żył jak pustelnik w swoim Pirogowie, choć w młodości odznaczał się urodą, był człowiekiem światowym i mógł zrobić świetną karierę. Z karierą nie dał się jednak pogodzić nader niezależny charakter, a przede wszystkim niechęć do wyrzekania się własnej woli i zachcianek (tylko w przypadku Maszy postąpił wbrew swoim pragnieniom, i to być może złamało mu życie). Sądząc z opinii ulubionego bratanka, najstarszego syna Lwa Tołstoja, „stryjek Sierioża” był kiepskim gospodarzem. Choć przy podziale spadku między rodzeństwo dostał mu się najlepszy z majątków, Pirogowo w guberni tulskiej, z żyznymi czarnoziemami i wspaniałą stadniną, ledwo wiązał koniec z końcem. Mimo to żartował z gospodarowania Lwa:

– Żyjecie za pieniądze z honorariów waszego ojca. A ja muszę liczyć każdą kopiejkę. Przypuśćmy, że oficjalista okradnie waszego ojca z tysiąca rubli, a ten go opisze i weźmie za to dwa tysiące. No i zarobi tysiąc.

Jego żona była głęboko wierząca i praktykująca. Stosunek Siergieja Nikołajewicza do religii, a zwłaszcza prawosławia, niełatwo określić. Siergiej Lwowicz twierdził, że stryjek „przez całe życie odnosił się obojętnie do prawosławia”. Jednocześnie był skrajnym konserwatystą. Prenumerował wyłącznie „Moskowskije wiedomosti” (które w 1892 roku zorganizowały nagonkę na Lwa Tołstoja), a później „Nowoje wriemia”, wydawane przez Aleksieja Suworina. Jego arystokratyczny konserwatyzm nie był wolny od podejrzliwego stosunku do Żydów. W jednym z listów do Lwa Tołstoja, który przyjaźnił się z liberalnym prawnikiem i działaczem społecznym Anatolijem Konim, Siergiej Nikołajewicz, nawiązując do wyboru brata na członka honorowego Akademii Nauk (wydział języka i literatury rosyjskiej), pisał z drwiną: „Z jakąż radością dowiedziałem się, że Koni jest Żydem. Masz dobre towarzystwo w tej Akademii”.

Równocześnie ogarnęła go wściekłość, kiedy konsystorz wszczął śledztwo w sprawie jego prawosławnych korzeni i uczestnictwa w praktykach religijnych. Pisał do brata:

Osiem razy byli u nas różni popi, w tym wasz, koczakowski, w ośmiu różnych sprawach. Osiem razy zbierali zeznania o tym, czy przyjmuję komunię świętą, czy byłem sądzony itp., kim byli rodzice chrzestni, kto stał przy chrzcielnicy. Za ósmym, ostatnim razem pomocnik biskupa za pośrednictwem kapłana z Pirogowa spisywał zeznanie, dlaczego, jak wiadomo archijerejowi, od dwudziestu lat nie byłem u komunii.

Do religijnych poszukiwań Lwa odnosił się z początku nadzwyczaj wrogo. W odróżnieniu od siostry Marii, która już jako mniszka co roku przyjeżdżała na lato do Jasnej Polany, Siergiej Nikołajewicz nieczęsto tam gościł, a w późniejszych latach w ogóle nie bywał.

Ciekawe, że córki Siergieja Nikołajewicza – Wiera, Waria i Masza – którym ojciec kazał mówić ze sobą po francusku, zostały wyznawczyniami nauk Lwa Tołstoja, czyli mówiąc po prostu, tołstojówkami. Nie przyniosło im to szczęścia w życiu osobistym, a ojcu przysporzyło niemało problemów i trosk. Jedyny syn, Grisza, nienawidził go i aż do śmierci terroryzował, domagając się pieniędzy. Stosunki Siergieja Nikołajewicza z chłopami też źle się układały. Traktował ich z góry, po pańsku. Być może dlatego chłopi podczas rewolucji spalili jego dom w Pirogowie, oszczędzili natomiast (co znamienne) drugi kamienny dom, należący do siostry Siergieja Marii Nikołajewny, która miała w Pirogowie swoją część ziemi. Trudno stwierdzić, czy powodem był rzeczywiście stosunek do poddanych, ale fakt pozostaje faktem.

Siergiej Nikołajewicz, nie będąc człowiekiem religijnym, okropnie bał się śmierci, z czym zresztą nigdy się nie krył. W listach do brata dość często wspomina o tym strachu, nie uznając przy tym żadnego pocieszenia natury religijnej. W maju 1896 roku napisał:

Wiele przemyślałem, ale niczego dobrego nie wymyśliłem. Śmierć to śmierć, a co robić – nie wiadomo. Były sierżant Kozłow, ten, co sądził się z pirogowskimi chłopami, których do ciebie wysłałem, wstąpił do Afońskiego monasteru i pisze stamtąd: „Jeszcze nie oblekli mnie [w mnisie szaty – przyp. tłum.], ale nogi już mi spuchły od stania”. Wymyślił tak sobie i zapewne jest bardziej lub mniej spokojny, ale to nie dla mnie. Wszystkich kochać też nie potrafię, choć się staram.

W dzieciństwie i młodości Siergiej Nikołajewicz uwielbiał młodszego brata, a w latach dojrzałych był z niego dumny jako z pisarza. Jego stosunek do tołstoizmu nie był taki prostolinijny. Prawdopodobnie pod wpływem brata zwolnił służących. W jego rodzinie przyjął się zwyczaj, że domownicy sami podawali do stołu i sprzątali po posiłku. Tymczasem w samej Jasnej Polanie było dwadzieścia osób służby.

Najmłodsza córka Siergieja Nikołajewicza, Maria Siergiejewna Bibikowa, wspominała, że postawa ojca wobec duchowych poszukiwań brata nie ograniczała się do drwin, które były raczej metodą samoobrony przed zbyt kategorycznymi, a przez to budzącymi lęk poglądami Tołstoja.

Po jednej z wizyt Lwa Nikołajewicza w 1887 roku, kiedy długo rozmawiał z ojcem o wegetarianizmie, ojciec powiedział przy obiedzie: „Lowoczka nie pozwoli nam teraz jeść mięsa. Pewnie ma rację”. Zaraz po tym ojciec opowiedział nam, jak zasiedziawszy się kiedyś wieczorem przy kominku, wspomniał polowanie [Siergiej Nikołajewicz był zapalonym myśliwym – przyp. aut.] i teraz jest świadom, że to okrutna i niepotrzebna zabawa.

Kiedy owej nocy położył się spać, długo nie mógł usnąć. Wciąż nawiedzały go koszmary, w półśnie widział zwierzęta, które zabił. Mówił, że jeśli dałoby się je ożywić, stworzyłyby ogromne stado. Okropnie się czuł z powodu cierpień, jakich przysporzył tym wszystkim istotom, a niepotrzebny, okrutny zapał przejawiający się podczas nagonki wydał mu się wstrętny. Lektura dzieł Lwa Nikołajewicza, jego nowe poglądy bardzo ojca poruszały. Będąc niesłychanie uczciwym, prawym człowiekiem, coraz bardziej zgadzał się w ostatnich latach z Lwem Nikołajewiczem, coraz bardziej cierpiał z powodu nieprawidłowości swojego życia w przeszłości i obecnie, ale żeby mieć prawo do spokoju, starał się znaleźć usprawiedliwienie, nadal toczył spory i nie chciał wyrzec się swoich wcześniejszych poglądów.

Siergiej, tak jak młodszy brat, był formalnie wychowany zgodnie z naukami Cerkwi prawosławnej, w którą nigdy szczerze nie wierzył. Lew Tołstoj, odchodząc od Cerkwi, znalazł w sobie siłę, by szukać prawdy gdzie indziej. Siergiejowi Nikołajewiczowi nie starczyło na to ani sił, ani talentu. Dlatego, jak pisze jego córka, „najłatwiej było mu porzucić związki z Cerkwią, ale wierzył w Boga, w wyższą rozumną siłę; to również było dla niego niejasne, niepojęte, przysparzało cierpień, często mawiał, że o wiele lżej i spokojniej się żyło, kiedy wierzył w Cerkiew”.

Bracia Lew i Siergiej Tołstojowie podczas ostatniej wizyty Siergieja Nikołajewicza w Jasnej Polanie. Zdjęcie zrobione przez córkę Lwa Tołstoja, Marię Lwowną Oboleńską, 1902.

Możliwe, że Siergiej Tołstoj całkiem odszedł od prawosławia pod wpływem poglądów młodszego brata. Ale nie udało mu się przyjąć rozumienia życia brata silniejszego pod względem duchowym. „Często powtarzał: «Ależ ten Lowoczka jest śmiały, że odrzuca prawosławie». Jeśli jednak nie liczyć obrzędów cerkiewnych, w których ojciec całkiem przestał uczestniczyć, we wszystkich innych kwestiach był chwiejny i nie stosował się w życiu do wymogów Lwa Nikołajewicza”.

Kiedy na początku 1902 roku przebywający na Krymie Lew Tołstoj był bliski śmierci, Siergiej Nikołajewicz wybierał się do niego, ale w końcu nie pojechał, bo sam poważnie chorował. Niemniej Lew w telegramie do starszego brata pisał, że „czuje jego miłość”.

Pamiętne spotkanie braci Tołstojów odbyło się we wrześniu 1902 roku, kiedy starszy brat miał siedemdziesiąt sześć lat, a młodszy siedemdziesiąt cztery. Zachowała się fotografia, na której Lew i Siergiej siedzą w gabinecie pisarza w Jasnej Polanie – dwaj starcy, tak zewnętrznie do siebie podobni, ale pod względem konstrukcji duchowej tak różni. Wizyta Siergieja u Lwa, która bez wątpienia obu braci uradowała, ukazała jednak głęboką różnicę w ich stylu życia i bilansie ich życiowej drogi. Po powrocie do Pirogowa Siergiej Nikołajewicz pisał:

Dawno nic nie sprawiło mi takiej przyjemności, jak pobyt w Jasnej, ale myślałem też o tym, czy mimo woli nie powiedziałem albo nie zrobiłem czegoś dla was niemiłego, co łatwo mogło się zdarzyć, odwykłem bowiem od ludzi, nawet najbliższych, i był to mój pierwszy od ponad trzech lat wyjazd z Pirogowa, a u was spotkałem i węgierskich kryminalistów, i żydowskich bankierów, i Buturlina, i Abrikosowów, którzy przyjechali od Czertkowa. Bardzo to wszystko było ciekawe, ale niełatwe dla zdziczałego człowieka. Po powrocie do domu uświadomiłem sobie, że nie porozmawiałem z tobą o wielu sprawach, o których chciałem pomówić, ale tyle tego było, że ze wszystkim bym nie zdążył. Bóg jeden wie, kiedy teraz znów się spotkamy.

Zobaczyli się po raz ostatni tuż przed śmiercią Siergieja Nikołajewicza w sierpniu 1904 roku. Starszy brat umierał w cierpieniach na raka twarzy. Lew Tołstoj przyjechał do Pirogowa i spędził tam kilka dni. Znamienne, że to właśnie Lew i Masza, najmłodsi i najbardziej religijni z rodzeństwa Tołstojów (choć bardzo odmienna była to religijność), byli przy swoich trzech braciach – Mitii, Nikołaju i Siergieju – w ostatnich dniach, a nawet minutach ich życia. Lew odwiedził Dmitrija w Orle niedługo przed śmiercią. Razem z Marią towarzyszył w Hyères Nikołajowi w jego ostatnich chwilach. Byli też w Pirogowie.

Czy można uznać za przypadek, że to właśnie Lew Tołstoj, który tak zaciekle walczył z Cerkwią i został ekskomunikowany, ale się nie poddał, okazał się pośrednikiem między umierającym niepraktykującym bratem a prawosławnym księdzem? Pięknie o tym pisał Siergiej Lwowicz Tołstoj:

Kilka dni przed jego śmiercią, kiedy było już wiadomo, że umiera, przyjechał do niego mój ojciec i spędził dziesięć dni w Pirogowie. Jeszcze przed jego przyjazdem Maria Michajłowna i przebywająca w Pirogowie jego siostra mniszka Maria Nikołajewna marzyły, żeby Siergiej Nikołajewicz przyjął komunię, ale nie mogły się zdecydować, żeby mu o tym powiedzieć. Powiedziały o swoim życzeniu Lwu Nikołajewiczowi, kiedy zjawił się w Pirogowie. Ten wprost przekazał Siergiejowi Nikołajewiczowi prośbę żony i siostry, a Siergiej Nikołajewicz usłuchał i przyjął komunię. Dlaczego ją przyjął? To już jego tajemnica.

W historii życia i śmierci Siergieja Tołstoja odbiło się jak w kropli wody straszliwe pytanie, które postawił Lew Tołstoj, ale nie zdołał na nie odpowiedzieć. Jeśli ktoś nie wierzy w Cerkiew, ale wierzy w Boga, to jak żyć? Tołstoj odpowiadał stanowczo i zdecydowanie: „Rób, co należy, i niech będzie, co ma być”. To znaczy: wypełniaj przykazania Chrystusa, czyń dobro, kochaj bliźniego swego jak siebie samego i nie myśl o życiu pozagrobowym, którego nikt nie widział.

Ale postępowanie w myśl przykazań Chrystusa to wielki moralny wyczyn, którego do końca nie mógł dokonać nawet Lew Tołstoj. Co ma więc zrobić słaby człowiek pozbawiony oparcia, jakie daje Kościół?

Ginąć w swojej słabości?

Bezsilność Lwa

W Jasnopolanskich zapiskach [Zapiskach jasnopolańskich] doktora Makowickiego znajdują się notatki z 1910 roku, ostatniego roku życia Tołstoja. Jest w nich mowa o tym, jak do Jasnej Polany pielgrzymowali nieszczęśliwi ludzie, pokrzywdzeni przez los.

7 kwietnia 1910 roku: „Przyjechała młoda nauczycielka. L.N. [...] zapytał ją, co zamierza robić. «Otworzyć własną szkołę. Mam gotowy program». Krótko mówiąc: chce ukończyć własną edukację, no i potrzebuje pieniędzy, «żeby przynieść pożytek ludowi». L.N. powiedział, że nie tego jej potrzeba. Poprosiła o pieniądze na podróż. Odmówił”.

12 czerwca 1910 roku: „Rano L.N. poszedł do panien – tej z Czernihowa, która przyjechała z prośbą, żeby załatwiono jej jakąś posadę, i drugiej, która przywiozła rękopisy swoich opowiadań o prawdziwych zdarzeniach – na przykład o kalece. Sama jest nieszczęśliwa, brak jej silnej woli, choruje. Chce żyć, wykonując pracę potrzebną w chrześcijańskim sensie... Druga – kulawa, z guberni orenburskiej, z pytaniami o życie. Obie tworzą”.

Te i inne podobne zapiski sprawiają smutne wrażenie, jakby wielki pisarz oszukał tych wszystkich ludzi. A oni pokładali w nim takie nadzieje, tak w niego wierzyli! Przyjechali z daleka. Może zostawili w domu swoich bliskich, a może wręcz przeciwnie – byli tak samotni, że nie mieli się do kogo zwrócić oprócz Lwa Tołstoja. Takich historii znajdziemy mnóstwo zarówno w zapiskach doktora Makowickiego, jak i w dziennikach Tołstoja i notatkach jego ostatnich sekretarzy. Ale co mógł zrobić?

Jeszcze w latach osiemdziesiątych, kiedy ukończył swój przekład Ewangelii, ciotka Aleksandra Andriejewna napisała do niego proroczy list, jakby przeczuwając problemy, z którymi przyjdzie mu się zetknąć.

Odebrawszy swoim zwolennikom tę Bożą pomoc, stworzysz tułaczy, głodnych i spragnionych, pozbawionych jedzenia i wody. Czy starczy im sił, żeby donieść do końca ciężar spoczywających na nich powinności? Wszak samopoświęcenie to cnota niełatwa i wcale ludziom nie przyrodzona. Czy nie nadejdzie godzina, w której udręczeni świadomością, że nie są w stanie wypełnić tych przykazań w ich dosłownym sensie, uwikłają się we własnych myślach i upadną jeszcze niżej, choćby ciągnęło ich do dobra? Wciąż się lękam o twoją odpowiedzialność wobec nich; jeśli nie jest tak, jeśli nie trwoży ona twojego sumienia, uspokój mnie... Być może twój głos łatwo naprowadzi na dobrą drogę błądzącego lub niewierzącego, ale czy pocieszy cierpiącego?

Wyrzekłszy się ziemskich przyjemności, pochłonięty jedynie zajęciami umysłowymi, nie zdajesz sobie może dostatecznie sprawy z cierpień człowieczych, tak rozmaitych i okrutnych. Co ofiarujesz tym, którzy omdlewają z bólu i którym niezbędne są wszystkie dowody na miłość i władzę Chrystusa, żeby umocnić w sobie wiarę w Jego nauki? Wątpliwe, czy się zadowolą twoją skróconą Ewangelią, z której twoja fantazja wykreśliła tak wiele niewysłowionych skarbów...

Wtedy już jednak Tołstoj w pełni zdawał sobie sprawę z „cierpień człowieczych, tak rozmaitych i okrutnych”. W 1881 roku powstały Zapiski christianina [Notatki chrześcijanina], jeden z jego najstraszniejszych i najbardziej przygnębiających utworów, mający formę nieopracowanych zapisków z dziennika.

Chłop ze Szczokina. Suchoty. Kaszel z krwią. Krwawi już tak od 20 lat. Zbierał grykę, wlekł się za innymi. Źródła. Mokra koszula. Pije to, co mu cieknie z nosa.

Na żonę rzucono urok. Krzyczy. Zimą na piecu. Siostrze pomóc trzeba. Orzę, przejdę pięć bruzd i odpoczywam. Koszę. Żeby Bóg zabrał, i na stronę.

Nie wierzy, że umrze...

Synowa bezrękiego Jegora. Przychodziła prosić o konia...

Przychodzili z Baburina – chcą pieniędzy na pogłówne – nie mam, odmówiłem...

Chłop ze Szczokina, zacięty, nieśmiały, szczery, niziutki, prosił o pieniądze, odmówiłem...

Chłop z Baburina z dzieckiem. Po pijanemu ociosywał drzewko, rozwalił sobie nos. 22 dni leczyli go w szpitalu, winien jest 5 rubli 50 kopiejek. Nie mógł oddać...

Byłem we wsi. Łochmaczowa choroba zmogła, jakby igłami kłuło...

Baba z Sudakowa. Pogorzelcy. Wyskoczyła w tym, co miała na sobie. Syn w ogień idzie. Wszystko mi jedno, zginę, to zginę. Nie ma konia. Zabrali urzędnicy sądowi...

Chłop z Krylcowa. Mały, żałosny. Koń mu zdechł. Nie dałem...

Kulawy z Baburina, odmówiłem...

Uboga, pijana z Kaznaczejewa. Wdowa po żołnierzu z koszar Grumantskich. Syn będzie orać. Prosiła o konia. Nie dałem...

Baba ze Szczokina. Krwawi. Kręci jej się w głowie. Zwróciła się do Świętej Trójcy.

Starzec popadł w nędzę. Poszła żebrać.

Brat chorej z Podywankowa. Siostrze nos gnije...

Suchotnik z miasta z synem, szedł do mnie cały dzień...

Chora ze Szczokina z dziewczynką, szła do mnie przez trzy dni...

Stara kobieta z Pieriewołoki. Syn jej umarł. Krewniak wygnał. Chodzi po prośbie. Była bogata...

W marcu 1910 roku, po śmierci Aleksandry Andriejewny, wykonawcy testamentu przekazali do Jasnej Polany paczkę listów, które napisał do niej Tołstoj. Członkowie jego rodziny czytali je na głos przez kilka wieczorów. Według relacji naocznych świadków Lew Nikołajewicz „nadzwyczaj uważnie” słuchał swojej korespondencji z ciotką. Nazwał później te listy swoją „biografią duchową”.

Co jednak wtedy napisał w odpowiedzi na list ciotki?

U chińskiego cesarza widniał na wannie napis: odnawiaj się wciąż i wciąż codziennie (co godzinę). Kołaczcie, a otworzą wam, proście, a będzie wam dane – to znaczy to samo. Całe życie jest tylko ruchem po tej drodze – przybliżaniem się do Boga (tu się przecież zgadzamy). I z ruchu tego płynie radość, po pierwsze dlatego, że im bliżej światła, tym lepiej; po drugie – za każdym krokiem widzisz, jak mało zrobiłeś i jak wiele jeszcze tej radosnej drogi masz przed sobą. A ty mówisz: moje grzechy, moja niedoskonałość, moja słabość? Ale ja przecież nie zmierzam do sądu okręgowego, lecz na sąd Boży. Bóg zaś jest miłością, nie mogę go pojmować inaczej, jak tylko jako przemądrego, wszechwiedzącego, a przede wszystkim nie tylko nie jest mściwy, lecz bezgranicznie miłosierny. Jakże więc przed takim sędzią mam się bać swoich słabości, grzechów?

I znów nie sposób nie przyznać, że argumenty Tołstoja są przekonujące. Ma przecież rację! Jeśli wiara jest trudem duchowym, przy tym radosnym, bo podejmowanym dla zbawienia duszy, to czego mamy się bać na tej Bożej drodze? Rację miał też chiński cesarz, który kazał napisać na wannie symboliczne słowa, oznaczające: każdy dzień, nawet każdą godzinę przeżywaj na nowo, odnawiaj się i nie poddawaj się rezygnacji na drodze ku moralnej doskonałości. Sens tych słów zbieżny jest ze słowami Chrystusa przytoczonymi przez wszystkich czterech ewangelistów: „Kołaczcie, a otworzą wam; [...] będzie wam dane”. Czyli: „Proście, a będzie wam dane, szukajcie, a znajdziecie; kołaczcie, a otworzą wam. Każdy bowiem, kto prosi, otrzymuje, a kto szuka, znajduje, a kto kołacze, temu otworzą” (Mt 7,7–8).

Jeśli Bóg jest miłosiernym i wszystkowidzącym sędzią, a nie prokuratorem kartkującym Kodeks kar głównych i poprawczych, oceni twoje poszukiwania i wysiłki duchowe, choćby słabe i nieznaczne, choćbyś wiele razy potykał się na swojej drodze. Po prostu bądź sobą w najlepszych dążeniach swojej duszy. Wierz Bogu jak rodzonemu ojcu. Nie szukaj pośredników w rozmowach z Nim, słuchaj tylko tego rozumnego, a więc Bożego początku w samym sobie, który jest Bogiem.

Aleksandr Władimirowicz Żyrkiewicz, 1888.

Ale jeśli jest inaczej? Jeżeli Bóg obdarzył człowieka rozumem nie po to, żeby ten w rozumny sposób jednoczył się z Nim przez zjednoczenie w miłości ze wszystkimi ludźmi obdarzonymi tymże rozumem? Jeżeli rozum został dany człowiekowi po to, żeby doprowadzić go do piekła na wieczne męki? Tołstoj odpowiadał na to: „Nie chcę takiego okrutnego boga!”. I to był już bunt duchowy, który tylko krok dzielił od słów tak nielubianego przez Tołstoja Friedricha Nietzschego: „Precz z takim Bogiem! Lepiej żadnego Boga, lepiej na własną rękę dolę swą zdziaływać!”[49].

Nie tylko Aleksandra Andriejewna należała do ludzi szczerze kochających Tołstoja, ale niepodzielających jego antykościelnych poglądów. Był też wśród nich także młody prokurator wojskowy Aleksandr Żyrkiewicz, człowiek o nienagannym morale i świetnej reputacji zawodowej. Też był pisarzem, ale przede wszystkim wnikliwym i niebanalnym myślicielem. Zakochany od lat dziecięcych w Tołstoju, w jego obecności tracił kontenans, a każdą wizytę w Jasnej Polanie, gdzie był mile widzianym gościem, uważał za kamień milowy w swoim życiu. Spierał się jednak ze swoim idolem w dziennikach, które niedawno opublikowała jego wnuczka Natalia Żyrkiewicz-Podlesskich. Miał na przykład pretensje do Tołstoja o to, że surowo oceniał jego profesję, choć właśnie ona przyczyniła Żyrkiewiczowi, człowiekowi o humanitarnych poglądach, niemało cierpień. Tak jak wielu innych określał zapatrywania religijne Tołstoja mianem pychy. Ale po jego śmierci, kiedy poznano całą drogę życiową pisarza, Żyrkiewicz napisał te oto poruszające słowa:

Jakże zrozumiała i dobra jest filozofia Tołstoja! Przed narodzinami człowieka i po jego śmierci jest otchłań, natchniona tylko wolą Twórcy wszechświata! W porównaniu z tymi otchłaniami życie ludzkie jest tylko mgnieniem. Czy to mgnienie nie może być natchnione tą samą kosmiczną wolą? Trzeba żyć, czynić dobro, kochać, bo tymi zasadami przeniknięte jest wszystko, co żyje. A o przyszłość nie należy się martwić (to znaczy o życie pozagrobowe). Mądry, dobry Ojciec wszechświata wszystko urządzi mądrze i dobrze. A przede wszystkim nie zapyta nas o zdanie ani o to, czego pragniemy.

Cokolwiek mówiliby cerkiewni krytycy Tołstoja oskarżający go o herezję, w jego poglądach religijnych była jakaś wyższa prawda moralna. Nie na próżno na przełomie XIX i XX wieku podążyło za nim tylu czystych, świeżych duchem młodych ludzi. Zbyt często jednak ta prawda moralna w zderzeniu z konkretną ludzką praktyką, z żywym życiem, okazywała się nagle bezsilna. Zdawałoby się, że cały patos nauki Tołstoja polegał na tym, że pisarz walczył nie o martwe, oficjalne, obrzędowe chrześcijaństwo, lecz o żywe i praktyczne. Mówiąc jego słowami, o „chrześcijaństwo nie jako naukę mistyczną, lecz nowy światopogląd”. Ale przychodzili do niego do Jasnej Polany chrześcijanie z krwi i kości. I wielki mędrzec nie wiedział, co z nimi zrobić. Tołstoj był zakłopotany.

Łatwo sobie wyobrazić, co im mówił: „Nie trzeba nigdzie jeździć, siedźcie w domu, pomagajcie bliskim, jeżeli ich macie, czyńcie maleńkie dobro na miarę swoich sił w miejscu, które Pan wam wyznaczył”.

Słusznie! Ale dlaczego są nieszczęśliwi w miejscu, które Pan im wyznaczył? Dlaczego pragną jakiejś łaski i wierzą, że wielki starzec obdarzy ich nią jak wodą żywą? A najważniejsze – wszyscy są słabi fizycznie i ubodzy.

W 1910 roku pewna panna poprosiła o pieniądze, choćby na powrót do domu. A Tołstoj nawet tego jej odmówił.

Może się to wydać ze strony hrabiego nieprzyzwoitym postępkiem. Ale tylko z pozoru. Od 1891 roku, kiedy Tołstoj wyrzekł się swoich praw autorskich, naprawdę nie miał pieniędzy. Kiedy jesienią 1910 roku wyjeżdżał z Jasnej Polany w ostatnią drogę do Astapowa, miał w notesie pięćdziesiąt rubli i trochę drobnych w pugilaresie. Dziwne uczucie nas ogarnia, kiedy czytamy w zapiskach Makowickiego, jak wielki pisarz targował się podczas ucieczki z dorożkarzami i właścicielami hoteli. Trzeba jednak zrozumieć, że nie wynikało to ze skąpstwa, lecz ze zwykłych wyliczeń. Musiał za te pieniądze dojechać, jak mu się wydawało, na przykład na Kaukaz.

Pieniądze miała oczywiście jego żona Sofia Andriejewna, na którą przepisał majątek i część praw autorskich. Ale i tych pieniędzy z pewnością nie starczyłoby na opłacenie przejazdu tam i z powrotem wszystkim pielgrzymom z Jasnej Polany. Poza tym żona Tołstoja bardzo tych ludzi nie lubiła, ponieważ z rodzinnego gniazda zrobili zajazd. Może nam się wydać niewiarygodna scena z ówczesnej kroniki filmowej, w której Tołstoj skrupulatnie odlicza na dłoni jakieś grosze, żeby dać je włóczędze w łachmanach. Ale z niego skąpiradło, dałby mu ze trzy ruble! Trudno nam uwierzyć, że tak wybitny pisarz i rodowity hrabia nie miał wtedy tych trzech rubli. A jeśli miał, były to pieniądze jego żony, która ledwo wiązała koniec z końcem w jasnopolańskim gospodarstwie. Niemniej Tołstoj, wyrzekłszy się własności prywatnej, nie potrafił do końca wyrzec się działalności dobroczynnej. Zbyt wielu nieszczęśliwych niepokoiło go swoimi prośbami. I to mu przysparzało cierpień.

W sześćdziesiątym piątym tomie jubileuszowego wydania dzieł Tołstoja, zawierającym korespondencję z lat 1890–1891, znajduje się ważny dokument – jeden z nielicznych listów pisarza, w którym pojawia się wzmianka o Janie Kronsztadzkim. List ten stanowi odpowiedź na prośbę Anatolija Butkiewicza, tulskiego ziemianina i pszczelarza. 13 maja 1891 roku prosił Tołstoja o pomoc dla niejakiej Mackiny, uczennicy szkoły dla akuszerek. Wiedząc, że pisarz nie ma własnych środków, poprosił go, żeby napisał do kogoś ze znajomych, kto mógłby przez rok wspomagać Mackinę sumą dziesięciu–trzydziestu rubli miesięcznie. W odpowiedzi, która się nie zachowała, Tołstoj odmówił i najwyraźniej przedstawił swoje poglądy na filantropię. W liście opatrzonym stemplem pocztowym „Krapiwina, 1 czerwca 1891” Butkiewicz zaoponował. Napisał, że nie zgadza się z poglądami Tołstoja dotyczącymi pieniędzy i że hasła „pieniądze to zło” nie uważa za „zasadę moralną”. 4 czerwca 1891 roku Tołstoj musiał więc dokładniej wyjaśnić, co miał na myśli.

Nie chciałem pana osądzać, drogi Anatoliju Stiepanowiczu, uzasadniam tylko, czy raczej tłumaczę, mój stosunek do pieniędzy. I bardzo się cieszę, że nadarza się okazja, przede wszystkim dla mnie, żeby ten stosunek sformułować, jest to bardzo potrzebne.

Pokusa, jaką stwarzają pieniądze, jest nader subtelna i bardzo łatwo się w nią uwikłać. Jest mi szczególnie bliska, ponieważ wciąż mnie osacza. W konstatacji, że pieniądze to zło (nie pamiętam, czy tak się wyraziłem, ale jeśli tego nie zrobiłem, gotów jestem się z tym sformułowaniem zgodzić), nie ma żadnego sekciarstwa, tylko zwyczajne potwierdzenie, że zło jest złem. Knut, bagnet, armata, więzienie, każdy instrument przemocy, jeśli nawet sam w sobie nie jest złem, to nie popełnimy błędu, określając go tym mianem. Pieniądze to też instrument przemocy i dlatego są złem, albo niech je pan nazywa, jak się panu podoba, ale są czymś, czym posługiwać się nie chcę, nie życzę też sobie mieć udziału w posługiwaniu się nimi i ich dystrybucji. Nie chcę się nimi posługiwać i uczestniczyć w posługiwaniu się nimi, ponieważ są narzędziem przemocy. Zdobywanie pieniędzy oznacza zdobywanie narzędzia przemocy; ich rozdzielanie, korzystanie z nich, przekazywanie ich to zarządzanie przemocą. Za pańszczyzny obszarnik posyłał swoich chłopów do pracy na rzecz tego, komu chciał oddać przysługę. To samo robimy teraz, dając pieniądze albo prosząc o nie w jednym miejscu i przekazując w drugie. Dawanie komuś dwudziestu rubli na miesiąc oznacza posyłanie niewolników, którzy codziennie na niego pracują. Uważam, że takie rozporządzanie się czyjąś pracą jest niewłaściwe i dlatego unikam pieniędzy, rozporządzania się nimi oraz udziału w ich rozdawaniu. Dawno już podjąłem decyzję w tej kwestii i dawno obrałem w życiu taki kierunek, w którym podąża też moje rozumowanie. [...] Gdybym uważał, że za pomocą pieniędzy można czynić dobro, nie tylko nie zrezygnowałbym z rozporządzania własnością i jej zdobywania, ale starałbym się, jak Jan Kronsztadzki albo Booth[50], pomnażać swoje zasoby, żeby służyły czynieniu dobra.

[...]

Do zobaczenia, jeśli Bóg pozwoli. Całuję.

Kochający.

Wielosłowie tego listu nie jest w tym konkretnym wypadku jego wadą, lecz ważnym elementem. Pomyślmy tylko: Tołstoj jest proszony tylko (!) o to, żeby pomógł pannie z powiatu ukończyć kurs akuszerski. I to nawet nie za swoje pieniądze, a przez zwrócenie się do innych osób, które z pewnością (!) nie odmówią słynnemu pisarzowi. Tym bardziej że w grę wchodzą naprawdę niewielkie sumy. A on pisze cały esej filozoficzny.

Świadczy to o tym, że Tołstoj, poproszony o te nieszczęsne dziesięć–trzydzieści rubli, znalazł się w nadzwyczaj skomplikowanym położeniu, jakie było jego udziałem prawie codziennie, gdy był nękany przez pielgrzymujących do Jasnej Polany. „Hrabio, daj pieniędzy!” Ale hrabia nie ma pieniędzy. Wyrzekł się ich.

Jeszcze ważniejsza jest wzmianka o Janie Kronsztadzkim. Czyli Tołstoj interesował się jego działalnością i wiedział, jak duchowny rozporządza pieniędzmi?

Główny zaś problem polegał na tym, że ci wszyscy nieszczęśni, doświadczeni przez los ludzie zwracali się pod niewłaściwy adres. Powinni byli pisać listy i jechać nie do Jasnej Polany, lecz do Kronsztadu.

ROZDZIAŁ 8

LEKARZ DUSZ I CIAŁ

Niechbyś powiedział do mnie: uzdrawiaj chorych, a ja bym ci odpowiedział: daj mi na to środki, na przykład lekarstwa, pożyteczną radę, której mógłbym udzielić choremu... Nie czuję się na siłach, nie mogę: jak mam ustanowić porządek w ciele chorego, jeśli się dobrze nie orientuję, jaki nieporządek dotknął jego członki, i jak pomóc, by miejsce nieporządku zastąpił porządek? Jak mnie posłucha ta niezwykła machina? Co zrobić, żeby jej nie popsuć, nie mam wszak doświadczenia? Tak bym ci powiedział... A gdybyś nakazał mi: wskrzeszaj umarłych – uznałbym, że rozum ci pomieszało, i nie chciałbym długo z tobą rozmawiać. Powiedziałbym tylko, że wyłącznie Bóg może nas wskrzesić z martwych, ludzie zaś nieobdarzeni nadzwyczajnym darem Bożym nie uczynią tego. A gdybyś mi polecił: wyganiaj demony, odparłbym: przecież jesteś od nich silniejszy, bo żeby je przegnać, potrzeba większej siły, niż one mają. Te duchy bezcielesne, choć są duchami ciemności, były kiedyś aniołami o wielkiej mocy, są przeto bez wątpienia silniejsze od ciebie, cielesnego. A jeśli je przewyższasz siłą, to albo Bóg ci pomaga, albo sam jesteś Bogiem.

Z dziennika Jana Kronsztadzkiego

Notatka w gazecie

20 grudnia 1883 roku ukazało się w petersburskiej gazecie „Nowoje wriemia” „ogłoszenie dziękczynne” podpisane przez szesnaście osób. Niektóre z nich podały nie tylko imiona, otczestwa i nazwiska, lecz także adresy.

My, niżej podpisani, uważamy za swój moralny obowiązek zaświadczyć o naszej szczerej wdzięczności protojerejowi soboru Świętego Andrzeja w mieście Kronsztadzie, ojcu Janowi Iljiczowi Siergijewowi, za to, że uzdrowił nas z różnorakich ciężkich chorób, z którymi wcześniej nie radziła sobie medycyna, choć niektórzy z nas długo leżeli w szpitalach i leczyli się u lekarzy. Tam jednak, gdzie słabe wysiłki człowieka okazały się daremne, ratunek przyniosła gorąca wiara we Wszechmogącego Uzdrowiciela wszelkiego zła i wszystkich chorób, który zesłał nam grzesznym pomoc i uleczenie za pośrednictwem godnego przed Panem bogobojnego ojca protojereja. Dzięki świętym i dobroczynnym modlitwom tego ofiarnego męża, tak bardzo zasłużonego wobec Stwórcy Najwyższego, nie tylko wszyscyśmy się uwolnili od trapiących nas cielesnych dolegliwości; niektórzy cudownym sposobem wyleczyli się także z moralnych przywar prowadzących ich ku występkowi i zgubie, i teraz, wzmocnieni tak jawną oznaką Bożego miłosierdzia, poczuli w sobie siłę, by porzucić dotychczasowe grzeszne życie i wstąpić na drogę uczciwej pracy i bogobojnego postępowania...

Po opublikowaniu tego tekstu ojciec Jan przeżyje jeszcze dwadzieścia pięć lat. Umrze 20 grudnia 1908 roku. I będzie to życie inne od tego, które wiódł z początku zwyczajny prezbiter, a od 1875 roku protojerej i klucznik soboru Świętego Andrzeja Iwan Iljicz Siergijew.

Protojerej Jan Kronsztadzki wśród parafian u wyjścia z soboru św. Andrzeja. 19 listopada 1898.

Drogę świętego trudno podzielić na okresy, jeśli brać pod uwagę jego biografię duchową. Ale jeżeli mamy mówić o życiu Iwana Iljicza Siergijewa tak jak o życiu Lwa Nikołajewicza Tołstoja, a nie „wielkiego rosyjskiego pisarza”, to trzeba przyznać, że też rozłamuje się ono na dwie części – do początku lat osiemdziesiątych i po tym czasie.

Apogeum przełomu duchowego Tołstoja przypada na rok 1881. Przeprowadził się on wtedy z rodziną z Jasnej Polany do Moskwy, zderzył z „ohydą” miejskiego życia, napisał Notatki chrześcijanina i opowiadanie Czym żyją ludzie.

Za początek nowego etapu w życiu Jana Kronsztadzkiego biografowie przyjmują rok 1883, kiedy w gazecie „Nowoje wriemia” ukazało się „ogłoszenie dziękczynne”.

Ciekawa rzecz – wzmianki o nadzwyczajnych zdolnościach kapłana z Kronsztadu zaczęły się pojawiać w petersburskich gazetach już w 1875 roku, a w kronsztadzkich jeszcze wcześniej. Tekst ogłoszenia nie wzbudziłby więc sensacji. Napisany był wprawnie i choć bardzo serdecznie, to zarazem ostrożnie, żeby nie narazić bohatera na gniew bezpośrednich i wyższych przełożonych. Widać, że jego autorzy brali pod uwagę zasadę ścisłej subordynacji obowiązującą w strukturach duchowieństwa, tak jak we wszystkich urzędach Imperium Rosyjskiego. Publiczne ogłoszenie, że jakiś protojerej, nawet nie ze stolicy, jest uzdrowicielem i cudotwórcą, byłoby oddaniem niedźwiedziej przysługi temu mało jeszcze znanemu kapłanowi. Oznaczałoby w praktyce, że miejsce, jakie zajmuje w swojej parafii, jest skromniejsze od jego możliwości. Byłby to nawet nieumyślny donos, bo świadczyłby, że kapłan nie tylko wspiera ludzi z innych parafii, ale też czyni jakieś „cuda”, co trąciło herezją.

Być może właśnie dlatego treść ogłoszenia była dokładnie przemyślana, żeby nie sugerować niczego nieprawomyślnego, a akcent położono nie na cuda czynione przez ojca Jana, lecz na Wszechmogącego Uzdrowiciela i Opatrzność Bożą. O wiele większe wrażenie niż tekst zasadniczy sprawiają świadectwa podpisanych, w których opowiedziano historie tych cudownych uzdrowień.

Dzięki modlitwom dostojnego protojereja ojca Jana zostałem przez Pana Miłosiernego całkowicie uzdrowiony ze swoich ciężkich chorób. Przez cztery lata cierpiałem na osłabienie nóg i łamanie w kościach, na reumatyzm głowy i silny ból w piersiach. Wcześniej wiele razy zwracałem się do lekarzy, ale żadne lekarstwa nie pomagały.

Gawriła Tiagunow, Siennaja, ul. Gostkina 2 m. 41

Ponad trzy lata chorowałam na serce, a do tego miałam silne bóle głowy i bardzo bolały mnie nogi, jednym słowem słabowałam. Zwracałam się do lekarzy, wszystko na próżno. Batiuszka Jan całkowicie mnie uzdrowił.

Jewdokija Tiagunowa

Wiele się nacierpiałem od wewnętrznej choroby, długo leżałem w Szpitalu Aleksandrowskim, ale nie wyzdrowiałem. W końcu wypisałem się i chory pojechałem do Kronsztadu, gdzie od razu zostałem cudownie uleczony przez czcigodnego ojca protojereja Jana.

Pachomow

Dokuczał mi niezmiernie zastarzały reumatyzm w całym ciele, głowa, pierś i nogi bolały nie do wytrzymania. Nie pomagały żadne środki, ani domowe, ani medyczne. Zwróciwszy się do ojca protojereja Jana, dzięki jego świętej modlitwie od razu jakbym ożył i całkowicie wyzdrowiałem. Mój syn, sześcioletni chłopczyk, miał gorączkę. Batiuszka protojerej pomodlił się nad nim, położył na nim rękę, i chłopiec od razu wyzdrowiał. Moja ośmioletnia córka chorowała nie wiadomo na co, była chuda, blada, wyniszczona, schła z dnia na dzień – ją także uleczyły święte modlitwy ojca Jana. Moja żona, osłabiona chorobą, całkiem straciła apetyt. Ten sam ojciec protojerej ją uzdrowił.

Kuźma Fadiejew Kudriawcew, plac Sienny 3 m. 19

W naiwnym realizmie tych króciutkich, ale poruszających tekstów nie było nic „literackiego”. Zawartego w nich natężenia ludzkiego nieszczęścia literatura po prostu nie potrafi opisać, bo nie ma odpowiedniego języka. Tym bardziej że nie jest to krzyk chłopstwa, wobec którego literatura rosyjska zawsze miała poczucie winy, lecz najbardziej bezforemnego środowiska – mieszczan, handlarzy, rzemieślników – na które nie zwracała szczególnej uwagi, a jeśli już się na jego temat wypowiadała, to wyłącznie traktując je jak ludzką masę najmniej obiecującą z punktu widzenia postępu. W osobie ojca Jana Kronsztadzkiego masa ta zyskała swojego bohatera i pocieszyciela.

Tego samego dnia, kiedy w gazecie „Nowoje wriemia” ukazało się ogłoszenie, oberprokurator Świątobliwego Synodu Konstantin Pobiedonoscew wydał polecenie służbowe dyrektorowi swojej kancelarii.

Pobiedonoscew do Nienarokomowa

Proszę zobaczyć, co opublikowano dzisiaj w gazecie „Nowoje wriemia” obok wiadomości o teatrach itp.

Moim zdaniem kapłan nie jest bez grzechu. Co to za człowiek i komu podlega? Czyżby Piotrowi Jewdokimowiczowi Pokrowskiemu?

Piotr Pokrowski, protojerej i pisarz duchowny, był naczelnym kapelanem armii i floty. Pobiedonoscew zwrócił oczywiście uwagę na miejsce służby ojca Jana – Kronsztad – i nabrał podejrzeń, że reklamę w gazecie robi sobie nie kapłan, lecz urzędnik resortu wojennego, co byłoby bezprzykładnym zuchwalstwem.

Ale po dziesięciu dniach stosunek Pobiedonoscewa do duchownego „nie bez grzechu” niespodziewanie się zmienił.

Pobiedonoscew do Nienarokomowa

Proszę w moim imieniu napisać do proboszcza soboru Świętego Andrzeja albo dać mu znać w inny sposób, żeby nie niepokoił ojca Jana z powodu tej publikacji, ponieważ po dokładnym zbadaniu sprawy przekonałem się, że sam w tym udziału nie miał ani o tym nie wiedział, a zrobili to prości ludzie nieświadomi konsekwencji, żeby dać świadectwo swojej wdzięczności.

Konstantin Pobiedonoscew

30 grudnia 1883

Co takiego się stało przez te dziesięć dni?

Można przypuścić, że doszło do pierwszego spotkania Jana Kronsztadzkiego z Pobiedonoscewem. Nie ma na jego temat udokumentowanych świadectw, ale krąży o nim legenda. Podobno Pobiedonoscew wezwał do siebie ojca Jana, żeby mu powiedzieć: „No cóż, modli się ojciec, chorych przyjmuje, podobno czyni cuda. Wielu tak zaczynało, a na czym ojciec skończy?”. Ojciec Jan Kronsztadzki odparł podobno: „Proszę się nie niepokoić, niech zada pan sobie ten trud i doczeka do końca”.

Ale to bardzo wątpliwa wersja. Taka odpowiedź raczej by nie uspokoiła ostrożnego i podejrzliwego Pobiedonoscewa. Wzmianka w notatce dla sekretarza o „dokładnym zbadaniu sprawy” świadczy o tym, że odniósł się do publikacji z całą powagą i przeprowadził śledztwo.

Z notatki tej wynika jeszcze jeden niewątpliwy fakt: bezpośredni przełożeni ojca Jana, a konkretnie proboszcz soboru Świętego Andrzeja Pawieł Traczewski, byli bardzo niezadowoleni z publikacji ogłoszenia. To kolejny dowód na istnienie napięć między ojcem Janem a proboszczem.

3 stycznia 1884 roku Nienarokomow napisał do Traczewskiego:

Poufne

Wasza Przewielebność, Łaskawy Panie,

wie ksiądz z pewnością, że w gazecie „Nowoje wriemia” ukazała się publikacja, w której kilka osób wyraża wdzięczność protojerejowi soboru Świętego Andrzeja w Kronsztadzie Janowi Siergijewowi za to, że jego modlitwy uleczyły je z różnych dolegliwości.

Publikacja ta, jako niestosowna, nie mogła nie zwrócić na siebie uwagi hierarchii duchownej. Jednakże po dokładnym śledztwie przeprowadzonym z polecenia pana oberprokuratora Świątobliwego Synodu Jego Ekscelencja przekonał się, że sam ojciec Jan w żaden sposób nie uczestniczył w przygotowaniu wzmiankowanej publikacji i nawet o niej nie wiedział. Przygotowali ją, nie zdając sobie sprawy z niekorzystnych konsekwencji, prości ludzie, którzy szczerze pragnęli wyrazić wdzięczność czczonemu przez nich protojerejowi Siergijewowi.

Z polecenia pana oberprokuratora czuję się w obowiązku zawiadomić o tym Waszą Wielebność, żeby zapobiec ewentualnym nieprzyjemnościom, jakie mogłyby spotkać ojca Jana z powodu rzeczonej publikacji.

Łączę wyrazy szacunku

Iw. Nienarokomow

Na krótko przedtem w skandal dotyczący listu włączył się także naczelnik Głównego Urzędu do spraw Prasy Jewgienij Fieoktistow, który napisał do Pobiedonoscewa:

Łaskawy Panie Konstantinie Piotrowiczu,

bardzo dziękuję Waszej Ekscelencji, że umożliwił mi Pan zapoznanie się z załączoną notatką [tekst notatki nie jest znany – przyp. aut.]. To bardzo poruszająca historia i dałby Bóg, żebyśmy mieli więcej takich duchownych. Napisałem do generała Gressera, żeby nie wyciągał żadnych konsekwencji.

Generał adiutant Piotr Gresser był wówczas gubernatorem Petersburga. W „sprawę” kronsztadzkiego batiuszki zostali więc wciągnięci trzej wysokiej rangi urzędnicy państwowi: oberprokurator, główny cenzor oraz gubernator stolicy. Znaczyło to, że list do gazety okazał się prawdziwą bombą, która mogłaby zagrozić ojcu Janowi nieprzyjemnymi konsekwencjami, gdyby wysoko postawione osoby urzędowe miały do sprawy inny stosunek. Ale z nieznanej nam przyczyny opowiedziały się po stronie kronsztadzkiego kapłana. Od tej chwili jego pozycja w Kronsztadzie umocniła się jak nigdy dotąd.

Znamienne jest, że choć władze odnoszą się negatywnie do publikacji, nie wymagają od kapłana żadnego dementi ani publicznego wyjaśnienia. Co więcej, Fieoktistow nazywa całą tę historię „poruszającą”, a Pobiedonoscew troszczy się nagle jak ojciec, żeby protojereja nie zaczęto w Kronsztadzie szykanować. To ten sam Pobiedonoscew, który dwa lata wcześniej odmówił przekazania Aleksandrowi III listu Lwa Tołstoja z prośbą o ułaskawienie zabójców cara, a do tego odpowiedział sławnemu pisarzowi nadzwyczaj surowym tonem:

Przeczytawszy list Pana, ujrzałem, że Jego wiara różni się od mojej i kościelnej i że nasz Chrystus nie jest Pańskim Chrystusem. O swoim wiem, że jest mężem pełnym siły i prawdy uzdrawiającym słabych, a w Pańskim dojrzałem rysy słabego, który sam potrzebuje uzdrowienia. Oto dlaczego, zgodnie ze swoją wiarą, nie mogłem spełnić Pańskiej prośby.

A przecież nie sposób podejrzewać, żeby Pobiedonoscew szczerze wierzył w „cuda” czynione przez zwyczajnego kronsztadzkiego księdza, w to, że najdosłowniej „uzdrawia niemocnych”, jak Chrystus. Oberprokurator był jak na to zbyt wielkim niedowiarkiem. Odnosił się negatywnie do wszelkich przejawów samodzielności ze strony duchowieństwa.

Gieorgij Fłorowski pisał:

Całe oblicze duchowe Pobiedonoscewa kryje w sobie jakąś zagadkę. Był to człowiek bardzo skryty w słowach i czynach, a w jego „pergaminowych mowach” trudno było usłyszeć jego prawdziwy głos. Zawsze wypowiadał się jakby za kogoś innego, ukrywał się za eufonią i dostojeństwem bardzo starannie dobieranych słów. Swoje broszury i książki zwykł publikować anonimowo, jak gdyby wydawał je i kompilował, jak gdyby wykładał w nich cudze poglądy i myśli. To ukrywanie się pod pseudonimem było dlań bardzo typowe. Był wrogiem indywidualnej twórczości.

A oto jak wspominał Pobiedonoscewa cenzor Jewgienij Fieoktistow, który go dobrze znał:

Nie ulega wątpliwości, że obdarzony był nietuzinkowym, żywym i wrażliwym umysłem, wszystkim się interesował, do niczego nie odnosił się obojętnie, był wszechstronnie i gruntownie wykształcony, nie mówiąc o kwestiach prawnych i kościelnych, którymi zajmował się od dawna. Miał solidną wiedzę w dziedzinie literatury, nauki, a nawet sztuki. Wszystko potrafił zrozumieć i w wielu sprawach wydawał trafne osądy. Gdyby nie przypadek, zostałby niewątpliwie znakomitością naukową lub literacką, los jednak zbliżył go z carem, kiedy ten był jeszcze następcą tronu, i to otworzyło przed nim możliwości działania, na które ledwo starczało mu sił...

Można się było od Konstantina Pobiedonoscewa nasłuchać gorzkich jeremiad o godnej pożałowania sytuacji Rosji, nikt nie potrafił tak jak on przedstawić wszystkich naszych politycznych i społecznych niepowodzeń, ale wystarczyło tylko się zająknąć, że nie wolno siedzieć z założonymi rękami, że trzeba podjąć działania, które wyprowadziłyby nas z ciemności na światło, a jego od razu ogarniał strach, myśl o czymś takim niewysłowienie go przerażała...

Należy zauważyć, że jednakowo odnosił się do osób podzielających jego poglądy i do oponentów, wszystkich traktował z takim samym niedowierzaniem.

Gdyby Pobiedonoscew ustalił, że publikacja była dziełem ojca Jana, kronsztadzki protojerej zostałby z pewnością surowo ukarany. Jak wyglądało śledztwo? Czy przesłuchano sygnatariuszy listu, którzy podali dokładne adresy? Jedno nie ulega wątpliwości: dopiero gdy Pobiedonoscew przekonał się, że była to ich osobista inicjatywa, jego gniew ustąpił miejsca litości. Być może spodobał mu się patos ludowej (miejskiej, ale ludowej) wiary w prostego księdza. Zgadzało się to z jego wizją ludu jako naiwnej masy, która wierzy bez zastanowienia i nie analizuje wiary, inaczej niż Tołstoj i Sołowjow.

Wierzył w prosty lud – przyznaje Gieorgij Fłorowski – w siłę ludowej prostoty i prymitywu, nie chciał, by jadowita szczepionka racjonalistycznej cywilizacji zachodniej doprowadziła do rozkładu tej naiwnej spójności uczuć. „Lud czuje duszą”. I to uczucie ucieleśnia się w podaniach i obrzędach. Pobiedonoscew nie chciałby podawać ich w wątpliwość.

Ale są to tylko nasze domysły. Pewne jest coś innego: Pobiedonoscew wiedział o ojcu Janie, zanim gazeta „Nowoje wriemia” opublikowała problematyczne podziękowanie.

Dokładnie rok wcześniej, 20 grudnia 1882 roku, protojerej soboru Świętego Andrzeja Jan Siergijew wysłał do niego list o „założeniu w Kronsztadzie Domu Pracy na pamiątkę imperatora Aleksandra II, który zginął śmiercią tragiczną”, prosząc, by oberprokurator „wstawił się u pana ministra finansów, żeby przyznano coroczną rządową dotację w wysokości tysiąca rubli na utrzymanie Domu”. Identyczne listy skierował do ministra finansów Nikołaja Bungego i wielkiego księcia Konstantina, brata Aleksandra II. Budowę Domu Pracy poparła już wcześniej żona wielkiego księcia Anna. Oberprokurator również wstawił się za tym przedsięwzięciem i rządowa dotacja została przyznana. W ciągu roku zdążył zapewne zapomnieć o energicznym batiuszce z Kronsztadu, ale po śledztwie w sprawie okoliczności publikacji w gazecie „Nowoje wriemia” niewątpliwie sobie przypomniał. W tej sytuacji po prostu musiał, chcąc nie chcąc, odsunąć zagrożenie od kapłana, którego już raz poparli członkowie rodziny carskiej. Nie do pomyślenia było karanie go i oskarżenie o herezję.

Legendarna starica Paraskiewa Iwanowna Kowrigina, pomocnica ojca Jana.

Tak czy inaczej, zarówno Tołstoj w 1881 roku, jak i ojciec Jan w 1883 roku stąpali po kruchym lodzie. W obu przypadkach ryzyko było ogromne, a konsekwencje nie do przewidzenia. Ostatecznie na początku lat osiemdziesiątych władze carskie głównie w osobie oberprokuratora Konstantina Pobiedonoscewa dokonały jasnego wyboru: przeciw Tołstojowi, za Kronsztadzkim. Praktyczne chrześcijaństwo Tołstoja, wzywającego, by dosłownie stosować się do nauk Ewangelii o miłosierdziu i wybaczeniu, wyższe władze uznały za oznakę słabości zagrażającej podstawom imperium, a „cuda” prostego batiuszki z Kronsztadu wzruszały i rozczulały. W każdym razie w odróżnieniu od zasady niesprzeciwiania się złu nie wydały się niebezpieczne.

W dalszej przyszłości Jan Kronsztadzki nieraz będzie budzić w Pobiedonoscewie poważne wątpliwości i obawy jako postać zbyt wyrazista i nieprzewidywalna. Wybór został jednak dokonany, a kierunek określony: Tołstoj jest wrogiem państwa, Kronsztadzki, choć w pewien sposób niepokojący, to wierny sojusznik władzy. Najważniejsze zaś, że kocha go prosty lud.

Nie wszystko jest takie proste

W rzeczywistości odpowiedź na pytanie, czy ojciec Jan miał coś wspólnego z publikacją w gazecie, wcale nie jest taka prosta. Niewykluczone, że inicjatorką tego listu była osoba bliska kapłanowi. Nazywała się Paraskiewa Kowrigina.

W 1904 roku w rozmowie z duszpasterzami z wikariatu sarapulskiego diecezji wiackiej ojciec Jan opowiedział:

Żyła w Kronsztadzie bogobojna kobieta o pięknej duszy, Paraskiewa Iwanowna Kowrigina (rodem z Kostromy), która życie poświęciła służbie bliźnim. Zaczęła mnie prosić, żebym się pomodlił za tego czy innego cierpiącego, zapewniając, że moja modlitwa odniesie skutek i wyjdzie im na korzyść. Odmawiałem, nie uważałem bowiem, abym był godzien pełnić funkcję szczególnego pośrednika między ludźmi potrzebującymi Bożej pomocy a Bogiem. Ale usilne prośby i zapewnienia Paraskiewy Iwanowny w końcu mnie przekonały, jąłem więc, pokładając w Bogu nadzieję, zwracać się do Niego z prośbami o uzdrowienie chorych i słabych na duszy i ciele. Pan wysłuchiwał moich, choć niegodnych, modlitw i spełniał prośby: chorzy i słabi odzyskiwali zdrowie. Dodało mi to śmiałości i sił. Coraz częściej zwracałem się do Boga na prośbę tych czy innych ludzi, a On dzięki naszym wspólnym modlitwom wiele już razy zdziałał cuda i nadal ich dokonuje.

W rzeczywistości było jednak całkiem inaczej. O cudownym, uzdrawiającym wpływie swoich modlitw Jan Siergijew przekonał się o wiele wcześniej, zanim w Kronsztadzie pojawiła się „bogobojna kobieta”. Pod koniec 1859 roku wspominał w dzienniku o wskrzeszeniu niemowlęcia:

27 grudnia o dziesiątej rano wezwano mnie do kronsztadzkiego kupca Aleksieja Konowałowa, żebym ochrzcił dziecko. Powiedzieli, że jest z nim bardzo źle. Zebrałem się najszybciej jak mogłem, siadłem z pryczetnikiem do sań i pojechałem do domu kupca. Na miejscu kazałem szybko przygotować wodę i przynieść dziecko. Obejrzawszy je, przekonałem się, że jest nadzwyczaj słabe, ledwo tli się w nim życie, twarz pokryła już śmiertelna bladość, w wywróconych do góry oczach nie było blasku ani życia, zasypiało śmiertelnym snem, ciało zaczynało już stygnąć. Widząc, że chrzest powinien być krótki, zaintonowałem Błogosławione królestwo..., po czym, odmówiwszy modlitwę, nalałem na wodę olej na kształt krzyża i namaściłem dziecko, a potem wziąłem na ręce, żeby zanurzyć w wodzie. Wtedy ostatecznie się upewniłem, że to jego ostatnie godziny, a może i minuty: było jak kawałek mięsa, przelewało się przez ręce. Bałem się, żeby nie skonało mi na rękach, ale pokładając nadzieję w sile Sakramentu, w którym Duch Życiodajny ożywia nasze dusze, obumarłe przez grzech i diabła, tym bardziej więc jest w siłach ożywić ciało będące służebnym narzędziem duszy, zanurzyłem je trzy razy w wodzie – w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego. Gdy wyjąłem je z wody i podałem ojcu chrzestnemu, usłyszałem, że zakrzyczało. Spojrzawszy na jego twarz, zobaczyłem, że oczy zaczęły się przejaśniać i ciało jakby się ożywiło. Kiedy je namaściłem świętym olejkiem, stało się nie do poznania: oczy zabłyszczały, twarz się rozjaśniła, całe ciało, wszystkie jego członki nadzwyczajnie ożyły.

Był to pierwszy cud ojca Jana. Od początku lat sześćdziesiątych podobne zapiski pojawiały się coraz częściej. Sam autor dziennika traktował te cuda z pewną obawą, ale tak, jakby był zmuszony je uznać.

Niemowlęta Pawieł i Olga dzięki bezgranicznemu miłosierdziu Pana i modlitwie wypowiedzianej przeze mnie niegodnego też pozbyły się niemocy, jaka je ogarnęła. U maleńkiego Pawła niemoc przeszła w sen, a maleńka Olga zyskała spokój ducha, jej twarzyczka pojaśniała. Dziewięć razy chodziłem się modlić, ośmielając się pokładać ufność w Bogu, z nadzieją, że ufność nie pohańbi, że kołaczącemu będzie otworzone, że choć za nieustępliwość da mi Pan to, o co proszę, że jeśli niesprawiedliwy sędzia wziął w końcu w obronę naprzykrzającą mu się kobietę (Łk 18,2–7), to tym bardziej Sędzia najsprawiedliwszy wysłucha mojej grzesznej modlitwy za niewinne dzieci, wejrzy na mój trud, na moje chodzenie, słowa modlitwy i pokłony, moją zuchwałość, moją ufność. Dziesiąty raz przychodzę – a dzieci są zdrowe. Podziękowałem Panu i przemądrej Orędowniczce. Dnia 13 maja 1862 r.

Jeśli dla uratowania dzieci trzeba się było pomodlić dziewięć razy, to dla uzdrowienia dorosłego wystarczała niekiedy jedna modlitwa, jako że chory uczestniczył w niej razem z kapłanem.

Naczelnik straży pożarnej Wasilij Iwanowicz, śmiertelnie chory na zapalenie żołądka, któremu przez dziewięć dni lekarze nie byli w stanie przynieść najmniejszej ulgi, na dziewiąty dzień rano przyjął komunię świętą – i wieczorem zdrowy wstał z łoża boleści. Do komunii przystąpił z mocną wiarą. Modliłem się do Pana, żeby go uzdrowił. Panie Boże, mówiłem, ulecz sługę Twego z choroby jego. Zasługuje na ten dar: kocha kapłanów Twoich i dary im przysyła. Modliłem się też w cerkwi u ołtarza Pańskiego podczas liturgii: „Panie, który dałeś nam te wspólne i zgodne modlitwy”... i przed samymi Sakramentami. Modliłem się tak: Panie! Żywocie nasz! Jak mnie łatwo pomyśleć o uzdrowieniu, tak Tobie łatwo wyleczyć każdą chorobę; jak mnie łatwo pomyśleć o wskrzeszeniu z martwych, tak Tobie łatwo ożywić każdego umarłego. Ulecz sługę Twego Wasilija z okrutnej choroby, nie pozwól mu umrzeć, niech jego żona i dzieci nie zaniosą się szlochem. I miłosierny Pan się zlitował. A Wasilij był o włos od śmierci. Sam przyznał na dziewiąty dzień, przed komunią, że pijawki i lewatywa wcale mu przedtem nie przyniosły poprawy. Chwała wszechmocy, łasce i miłosierdziu Pana!

Na początku lat sześćdziesiątych w dzienniku ojca Jana pojawiło się świadectwo tego, jak jego modlitwy uratowały grupę ludzi, którzy być może nie mieli pojęcia o istnieniu niezwykłego kapłana.

Pewien człowiek świecki (Iwan Kiriłłowicz Grieczuchin) natchniony przez Boga upomniał mnie dzisiaj i dał do zrozumienia, żebym pomodlił się przed ołtarzem Pana za dryfujących na morzu na krze. Pomodliłem się, nie bacząc na przeszkody, jakie stawiał mi wróg, na płomienną niewiarę, zwątpienie. Dryfujący od trzech dni po morzu zostali ocaleni w czasie liturgii, dokładnie wtedy, kiedy się modliłem. Dziękuję Ci, Panie, który nas wysłuchujesz, żeś dał posłuch mojej niegodnej modlitwie i spełnił moją prośbę. Dziękuję, żeś nauczył mnie mocą Ducha Twojego, jak należy się modlić do Ciebie o ratunek dla ginących. Wiele razy powtarzałem zuchwałe modlitwy – przed przeistoczeniem Świętych Darów, w jego trakcie i po nim.

Pod koniec lat sześćdziesiątych ojciec Jan upewnił się jeszcze raz, że potrafi kierować siłami przyrody: „30 VII 1869. Zwróciłem się do Pana, pokładając w nim całkowitą ufność, żeby położył kres ulewie, i po pięciu minutach niebo się przejaśniło”.

Kiedy Paraskiewa Kowrigina przyjechała do Kronsztadu, ojciec Jan zdążył już, choć na razie w skromnych granicach jednego miasta, zyskać sławę niezwykłego kapłana mającego dar uzdrawiania chorych. Ciekawe, że cieszył się nią także wśród rodzin duchowieństwa. Niekiedy rodziny innych kapłanów traktowały go z większym szacunkiem niż jego własna.

Jekatierina Lebiediewa, córka ojca Aleksandra Lebiediewa, katechety w Szkole Nawigatorów w Kronsztadzie, w swoich wspomnieniach odnoszących się do lat sześćdziesiątych, kiedy była jeszcze dzieckiem, przytoczyła następującą historię:

Ojciec Jan Iljicz Siergijew był trochę tylko starszy od mojego ojca w akademii i służbie duszpasterskiej. Znali się i przyjaźnili, zachodził do nas po drodze na lekcje, które prowadził w gimnazjum męskim koło Szkoły Nawigatorów, za mostem. Zdarzało się, że matka częstowała go nawet śniadaniem. Pamiętam, jak leżałam kiedyś na kanapie w salonie, byłam chyba chora, a ojciec razem z ojcem Janem rozmawiali, chodząc na skos po pokoju tam i z powrotem. Zdawało mi się, że widzę między nimi postać Chrystusa Zbawiciela w białej szacie – tak jak malują go czasami w drodze do Emaus... Moja matka już wtedy czciła ojca Jana, który nie był jeszcze taki sławny jak później. Kiedyś chorowałam, leżałam w swoim łóżeczku, a ojciec Jan, który przypadkiem do nas zaszedł, pobłogosławił mnie i położył mi dłoń na głowie. Po jego wyjściu matka powiedziała do ojca: „Teraz jestem spokojna, Katia wyzdrowieje – ojciec Jan ją pobłogosławił”.

Mniej więcej w tym samym okresie w rodzinie ojca Jana rozgrywały się całkiem inne sceny. Pewnego razu żalił się w swoim dzienniku:

Wielka kłótnia z powodu mojego siostrzeńca [Iwan Fidielin, syn siostry ojca Jana, który przez jakiś czas mieszkał u niego w Kronsztadzie – przyp. aut.], którego list przechwyciły Anna Konstantinowna [młodsza siostra żony ojca Jana, która też u niego mieszkała – przyp. aut.] i moja żona Jelizawieta – awantura, bo wysłałem drugiemu siostrzeńcowi Aleksandrowi, chrześniakowi, ubrania za 38 rubli. Przeczytała o tym w liście starszego siostrzeńca, Iwana. Obie, żona i Anna Konstantinowna, wręcz rzuciły się na mnie, padło z ich strony wiele obelg, siostrzeńca nazwały wstrętną mordą, chłopem, pijanicą. Ja też się od nich nasłuchałem obelżywych słów, nie przypomniałem, ile dobrodziejstw im wyświadczyłem, a właściwie Bóg, a nie ja. Przykro mi się zrobiło, speszyłem się, zostawiłem je i wyszedłem na świeże powietrze, żeby pospacerować i pomodlić się.

Innym razem pisał:

Dziś wieczorem bardzo nieprzyjemne zajście z żoną, którą przyłapałem na podrobieniu klucza do mojego biurka i wewnętrznych skrytek, skąd zabrała pewne rzeczy oraz pieniądze. Rzuciła się na mnie jak rozwścieczona lwica, gotowa mnie rozerwać na kawałki, ze złości ryczała i wyła jak szalona, groziła, że uderzy mnie w twarz przy dzieciach [Anny Konstantinowny – przyp. aut.]; wymawiała mi baby, to znaczy bogobojne kobiety, z którymi łączy mnie więź duchowa w modlitwach, sakramentach, rozmowach i lekturach na tematy duchowe, lżyła je w najordynarniejszy sposób, a siebie wywyższała. O, Panie! Przebacz jej, bo nie wie, co mówi i co czyni. Uświadom ją, otumanioną przyziemnymi marnościami i radościami; roztyła się, potłuściała i zapomniała o Bogu.

Wśród tych „bogobojnych kobiet” była Paraskiewa Kowrigina.

Trudno przewidzieć, jak potoczyłoby się życie Jana Kronsztadzkiego, gdyby w tym nieokreślonym i najmniej stabilnym momencie jego życia nie pojawiła się ta kobieta. Ale podobnie możemy tylko zgadywać, co by się stało z Lwem Tołstojem po przełomie, gdyby w 1883 roku w jego życie nie wkroczył Władimir Czertkow. Może kogoś pobożnego takie porównanie urazi, a zwolenników pisarza rozśmieszy, ale w popularyzacji poglądów późnego Tołstoja Władimir Czertkow odegrał mniej więcej taką samą rolę, jak Paraskiewa Kowrigina w popularyzacji cudów ojca Jana.

Ich pojawienie się w życiu tych dwóch znakomitości ma wszak i ważniejszy, bardziej intymny aspekt. Czertkow przyszedł do Tołstoja, ogłaszając się jego najwierniejszym uczniem w momencie, gdy społeczeństwo nie przyjęło nowych idei pisarza, kiedy bracia po piórze (Fet i Turgieniew) śmiali się z nich, rodzina je odrzuciła i na serio groziło mu uznanie za chorego umysłowo. Nieprzypadkowo właśnie pod koniec lat siedemdziesiątych powstały Zapiski wariata, nawet tytułem przypominające o wiele późniejsze Notatki chrześcijanina. Kowrigina także została wierną towarzyszką i propagandzistką ojca Jana dokładnie wtedy, gdy jego samego ogarnęło bolesne zwątpienie we własny szczególny boży dar, kiedy rodzina nierzadko zatruwała mu życie, a wielu mieszkańców Kronsztadu wciąż uważało go za nienormalnego.

Jakaż jednak ogromna przepaść społeczna dzieliła tych dwoje ludzi! Czertkow pochodził z rodziny książęcej, z wielkiego świata. Ten olśniewający oficer gwardii konnej miał z góry zapewnioną karierę w wojsku. Cieszył się bogactwem i sympatią kolegów. Matka i ojciec go ubóstwiali, był bowiem w rodzinie jedynym dzieckiem, jego dwaj bracia zmarli wcześniej.

Oto, jak pierwsze pojawienie się Czertkowa opisuje syn Tołstoja Lew: „Olśniewający gwardzista konny w hełmie z dwugłowym orłem, bardzo przystojny, syn bardzo bogatej i utytułowanej rodziny, Władimir Grigoriewicz przyjechał, by oświadczyć Tołstojowi, że podziela całkowicie jego poglądy i pragnie bez reszty poświęcić im resztę życia”[51].

O pojawieniu się w Kronsztadzie Paraskiewy Kowriginej dowiadujemy się tylko z książki o Janie Kronsztadzkim z 1910 roku, autorstwa jego oddanego zwolennika, wydawcy gazety „Kronsztadtskij majak” Nikołaja Bolszakowa. Napisana jest jednak w takiej manierze, że jako wiarygodne źródło należy ją traktować nader ostrożnie. Z podobną ostrożnością trzeba się odnieść do biografii Kowriginej, przedstawionej przez Bolszakowa hagiograficznie.

Jak pisze Bolszakow, Paraskiewa Iwanowna Kowrigina urodziła się 14 października 1816 roku w guberni kostromskiej, powiecie czuchłomskim, gminie głazunowo-buszniewskiej, parafii soborowskiej, siole Tuszewino, wsi Fałagino, odległej o dwanaście wiorst od miasta Galicz. Rodzina składała się z bogobojnych rodziców: Iwana Iwanowicza i Julianii Filimonowny, czterech synów: Iwana, Kosmy, Julijana i Andrieja, oraz dwóch córek: Kseni i Paraskiewy. Wszyscy byli pańszczyźnianymi chłopami księcia Dołgorukowa.

Paraskiewa, najmłodsza z rodzeństwa, nie odznaczała się urodą, za to była łagodna, pokorna i skora do współczucia. Od kiedy skończyła osiemnaście lat, prowadziła gospodarstwo domowe, chętnie też przyjmowała wędrowców, co nie bardzo podobało się rodzicielom, mimo ich bogobojności. Bolszakow pisze, że chociaż młoda Paraskiewa nie była atrakcyjna fizycznie, nie mogła się opędzić od konkurentów, których pociągał jej charakter. Ojciec wykupił w końcu córkę z pańszczyzny, żeby uchronić ją od przymusowego małżeństwa. Dziewczyna już za młodu postanowiła zachować dziewictwo i poświęcić życie Bogu. Umiała czytać i pisać, ale lubiła wyłącznie książki religijne, zwłaszcza żywoty świętych.

Rodzinę wprawiały w zakłopotanie jej pielgrzymki do monasterów oraz to, że nie opuszczała ani jednego niedzielnego i świątecznego nabożeństwa, choć do cerkwi było siedem wiorst. Niektórzy mieszkańcy wsi wyśmiewali jej pobożność, szydzili też z wiernych przyjaciółek, towarzyszących jej w wyprawach do cerkwi i monasterów. Nazywali je raskolnicami i chłystowkami.

Paraskiewa szczególnie ulubiła sobie monaster reszmiński, gdzie działał bogobojny starzec hieromnich Iłłarion (Hilarion), którego Bolszakow nazywa uczniem przewielebnego Serafima Sarowskiego. Podobno przed śmiercią starzec Iłłarion nakazał Paraskiewie, żeby udała się do Kronsztadu, gdzie mieszka „luminarz Cerkwi Chrystusowej” ojciec Jan, i służyła mu.

Wiadomo, że Serafim Sarowski nie miał uczniów. Ojciec Beniamin (Fiedczenkow) pisze, że jedynym Iłłarionem, który żył za czasów Serafima, był duchowny z Sarowa, urodzony w 1770 roku i zmarły w 1841 roku. „Jeśli to on był duszpasterzem Paraskiewy, usłyszała od niego wspomniany nakaz, kiedy miała dwadzieścia pięć lat: wtedy rzeczywiście chodziła na pielgrzymki. A ojciec Jan miał zaledwie dwanaście lat...” Musimy więc albo uwierzyć w szczególny dar przewidywania tego Iłłariona, albo uznać, że istniał inny Iłłarion. Wtedy jednak traci sens bardzo popularny w hagiografiach ojca Jana mit o tym, że świętość swą wywodził bezpośrednio od świętości Serafima Sarowskiego.

Kiedy Paraskiewa Kowrigina pod koniec lat sześćdziesiątych przyjechała do Kronsztadu, zdążyli tam już osiąść dwaj jej bracia. Jeden był zamożny i skąpy, drugi biedny, ale dobry. U tego drugiego mieszkała częściej. Głównym celem jej przyjazdu, jak pisze Bolszakow, był wszakże ojciec Jan. Gdy po raz pierwszy u niego się spowiadała, poprosiła, żeby poświęcił jej trochę czasu na rozmowę na tematy duchowe. Po tej rozmowie kapłan zaprowadził ją do ubogiej kobiety Jewłampii Szlapnikowej, którą poprosił, żeby przyjęła Paraskiewę jak matkę rodzoną. Kowrigina miała wtedy ponad pięćdziesiąt lat, o trzynaście więcej niż ojciec Jan. Zaraz potem wyjechała do wsi w guberni kostromskiej, gdzie spędziła trzy i pół roku. W 1872 roku wróciła do Kronsztadu i została tam na resztę życia.

Od tej pory nie odstępowała już ojca Jana, któremu towarzyszyła podczas spacerów po mieście i wizyt w dzielnicach nędzy. Nie mogło to nie zwrócić uwagi mieszkańców, zwłaszcza kobiet. To właśnie one zaczęły się do niej zwracać, prosząc o wyjaśnienie dziwnego zachowania niezwykłego kapłana. Wiele kobiet po prostu krępowało się przedstawiać swoje problemy kapłanowi mężczyźnie. Paraskiewa, odznaczająca się bezpośrednim i otwartym charakterem, stała się idealną pośredniczką między coraz popularniejszym batiuszką a mieszkankami Kronsztadu.

Należy zauważyć, że kobiety odgrywały ogromną rolę w życiu ojca Jana – całkiem inaczej niż u Tołstoja. Wśród żarliwych wielbicieli kronsztadzkiego kapłana było znacznie więcej kobiet niż mężczyzn. Natomiast ruch tołstojowski zawsze kształtowali mężczyźni. Do jego liderów należeli Biriukow, Triegubow, Gorbunow-Posadow, Popow, Chiłkow, Nowosiołow, Gusiew i inni. Naczelnym tołstojowcem był Czertkow. Sekta joannitów, która sprawiała ojcu Janowi niemało kłopotów, składała się głównie z kobiet, na jej czele też stała kobieta – Porfiria Kisielowa. Prawie wyłącznie kobiety, z Kowriginą na czele, poświęcały ojcu Janowi życie: mniszki Taisija i Angielina, światowe damy Wierchowcewa i Duchonina, nie mówiąc o mnóstwie mieszkanek żeńskich monasterów, które kapłan zakładał.

Wielu ludzi zwracało uwagę na tę okoliczność. Zapewne nie była ona kwestią przypadku. Irracjonalna, niewydumana, ale „ciepła” wiara ojca Jana była dla kobiet o wiele atrakcyjniejsza niż racjonalna, „książkowa” wiara Tołstoja, wywodząca się raczej od chłopa oracza niż od krzątającej się po domu wiejskiej Marty.

Kowrigina nie poprzestała jednak na roli wiernej zwolenniczki ojca Jana.

Według Nikołaja Bolszakowa to ona „namówiła najszacowniejszego ojca protojereja do organizowania w czcigodnych domach spotkań duchowych dla osób pragnących zbawienia duszy i oświecenia. Uzyskawszy zgodę i błogosławieństwo ojca protojereja, zawiadamiała znajomych o miejscu i terminie spotkania, uprzedzając, żeby zapraszać na nie wyłącznie wierzących”.

Twierdzenie Bolszakowa jest wątpliwe, ponieważ ojciec Jan jeszcze przed przybyciem Kowriginej do Kronsztadu organizował spotkania duchowe poza świątynią, w mieszkaniach prywatnych, a nawet na dworze. W przytoczonym cytacie z Bolszakowa rzuca się jednak w oczy sformułowanie „czcigodne domy”. Co to oznaczało? Na początku swojej służby kapłańskiej ojciec Jan bynajmniej nie wybierał „czcigodnych domów”, wolał głosić słowo Boże wśród najuboższych. Tym bardziej nie przyszłoby mu do głowy wyprawiać się z kazaniami do Petersburga, gdzie nikt się go nie spodziewał. Tymczasem pod listem dziękczynnym w gazecie „Nowoje wriemia” podpisali się wyłącznie mieszkańcy stolicy. Nietrudno też zauważyć, że wielu z nich mieszkało blisko siebie, po prostu byli sąsiadami. Nie sposób założyć, że ojciec Jan z własnej inicjatywy wybrał określoną dzielnicę Petersburga, żeby być tam duszpasterzem ludzi z innej parafii. Byłoby to jaskrawe naruszenie dyscypliny cerkiewnej. Nigdy by się na coś takiego nie poważył. Kowrigina, jak pisze Bolszakow, była natomiast osobą przedsiębiorczą i uważała, że ojciec Jan zajmuje w Kronsztadzie pozycję poniżej swoich możliwości. Można więc przypuścić, że to właśnie ona stała się pośredniczką nie tylko między kapłanem a mieszkankami Kronsztadu, lecz także między nim a „czcigodnymi domami” w Sankt Petersburgu. Trudno inaczej wyjaśnić pojawienie się grupy jego zwolenników w jednej z dzielnic stolicy.

W 1880 roku ojciec Jan świętował dwudziestopięciolecie posługi. Z tej okazji otrzymał w darze krzyż kapłański ze złota i drogich kamieni o wartości ośmiuset rubli – była to wtedy ogromna suma!

Według Bolszakowa to Kowrigina zainicjowała zbiórkę tych pieniędzy. W owym czasie Dom Pracy nie był jeszcze ukończony, ojciec Jan nie prowadził korespondencji z rodziną carską i Pobiedonoscewem. Był zwyczajnym kronsztadzkim protojerejem. Taki podarunek niewątpliwie zwracał uwagę. Nieprzypadkowo obdarowany w mowie dziękczynnej stwierdził: „Jakże mogę powiesić go na piersi, skoro pierwszy nasz duszpasterz Pan Jezus w drodze na miejsce niesprawiedliwej kaźni, gdzie umarł za nas, niósł na ramionach drewniany krzyż, upadając pod jego ciężarem?”. Niemniej jednak przyjął ten krzyż, tak jak i następny, wart dwa tysiące rubli, który podarowano mu na trzydziestolecie posługi, w 1885 roku. Było to już po publikacji listu dziękczynnego w gazecie „Nowoje wriemia”. O ile zbiórka pieniędzy na pierwszy krzyż przysporzyła Kowriginej, jak pisze Bolszakow, niemało trudności, to po pięciu latach powstały w Kronsztadzie dwie „konkurencyjne partie: jedna sama podjęła się zbiórki, drugą wyznaczyła do tego zadania starica Paraskiewa”. Okazało się, że „pierwsza partia, kierująca się ambicją, niewiele zdziałała, za to u drugiej dobrowolne ofiary wdzięcznych darczyńców przeszły wszelkie oczekiwania”.

Przy przekazywaniu w darze drugiego krzyża wynikł jednak nieprzyjemny incydent mający związek z Kowriginą. Mowę na cześć jubilata wygłosił znany w Petersburgu kaznodzieja, magister teologii, protojerej cerkwi Wniebowstąpienia Wasilij Jakowlewicz Michajłowski. Według Bolszakowa to właśnie Paraskiewa zwróciła się do niego z prośbą o napisanie i wygłoszenie przemówienia. Nieważne, jak było, w każdym razie Michajłowski wspomniał o niej w swoim wystąpieniu, co wywołało niezadowolenie niektórych obywateli. „Zaślepieni duchem pogardy dla niższych stanem, uznali za niegodne, by obok imienia tak szanowanego uczonego duszpasterza wymieniać imię nieuczonej staricy niskiego rodu” – pisze Bolszakow.

Ojciec Jan ze swoim siostrzeńcem Igorem Szemiakinem. Wieś Martyszkino w guberni petersburskiej, przed 1900 rokiem.

Także Kowrigina, jak utrzymuje Bolszakow, była inicjatorką listu opublikowanego w gazecie „Nowoje wriemia”. Nie potwierdzają tego żadne dokumenty (książka Bolszakowa dokumentem nie jest), znając jednak mechanizm powstawania takich zbiorowych listów do gazet, nie sposób przypuścić, żeby powstał on przypadkiem i spontanicznie, bez pomysłodawcy i organizatora. Jest więc całkiem prawdopodobne, że za jego publikacją stała właśnie Paraskiewa, która, sądząc z przemówienia Michajłowskiego opublikowanego w gazecie „Kronsztadtskij majak”, była już wtedy znana w Petersburgu.

Paraskiewa Kowrigina zmarła w Kronsztadzie w 1886 roku. Poczas nabożeństwa żałobnego w cerkwi Aleksandra Newskiego przy Domu Pracy ojciec Jan wygłosił mowę, w której przytoczył słowa ewangelisty Łukasza: „Nie umarła, lecz śpi”. Nad jej grobem wzniesiono później czasownię.

Rola, jaką Paraskiewa Kowrigina odegrała w życiu ojca Jana, obrosła legendą. Nie bez powodu niektórzy badacze (na przykład Nadieżda Kicenko) podają tę rolę w wątpliwość. Ale nawet jeśli jest to po części legenda, to oparta na realnych podstawach. W każdym razie trudno byłoby bez niej wyjaśnić liczne metamorfozy ojca Jana na początku lat osiemdziesiątych, kiedy zaczął nowe życie, pełne nie tylko wielkich dokonań, ale i poważnych konfliktów.

Jeden na wszystkich

Począwszy od 1883 roku, życie Jana Kronsztadzkiego bardzo się zmienia. O ile przez pierwsze dwadzieścia pięć, trzydzieści lat służby sam poszukiwał potrzebujących pomocy, wyprawiając się do ubogich dzielnic Kronsztadu, zabiegał też o środki na budowę Domu Pracy, o tyle w następnym ćwierćwieczu stanął przed całkiem innym problemem: jak pomagać, żeby nie odmawiać tym, którzy się do niego zwracają? Liczba ich szła już bowiem nie w dziesiątki i setki, ale w tysiące.

Nadieżda Kicenko pisze, że samych tylko listów z prośbami o uzdrowienie, jakie ojciec Jan otrzymał w latach 1883–1908, zachowały się co najmniej cztery tysiące. Nie sposób ich porachować, nie sposób też wyobrazić sobie ich prawdziwej liczby. Wiadomo tylko, że w pewnym momencie na poczcie w Kronsztadzie trzeba było utworzyć specjalny dział przyjmujący listy i telegramy do ojca Jana. Codziennie listonosze przywozili do jego mieszkania całe ich worki. Kapłan musiał w końcu zorganizować sztab ludzi, którzy te listy czytali i analizowali, a odpowiedzi były drukowane według jednego szablonu metodą litograficzną, ojciec Jan własnoręcznie wpisywał tylko imiona petentów i składał podpis.

Pisemne prośby o uzdrowienie to jednak nie wszystko. Do Kronsztadu zaczęły napływać tysiące pielgrzymów pragnących spotkać się osobiście ze słynnym kapłanem, otrzymać jego błogosławieństwo, cokolwiek z jego rąk albo chociaż dotknąć jego riasy. Ze zwykłego czy nawet niezwykłego protojereja stał się „batiuszką całego narodu”. Jeden z jemu współczesnych napisze: „Cała Rosja jest parafią ojca Jana”.

Kapłan z Kronsztadu zaczął odbywać liczne podróże po kraju. Odwiedził Wiatkę, Samarę, Wołogdę, Saratów, Kijów, Charków i inne miasta. W przerwach między nimi prawie codziennie bywał w Petersburgu. Wówczas dzień dzielił się na dwie części. Ojciec Jan wstawał o czwartej rano, odprawiał liturgię w soborze, po czym przemierzał Zatokę Fińską łodzią albo saniami po lodzie, odwiedzał w stolicy domy, do których go na wyścigi wzywano, wracał do Kronsztadu późnym wieczorem, modlił się w ogródku przy swoim mieszkaniu i kładł się spać około drugiej w nocy. Nie wiadomo, czym się żywił i kiedy. We wszystkich zamożnych petersburskich domach, gdzie odprawiał moleben, nakrywano dla niego stół, i to niekiedy bardzo obficie, ale on zdążył zjeść tylko kawałek chleba lub ryby, wypić trochę herbaty, rzadziej wina, i zaraz mknął do następnego domu, gdzie czekali ludzie pokładający w nim ostatnią nadzieję.

Kiedy odpoczywał? W podróży. Przemierzając Zatokę Fińską na kutrze lub w saniach, mógł się godzinę przespać. Ale i w kajucie albo na pokładzie najczęściej bywał widziany przy modlitwie, bo w jego przekonaniu modlitwa była „oddechem duszy”. Modlić się to znaczy oddychać. Ktoś postronny mógłby pomyśleć, że duchowny wykańcza się takim trybem życia. Ale zawsze był dziarski i rześki, do późnej starości wyglądał wyjątkowo młodo jak na swój wiek. Dopiero w ostatnich trzech–czterech latach długiego życia zaczął sprawiać wrażenie starca.

Począwszy od 1883 roku, fenomen Jana Kronsztadzkiego nie poddaje się rozumowej analizie. Można w niego tylko wierzyć lub nie wierzyć. Na tym polega główny problem każdego biografa, który nie chce być autorem kolejnego „żywota” tego człowieka, którego każdy uczynek i wszystko, co się wokół niego działo, tłumaczy się wyłącznie jego świętością i działaniem Opatrzności Boskiej.

Bez wątpliwości można stwierdzić tylko jedno: od pewnego momentu ojciec Jan przestał być tylko człowiekiem i kapłanem. Stał się ośrodkiem, w którym skupiały się ostatnie nadzieje milionów ludzi cierpiących na różne sposoby. Każdy z nich bezpośrednio przedstawiał swoje nieszczęścia i męki tej jedynej osobie, prosząc o jak najszybszą pomoc, a nawet jej się domagając. Mało kto przychodził do niego z pytaniem „jak żyć?”. Dla przeważającej większości był on źródłem natychmiastowego „cudu” w dosłownym znaczeniu, czymś w rodzaju żywej cudownej ikony czy żywej relikwii. I mało kto oczywiście zastanawiał się, co przeżywa ta „ikona”, składająca się z krwi i kości, nerwów i mózgu, sama mogąca odczuwać i cierpieć.

W książce hieromnicha Michaiła (Siemionowa) znajdujemy opis zwyczajnego dnia ojca Jana w Kronsztadzie.

Zaczynają dzwonić na jutrznię.

U drzwi ojca Jana czekają ludzie. Barwny, różnorodny tłum pątników: jest tu dostojny pan, który zapomniał o swojej wyniosłej pysze, a obok niego chora staruszka szepcząca pacierze, pełna wiary w dobroczynną moc modlitwy ojca Jana. Nieopodal stoi oparta o ścianę blada, wychudła kobieta w podartym paletku, które ledwo ją chroni od porywów silnego wiatru. W całej jej postawie widać smutek i zamyślenie. Posiniała twarz i oczy, z nadzieją utkwione w domu ojca Jana, mówią o beznadziejnej nędzy i cierpieniu. Kobieta cierpliwie czeka, aż pojawi się batiuszka, żeby spojrzeć na jego twarz pełną współczucia; zdaje się jej, że wystarczy jedno spojrzenie, by pocieszyć jej umęczoną duszę, uspokoić, ogrzać, zbawić.

I oto pojawił się w drzwiach... Szybko przeprowadzają go do karety. Inaczej nie zdołałby dotrzeć do cerkwi przez tłumy czekających na uzdrowienie. Naród rzuca się za karetą, łapie za koła. Słychać krzyki: „Batiuszko, pobłogosław! Batiuszko, pomódl się!”, i cały tłum jak jeden mąż biegnie w ślad za powozem, wciąż wołając i próbując w biegu chwytać błogosławiącą rękę. Biegną tak aż do furtki za soborem, przez którą ojciec Jan wchodzi od razu do ołtarza...

Gdyby chciał wkroczyć do świątyni głównym wejściem, nie dostałby się do ołtarza. Próbowano odgrodzić barierkami przejście dla kapłana przy ścianie soboru, ale to niewiele pomogło.

Opowiadali, że kiedyś ojciec Jan chciał kogoś pobłogosławić przez barierkę, kiedy szedł tamtędy do ołtarza. Zaraz złapali go za rękę i zaczęli całować, podając ją sobie.

– Podaj mi, podaj – słychać było zewsząd.

Naoczny świadek ówczesnych wydarzeń Iwan Szczegłow relacjonuje, co się działo, kiedy ojciec Jan spróbował wyjść z soboru „przez tłum narodu”, a nie służbowym wyjściem.

Otworzyły się jedne z bocznych drzwi od ołtarza, na progu pojawił się ojciec Jan. Trudno sobie wyobrazić, co zaczęło się dziać! Na widok ukochanego duszpasterza wszyscy niepowstrzymaną falą, napierając na siebie i dusząc się wzajemnie, rzucili się ku niemu, a ci, którzy stali za kratą (przed amboną) znaleźli się nagle na ambonie i o mało nie przewrócili ojca Jana.

Batiuszka, przy pomocy psalmisty i dwóch stróżów, szybko przeszedł na lewy kliros[52] i zrobił krok naprzód, żeby przejść z tamtej strony. Tłum, jakby popchnięty siłą żywiołu, w mgnieniu oka rzucił się w lewo i wyciągając ręce, przepychając się, krzycząc i płacząc, stłoczył się przy kracie. Trudno było się zorientować, co krzyczeli, o co się modlili, bo wołania i modlitwy zlewały się w jeden niezrozumiały, ogłuszający lament...

Ojciec Jan, wciśnięty w kąt, stał pokornie, opierając się o ścianę. Przejście od ołtarza do sieni okazało się zadaniem niełatwym, a nawet nie całkiem bezpiecznym. Dwóch stójkowych, dwóch stróżów i kilku znakomitych kupców, przewidując taki rozwój wypadków, stanęło po obu stronach wytyczonej drogi i przeciągnęło gruby sznur, za który mocno trzymali.

Ale wystarczyło, że ojciec Jan ruszył do przodu, a już sznur trzasnął, stójkowych i kupców odtrącono na bok, a tłum, cisnąc się i zbijając ludzi z nóg, otoczył Batiuszkę zwartym murem. Ojciec Jan jakby zniknął, przez jakiś czas wcale go nie było widać. W pewnym momencie, kiedy rozkrzyczany, falujący tłum odpłynął na bok, zobaczyłem go. Blady jak śmierć, skupiony i smutny, powoli, krok po kroku, jakby w bezlitosnych okowach posuwał się do przodu, z wyraźnym trudem uwalniając rękę, żeby błogosławić obecnych. Im bliżej był wyjścia, tym bardziej natarczywy, bezwzględny i krzykliwy stawał się tłum. Tchu mi zabrakło, gdy na to patrzyłem, i mimo woli zamknąłem oczy.

Kiedy je otworzyłem, ojca Jana nie było już w cerkwi, a i ludzi prawie też nie było. Po podłodze walały się kawałki sznura, rękawiczki, kawałek chustki i inne pozostałości po niedawnym huraganie.

Podchwyciłem współczujące spojrzenie starego stróża.

– Mój Boże, co to takiego? Zawsze tak się dzieje?

Stróż westchnął.

– Drogi panie! Gdybyż to tak zawsze... Niedawno temu, w święto Zaśnięcia, tyle narodu się zebrało, że zwalili Batiuszkę z nóg.

– Jak to zwalili?

– Zwyczajnie. Przewrócili na ziemię i przeszli po nim...

– A on co?

– Wiadomo, anioł Boży, wstał, przeżegnał się i poszedł dalej. Ani słówka nie powiedział.

Podobne sceny mogły zdarzyć się wszędzie. Prawosławny pisarz Władimir Iljiński wspominał przyjazd Jana Kronsztadzkiego do stolicy:

Ojciec Jan z Domu Pracy udał się do portu, gdzie wsiadł na parostatek płynący do Petersburga. Zajął oddzielną kajutę, z której nie wychodził aż do końca podróży. W Petersburgu na nabrzeżu też czekał na niego wielki tłum ludzi, który jak zwykle otoczył go zwartym kręgiem, kiedy tylko zszedł na ląd.

Towarzyszącego ojcu Janowi policjanta odepchnięto, ksiądz musiał sam torować sobie drogę do karety. Nie było mu łatwo. Ludzie nie tylko naciskali na niego ciałami, inni, być może mimowolnie, utrudniali mu ruchy, ale jeszcze inni, zwłaszcza kobiety, łapali za poły jego riasy, czepiali się rękawów i w ten sposób zatrzymywali go w miejscu. Widziałem, jak nad głowami otaczających go osób powiewa to prawy, to lewy rękaw riasy. W taki sposób wyrywał się z rąk nadmiernie zachwyconych czcicieli, a zwłaszcza czcicielek. Wydawało się, że przebycie tego niewielkiego dystansu między parostatkiem a karetą bardziej go męczyło niż dziesięć lat służby, rozmów i działalności dobroczynnej.

Wiara kobiet w ojca Jana była wyjątkowym zjawiskiem nie tylko ze względu na szczególne cechy kobiecej psychiki czy stosunku do religii. Kobiety stanowiły bardziej bezbronną część społeczeństwa, a z drugiej strony często cierpiały na wszelakie choroby ginekologiczne, których ówczesna medycyna nie potrafiła leczyć albo po prostu była niedostępna dla niższych warstw społecznych, gdzie te schorzenia były najbardziej rozpowszechnione.

Tłumy ludzi zbierały się wszędzie, gdzie pojawił się ojciec Jan.

Większość tych kobiet była żonami i matkami, cierpiącymi za swoich mężów (albo z ich powodu), zmuszonymi wychowywać dzieci, które też często chorowały, a niekiedy stawały się kalekami od urodzenia albo we wczesnym dzieciństwie. Nadieżda Kicenko przytacza listy od kobiet, których nie sposób cytować bez skrępowania, bez nich jednak nie da się do końca ocenić tego niesamowitego bezmiaru nieszczęść (zbiorowych, ale w każdym poszczególnym przypadku indywidualnych), jaki zwalił się na ojca Jana, kiedy zyskał „ogólnonarodową sławę”

Matka jedenastoletniej dziewczynki opisuje, jak jej córka oszalała ze strachu, po tym jak w ciemności napadł na nią piętnastoletni wyrostek. Błaga ojca Jana:

Dzień i noc siedzi u mnie na kolanach, nie da mi odstąpić nawet na krok, nie dopuszcza do siebie nikogo innego. Pomódl się, batiuszko, żeby to się już skończyło albo żeby się uspokoiła i dała mi od siebie odejść choćby na godzinkę. Bywają w rodzinach pomieszani na umyśle, godzę się z tym i nie narzekam na Boga, mogę znieść wszelkie trudy, tylko nie tak.

Inna historia przedstawiona w liście do ojca Jana jest o wiele bardziej typowa:

Znajduję się w fatalnej sytuacji rodzinnej, uciekam się po Ojca opiekę i ze łzami do Ojca stóp przypadam, ja, pokorna sługa Aleksandra Timof[iejewna] Konaszkina, prosząc o wszechmocną modlitwę o poprawę i rozum dla mojego błądzącego męża, [który] straszliwie pije, a jak napije się wódki, zaczyna urągać nieprzyzwoitymi, ohydnymi słowami, nie wstydząc się ani małych dzieci, ani żony, ani starszych. Nawet swojej rodzinie, na przykład siostrom i braciom, też ubliża ohydnymi słowami. Moje życie z mężem jest nie do wytrzymania, pijak nieustannie obraża mnie i gwałci, bezczeszcząc łoże małżeńskie, nie uznając ani świąt, ani postów, ani miary czasu. Nie ominie po drodze żadnej knajpy, jakby ciągnęła go tam jakaś siła niewidzialna, a kiedy przyjeżdża do domu, zaczyna przeklinać, śpiewa bezwstydne piosenki, puszcza się w wyuzdane tany, służba często się ukrywa, nie jedząc kolacji, dzieciaczki jak te ptaszki przed jastrzębiem chowają się po kątach i łzy leją, patrząc na to, co ojciec wyprawia.

Kobiety zwracają się do batiuszki z problemami, z których nigdy nie zwierzyłyby się innemu kapłanowi: „Na twarzy mojej córki Emilii nie ma już śladu skrofułów, ale niepokoję się, że wychodzi z niej mnóstwo upławów nosem i u dołu, choć w maju skończy dopiero trzynaście lat”.

Malarz Siergiej Żywotowski, który towarzyszył kiedyś Janowi Kronsztadzkiemu w podróży do rodzinnej Sury, przytacza w swoich wspomnieniach przejmującą historię:

Kiedy przybiliśmy do brzegu przy niewielkiej osadzie, gdzie braliśmy drewno, na pokład razem z innymi wieśniakami weszła kobieta niosąca na plecach jakąś osobliwą istotę, która mocno się jej trzymała. Małpka – nie małpka, ale człowieka też nie przypomina. Przygarbiony tułów na długich, krzywych nogach z długimi, cienkimi rękami przylegał do pleców matki. Duża, wydłużona głowa z zapadniętymi policzkami zwisała do przodu, sprawiając wrażenie, że zaraz się oderwie od cienkiej szyi z wystającą grdyką. Okazało się, że dziwne stworzenie ma dziewiętnaście lat. Matka położyła je na pokładzie u stóp ojca Jana.

– Pomódl się za niego, drogi ojcze. Dawno się o ciebie prosi. Niczego, biedny, nie rozumie, ale o ciebie dawno się prosi – powiedziała do batiuszki.

Maleńkie nieszczęsne stworzenie podniosło na ojca Jana szalone oczy i uśmiechnęło się.

Batiuszka ujął w ręce jego głowę, zaczął głaskać i pieścić.

– Ze strachu tak się z nim porobiło – wyjaśniła matka. – Miał pięć latek, jak się przestraszył pożaru. Od tego zachorzał i zgłupiał...

Po błogosławieństwie ojca Jana maleńkie stworzenie wyraźnie się ożywiło. Cieszyło się. Cieszyło się, jakoś tam pojmując, że przytulił je ten sam, zawsze i dla wszystkich dobry batiuszka z Kronsztadu, ojciec Jan, o którym w jego wiosce i rodzinie tak często wspominali.

Kiedy parostatek odbił od brzegu, za tłumem bab, które weszły po kolana w wodę, widziałem siedzącego na brzegu Stiepuszkę – tak się nazywał przestraszony chłopiec. Teraz był wesoły, podrzucał do góry kamyczki i cieszył się jak małe dziecko. Baby otoczyły go i z ciekawością spoglądały to na niego, to na nasz odpływający statek. Widać było, że ze Stiepuszką stało się coś niezwykłego.

Trudno, a nawet nie sposób dokonać racjonalnej analizy tych listów i spotkań, których w życiu ojca Jana były tysiące. Oczywiste jest, że nic podobnego nie mogło się zdarzyć w życiu Lwa Tołstoja, choć kult otaczający jego osobę także narodził się w latach osiemdziesiątych i trwał za jego życia przez mniej więcej te same dwadzieścia pięć lat. Jeśli pisarz otrzymywał takie listy, nie wiemy, jak na nie odpowiadał. Filozofia i religia Tołstoja były przeznaczone dla ludzi rozumnych i silnych duchem, a nie dla matek z „przestraszonymi chłopczykami”. Co mógłby im powiedzieć? „Czyńcie dobro?” „Kochajcie bliźniego swego?” „Nie sprzeciwiajcie się złu siłą?”

Ale co mógł zrobić Jan Kronsztadzki – jeden na wszystkich? Znane są nam liczne uzdrowienia dzięki jego modlitwom, nawet tym, które odmawiał z dala od chorych. W książce I.K. Surskiego[53] zebrano mnóstwo świadectw kobiet – żon i matek – których życie, a także życie ich rodzin, uległo istotnej zmianie po spotkaniu, a nawet korespondencji z „wielkim kapłanem ziemi rosyjskiej”, jak nazywał ojca Jana publicysta i działacz społeczny Michaił Mieńszykow. Nic nam jednak nie wiadomo o tych, w których życiu nie nastąpiła zmiana i którzy być może utracili przez to ostatnią nadzieję. Nic nie wiemy o życiu tych prostych ludzi, którym nie udało się dostać do kapłana, jako że, jak się wyraziła Nadieżda Kicenko, „popyt na niego przewyższył podaż”. We wspomnieniach Władimira Iljińskiego o przyjeździe ojca Jana do stolicy jest opisany symboliczny przypadek:

Kiedy ojciec Jan wsiadł w końcu do karety i odjechał, tłum przez jakiś czas podążał za nim, a jedna z kobiet biegła, gdy konie biegnące wyciągniętym kłusem wywoziły kapłana. Z pokładu parostatku dobrze ją widziałem. Wysoka, z wyciągniętym przed siebie rękami, sadziła długimi krokami. Suknia się za nią ciągnęła, chustka się rozwiewała. Cały jej wygląd świadczył o silnym wzburzeniu. Trudno stwierdzić, czy więcej w tym było chorobliwej histerii, pozbawiającej człowieka zdolności do prawidłowej oceny wrażeń, czy też bolesnych cierpień duchowych, a może głębokich potrzeb moralnych, dla których znalazł się wreszcie punkt oparcia? Ludzie śmiali się z tej kobiety, ale mnie wydała się uosobieniem stanu, jaki przeżywają setki tysięcy i miliony naszych współczesnych, rozchwianych moralnie, cierpiących i poszukujących, to z nadzieją, to bez niej, w męce rozpaczy...

Cena sławy

Mniej więcej w połowie lat osiemdziesiątych pojawił się na religijnej mapie Rosji nowy cel pielgrzymek, który pod względem popularności i liczby ciągnących tu strumieni ludzi można porównać z takimi świętymi miejscami, jak Ławra Pieczerska, Ławra Troicko-Siergijewska i Pustelnia Optyńska.

Wraz z rosnącą popularnością ojca Jana zaczęło się na niego „polowanie”. Pielgrzymi oraz mieszkańcy odwiedzanych przez niego miast uciekali się do rozmaitych sztuczek i wybiegów. Kapłan był temu winien w takim stopniu, w jakim Tołstoj temu, że nie mógł godzinami rozmawiać z ludźmi, którzy przyjeżdżali do Jasnej Polany nie tyle w poszukiwaniu sensu życia, ile z pustej ciekawości. Liczba urażonych i tych, którym święty kapłan nie poświęcił „należytej” uwagi, wciąż rosła, przez co zyskiwał on wątpliwą reputację człowieka, który uroił sobie, że jest nie wiadomo kim, i podjął się misji przerastającej jego siły. Rozchodziły się skutkiem tego słuchy, że coś tu nie gra, że za wizerunkiem ludowego „idola” kryją się całkiem materialne interesy i próżność – żądza sławy w życiu doczesnym.

Mało kto brał pod uwagę, że ten odważny człowiek codziennie narażał życie, znajdując się w zwartym tłumie, złożonym nie tylko z ludzi pragnących duchowego zbawienia, ale i zwyczajnych szaleńców oraz cierpiących na choroby zakaźne, w tym trąd. Wiadomo, że pewnego razu ojciec Jan odwiedził petersburskie leprozorium, gdzie spędził niemało czasu na rozmowach z chorymi i wspólnej modlitwie.

Wiosną 1887 roku petersburskie gazety po raz pierwszy opublikowały wiadomość o zamachu na ojca Jana.

Matwiej Tiekanow, artelszczyk z kronsztadzkiego browaru, zaprosił księdza na rozmowę do mieszkania, które wynajmował w kamienicy kupca Bykowa. Od razu zaczął krzyczeć na gościa, potem modlił się przed nim według rytuału starowierców. Kapłan zaczął go napominać. „Wtedy Tiekanow zerwał się na równe nogi, mocno objął ojca Jana wpół i zaczął go dusić z taką siłą, że ten ledwo zdołał krzyknąć” – pisała gazeta „Nowoje wriemia”. Kiedy ojca Jana uwolniono z objęć napastnika, Tiekanow wyszedł na ulicę, gdzie „poznali go i wskazali tłumowi zgromadzonemu przed domem Bykowa. Tłum rzucił się i powalił go na ziemię. Wyrwali mu brodę i ciężko poturbowali” – donosiła gazeta „Nowosti”. Sprawa zyskała taki rozgłos, że napisał o niej Nikołaj Leskow, który Jana Kronsztadzkiego nie lubił, ale z ciekawością niewolną od uprzedzeń obserwował jego działalność. Nawet Leskow nie mógł nie wyrazić aprobaty, kiedy ojciec Jan odmówił wniesienia pozwu przeciw Tiekanowowi. Zauważył jednak przy tym: „Historia z Tiekanowem powinna miejskim kapłanom, mającym niewiele pojęcia o prostym ludzie, uświadomić to, o czym dobrze wiedzą najzwyczajniejsi duchowni ze wsi – że należy zachować ostrożność, gdy ma się do czynienia z ludźmi w ekstazie, na których zawsze fatalnie oddziałuje stłoczenie, ciężkie powietrze, dym z papierosów i niezwykłe kazanie”.

Wraz ze zmianą stylu życia ojca Jana zmieniło się i życie całego Kronsztadu. Twierdza wojskowa i port stały się ośrodkiem turystyki duchowej, z odpowiednią infrastrukturą, i nabrały cech typowych dla miasta turystycznego. Na ojcu Janie zaczęło ono zarabiać. I nie wszystkie zarobione pieniądze przeznaczano na cele dobroczynne.

Ksiądz Jan Popow wspominał, jak po raz pierwszy przyjechał do Kronsztadu w styczniu 1892 roku:

Przenocowawszy w Petersburgu, spieszę do Kronsztadu. Za trzydzieści trzy kopiejki dojechałem koleją do Oranienbaumu, tu za czterdzieści kopiejek wynająłem dorożkę. Jak wspaniale jechało się do Kronsztadu po zamarzniętym morzu! Droga po lodzie była równa i prosta, oznaczona słupami, budkami, od samego Oranienbaumu do Kronsztadu przez osiem wiorst gęsiego jeden za drugim ciągnęły pojazdy z pasażerami, jednokonne, dwukonne, w trzy konie, także sanie wszelkiego rodzaju. Tak jak woźnice – Rosjanie i Czuchońcy, konie też były rosyjskie i czuchońskie. Setki powozów jadą do Kronsztadu, ścigają się, wyprzedzają, a wszystkie „do batiuszki”. Z rzadka jedzie ktoś w drugą stronę: oto para rączych koni ciągnie sanie, w których siedzi jakiś wojskowy, a obok niego kobieta, zakrywająca twarz chustką. „Pewnie płacze” – pomyślałem.

Przy wjeździe do miasta gości witają usłużne właścicielki kwater. „Prosimy do nas, batiuszka codziennie nas odwiedza”. Nawet dorożkarz proponuje podobną usługę, ale ja, zaopatrzony wcześniej w adres spokojnego mieszkania, surowo mu nakazuję, żeby mnie zawiózł na ulicę Andriejewską[54], do domu znajdującego się naprzeciwko drzwi ojca Jana... Wchodzę: gospodyni serdecznie mnie wita i proponuje niedrogi pokoik. Oglądam swoje tymczasowe mieszkanie. Wszystko mówi o ukochanym batiuszce: we wszystkich pokojach oprócz ikon, przed którymi palą się lampki, wiszą na ścianach portrety ojca Jana w porządnych ramach, z jego autografami. Na stołach pod ikonami stoją porcelanowe miseczki z wodą święconą. Przybywają coraz to nowi goście i zajmują miejsca – jedni we wspólnym pokoju, inni w osobnych.

Osobne pokoje nie gwarantowały spotkania ze sławnym kapłanem. Osobiste zetknięcie się z nim, twarzą w twarz, było ogromnym sukcesem lub, jak wielu uważało, „znakiem od Boga”. Marszruta ojca Jana była nieprzewidywalna i nigdy nie miała dokładnego rozkładu. Wspomniany Jan Popow, który bezgranicznie wielbił batiuszkę, przedstawia nam także sceny zawiedzionych nadziei:

Czekamy na jego wizytę. Mija godzina jedenasta, dwunasta, pierwsza w pełnym udręki oczekiwaniu ojca Jana, który ma odprawić moleben. Wszystko jest przygotowane: lampki zapalone, na stole we „wspólnym” pokoju leżą karteczki na wypominki, a na talerzyku – ofiary (srebrne monety), nawet waza z wodą jest odkryta. Nagle pod oknami przemknęła para koni z woźnicą na saniach. „Uwożą ojca Jana! Ojciec Jan jedzie do Petersburga!” – obiegła nas smutna nowina... Gospodyni prosi, żebym jej towarzyszył do sąsiedniego domu, gdzie poprosimy ojca Jana, żeby i nas odwiedził. Idziemy. Wpuszczają mnie i zaraz zamykają drzwi, bo na ulicy już zgromadził się tłum, który okrążył sanie i chce dostać się do domu. Stoję w korytarzu, słucham i obserwuję: krótko i w pośpiechu odprawia się moleben, najpierw w jednym, potem w drugim pokoju; w domu panuje zamieszanie, robi je zwłaszcza gospodyni: co rusz szybko podchodzi do drzwi wyjściowych i nakazuje, żeby je zamknęli i nikogo nie wpuszczali. Wewnątrz jedne drzwi otwiera, drugie zamyka. Lokatorzy dosłownie biegają z jednego pokoju do drugiego, widać, że za batiuszką.

Otwierają się drzwi, ojciec Jan pospiesznie zmierza do wyjścia. Jakaś staruszka narzuca na niego jego ciepłą riasę. Sam nie zauważyłem, jak szybko ją wdział, włożył kalosze, wziął czapkę i już jest u drzwi wyjściowych, a oto i sanie. Otacza go tłum, w który wmieszałem się i ja. Zewsząd słychać prośby: „Batiuszko! Odwiedź nas! Pobłogosław! Ulica Bolszaja! Batiuszko! Batiuszko!”. Pomimo starań młodego psalmisty tak u drzwi wejściowych ojca Jana przygnietli, że trochę zmarszczył twarz, ale nie powiedział ani słowa. Przedarł się przez tłum, wsiadł do sań, ale tłum za nim podąża, łapie za riasę. Ojciec Jan wyciąga rękę na wszystkie strony, raz nawet do tyłu, a wszystko odbywa się tak szybko, że ledwo nadążasz. Ściśnięty w tłumie, nie zdążyłem wypowiedzieć swojej prośby... Sanie szybko uwiozły ojca Jana, znikł ludziom z oczu.

Jan Popow nie miał powodów do niepokoju. Każdy duchowny przyjeżdżający do Kronsztadu, z miasta czy ze wsi, parafialny czy mnich, miał prawo nie tylko do bezpłatnego zakwaterowania w hotelu Domu Pracy, ale i do koncelebrowania liturgii z ojcem Janem. Ale świeccy chcący dostać się do ołtarza, gdzie mieściło się do stu osób, musieli mieć bilet od starosty cerkiewnego. Część biletów sprzedawano.

Zdjęcie Jana Kronsztadzkiego z jego autografem na odwrocie. Takie zdjęcia rozdawał swoim czcicielom w Kronsztadzie i podczas podróży po kraju.

Nie ulega wątpliwości, że ojciec Jan, wbrew swojej woli, stał się obiektem nie tylko czci religijnej, ale i spekulacji. Była to nieunikniona druga strona sytuacji, w jakiej się znalazł, wyrzekłszy się wszelkiej kontroli nad żywiołem ludowego kultu, przeradzającym się w bałwochwalstwo.

Lew Tołstoj zdołał tego uniknąć. Dał odpór wszelkim próbom wykorzystania go w charakterze „marki”.

Dookoła Jasnej Polany nie wyrosły prywatne hoteliki, a do majątku Tołstoja można było wejść bez biletu. Gwoli sprawiedliwości trzeba jednak stwierdzić, że skala pielgrzymek do Jasnej Polany i do Kronsztadu znacznie się różniła.

Żeby sobie wyobrazić, co by się stało z Jasną Polaną, gdyby do Lwa Tołstoja przyjeżdżało mniej więcej tylu pątników, ilu odwiedzało Kronsztad, wystarczy przeczytać wspomnienia Siergieja Cwietkowa o pobycie ojca Jana w majątku Ryżowka pod Charkowem, dokąd latem 1890 roku przyjechał na zaproszenie właściciela, bogatego kupca Ryżowa, żeby odpocząć.

Na najbliższej od Charkowa stacji Ryżowo wagon odczepiono. Ojciec Jan, odprowadzany przez nieprzebrany tłum, udał się do majątku Ryżowka, gdzie na czas pobytu w Charkowie przygotowano mu w ogrodzie małą willę.

Pierwsze dni upłynęły mu we względnej ciszy i spokoju, ale co zaczęło dziać się później – opisać nie sposób... Pierwszą konsekwencją jego pobytu było to, że kwiaty i klomby w majątku wydeptano do gołej ziemi, co wymownie świadczy o liczbie zgromadzonych tam ludzi.

Zamiast odpoczynku zaczęły się dla ojca Jana pracowite dni, nieróżniące się od tych w Kronsztadzie i Petersburgu.

Kiedy gościł w majątku Ryżowka, przebywało tam około stu tysięcy ludzi. Zdarzało się, że siedem–osiem tysięcy osób dziennie zgłaszało się do niego po błogosławieństwo. Po pierwszych dwóch dniach Ryżowka została dosłownie oblężona. Tysiące ludzi obozowało wokół majątku. Pili herbatę, jedli, spali; niektórzy po kilka dni czekali na swoją kolej. Ryżowkę dzieli od Charkowa dziesięć wiorst. Prawie każdym pociągiem przyjeżdżało nie mniej niż pięćset osób. Jak się dowiedzieliśmy od administracji kolejowej, na każdy z nich sprzedawano tyle biletów, ile normalnie nie sprzedaje się i przez dwa miesiące. Z powodu tego niezwykłego natłoku pasażerów do pociągu doczepiano po dziesięć–dwanaście dodatkowych wagonów. Do utrzymania porządku oddelegowano wzmocniony oddział policji.

Kiedy Tołstoj wracał w 1910 roku z Moskwy do Jasnej Polany, na Dworcu Kurskim powyginały się słupy latarni, na których wisieli gapie. Podczas pożegnania Jana Kronsztadzkiego na tym samym dworcu, gdy odjeżdżał do Charkowa, pogięto krzyż na piersi duchownego. Wiadomo, że sława Tołstoja przysparzała mu cierpień, a jednym z powodów ucieczki z Jasnej Polany było to, że nie mógł zaznać samotności, której tak bardzo pragnął w ostatnich latach życia. Nie wiemy natomiast, jaki stosunek do swojej sławy miał Jan Kronsztadzki. Z pewnością go męczyła, ale nigdy nie zdradził się z tym ani słowem. Miał z zasady inny stosunek do „tłumu” niż Lew Tołstoj.

Po pierwsze, nie zaszczepiono mu arystokratyzmu, którym zawsze odznaczał się Lew Tołstoj, nawet podczas oproszczenija – upodobnienia się do prostego ludu – o czym wspominał jego syn Ilja. Ojciec Jan świetnie pamiętał o swoim pochodzeniu i ubogiej rodzinie. Po drugie, misja, jakiej się podjął, wykluczała jakiekolwiek ograniczenia bezpośrednich, wręcz fizycznych kontaktów z tłumem. Odrzuciwszy stan zakonny, ale stawszy się jeszcze za życia ucieleśnieniem świętości, znalazł się w dwuznacznym położeniu, jako że wszyscy pragnący zbawienia mają prawo do kontaktu ze świętością. Poza tym ogłaszając się pośrednikiem między Bogiem a ludźmi – od czego Tołstoj kategorycznie się odżegnywał – nie mógł nikomu odmawiać kontaktu z Bogiem; co więcej, musiał dążyć do jak największego rozszerzenia tych kontaktów, bez żadnej taryfy ulgowej dla siebie. W odróżnieniu od Tołstoja nie mógł mieć w tym względzie żadnych wymówek – ani osobistych, ani rodzinnych.

Wspólne spowiedzi

Wraz ze wzrostem popularności kronsztadzkiego kapłana zmieniła się nieuchronnie atmosfera nabożeństw w soborze Świętego Andrzeja. Wszyscy przybywający do Kronsztadu chcieliby osobiście porozmawiać z ojcem Janem, a przynajmniej wyspowiadać się u niego i przyjąć z jego rąk komunię. Kapłan próbował niekiedy odprawiać liturgię w zwyczajnym trybie i spowiadać każdego, kto chciał okazać skruchę. Nikołaj Bolszakow tak to opisuje:

Ojciec Jan spowiada bez parawanu u analogionu ustawionego przy carskich wrotach jednego z bocznych ołtarzy soboru. Choć spowiedź trwa ponad pół doby, choć powietrze w świątyni jest ciężkie, niestrudzony duszpasterz nigdy nie siada. Cały czas stoi, oparty łokciami o analogion, i z przyrodzoną mu cierpliwością wysłuchuje każdego, skłaniając do wejrzenia w najgłębsze tajniki serca, często płacze razem z kajającym się. Usłyszawszy wyznanie o jakimś szczególnym grzechu, zostawia penitenta na chwilę, odwraca się do ikony Zbawiciela i odczytuje na głos szereg modlitw pokutnych do Pana Boga i Matki Bożej Królowej Niebios. Niekiedy oddala się w głąb prezbiterium i padając na kolana przed tronem Najwyższego, modli się po cichu, lejąc łzy.

Przez cały dzień prawie nic nie je, jeśli nie liczyć odrobiny pożywienia (kilka solonych grzybków i szklanka mleka migdałowego). Około jedenastej wieczorem, bardzo już znużony, zwraca się do penitentów ze słowami:

– Zostawiam was na pół godziny, przyjaciele, jadę odetchnąć świeżym powietrzem.

Odbywszy przejażdżkę po mieście, rzeczywiście za pół godziny wraca. O zmęczeniu ojca Jana naoczni świadkowie mogą sądzić po tym, że wchodząc do prezbiterium, rozgina niekiedy z wysiłkiem zmęczone członki ciała, szepcząc słowa modlitwy.

Spowiedź zaczyna się od nowa...

W końcu, gdy okazuje się, że czasu nie starcza i nie sposób wyspowiadać oddzielnie każdego penitenta, ojciec Jan zaczyna praktykować swoje słynne wspólne spowiedzi, które spotkały się z niejednoznaczną reakcją jego współczesnych, w tym duchowieństwa.

Porównywano je do Sądu Ostatecznego, do żywiołów – burzy lub trzęsienia ziemi – a złe języki twierdziły, że bardzo przypominają radienija (ćwiczenia pokutne) chłystów. Tak czy inaczej, nie sposób zrozumieć fenomenu Jana Kronsztadzkiego bez tych wspólnych spowiedzi, jako że podczas nich uwielbienie ludu dla tego kapłana i irracjonalna wiara w moc jego modlitwy dochodziły jak gdyby do wrzenia, niwelując w modlącym się tłumie wszelkie indywidualne różnice i czyniąc z niego jedno kajające się „ciało”. Najtrafniej byłoby to porównać do jakiejś duchowej łaźni, gdzie wszyscy są równi w nieczystości i pragną tylko jednego: oczyszczenia.

Na początku wspólnej spowiedzi ojciec Jan wygłaszał zwykle kazanie nawiązujące do którejś z historii biblijnych. Następnie mówił krótko o pokucie i głośno, na całą świątynię wołał do zgromadzonych: „Wyznajcie swoje grzechy!”.

Protojerej Wasilij Szustin pisze:

Zaczęło się dziać coś niesamowitego. Jęki, krzyki, wyjawianie tajonych grzechów. Niektórzy, zwłaszcza kobiety, starali się krzyczeć jak najgłośniej, żeby batiuszka usłyszał i pomodlił się za nich. A on, padłszy na kolana przed ołtarzem, złożył na nim głowę i modlił się. Krzyki przeszły stopniowo w płacz i szlochanie. Trwało to jakieś piętnaście minut. Następnie batiuszka wstał z twarzą zlaną potem i wszedł na ambonę. Rozległy się prośby o modlitwę, ale inne głosy zaczęły proszących mitygować: w soborze zapanowała cisza. A batiuszka jedną ręką podniósł epitrachelion[55], odmówił modlitwę rozgrzeszającą i najpierw zakreślił epitrachelionem półkole na ambonie, później w prezbiterium, i zaczęła się liturgia. Za ołtarzem służyło dwunastu kapłanów, a na ołtarzu stało dwanaście wielkich kielichów i paten. Batiuszka odprawiał liturgię nerwowo, niektóre słowa wręcz wykrzykiwał, co można by uznać za szczególne zuchwalstwo. Przecież brał na siebie tyle kajających się dusz! Długo odmawiano modlitwy poprzedzające komunię: trzeba było przygotować bardzo wiele cząstek prosfory. Pod Kielich przeznaczono specjalną podstawkę obok kraty. Około dziewiątej rano batiuszka wyszedł i zaczął udzielać komunii.

Wasilij Szustin wspomina, że udzielanie komunii trwało do wpół do trzeciej po południu – tyle było ludzi. A nabożeństwo zaczynało się o piątej rano. Nawet znacznie skróciwszy jego czas dzięki wspólnej spowiedzi, ojciec Jan musiał je odprawiać przez dziewięć, dziesięć godzin. I tak codziennie.

Szustin, uwielbiający ojca Jana, który nakierował go na drogę kapłaństwa, pisze o wspólnych spowiedziach nadzwyczaj ostrożnie, pomijając rozmaite ekscesy, nieuniknione podczas masowej spowiedzi wielotysięcznego tłumu. Według różnych świadectw w soborze Świętego Andrzeja gromadziło się przy takich okazjach od pięciu do dziesięciu tysięcy ludzi, choć świątynia nie była zbyt wielka, obliczona na to, by w normalnych warunkach uczestniczyło w nabożeństwie najwyżej od półtora do dwóch tysięcy wiernych. Zgromadzeni na cały głos wyznawali sobie nawzajem nie tylko grzechy powszednie, ale i przestępstwa – przyznawali się do kradzieży, bicia członków rodziny, a nawet do zabójstw, w tym dzieci. Misjonarz W.A. Konowałow podczas takiej wspólnej spowiedzi miał wrażenie, że znajduje się w Sodomie i Gomorze, tak wiele grzechów i przestępstw wykrzykiwano na cały głos. Inny naoczny świadek wspomina, jak po głowach ciasno stłoczonych uczestników wspólnej spowiedzi przebiegł mężczyzna, wołając: „Zabiłem! Zabiłem!”.

Według niektórych świadectw (w tym córki duchowej ojca Jana Jekatieriny Duchoninej) w zgromadzonym tłumie zdarzały się nie tylko przypadki omdleń, ale i zgony. Kiedyś na początku komunii tłum, który rzucił się w stronę ojca Jana, zadeptał na śmierć kobietę. Oto jak opisuje to straszne zdarzenie hieromnich Wasilij Mieszczerski:

W świątyni zebrało się prawie pięć tysięcy ludu, a kiedy czcigodny duszpasterz wyszedł z Najświętszymi Sakramentami, żeby udzielić komunii całej tej rzeszy wyznającej swoje grzechy podczas wspólnej spowiedzi, tłum ruszył naprzód z taką niepowstrzymaną siłą, powstał taki ścisk, taki straszliwy tumult, że w jednej chwili z dostojnego, rozmodlonego zgromadzenia przemienił się w przerażający żywioł. Twarze, jeszcze przed minutą czerwone i spocone, nagle pobladły, wykrzywiły się; rozległy się rozpaczliwe krzyki bólu i strachu, wołania o ratunek... Duszno się zrobiło niewyobrażalnie, z ubrań zostawały strzępy, wielu ludzi, zwłaszcza kobiety i dzieci, przewracało się, a ci z dalszych rzędów, prący do przodu, deptali po ich ciałach. Żelazna krata solei[56] ledwo wytrzymywała ten straszliwy napór. Na szczęście na pomoc zdążył przybyć znajdujący się w pobliżu oddział wojska pod dowództwem komisarza: poszkodowanych zaczęto wynosić z cerkwi na zewnątrz. Tam rozgrywały się wstrząsające sceny: jednym, półprzytomnym, udzielali komunii kapłani koncelebrujący z ojcem Janem, inni – poturbowani i okaleczeni – otrzymywali pierwszą pomoc, jedną z kobiet, uduszoną przez tłum jeszcze w soborze, wyniesiono martwą.

Ojciec Jan, dowiedziawszy się o jej śmierci, nie przerwał nabożeństwa, zwrócił się tylko do oszalałego tłumu takimi słowami: „Czy wiecie, że skrucha tysięcy z was nie zmaże grzechu tej jednej śmierci! Módlcie się!”. Jekatierina Duchonina odnotowuje jednak w swoim dzienniku, że duchowny „straszliwie cierpi z powodu tego wypadku, który nie daje mu spokoju”.

I znów nie tak prosto

Nic dziwnego, że wielu ludzi, jak Nikołaj Leskow, potępiało ojca Jana za „pobłażliwość” dla masowego kultu jego osoby, który uważali za bałwochwalstwo. Sprawa była jednak o wiele bardziej złożona. Psychologią tłumu rządzą wszędzie i zawsze te same prawa. Nie ma sensu potępiać piłki nożnej za wybryki kibiców (choć warto odnotować, że ojciec Ambroży z Pustelni Optyńskiej już na początku XX wieku nazwał futbol „diabelską grą”). Sława ojca Jana żywiła się nie tylko czynionymi przezeń cudami, ale i bezgraniczną ufnością prostych ludzi, nierozeznających się w tajnikach chrześcijaństwa. W swoich parafiach nie otrzymywali wsparcia duchowego tak potrzebnego tym, których życie codzienne, wypełnione mozolną pracą fizyczną, nieustanną troską o utrzymanie rodziny, chorobami – własnymi i bliskich – i poczuciem bezradności wobec możnych tego świata, nie miało większego sensu, a właściwie żadnego. Widzieli w ojcu Janie męża sprawiedliwego: nie ukrył się przed światem, żeby dostąpić zbawienia duszy, ale swoje sprawiedliwe życie włączył jak gdyby w życie ciemnego ludu, zdającego sobie zresztą sprawę z własnej ciemnoty. Nadieżda Kicenko, przeanalizowawszy listy napływające do kapłana z Kronsztadu, pisze, że przeważającej większości próśb o uzdrowienie towarzyszyła pełna świadomość tego, że choroby zostały zesłane „za grzechy”, nie zaś – że wynikają z niesprawiedliwości losu. Ale jak uwolnić się od grzechów, kiedy życie codziennie do nich popycha, i brakuje sił, czasu i wykształcenia, żeby pojąć sens tego wszystkiego i coś w tym życiu naprawić?

Wiele jest świadectw, że wspólne spowiedzi u ojca Jana bywały silnym bodźcem powodującym przemianę, odwodzącym ludzi od pijaństwa, złodziejstwa, cudzołóstwa, przywracającym chęć życia i ratującym przed samobójstwem.

Nie jest kwestią przypadku, że ojca Jana czcił nie tylko „ciemny” lud. Z ogromnym szacunkiem odnosili się do niezwykłego kapłana także ludzie oświeceni, dalecy od fanatyzmu – ojciec i syn Sikorscy[57], lekarz Botkin, malarz Riepin. To ojciec Jan pobłogosławił przed wyjazdem na wojnę japońską admirała Stiepana Makarowa, mianowanego dowódcą Eskadry Oceanu Spokojnego, legendarnego podróżnika, oceanografa, badacza krain polarnych i budowniczego okrętów.

Niekiedy o pomoc duchową do ojca Jana zwracali się zupełnie nieoczekiwani ludzie. Był wśród nich na przykład poeta dekadent Konstantin Fofanow, któremu za wiersz Tainstwo lubwi [Sakrament miłości] (1885, opublikowany w 1888 roku) Świątobliwy Synod zagroził odłączeniem od Cerkwi – na długo przed odłączeniem Tołstoja. Fofanow był alkoholikiem i cierpiał na rozstrój psychiczny. Jego narzeczona pracowała jako guwernantka w domu kronsztadzkiego kupca. Fofanow pisał we wspomnieniach:

Moja żona, wychowywana od dzieciństwa według surowych kościelnych zasad, jako młoda dziewczyna często myślała o wstąpieniu do klasztoru. Zwróciła się o radę do ojca Jana Kronsztadzkiego.

Batiuszka nie zaaprobował jej zamiarów.

– Nie w monasterze należy szukać zbawienia – powiedział surowo – ale w świecie!

Kiedy po jakimś czasie jego córka duchowa zaręczyła się ze mną, znów poprosiła o radę swojego spowiednika, którego niezmiernie czciła.

Tym razem wyraził aprobatę.

– Dla kobiety zbawieniem jest rodzenie dzieci – stwierdził z przekonaniem.

Żona moja zastanawiała się jeszcze nad wyborem przyszłego męża, a usłyszawszy niepochlebne plotki na mój temat, opowiedziała o tym batiuszce z Kronsztadu.

– Wszystko jedno, choćby i pił – wyjdź za niego. To twoje przeznaczenie.

I jeszcze raz powtórzył, że zbawieniem dla kobiety jest rodzenie dzieci.

Sam Konstantin Fofanow dwa razy spotkał się z ojcem Janem. Do pierwszego spotkania doszło w 1882 roku. Kapłan nie był jeszcze „batiuszką całego narodu”.

Pewna prywatna sprawa zawiodła mnie wtedy latem do Kronsztadu. Nie zastałem jednak osoby, do której przyjechałem. Statek odpłynął, znalazłem się nocą bez dachu nad głową. Rozdrażniony i przygnębiony usiadłem na ławce na bulwarze i się zdrzemnąłem. Wokół było cicho i pusto, zbliżał się świt. Nagle zauważyłem, że opustoszałym bulwarem idzie spiesznie niewysoki mężczyzna w ciemnobrązowej riasie.

– Co ci jest? – zapytał ostro.

Speszyłem się. Zdziwiło mnie, że przechodzący diakon czy ksiądz w tak niezwykły sposób wyraził współczucie.

Postał ze dwie minuty, porozmawiał ze mną, chciał mnie wspomóc datkiem pieniężnym. Odmówiłem. Nerwowym krokiem poszedł dalej.

Drugie spotkanie odbyło się w 1901 roku. Znajomy duchowny przedstawił poetę ojcu Janowi, który poprowadził go do prezbiterium, żeby go wyspowiadać.

Po kilku nieznaczących zdaniach ojciec Jan, ku mojemu zdziwieniu, powiedział życzliwie:

– Mówią, że pijesz... ale nie jesteś pijakiem! Możesz rzucić! Tylko wróg ci zazdrości, bo masz dar od Boga! Wielki dar! – powtórzył, spoglądając surowo i dziwnie, a dalej mówił nerwowo, podnosząc głos: – Wróg zazdrości i chce cię w otchłań! W otchłań zepchnąć! I tak kręci, bo zazdrości Bożego daru.

Podczas tego spotkania ojciec Jan wypowiedział dziwne słowa:

– A ja mogę przecież zrobić wszystko! Czego byś chciał? Mogę!

Tego już nie oczekiwałem. Byłem taki szczęśliwy, że widzę z bliska wielkiego duszpasterza i z nim rozmawiam, że o mało nie dławiąc się łzami, odparłem:

– Nic mi nie trzeba, batiuszko!

Przy tych słowach ojciec Jan objął mnie i ucałował:

– Niech cię Bóg błogosławi!

Ciekawe, że we wspomnieniach poety wspólna spowiedź Jana Kronsztadzkiego prezentuje się w całkiem innym świetle niż w opisanym wcześniej przypadku, kiedy to zginęła kobieta zadeptana przez tłum. Nie widzimy wybuchu ludowego żywiołu, ale coś przeciwnego, jego uspokojenie i odnowę moralną:

Przed wyniesieniem Kielicha ze Świętymi Darami ojciec Jan zwrócił się do tłumu:

– Przyjmiecie teraz Ciało i Krew Samego Chrystusa, a on wejdzie w was, będziecie Mu bliscy jak rodzina. I jeśli Pan Bóg umiłował Syna Swego, to i was umiłuje i przebaczy wam grzechy... Tylko okażcie szczerą skruchę, przypomnijcie sobie swoje grzechy, pomódlcie się, a Bóg wam wybaczy.

Kiedy po jakimś czasie ojciec Jan wyniósł Kielich ze Świętymi Darami, tłum pełen czci milczał.

Porażające było takie milczenie dziesięciotysięcznej gromady, uciszyły się nawet histeryczki, widać było tylko różnobarwne morze głów, lekko pochylonych. Wielu zebranych padło na kolana. Wydało mi się, że od tysięcy powstrzymywanych oddechów przeszła przez świątynię fala wiatru. Ostro i wyraźnie zabrzmiało: „Wierzę, o Panie...”.

Poeta Konstantin Michajłowicz Fofanow. Jan Kronsztadzki wysoko cenił jego talent.

Lidia Konstantinowna Fofanowa, żona poety.

„Czy wierzysz?”

Szczególną cechą Jana Kronsztadzkiego było to, że ludzie o różnych poglądach, stykając się z nim, widzieli całkiem odmienne osoby. Dla jednych takie spotkanie miało przełomowe znaczenie, zmieniało całe ich życie, innym wydawało się zabawnym lub, przeciwnie, budzącym strach incydentem, który jeszcze bardziej utwierdzał ich w antyklerykalizmie. Cuda ojca Jana były dla jednych czymś oczywistym, dla innych – wątpliwym.

Wasilij Szustin wspomina, jak Jan Kronsztadzki wyleczył jego ojca z „gruźlicy gardła”, po tym jak profesor Wojskowej Akademii Medycznej Nikołaj Simanowski[58] orzekł, że „zostało mu dziesięć dni życia, a jeśli przy zastosowaniu maksymalnych środków ostrożności uda się go przewieźć na Krym, może pożyje jeszcze ze dwa miesiące”.

Wtedy właśnie ojciec Jan wrócił do Kronsztadu z jednej ze swoich podróży. Wysłaliśmy do niego telegram. Za jakieś pięć dni przyjechał do nas. Wszedł do sypialni ojca, spojrzał na niego i od razu zawołał: „Dlaczego nie uprzedziliście, że jest tak poważnie chory?! Przywiózłbym Święte Dary i udzielił mu komunii”. Ojciec błagalnie patrzył na batiuszkę i chrypiał. Batiuszka zagłębił się w sobie i zapytał go: „Wierzysz, że mocą Bożą mogę ci pomóc?”. Ojciec skinął głową. Wtedy ksiądz Jan kazał mu otworzyć usta i trzy razy dmuchnął, czyniąc znak krzyża. Potem wziął rozmach i uderzył w stoliczek, na którym stały różne płukanki i mikstury. Stolik się wywrócił, wszystkie szklane naczynia się rozbiły. „Zostaw to – powiedział stanowczo – niczego więcej nie trzeba. Przyjedź jutro do mnie do Kronsztadu, udzielę ci Sakramentu. Będę czekał. Słyszysz?”. I odjechał. Wieczorem zjawił się Simanowski, a z nim doktor Okuniew, też specjalista od chorób gardła. Powiedziano im o ojcu Janie i o tym, że jutro zawiozą ojca do Kronsztadu. Simanowski stwierdził, że to szaleństwo, że umrze po drodze. (Z Oranienbaumu trzeba było jechać saniami po zamarzniętym morzu, a mocno wiało i był mróz). Ojciec uwierzył jednak batiuszce; nazajutrz dobrze go opatulili i zawieźli do Kronsztadu.

Batiuszka przyjechał do mieszkania, w którym ojciec się zatrzymał, i udzielił mu Sakramentu. Ojciec jeszcze dwa dni spędził w Kronsztadzie, codziennie widując się z batiuszką. Kiedy wrócił do domu, Simanowski był wstrząśnięty: wszystkie rany w gardle się zagoiły, tylko głos ojca był jeszcze słaby. Doktor powiedział przy wszystkich: „Być nie może, to po prostu cud!”. Tak oto dzięki modlitwom batiuszki ojciec został cudownie uzdrowiony. Przeżył jeszcze dwadzieścia pięć lat.

Nie ma podstaw, by nie wierzyć wspomnieniom Szustina, bo nie dałoby się wymyślić takiej historii z udziałem sławnego lekarza. W wielu innych świadectwach przytacza się ten charakterystyczny szczegół: ojciec Jan trzy razy dmuchał na chorego, czyniąc znak krzyża, po czym następowało uzdrowienie.

Inaczej zakończyła się próba uzdrowienia śmiertelnie chorego Michaiła Sałtykowa-Szczedrina, opisana w książce jego syna Konstantina Sałtykowa Intimnyj Szczedrin [Szczedrin prywatnie]. Dwa miesiące przed śmiercią pisarza jego żona nalegała, żeby zaprosić ojca Jana.

„Ojca trudno byłoby nazwać wierzącym. Wyleczenia swoich dolegliwości oczekiwał raczej od lekarzy niż od Boga”. Przystał jednak na sugestię żony, ale „bardzo stanowczo nakazał, żeby nie dowiedział się o tym Botkin, obawiał się bowiem, że profesor obrazi się o to, iż jego, lekarza, zastępują jakimś księdzem, choćby tymczasowo. Szwajcarowi przykazano, żeby podczas pobytu ojca Jana nie wpuszczać Botkina, pod pretekstem, że ojciec odpoczywa”.

Przyjazd ojca Jana syn pisarza wspomina z pewną ironią:

W dniu i o godzinie ustalonych przez kobietę, które zawsze woziła kapłana, za co pobierała sowitą łapówkę, zjawił się u nas ojciec Jan, słynący jako uzdrowiciel. Ubrany był w atłasową riasę. Na jego twarzy, jak pamiętam, malował się jakiś smutek, sprawiał wrażenie zmęczonego, co można wyjaśnić tym, że kiedy przyjeżdżał do Petersburga, wozili go od domu do domu, pobierając podobno, w co wierzę, obfite daniny od rodzin chorych. Odbywało się to bez jego wiedzy... Uwagę zwracały oczy ojca Jana, spojrzeniem jakby przenikał ludzi na wskroś. Niewykluczone, że był hipnotyzerem, dzięki czemu mógł naprawdę narzucać im swoją wolę. Pobłogosławiwszy ojca, ustawił go przed sobą i oddzielony od niego stolikiem, na którym leżały ikona, krzyż i Ewangelia, odmówił swoją słynną modlitwę. Zaczął szeptem, ale coraz bardziej podnosił głos, a zakończył tonem rozkazującym, jak gdyby domagając się od Boga spełnienia prośby zawartej w modlitwie. Wygłoszona została tak, że kiedy później zapytano ojca, czy ją zrozumiał, ten zaprzeczył, za to pochwalił riasę kapłana.

Nie udało się jednak zapobiec spotkaniu ojca Jana z Siergiejem Botkinem. Słynny lekarz, przechodząc przypadkiem obok domu pisarza, zauważył, że u wejścia zebrał się tłum towarzyszący kapłanowi podczas jego wizyt w Petersburgu.

Nietrudno sobie wyobrazić, jakie zamieszanie powstało na widok krzepkiej postaci S.P., która nieoczekiwanie zjawiła się w pokoju. Ale Botkin z dobrodusznym uśmiechem rozładował napięcie, skarciwszy ojca, że chciał przed nim ukryć ojca Jana, którego zna od dawna.

– Jesteśmy z batiuszką kolegami po fachu – zażartował doktor – tylko że ja leczę ciało, a on duszę.

Po dwóch miesiącach pisarz zmarł. Syn wspominał, że „batiuszka przed odjazdem pocałował go w usta. Jak nam później wyjaśnili, zawsze to robił, kiedy widział, że jego pomoc na nic się nie zda”.

Wiele jest w tej historii niejasności, ale opis spotkania ojca Jana z najwybitniejszym współczesnym mu lekarzem w domu jednego z najsławniejszych pisarzy świetnie oddaje atmosferę ironicznego w najlepszym razie, lecz o wiele częściej nieprzyjaznego stosunku inteligencji twórczej do „batiuszki całego narodu”. Z ogromnym szacunkiem odnosili się do kronsztadzkiego kapłana lekarze, inżynierowie, wojskowi i oficerowie floty. Ale nie pisarze! Fofanow był wyjątkiem od tej zasady.

Leskow i Pierżan

„A jego [ojca Jana – przyp. aut.] sława i głupota społeczeństwa wciąż rosną jak wiadomy słup pod wychodkiem piętrowego zajazdu w powiatowym mieście. Zimą, kiedy mróz ściśnie, nawet to błyszczy, a kto nie wie, co to takiego – przyjmuje za coś zupełnie innego. Ale jako miara ogłupienia jest to porównanie akuratne” – w takich właśnie słowach pisze o ojcu Janie Leskow w liście do Tołstoja w grudniu 1890 roku. Leskow nie tylko nie uważał Jana Kronsztadzkiego za bohatera rosyjskiej Cerkwi, której dzieje, w odróżnieniu od większości współczesnych mu pisarzy, dobrze znał, ale za dowód na degradację społeczeństwa. Nie miał wątpliwości, że wszystkie cuda z uzdrowieniami dzięki modlitwom ojca Jana to zwykłe szarlataństwo.

„Dlaczego mamrocze to samo nad kimś, do kogo go zaprosili, a nie pomodli się z całego serca za wszystkich naraz?’ – pisze do Tołstoja. „Niedawno uzdrawiał moją znajomą, młodą damę Żukową, i mieszkającego nad nami popa. Oboje zmarli, nie był na pogrzebie”.

Dlaczego Jan Kronsztadzki miałby odmawiać indywidualnych wizyt u chorych i modlić się „za wszystkich naraz”? Skąd pisarz mógł wiedzieć, że kapłan nigdy się nie modli „za wszystkich naraz”? Dlaczego powinien chodzić na pogrzeby ludzi, których jego modlitwy nie uzdrowiły? Nie znamy odpowiedzi.

Przyczyna jadowitej, wręcz chorej nienawiści Leskowa do Jana Kronsztadzkiego też jest swojego rodzaju zagadką, jako że ojciec Jan odnosił się do pisarza raczej z szacunkiem. „Szanuję Nikołaja Siemionowicza” – przyznał kiedyś.

Leskow nienawidził Jana Kronsztadzkiego i ubóstwiał Tołstoja. Do tego stopnia, że Tołstoja nieco to krępowało. Nie licząc serii złośliwych artykułów o Janie Kronsztadzkim i jego otoczeniu, nie licząc noweli Nocne marki, w której wyśmiał obyczaje panujące w hotelu dla pielgrzymów przy Domu Pracy, od 1891 roku do końca swoich dni Leskow dosłownie bombardował Tołstoja listami, w których jadowicie szydził z ojca Jana, nazywając go na przemian to Iwanem Iljiczem, to Pierżanem[59].

„Cokolwiek Pierżan napaskudzi, wszystko jest «święte»” – to przykład stylu jego listów o Janie Kronsztadzkim.

Hugh McLean, wybitny amerykański badacz życia i twórczości Nikołaja Leskowa, autor książki Nikolai Leskov. The Man and His Art [Nikołaj Leskow. Człowiek i jego dzieło], a także jedynego artykułu o stosunku Leskowa do Jana Kronsztadzkiego, na nasze pytanie o powody nienawiści bliskiego Cerkwi pisarza, autora Soborian, do najznakomitszego kapłana swojej epoki odpowiedział, że wynika to z „nieprzyjaznego stosunku Leskowa do ortodoksyjnego prawosławia”. Ale przecież na początku lat dziewięćdziesiątych ojciec Jan jeszcze nie utożsamiał się z oficjalną Cerkwią.

Niestety, Leskow w listach do Tołstoja, oczywiście tego nie zauważając, dopuszczał się nierzadko zwykłego donosicielstwa. Tylko że adresatem donosów nie były władze, ale Tołstoj, ich główny wróg. Leskow wysyłał mu kopie wrogich ojcu Janowi listów do gazet, przytaczał przykłady nieudanych uzdrowień, po których ludzie umierali, wymieniał nawet nazwiska lekarzy, którzy zapomniawszy o etyce zawodowej, wierzyli w Jana Kronsztadzkiego, opisywał karykatury tego ostatniego rysowane przez nieznanych autorów.

Ciekawe, że Tołstoj nie reagował na te wyskoki Leskowa. Zawsze odpowiadał mu uprzejmie, ale pisał na inny temat. Można odnieść wrażenie, jakby puszczał to wszystko mimo uszu, jakby Jan Kronsztadzki wcale go nie interesował. Jeszcze mniej ciekawiły go jakieś dziennikarskie plotki o „machinacjach” kapłana z Kronsztadu, które Leskow tak chętnie przytaczał. Powstaje więc taki obraz: Leskow wciąż podaje piłkę, a Tołstoj jej nie widzi.

Problem polegał na tym, że Leskow był bliski rosyjskiej Cerkwi. Autor Soborian i Napiętnowanego anioła szczerze przejmował się jej losem. Od pierwszego rzekomo antykościelnego artykułu Popowskaja czecharda i prichodskaja prichot’ [Popia karuzela i parafialna zachcianka], opublikowanego w 1883 roku w czasopiśmie „Istoriczeskij wiestnik”, do ostatniego okresu życia, kiedy pisarz ostatecznie rozstał się z Cerkwią, zawsze poszukiwał sposobów jej odnowienia, a nie zniszczenia. Rozumiał przy tym, jakie to skomplikowane zadanie: „Ktoś, kto kierując się jedynie własnym rozumem, oznajmiłby, że wie, jak to zrobić – pisze w tekście Popowskaja czecharda... – ogłosiłby tym samym, że dokonuje zuchwałego zamachu przeciw prawom Cerkwi i zostałby przez nią słusznie osądzony. W tradycji prawosławnej jest to sprawa pozostająca w kompetencjach Kościoła”. Kronsztadzki podpisałby się pod tymi słowami.

Tymczasem Tołstoj, poczynając od 1881 roku, kiedy napisał artykuł Issledowanije dogmaticzeskogo bogosłowija [Rozprawa o teologii dogmatycznej], później zatytułowany Kritika dogmaticzeskogo bogosłowija [Krytyka teologii dogmatycznej], odrzuca Cerkiew, i to nie tylko w jej „złym”, współczesnym mu stanie, ale także jako wielowiekową instytucję.

Cóż tak szalenie drażniło Leskowa w Janie Kronsztadzkim i dlaczego zwracał się do Tołstoja, chcąc pozyskać sojusznika w tej nienawiści? Niezwykle istotne było dla niego pojęcie szczerości. Tołstoja uważał nie tylko za przywódcę nowej religii, ale i szczerego chrześcijaństwa. W 1883 roku pisał do Aleksieja Suworina:

Chwieje się on [Tołstoj – przyp. aut.], to nie ulega wątpliwości, ale dostrzega sedno sprawy: chrześcijaństwo to nauka życiowa, a nie abstrakcyjna, i skażone jest przez to, że zrobiono z niego abstrakcję. „Wszystkie religie są dobre, dopóki nie zepsują ich kapłani”. U nas panuje bizantynizm, a nie chrześcijaństwo, i przeciw temu Tołstoj walczy z hierarchią, pragnąć ukazać w Ewangelii nie tyle „drogę do nieba”, ile sens życia.

Natomiast Jan Kronsztadzki jest w oczach Leskowa nie tylko kapłanem, ale także szarlatanem, chytrze wykorzystującym dla własnych celów, w tym materialnych, popularność cerkiewnych legend o „cudach”. Udało mu się „ogłupić” część ludzi wykształconych, co szczególnie oburza Leskowa!

Tam [w prasie – przyp. aut.] wszędzie jest obecny kronsztadzki „Iwan Iljicz”. Jest jeden i czyni cuda... Niedawno marynarze otworzyli w jego obecności czytelnię, z której na jego żądanie usunięto Pana utwory. Po co był potrzebny panom marynarzom? „Co to dla nich za kompania?” „Lizą jak te świnie”, wszyscy w to samo błoto – pisze Leskow do Tołstoja.

Ale Tołstojowi jest to obojętne. Milczy.

Nienawiść do Pierżana rozpiera Leskowa. Nie może milczeć! A Tołstoja Pierżan w ogóle nie denerwuje. Pod koniec życia, zapytany w liście przez pewną nieznaną kobietę, jak powinna się odnosić do świętej pamięci Jana Kronsztadzkiego, przyznał, że nie przeczytał ani jednej linijki jego pism.

Dla Leskowa Pierżan był wrogiem absolutnym. A dla Tołstoja zwykłym nieporozumieniem.

Leskow różnił się od Tołstoja jeszcze tym, że wiedział, jak z nieśmiałych seminarzystów wyrastają wyniośli protojerejowie. Nie miał jednak pojęcia, co naprawdę ukształtowało skomplikowaną osobowość ojca Jana, jak dojrzewało to ziarno. Ukazują się drukiem pierwsze „żywoty” kronsztadzkiego kapłana, ale Leskow (całkiem słusznie!) im nie dowierza.

Leskow zmarł w 1895 roku, kiedy ojciec Jan był u szczytu sławy: po spotkaniu z carem Aleksandrem III w Lewadii nie mogli mu już nic zrobić ani świeccy, ani duchowni oponenci, a także cenzurowana prasa. Publiczna nagonka na niego zacznie się w 1905 roku, wraz z ogłoszeniem wolności słowa i sumienia. Jego nazwisko zostanie skojarzone z najbardziej reakcyjnymi elementami rosyjskiego społeczeństwa i cała liberalna inteligencja ostatecznie od niego się odwróci. Będzie to pośmiertne zwycięstwo Leskowa.

Ale kto odniósł zwycięstwo nad kim? Przytłaczająca większość czcicieli Jana Kronsztadzkiego nigdy nie czytała Leskowa i na pewno nie miała pojęcia o jego listach do Tołstoja. Literackie środowisko Leskowa, z bardzo nielicznymi wyjątkami, nie interesowało się ojcem Janem – przynajmniej do momentu, kiedy krótko przed śmiercią, już słaby i chory, poświęcił sztandar Związku Narodu Rosyjskiego i został członkiem Świątobliwego Synodu, który ekskomunikował Tołstoja. Dopiero wtedy okazali mu pogardę z całą energią, na jaką w takich przypadkach potrafi się zdobyć postępowa inteligencja.

Co jednak zyskała na tym Cerkiew i rosyjska literatura? Co zyskała na tym Rosja?

Pieniądze ojca Jana

Nikołaj Leskow i prawie wszyscy krytycy kronsztadzkiego batiuszki jako jeden z głównych zarzutów wobec ojca Jana wysuwali kwestię pieniędzy.

W rzeczywistości, w miarę jak rosła jego sława, zaczął się – według określenia Nadieżdy Kicenko – z „obiektu kultu” przemieniać w „obiekt, na którym robiono biznes”. Dotyczyło to w szczególności publikacji jego kazań, które rozchodziły się w Rosji w ogromnych nakładach.

W notatce O książeczkach o[jca] Siergijewa, która ukazała się 27 marca 1887 roku w „Pietierburgskiej gaziecie”, Leskow pisał o zbiorze Rozmów ojca Jana wydanym przez A.P. Rudienkę i sprzedawanym po dwadzieścia pięć kopiejek, co istotnie było wysoką ceną jak na publikację „dla ludu”. Autor przypominał, że książki Tołstoja publikowane przez wydawnictwo „Posriednik” kosztują po trzy kopiejki, a nawet „piątaka za dwie”. Poza tym Lew Tołstoj „nic nie bierze z tytułu praw autorskich do jego ludowych opowiadań”. „Wystarczy, żeby Siergijew zachował się jak L.N. Tołstoj, czyli ogłosił, że zachowanie praw autorskich do chrześcijańskiej książki uważa za niezgodne z ideałami chrześcijaństwa [...] nie ulega wątpliwości, że drogie, a przy tym kiepskie wydanie p. Rudenki zaraz stanieje albo pojawią się wydawcy, którzy zaczną publikować te Rozmowy lepiej i taniej”.

W rzeczywistości Leskow nakłaniał ojca Jana, żeby biorąc przykład z Tołstoja, zrzekł się praw do swoich dzieł. I to do wszystkich, bo przecież nie tworzył żadnej innej literatury niż chrześcijańska. Leskow świetnie przy tym wiedział, że rodzina Tołstojów, posiadająca majątki w guberniach tulskiej i samarskiej, zrzekła się praw tylko do części literackiej spuścizny pisarza, powstającej po 1881 roku, czyli po jego przełomie duchowym. Wszystko, co powstało przedtem (trylogia autobiograficzna, Opowiadania sewastopolskie, Kozacy, Wojna i pokój, Anna Karenina i inne utwory) na podstawie upoważnienia, jakie Tołstoj dał żonie, było wydawane nie w popularnym wydawnictwie „Posriednik”, ale bezpośrednio przez Sofię Andriejewnę i sprzedawane po dość wysokich cenach. Ten kompromis, na który pisarz przystał pod naciskiem żony, był kością niezgody między pisarzem a tołstojowcami, do których zaliczał się wtedy Leskow. Porównanie ojca Jana z Tołstojem było więc co najmniej dziwne.

Kareta Jana Kronsztadzkiego, dar od wielbicieli. Kronsztad, 1898.

Niemniej problem istniał i prześladował ojca Jana przez całe życie, a nawet po śmierci, kiedy gazety zaczęły się rozpisywać o spadku po nim. Jako najznakomitszy kapłan Rosji stał się istotnie jednym z najbogatszych ludzi swoich czasów. Według świadectwa Michaiła Mieńszykowa przez jego ręce przechodziło rocznie około miliona rubli.

Ta liczba jest umowna, jako że nie sposób było policzyć wszystkich jego dochodów. Żadna księgowość, gdyby istniała, nie byłaby w stanie skontrolować tych gigantycznych obrotów finansowych, ponieważ odbywały się według starego schematu, który ojciec Jan ujawnił w dzienniku z wczesnych lat: podarował ubogiej wdowie trzy ruble, a później tego samego dnia dostał trzy ruble za spowiedź. Tyle że teraz schemat funkcjonował odwrotnie: otrzymywał pieniądze od licznych ofiarodawców, niekiedy bardzo zamożnych, i od razu rozdawał je potrzebującym, przeznaczał na utrzymanie Domu Pracy oraz budowę monasterów.

Z datków, które Jan Kronsztadzki dostał od bogatych filantropów, zbudowano sześć (!) żeńskich klasztorów w guberniach petersburskiej, archangielskiej, nowogrodzkiej i jarosławskiej. Równocześnie ojciec Jan wciąż wspierał finansowo placówki już istniejące, na przykład słynny monaster piuchticki. W całych dziejach Cerkwi było to nie tylko czymś wyjątkowym, ale wprost niemożliwym do zrealizowania przez parafialnego kapłana.

Ale czy ojciec Jan był naprawdę bogaty? Zajmował wciąż to samo służbowe mieszkanie przy ulicy Michajłowskiej, na pierwszym piętrze zwykłego domu. Żywił się skromnie, nie jadał mięsa, pracował po dwadzieścia godzin na dobę. Przez całe życie tylko raz był za granicą, w Berlinie, dokąd go wezwano, żeby uzdrowił rosyjskiego ambasadora. Z dwóch należących do niego parostatków pierwszy, „Lubieznyj”, był niezbędny w codziennych podróżach do Petersburga, drugi zaś, „Nikołaj Czudotworiec”, wykorzystywano jako roboczy statek żeńskiego monasteru w Surze, założonego przez ojca Jana w rodzinnej wsi. Słynna kareta, którą poruszał się po Kronsztadzie, została mu podarowana. Gdyby jeździł odkrytym powozem, zostałby rozerwany na kawałki przez fanatycznych wielbicieli, a zwłaszcza wielbicielki, wśród których były joannitki pragnące zakosztować krwi samego batiuszki, uważanego przez nie za Jezusa Chrystusa. Zdarzało się, że podczas komunii gryzły go w palec. W stolicy ojciec Jan korzystał z karet podstawianych przez bogaczy, którzy zapraszali go do swoich domów. Nic nam nie wiadomo o tym, żeby ktoś z krewnych ojca Jana, z najbliższą rodziną włącznie, się wzbogacił. Jelizawieta Konstantinowna, która przeżyła męża zaledwie o pół roku, zmarła w tym samym służbowym mieszkaniu. Przez ostatnie miesiące sypiała w podriasniku ojca Jana. Wszystkie pieniądze, jakie zostały po jego śmierci, zostały zapisane żeńskiemu monasterowi Świętego Jana Rylskiego w Petersburgu. A było tego pięćdziesiąt trzy tysiące rubli...

Dlatego pytanie należy sformułować inaczej. Czyj stosunek do pieniędzy – Tołstoja czy Jana Kronsztadzkiego – był bliższy naukom chrześcijańskim? Widać wszak na pierwszy rzut oka, że diametralnie się pod tym względem różnili. Tołstoj nie chciał mieć nic wspólnego z pieniędzmi (obarczył tym „złem” swoją żonę); ojciec Jan nigdy się ich nie wyrzekł i wciąż miał z nimi do czynienia, przez jego ręce dosłownie przepływały miliony. Zasadnicze pytanie!

„Pieniądze to zło” – uważał Tołstoj. „Pieniądze to pył” – pisał we wczesnym dzienniku ojciec. Z pozoru ich postawy były zbieżne. Ale to nie tak. O ich stosunku do pieniędzy przesądzała pod wieloma względami nie tylko świadoma postawa chrześcijańska, ale też pochodzenie, wychowanie i warunki życia każdego z nich. Tołstoj nigdy nie zaznał prawdziwego niedostatku, a tym bardziej nędzy. Mógł ją widzieć i szczerze boleć nad braćmi w Chrystusie, ale własnych doświadczeń w tym względzie nigdy nie miał. Iwan Siergijew od dzieciństwa wiedział, co to znaczy skrajne ubóstwo. Przekonał się o tym na przykładzie ojca, który nie był w stanie opłacić nauki dwóch synów w archangielskim seminarium (czesne wynosiło około czterdziestu rubli rocznie, po trzynaście rubli za trymestr). Sam ojciec Jan do połowy lat siedemdziesiątych, kiedy został klucznikiem, otrzymywał, tak jak inni zwykli księża soboru Świętego Andrzeja, według listy płac „zatwierdzonej przez najwyższe władze dnia 24 maja 1806 roku” uposażenie w wysokości 85 rubli 77 kopiejek miesięcznie. Jako protojerej zarabiał 128 rubli 70 kopiejek.

Widok wsi Sura w powiecie pinieskim guberni archangielskiej. W środku żeński monaster pod wezwaniem św. Jana ufundowany przez Jana z Kronsztadu.

Szwagier ojca Jana, Wasilij Iwanowicz Fidielin, psalmista w Surze, a następnie w Wierkole, miał z jego siostrą Anną Iljiniczną pięciu synów i siedem córek, a zarabiał czterdzieści rubli. Jako mieszkańcowi wsi przysługiwało mu jednak piętnaście dziesięcin[60] ziemi ornej i łąk. Poza pracą duszpasterską zajmował się uprawą roli, łowił ryby, hodował owce i konie. Kapłan z miasta mógł liczyć tylko na zapłatę za posługi duszpasterskie. Ale i te pieniądze, jak wiemy, ojciec Jan od razu rozdawał ubogim. Nic dziwnego, że w rodzinie wciąż wybuchały awantury.

Po przedwczesnej śmierci kapłana gatczyńskiego Grigorija Iwanowicza Cwietkowa wdowa po nim Anna Konstantinowna z dwiema córkami musiała zamieszkać u swojej siostry Jelizawiety Konstantinowny na całkowitym utrzymaniu swojego szwagra, ojca Jana. Siergijewowie praktycznie adoptowali młodszą córkę Anny Konstantinowny, Rufinę Cwietkową. Przez jakiś czas pomieszkiwało u nich trzech starszych braci Jelizawiety, którzy nie potrafili ustawić się w życiu. Ponadto ojciec Jan regularnie płacił za naukę swoich siostrzeńców w seminarium.

Tołstoj do chwili wyrzeczenia się własności i praw autorskich był człowiekiem zamożnym. Po śmierci braci Nikołaja i Dmitrija został właścicielem majątków Nikolskoje i Szczerbaczowka. W latach siedemdziesiątych powiększył swoje posiadłości o niedrogo kupione ziemie samarskie, które zamierzał w przyszłości sprzedać z zyskiem. Najstarszy syn Lwa Tołstoja, Siergiej, pisał:

W 1881 roku naszej rodzinie świetnie się powodziło pod względem finansowym. Ojciec zarobił wtedy sporo pieniędzy. Sprzedał za dziewięć i pół tysiąca rubli młyn w Nikolskim-Wiaziemskim, sprzedał część lasu (Zakazu) w Jasnej Polanie, nie pamiętam, za ile, a za pełne wydanie swoich dzieł dostał od braci Sałajewów dwadzieścia tysięcy rubli.

W tym samym roku Tołstoj przeprowadził się z rodziną do Moskwy. W 1882 roku starszy notariusz moskiewskiego sądu okręgowego podpisał akt sprzedaży domu w zaułku Dołgo-Chamowniczeskim, który Tołstoj nabył za dwadzieścia siedem tysięcy rubli. Dom stał się moskiewską siedzibą Tołstojów.

Sytuacja zmieniła się jednak diametralnie na początku lat dziewięćdziesiątych, kiedy Tołstoj po długich wahaniach i konfliktach z żoną wyrzekł się publicznie praw do swoich nowych utworów, a nieruchomości przepisał w różnych częściach na członków rodziny. Rozdrobnienie majątku prawie zawsze równa się jego utracie. Poza tym dzieci Tołstoja nigdy nie miały żyłki do gospodarowania. W rezultacie własnością Sofii Andriejewny pozostała tylko Jasna Polana, która nie przynosiła żadnych dochodów, a trzeba było oprócz męża utrzymać sześciu synów i dwie córki. Starsze dzieci, będąc właścicielami ojcowskich części majątku, stale zwracały się do matki z prośbami o pieniądze.

Aleksandr Żyrkiewicz przytacza w swoim dzienniku z tamtego okresu ciekawą rozmowę z Fetem, częstym gościem w majątku Tołstojów:

Fet jest zachwycony hrabiną Tołstoj, którą uważa za „ideał kobiety”. Hrabina niedawno była u niego. Mówiła, że Tołstojowie mieszkając na wsi, wydają rocznie osiemnaście tysięcy rubli z powodu stylu życia Lwa Nikołajewicza i przez to, że muszą wspomagać dzieci. Kiedy zauważyłem, że Tołstoj ma środki, Fet żachnął się: „Wcale nie ma! Blisko przyjaźnię się z hrabiną. Wszystko mi opowiada. Jasna Polana nie przynosi dochodów, a kapitał rodziny jest niegodny wzmianki”. „Ale przecież mają dochody z dzieł Lwa Nikołajewicza!” – zaoponowałem. „Ani trochę! Kto chce, robi przedruki, wydaje w kraju, za granicą, bez pozwolenia. A Lew Nikołajewicz nie chce się w to mieszać. Wykarmić tłum tołstojowców to wydatek nie lada. Tołstojowie po prostu żyją w niedostatku i nie odmawiają sobie tylko koniecznych rzeczy”.

Na początku lat dziewięćdziesiątych Tołstoj i Jan Kronsztadzki znaleźli się w niemal zwierciadlanie odwróconej sytuacji.

Chłopi czekający w Jasnej Polanie przy „drzewie biedaków”, aż wyjdzie do nich Lew Tołstoj.

Brak pieniędzy staje się dla Tołstoja problemem „niedostatku” rodziny, ponieważ zostawszy bez środków, które mogłyby jej zapewnić nowe dzieła pisarza, musiała ona mimo wszystko utrzymywać status rodziny arystokratycznej, ze wszystkimi zwyczajami i wydatkami, jakie się z tym wiązały. Nie były na to potrzebne szczególnie wielkie kwoty (osiemnaście tysięcy rubli rocznie), ale ledwo dawało się je uzbierać ze wznowień dzieł Tołstoja, które zgodnie z prawami rynku wydawniczego przynosiły coraz mniejsze dochody. Na nowych utworach zarabia każdy, kto się nie leni. Ta sytuacja stała się przyczyną strasznego napięcia w życiu rodziny, napięcia, które doprowadziło ostatecznie do ucieczki pisarza z Jasnej Polany.

Problem finansowy ojca Jana polegał już wtedy na czymś innym: jak sprawiedliwie rozdać ogromne środki, które bezpośrednio otrzymywał, ale nie mógł ich uważać za swoją własność, ponieważ były ofiarowane Cerkwi. Trzeba przy tym wziąć pod uwagę, że na znaczną część tych kwot składały się ofiary biednych ludzi, którzy przysyłali pieniądze w kopertach razem z prośbami o modlitwę za zdrowie śmiertelnie chorych członków rodziny. Kiedy po śmierci ojca Jana spisywano jego majątek, znaleziono na biurku trzynaście tysięcy rubli, przy czym, jak relacjonuje obecny przy tym komornik sądowy, pieniądze „były porozrzucane i przykryte różnymi listami, kopertami oraz papierem listowym”. To ostatnie strumyczki gotówki, które napłynęły z różnych zakątków Rosji.

Dla Tołstoja, jeśli nie liczyć piętnastu lat życia rodzinnego (od 1862 do 1877 roku), kiedy nie przeszkadzała mu rola bogatego ziemianina i odnoszącego sukcesy pisarza, pieniądze zawsze były źródłem cierpień. Przysparzały mu cierpień w młodości, kiedy przegrywał je w karty i wciąż tonął w długach. Przegrał w faraona rodowy dom w Jasnej Polanie. Żeby spłacić dług po przegranej w chiński bilard, musiał sprzedać Michaiłowi Katkowowi prawa do powieści Kozacy. Niewątpliwie cierpiała na tym jego duma. Po przełomie duchowym znów miał zmartwienia z powodu pieniędzy, doświadczał bowiem moralnego nacisku zarówno ze strony rodziny, która ich potrzebowała, jak i ze strony tołstojowców i prasy potępiających go z powodu „pańskiego” życia w Jasnej Polanie. Powodem cierpień były nieustanne prośby oblegających go ludzi, od jego własnych chłopów po pielgrzymów.

Nie można powiedzieć, żeby podobnych uczuć doświadczał kiedykolwiek Jan Kronsztadzki. Podobnie jak Tołstoj nie był chciwy ani pazerny, ale jeśli można się tak wyrazić, jego rozumienie pieniędzy znacznie się różniło od Tołstojowskiego. Błędne byłoby jednak mniemanie, często wyrażane w biografiach kronsztadzkiego duszpasterza, że miał do nich stosunek całkiem obojętny. Człowiekowi wywodzącemu się z najbiedniejszych warstw społecznych, gdzie każdy stracony albo uzyskany rubel był źródłem cierpienia lub radości, nie mogły one być obojętne. Kiedy mógł już nie liczyć gotówki i dosłownie rozdawał ją na prawo i lewo (nie wie lewica, co czyni prawica), sprawiało mu to radość.

Ciekawe świadectwo znajdujemy w pamiętnikach Iłariona Kniagnickiego, opublikowanych w czasopiśmie „Istoriczeskij wiestnik” jako Wpieczatlenija prowinciała [Wrażenia prowincjusza].

Pod koniec nabożeństwa w prezbiterium

podchodzi do ojca Jana szesnastoletni chłopak w gimnazjalnym mundurku i nieśmiało podaje jakąś kartkę.

– Powiedz własnymi słowami, o co prosisz – powiedział batiuszka, dalej krzątając się z właściwym sobie pośpiechem.

– Za prawo do nauki... nie mam... – słychać wypowiadane szeptem urywane słowa.

– Ile od ciebie chcą?

– Pięćdziesiąt rubli.

Batiuszka sięga do kieszeni, wyjmuje pieniądze. Odliczywszy część, już ma je podać proszącemu, nie przerywając swoich zajęć. Teraz po raz pierwszy uważnie przyjrzał się stojącemu przed nim chłopcu, po którego policzkach mimowolnie spływały łzy, a mięśnie twarzy drgały ze zdenerwowania. Kto wie? Może już w niejednym miejscu nieśmiało i na próżno przedstawiał swoją prośbę, a tu go przywiodła ostatnia nadzieja. Jeśli się nie urzeczywistni, rozwieją się wszystkie marzenia o świetlanej przyszłości! Jeśli i tutaj mu odmówią, odejdzie zrozpaczony. Ale prośba zostaje wysłuchana bez żadnych poniżających wypytywań, nikt go nie upokarza, podają koło ratunkowe tak po prostu, jak gdyby poprosił o jakąś błahostkę. Łzy wdzięczności polały się z oczu chłopca. Jakże szczęśliwy jest ten, kto może skłonić ludzi do wylewania takich łez!

– Uspokój się, gołąbku! Bardzo się cieszę, że mogę ci pomóc.

Batiuszka głaszcze chłopca po schylonej głowie. Mimowolnie rzucają mu się w oczy krótkie rękawy gimnazjalnego płaszcza, rozchodzące się szwy – i ręka, która już miała podać kwotę, o którą gimnazista prosił, szybko sięga ponownie do kieszeni i dopiero teraz spełnia prośbę.

Chłopiec odszedł uszczęśliwiony, ale zaraz wrócił. Bał się, że zaszła jakaś pomyłka. Zmieszany podchodzi znów do batiuszki, trzymając w ręku pieniądze.

– Czy ksiądz się nie pomylił? Tu jest o wiele więcej.

– Nie, nie pomyliłem się – odpowiada po cichu batiuszka. – To na palto... na książki.

Czy można wątpić, że były student seminarium w Archangielsku, który wracając na wakacje do Sury, szedł boso, niosąc na plecach kazionne buty, żeby się nie zużyły, czuł radość z takiej jałmużny?

Lew Tołstoj z chłopami odwiedzającymi go w Jasnej Polanie. 1908.

Ciekawe, że we wspomnieniach o działalności dobroczynnej ojca Jana wymienia się najczęściej kwoty tysiąca, dwóch i trzech tysięcy rubli. Zapewne w wyobraźni pamiętnikarzy były to okrągłe sumy, niezbędne, by uratować kogoś znajdującego się w beznadziejnej sytuacji. Na przykład mieszkanka Kronsztadu O.I. Małczenko pisze:

Pewnego razu pod moją obecność przyszły do batiuszki dwie kobiety. Po jednej widać było, że to bogata dama, druga – w prostym odzieniu. Kiedy do nich wyszedł, padły na kolana i wyciągnęły koperty. Batiuszka wziął do każdej ręki po kopercie, przez chwilę je potrzymał, po czym skrzyżował ręce, oddał kobietom, zamieniwszy je. Dama od razu zawołała: „Co ksiądz robi, tam są trzy tysiące, to dla księdza!”. A batiuszka na to: „Jeśli dla mnie, to chyba wszystko ci jedno, co z nimi zrobię, mnie samemu przecież niczego nie potrzeba. Zobacz lepiej, co jest w tej kopercie”. A tam był list od syna drugiej kobiety, który pisał, że w pracy (był urzędnikiem państwowym) stwierdzono manko i jeśli nie dostanie trzech tysięcy rubli, pozostanie mu tylko popełnić samobójstwo. Prosił matkę o ratunek.

„Sama widzisz – powiedział batiuszka, kiedy dama przeczytała list – uratowałaś człowieka! Jakże jesteś szczęśliwa!”

Można by tę opowieść uznać za legendę, gdyby takie relacje nie powtarzały się we wspomnieniach wielu naocznych świadków. I znowu mowa jest o okrągłych sumach.

Kiedyś nędznie odziana kobieta ze łzami w oczach prosiła go o pomoc. Batiuszka zaraz wyjmuje z kieszeni sutanny sporą paczkę i jej podaje. Po minucie kobieta przybiegła i mówi wzburzona:

– Batiuszko, ksiądz się chyba pomylił, przecież tu jest tysiąc rubli!

– No i co z tego? – odpowiada ojciec Jan. – Poszczęściło ci się. Idź, podziękuj Panu Bogu.

Dziennikarz Aleksandr Pleszczejew relacjonował:

Pewnego razu ojciec Jan odwiedził chorego bogatego kupca. Odprowadzając kapłana do drzwi, kupiec wsunął mu do ręki kopertę. Przed domem do nóg ojca Jana rzucił się starzec proszący o wsparcie. Ojciec Jan bez wahania podał mu kopertę, którą przed chwilą otrzymał.

Kupiec osłupiał.

– Batiuszko, co ksiądz zrobił, tam były dwa tysiące rubli!

– Miał szczęście – odparł obojętnie ojciec Jan.

Ta osobliwa „loteria” z rozdawaniem pieniędzy mogłaby się wydać kaprysem kapłana rozpieszczonego własną popularnością, gdyby nie pewna istotna okoliczność. Nawet niechętni ojcu Janowi zawsze przyznawali, że był wnikliwym psychologiem, fizjonomistą. Widział ludzi na wskroś. Zawdzięczał tę umiejętność codziennemu obcowaniu z ludźmi z najróżniejszych warstw społecznych, którzy podczas spowiedzi i w rozmowach wywracali przed nim dusze na lewą stronę, opowiadając o swoich grzechach, zwątpieniach, zatajanych przywarach i tym podobne. Świadkowie wizyt ojca Jana w hotelu dla pielgrzymów przy Domu Pracy relacjonowali, że bez trudu, od pierwszego wejrzenia, rozpoznawał najważniejsze problemy penitentów i penitentek: pijaństwo (własne lub męża), nieszczęśliwe małżeństwo lub niemożność wyjścia za mąż, zdradę żony lub męża, chorobę dziecka, dług itd. Nie musiał człowieka wysłuchiwać, żeby rozpoznać nieszczęście. Jeśli wysłuchiwał, to raczej poczuwając się do obowiązku spowiednika. Widać typowe cierpienia odbijają się na ludzkich twarzach w typowy sposób.

Nasuwa się tu jednak nieprzyjemne pytanie. Jeżeli Jan Kronsztadzki tak dobrze znał się na ludziach, to dlaczego jedną z konsekwencji jego działalności stały się machinacje finansowe związane z jego imieniem? Cytowany już Iłarion Kniagnicki, który z takim zachwytem pisał o wsparciu dla ubogiego ucznia, wspominał i o innych sprawach. Nieprzyjemnie uderzyło go, jak pewien „subiekt miernego wzrostu z niesympatyczną fizjonomią obsypaną wągrami i o nader niemiłym głosie” wymusił na nim sześć rubli za jedną noc w pokoju w wynajmowanym mieszkaniu naprzeciwko domu kronsztadzkiego kapłana. Była to nieprawdopodobnie wysoka cena jak za jeden nocleg, ale „okropny subiekt” też okazał się wnikliwym psychologiem. „Wie, że jeśli naprawdę chcecie zobaczyć szanowanego duszpasterza, to zapłacicie sześć, a nawet dziesięć rubli, jak zapewne płaciły dziesiątki przybywających tutaj pielgrzymów”.

Ojciec Jan nigdy nie prosił o zapłatę za odwiedziny u chorych w Kronsztadzie, Petersburgu czy innych miastach. Wiele jednak jest świadectw, że pieniądze brały inne osoby, zwłaszcza kobiety z jego otoczenia. Jego nazwisko najwyraźniej wykorzystywano bez skrupułów, jeśli nawet taki żarliwy zwolennik kronsztadzkiego duszpasterza jak Michaił Mieńszykow (który zresztą urodził się i długo mieszkał w Kronsztadzie) przyznaje to w pośmiertnym wspomnieniu o ojcu Janie: „Bardzo możliwe, że go oszukiwali i dorabiali się na nim”.

Na usprawiedliwienie ukochanego duszpasterza Mieńszykow zauważa, że był „skromny aż do naiwności”. „Taka była jego skromność, że na przykład w łaźni nie pozwalał, żeby ktoś go mył, sam szybciutko się kąpał, kiedy nikogo nie było, i wychodził. A pewien były marszałek szlachty gubernialnej uważał za wielki zaszczyt móc zanurzyć się w wannie, którą opuścił batiuszka. Sam widziałem, jak do szklanki z niedopitą przez niego herbatą rzucały się kobiety i żegnając się, z namaszczeniem dopijały”.

Są jednak świadectwa i na to, że ojciec Jan wcale nie był taki naiwny. Trudno byłoby zresztą przypuszczać, żeby ktoś o takiej moralnej wrażliwości nie zauważał, że ludzie wykorzystują jego nazwisko dla osiągnięcia korzyści materialnych. We wspomnieniach A.I. Płoticy, który w młodości odwiedził Kronsztad i wracał do Petersburga tym samym kutrem, którym płynął ojciec Jan, przytacza się ciekawą odpowiedź kapłana na pytanie, co myśli o kupczeniu jego nazwiskiem:

No dobrze, odetnę się od ludzi z mojego otoczenia. Przegonię ich i co, myślisz, że dobrze postąpię? Oczywiście, że nie – odpowiedział sam sobie. – Przecież ci już się dorobili dzięki mnie, jak mówisz, a ci, którzy dopiero zaczną handlować, będą od nich biedniejsi i jeszcze więcej zedrą z ludzi. Widzisz, drogi chłopcze, wcale nie tak łatwo rozwiązywać problemy etyczne, stojąc na jednej nodze.

Ta odpowiedź jest interesująca jeszcze z tego powodu, że zupełnie niespodziewanie zakończyło ją pytanie o opinię młodego człowieka o Lwie Tołstoju: „Powiedz mi lepiej, co sądzisz o lwie w owczej skórze?”. Jest to pośredni dowód na to, że kapłanowi znany był stosunek Lwa Tołstoja do pieniędzy, tak jak etyka Jana Kronsztadzkiego w tej kwestii nie była obojętna jasnopolańskiemu myślicielowi. W tym sporze nie mogło być spekulatywnej odpowiedzi. Decydowała praktyka.

„Ludowość” arystokraty Lwa Tołstoja, w której wielu dopatrywało się i nadal dopatruje swego rodzaju hipokryzji, w zestawieniu z wywodzącym się z nizin społecznych Janem Kronsztadzkim znów przemieniła się w swoje lustrzane odbicie.

Ojciec Jan, poczynając od złotego krzyża podarowanego mu na dwudziestopięciolecie kapłaństwa, obrósł wraz ze wzrostem popularności w cenne przedmioty i szaty liturgiczne, których mogliby mu pozazdrościć archijerejowie.

W swoich wspomnieniach ojciec Wasilij Mieszczerski pisze:

W świątyni Domu Pracy szczególne wrażenie zrobiła na nas riznica[61]. Świętych naczyń naliczyliśmy ponad dziesięć. Wszystkie były drogie i kunsztownie wykonane... Nie pomylę się, jeśli powiem, że nie ma chyba w całej Rosji drugiej domowej cerkwi z taką riznicą. Szaty liturgiczne (ryzy) były z brokatu, aksamitu i jedwabiu. Pokazali nam takie, których wartość przewyższała tysiąc rubli. Jedne były bogato wyszywane złotem, drugie ozdobione perłami i drogimi kamieniami, trzecie drogimi ikonami, a czwarte artystycznie malowane. Jedna ryza została wykonana w Japonii z najdelikatniejszego jedwabiu, zamiast brokatowych pasów miała przepiękne drogie koronki. Podarował ją były marynarz, który kilka razy opłynął cały świat.

Pokazali nam też wielką skrzynię pełną cennych darów dla ojca Jana. Nie były to przedmioty związane z liturgią, ale albo rzeczy luksusowe, albo sprzęty domowe. Ileż ich się tu znajdowało! Złożono je do skrzyni byle jak, bez szczególnej dbałości. Nie było mowy o ich użytkowaniu. Pod cerkwią w niewielkim pokoju, gdzie ojciec Jan przebierał się po nabożeństwie, pokazali nam mnóstwo najdelikatniejszej, drogiej, różnorakiej bielizny. Były to wszystko hojne dary od jego wielbicieli. Powiedziano nam, że ojciec Jan ma tyle rias, że mógłby codziennie przywdziewać nową. Niektórzy z czcicieli błagają go, żeby choć raz włożył na siebie ich dar...

Nie mniejsze wrażenie zrobił na pamiętnikarzu gabinet ojca Jana w Domu Pracy, z którego kapłan zresztą prawie nie korzystał. „Marmur, brąz, cenne obrazy, wspaniałe portiery, drogie meble, przepiękne lustra, luksusowe dywany”.

W publikacjach wspomnień Wasilija Mieszczerskiego fragment ten z reguły się opuszcza, żeby nie skazić obrazu świętego kapłana. Z jednej strony opis wiele mówi o braku skromności pamiętnikarza, a nawet o pewnej jego zawiści. Z drugiej wszak nie da się zamieść prawdy pod dywan. Na licznych fotografiach z późnego okresu ojciec Jan Kronsztadzki występuje we wspaniałych szatach liturgicznych, z drogimi krzyżami i ważnymi odznaczeniami państwowymi. Właśnie za to Tołstoj krytykował górne szczeble hierarchii prawosławnej.

Bardzo interesująco wyjaśnia to jednak Michaił Mieńszykow, który zresztą kochał Tołstoja nie mniej niż Jana Kronsztadzkiego. W tym, że ojciec Jan nie stronił od zewnętrznych oznak luksusu, widział dowód pokory, a nie dumy.

W ostatnich dziesięcioleciach ubierał się we wspaniałe futra i riasy, które mu podarowano, fotografował się przy orderach i w mitrze, ale sądzę, że czynił to nie dla własnej przyjemności, lecz żeby nie urazić tych, którym było to miłe. Drogie stroje kłuły niektórych w oczy – co to za święty, nie w łachmanach? Ale być może było w tym więcej pokory niż pychy. Pamiętacie, co powiedział Sokrates do cynika Antystenesa: „Twoja duma przeziera z dziur płaszcza”? Ojciec Jan, tak jak Chrystus, jadł i pił z grzesznikami, może i z rozpustnikami, jadał niekiedy wykwintne potrawy. Ten syn diaczka, dorastający w skrajnej nędzy, pił drogie wina, ale jak sam na przykład widziałem, ledwo to wszystko tykał. Kiść winogron, łyk wina – nie więcej. W domu prawie nie bywał, za moich czasów wyposażenie jego mieszkania było bardzo skromne. A w końcu czy te głupstwa świadczą o człowieku?

Najwyraźniej Jan Kronsztadzki, tak jak Tołstoj, znalazł dla siebie „formę” najlepiej odpowiadającą jego „treści”. A w tej „treści” wybór ubrania nie miał aspektu moralnego, inaczej niż u Tołstoja, który przezwyciężał własny arystokratyzm. Ojciec Jan nosił to, co mu podarowano, i nie widział sprzeczności między swoją świętością a drogimi szatami. Bo „czy te głupstwa świadczą o człowieku”?

Królewski pacjent

Jednym z najbardziej zagadkowych epizodów biografii Jana Kronsztadzkiego pozostaje jego wyjazd do Lewadii do umierającego cara Aleksandra III w październiku 1894 roku. Choć wszystkie okoliczności tej podróży są w zasadzie dobrze znane, historia ta od razu obrosła we wszelkie możliwe legendy.

Główna z nich, powielana w nabożnych biografiach ojca Jana, mówi, że to sam car zaprosił go na Krym. Ponieważ było inaczej, biografowie starają się nadać temu zaproszeniu charakter bezosobowy: „zaproszono go do umierającego”.

Ale kto go zaprosił?

Gdyby rzeczywiście uczynił to imperator, świadczyłoby to o tym, że Aleksander III albo istotnie wierzył w ojca Jana jako cudotwórcę, albo bardzo potrzebował od niego duchowej pociechy przed śmiercią. Tak właśnie przedstawiali później tę historię czciciele kapłana z Kronsztadu. On zaś nie tylko nie zdementował tej legendy, ale i przyczynił się do jej powstania, publikując w gazecie „Nowoje wriemia” wspomnienie o spotkaniu z carem[62].

Co to właściwie było? Przejaw osobistej próżności? Należy wątpić. Najwidoczniej ojciec Jan naprawdę dostrzegł w swoim jedynym spotkaniu z carem jakiś „znak z góry”. Od tego momentu jego działalność publiczna nabierała coraz bardziej „mocarstwowego” charakteru. W końcu uświęcił swoim imieniem narodziny skrajnie prawicowych partii – Związku Narodu Rosyjskiego i Związku Świętego Michała Archanioła – co ostatecznie przekreśliło w środowisku liberalnym jego reputację, już nadszarpniętą przez wystąpienia przeciwko Lwu Tołstojowi.

Nie można jednak pominąć przy tym bardzo ważnego momentu. Pod koniec życia ojciec Jan za jedno ze swoich najważniejszych zadań uważał zakładanie w Rosji nowych żeńskich klasztorów, do czego potrzebne były nie tylko pieniądze, ale i pozwolenia lokalnej hierarchii, a także Synodu. Po podróży na Krym i uczestnictwie w pogrzebie Aleksandra III pozycja ojca Jana umocniła się na tyle, że śmiało mógł zwracać się o wsparcie dla swoich inicjatyw do wysoko postawionych osobistości. Nikt nie odważyłby się odmówić człowiekowi, z którym car rozmawiał tuż przed śmiercią.

O szczegółach tej rozmowy wiemy tylko z relacji ojca Jana. Oto jak o niej opowiedział:

Najjaśniejszy Pan zażyczył sobie, żebym położył mu ręce na głowie, a kiedy to zrobiłem, stwierdził: „Lud księdza kocha”. „Tak – odparłem – Wasza Wysokość, wasz lud mnie kocha”. Wtedy raczył powiedzieć: „Tak, ponieważ wie, kim i czym ksiądz jest”.

Najprawdopodobniej ojciec Jan wiernie przekazał treść rozmowy z carem. Przy uważniejszej lekturze łatwo odkryć nie tylko szacunek Aleksandra III dla kapłana z Kronsztadu, ale i dystans nie do przebycia, jaki władca utrzymuje między batiuszką a sobą. Dzieje się tak bez względu na to, że dokonuje się swojego rodzaju celebracja – nałożenie rąk słynnego cudotwórcy na głowę królewskiego pacjenta. Tak właśnie ojciec Jan leczył chorych, na co istnieją liczne świadectwa. Ale w jakich wypadkach? Wtedy, kiedy nie mając pod ręką Świętych Darów, nie mógł udzielić choremu komunii u niego w domu. Na Krymie jednak była taka możliwość.

Na drugie spotkanie z carem, 17 października, ojciec Jan, jak zaświadcza towarzyszący mu duchowny z soboru Świętego Andrzeja Iwan Kisielew, wybrał się ze Świętymi Darami. Aleksander III przed śmiercią kilkakrotnie przystępował do komunii, której udzielał mu nie tylko ojciec Jan (Siergijew), ale i spowiednik, też ojciec Jan (Janyszew). Ten ostatni oczywiście spowiadał cara. Jaką rolę wyznaczono Janowi Kronsztadzkiemu? Dlaczego kapłan z Kronsztadu został wezwany na Krym, gdzie była przecież domowa cerkiew, a carskiej rodzinie towarzyszył ten sam od lat przewodnik duchowy?

Spowiednik rodziny carskiej od 1883 roku do swojej śmierci w 1910 roku, protoprezbiter Jan Janyszew, był jednocześnie protoprezbiterem całego nadwornego duchowieństwa. Ponadto przez siedemnaście lat pełnił funkcję rektora akademii teologicznej w Sankt Petersburgu. Założył pismo „Cerkownyj wiestnik”, które od 1875 roku było oficjalnym organem Świątobliwego Synodu. Choć Jan Janyszew był prawie rówieśnikiem Jana Kronsztadzkiego (urodził się w 1826 roku, a Kronsztadzki – w 1829 roku) i też pochodził z rodziny wiejskiego diaka, jego droga życiowa znacznie się różniła od losów kapłana z Kronsztadu.

Został wyświęcony w 1851 roku i mianowany zakrystianem rosyjskiej cerkwi w Wiesbaden. Od 1856 roku wykładał teologię i filozofię na Uniwersytecie Petersburskim. W 1858 roku został kapłanem rosyjskiej cerkwi w Berlinie, a w 1859 roku znów znalazł się w Wiesbaden. W 1864 roku objął posadę katechety księżniczki Dagmary (przyszłej carycy Marii Fiodorowny), ówczesnej narzeczonej wielkiego księcia Mikołaja Aleksandrowicza, następcy tronu. Po nagłej śmierci Mikołaja w 1865 roku księżniczka została narzeczoną, a następnie żoną Aleksandra III. Pod duchowym przewodnictwem Janyszewa przyjęła prawosławie.

Jan Janyszew był protoprezbiterem wielkiego soboru Pałacu Zimowego oraz soboru Zwiastowania na moskiewskim Kremlu. Uczył carewicza Mikołaja Aleksandrowicza historii rosyjskiej Cerkwi. W 1894 roku, gdy car Aleksander III wyraził zgodę na zaręczyny carewicza z księżniczką heską Alicją (późniejszą carową Aleksandrą Fiodorowną), Janyszew także ją przygotowywał do przyjęcia prawosławia.

Jana Janyszewa dzieli od Jana Kronsztadzkiego ogromny dystans, jeśli chodzi o pozycję w Cerkwi i społeczeństwie. Pierwszy był znanym teologiem, wykładowcą uniwersyteckim, a przede wszystkim spowiednikiem rodziny carskiej. Drugi – „zaledwie” batiuszką całego narodu.

„Lud księdza kocha” – mówi car, ani słowem nie wspominając o sobie, o swoim stosunku do Kronsztadzkiego. „Wasz lud mnie kocha” – odpowiada kapłan, dając wyraz nie tylko swojej pokorze, ale i przypominając carowi, że to carski lud, a nie jakiś cudzy, kocha Kronsztadzkiego. „Tak, ponieważ wie, kim i czym ksiądz jest” – dodaje car, i sytuacja wraca do normy. Imperator przyznaje, że ojciec Jan ma wyjątkowe zasługi jako kapłan całego narodu, zgodnie z formułą Pobiedonoscewa: „Lud czuje duszą”. Ale chłód między nimi nie znika, ponieważ Aleksander III jest przecież arystokratą, a Jan Kronsztadzki tylko ludowym batiuszką. Na pańskim dworze nie jest „swój”.

Aleksander III miał o kapłanie z Kronsztadu całkiem zwyczajne i ogólne wyobrażenia. Mógł je sobie wyrobić na podstawie gazet lub doniesień Pobiedonoscewa. Ten ostatni nieszczególnie lubił ojca Jana, który nie pasował do jego wyobrażeń o roli parafialnego batiuszki. Carowi, jak uważał jego osobisty lekarz Nikołaj Wieljaminow, nie bardzo podobało się również „wyzywające” zachowanie Jana Kronsztadzkiego.

„Sądzę – pisał Wieljaminow w swoich wspomnieniach z Liwadii – że Jego Wysokość podejrzewał, iż ojciec Jan pragnie się wybić i zyskać popularność, a takich ambicji nie znosił i szczerze nimi gardził”. Jak twierdził wielki książę Mikołaj Michajłowicz, ojca Jana zaproszono na życzenie wielkiej księżnej Aleksandry Josifowny, żony kuzyna imperatora. Nie była to inicjatywa cara ani nikogo z najbliższej rodziny. Potwierdza to fakt, że ojciec Jan przyjechał do Liwadii 8 października (w tym samym dniu co Aleksandra Josifowna i grecka królowa Olga Konstantinowna, kuzynka Aleksandra III), ale car przyjął go dopiero 11 października. Możliwe, że dowiedział się o przyjeździe kapłana, kiedy ten był już na miejscu.

Niemniej Jan Kronsztadzki rzeczywiście zachowywał się na Krymie „wyzywająco”.

Nie ulega wątpliwości, że przywieziono go do Liwadii w ściśle określonym celu, który trafnie określiła Nadieżda Kicenko: „Zaprosili go [...] do umierającego cara [...] raczej z rozpaczy niż przez zaufanie”. Innymi słowy, część krewnych cara miała nadzieję na cud. W tej złożonej i delikatnej sytuacji kapłan powinien był przez cały czas znajdować się w pobliżu carskich komnat i czekać na wezwanie. Jednakże ojciec Jan i tutaj kontynuował aktywne życie, jakie zawsze prowadził.

Nie siedział w miejscu. Najpierw odprawiał nabożeństwa w małej pałacowej cerkwi, odmawiając modlitwę o uleczenie imperatora, którą sam ułożył. Następnie odprawił moleben w koszarach konwoju. Później pojechał do Jałty. 10 grudnia dom priczetnika[63] cerkwi liwadyjskiej, w którym ojciec Jan się zatrzymał, został otoczony przez tłum składający się nie tylko z Rosjan, ale również wielu Tatarów. Nawet 11 października, kiedy duchowny został po raz pierwszy wezwany do cara, odprawił liturgię w soborze w Jałcie, gdzie stłoczyło się mnóstwo ludzi. Depeszę z Liwadii otrzymał podczas nabożeństwa. 12 października przyjechał do majątku wielkiego księcia Aleksandra Michajłowicza Aj-Todor, a stamtąd do majątku księcia Jusupowa, i jeszcze tego samego dnia udał się do Ałupki do pałacu księcia Woroncowa. 13 października odprawił liturgię w Oreandzie i odwiedził wodospad Uczan-Su. Tego samego dnia przyjął w domu pałacowego duchownego sześcioosobową delegację krymskich Żydów, którzy podziękowali mu za dwieście rubli podarowane żydowskiej wspólnocie. 14 października był w Massandrze, skąd pojechał do bogatego majątku Selam, należącego do hrabiego Orłowa-Dawydowa. 15 października odprawił nabożeństwo w cerkwi wsi Autka, gdzie na oczach tłumu uzdrowił sparaliżowanego Tatara. 16 października był w Gurfuzie, siedemnastego – znów w Oreandzie, skąd po raz drugi wezwano go do cara. 18 października odwiedził wspaniały Nikicki Ogród Botaniczny, założony w 1821 roku przez księcia de Richelieu. 19 października obchodził (bardzo skromnie) swoje imieniny, z której to okazji otrzymał dwieście osiemdziesiąt dziewięć telegramów z życzeniami. Tego samego dnia już po raz trzeci znalazł się w komnatach cara, gdzie – jak zaświadcza doktor Wieljaminow – wyspowiadał cara i udzielił mu komunii.

Aleksander III. W 1894 roku ojca Jana wezwano na Krym, żeby uzdrowił władcę.

Jednakże następnego dnia imperator zmarł, co oznaczało, że pomysł zaproszenia Jana Kronsztadzkiego na Krym się nie sprawdził. „Czy była to inicjatywa cara?” – zastanawiał się wielki książę Mikołaj Michajłowicz. „Chyba mogę śmiało stwierdzić, że nie”.

Wydawałoby się zatem, że przyjazd Jana Kronsztadzkiego na Krym był prawdziwym nieporozumieniem. Cara nie uzdrowił, a chorego Tatara – owszem. Tak się jednak dziwnie złożyło, że z tej porażki wyniósł korzyść, jeśli za korzyść można uznać fakt, że od tej chwili jego nazwisko zaczęło ściśle kojarzyć się z „mocarstwowymi” interesami Rosji. Jak do tego doszło – nie sposób pojąć.

Śmierć Aleksandra III, podobnie jak śmierć Aleksandra II, ojciec Jan wykorzystał do umocnienia swojej pozycji w Cerkwi i na dworze. Znalazł w tym zapewne odbicie jego zmysł strategiczny – duchowny był człowiekiem nieobeznanym z dworskimi, politycznymi ani nawet kościelnymi intrygami, ale obdarzonym swego rodzaju głęboką ludową intuicją, a przede wszystkim świetnie znającym prawdziwą cenę swojej unikatowej osobowości. Nie musiał się płaszczyć przed możnymi tego świata. Dobrze rozumiał, że stoją za nim ogromne masy wierzącego ludu, któremu batiuszka potrzebny jest jak powietrze i który ufa kapłanowi szczerze i z całej duszy. Tego właśnie nie było w rodzinie carskiej.

Jeśli naprawdę wierzyć w cuda Jana Kronsztadzkiego, to uzdrowienie cara nie mogło być ustalone z góry. Podstawowym warunkiem uzdrowienia było absolutne zaufanie, wiara w to, że w danym momencie ojciec Jan naprawdę stoi sam przed Bogiem i modli się o cud.

Tego zaufania zabrakło.

ROZDZIAŁ 9

BITWA GIGANTÓW

Panu należałoby, jak nakazuje Pismo Święte, kamień u szyi powiesić i wrzucić razem z nim w morskie głębiny, dla pana nie powinno być miejsca na tej ziemi.

Jan Kronsztadzki o Tołstoju

Poczciwy staruszek.

Tołstoj o Janie Kronsztadzkim

Wiara i Cerkiew

Drogi ojca Jana i Tołstoja powinny były spotkać się w jednym punkcie. Tym punktem okazali się ludzie, którzy znaleźli się pod wpływem obu wybitnych postaci i czasami powierzali im całe swoje życie, wszystkie pomysły i nadzieje. A cena była straszliwie wysoka! Stawką było zbawienie, życie wieczne.

Świetnie napisał o tym w swojej broszurze z 1877 roku Wielikoswietskij raskoł [Wielki rozłam] Nikołaj Leskow, powołując się na posłanie berlińskiego superintendenta generalnego Büxla do duchownych:

Nie powinniśmy przed sobą ukrywać, że upadek życia kościelnego przybrał nadzwyczajną skalę. Nie został spowodowany przez najnowsze prawa kościelne, one go tylko ujawniły. Wiele kościołów i prezbiteriów odwiedza niewielu ludzi, a większość narodu troszczy się wyłącznie o sprawy doczesne i przyziemne. Modlitwy w domach umilkły. Nie czyta się Słowa Bożego, a tym bardziej nie stosuje do jego wskazań. Przerażająco wiele jest niechrzczonych dzieci i związków bez ślubu. Przestępczość i amoralność wciąż się nasilają, pobożność i szacunek dla Bożego i człowieczego porządku słabną, sądów Bożych ludzie nie przyjmują do wiadomości i nie rozumieją... Nie chodzi już o teologiczne różnice poglądów, ale o to, czy istnieje Bóg, czy człowiek ma duszę nieśmiertelną i czy będzie Sąd Ostateczny.

Która droga wiary prowadzi do zbawienia i życia wiecznego – ta w Cerkwi czy ta poza nią? Rosja carska tym się różniła od dzisiejszej, że to bardzo osobiste pytanie, na które każdy sam sobie udziela odpowiedzi, przerodziło się na przełomie XIX i XX wieku, jak to określił pewien badacz, we „wszechrosyjski plebiscyt”.

W oderwaniu od imperialnego kontekstu nigdy nie zrozumiemy, dlaczego dwaj bez wątpienia szczerzy i głęboko wierzący ludzie, pragnący dobra, a nawet pod wieloma względami do siebie podobni – równie uduchowieni, skłonni do skrupułów, bezinteresowni, obojętni na dobra doczesne, a w końcu niezmiernie kochający prosty lud – nie zostali sojusznikami, lecz wrogami. Dlaczego doszło w Rosji do duchowego rozłamu, który doprowadził między innymi do rewolucji i wojny domowej? Przecież wojna domowa zaczyna się w umysłach, dopiero później toczy się na polach bitew.

Tragizm konfliktu polegał na tym, że obaj szukali drogi do ocalenia wiary w warunkach kryzysu samej wiary, z którego zdawał sobie sprawę każdy zdrowo myślący Rosjanin. A na główne pytanie tego sporu udzielali diametralnie sprzecznych odpowiedzi. Tołstoj był przekonany, że trzeba ratować wiarę przed Cerkwią, która jego zdaniem przeżywała katastrofalny kryzys, ale nadal rościła sobie wyłączne prawa do wiary. Tymczasem Jan Kronsztadzki, jako najbardziej przekonany i jeśli można tak się wyrazić, najbardziej wierzący kapłan swojej epoki, nie tylko bronił wyjątkowych praw Kościoła, ale i udowadniał je w praktyce, zarażając ludzi wiarą w Cerkiew poprzez swoją wyjątkową posługę kapłańską.

Jeśli jednak stanowisko ojca Jana jest zrozumiałe i nie potrzebuje komentarzy, to antyklerykalizm Tołstoja jest zagadnieniem bardzo złożonym, a także, co najistotniejsze, bardzo osobistym. To straszliwa kwestia, która przeorała całe życie pisarza, począwszy od lat siedemdziesiątych. I nie tylko jego, ale także jego rodziny, bliskich i uczniów.

Na wojnie jak na wojnie

W 1909 roku Tołstoj spotkał się w Jasnej Polanie z biskupem tulskim Parfeniuszem (Lewickim). Spotkanie odbyło się z inicjatywy władyki Parfeniusza, który szykując się do inspekcji szkół parafialnych w powiecie krapiwieńskim, któremu podlegała Jasna Polana, zapytał dyrektora fabryki broni w Tule generała Kuna, spokrewnionego z rodziną Czertkowów: „Czy Tołstoj mnie nie przegoni, jak do niego zajadę?”. Tołstoj z nieoczekiwaną radością zgodził się na spotkanie z biskupem.

Z niewiadomego powodu obaj postanowili nie rozgłaszać szczegółów swojej kilkugodzinnej rozmowy. Szkoda, bo była ona ważna dla Rosji i wiele by wyjaśniła w kwestii konfliktu Tołstoja z Cerkwią. Niemniej jednak część interesujących szczegółów Tołstoj i ojciec Parfeniusz ujawnili w wywiadzie udzielonym korespondentowi gazety „Russkoje słowo” Siergiejowi Spirze. Jak stwierdził ojciec Parfeniusz, Tołstoj rozmawiał z nim „jak każdy chrześcijanin rozmawiający z duszpasterzem podczas spowiedzi”. Tołstoj złożył jeszcze ważniejsze oświadczenie: „Powiedziałem mu: jedno jest dla mnie nieprzyjemne – to, że ci wszyscy ludzie [autorzy listów namawiający Tołstoja do pokajania się przed Cerkwią – przyp. aut.] zarzucają mi, że podkopuję w ludziach wiarę. To ogromne nieporozumienie, ponieważ cała moja działalność nakierowana jest wyłącznie na ratowanie ludzi przed nienaturalnym stanem, jakim jest brak jakiejkolwiek wiary”.

Jak podaje Spiro, Tołstoj opowiedział Parfeniuszowi, jak pewnego razu, idąc przez wieś Jasna Polana, zajrzał przez okno do wiejskiej izby, w której stara kobieta klęczała przed ikoną i biła pokłony. Była to Matriona, która za młodu miała reputację „jednej z najbardziej zepsutych bab w całej wsi”. Wracając późnym wieczorem, pisarz znów zajrzał przez okno. Staruszka wciąż modliła się w tym samym miejscu. „To jest modlitwa!” – zawołał. „Daj Boże, żebyśmy wszyscy tak się modlili, czyli tak byli świadomi, że jesteśmy zależni od Boga. Podważanie wiary, która skłania do takiej modlitwy, uznałbym za najcięższe przestępstwo. Inaczej ma się sprawa z ludźmi z naszej warstwy wykształconej – nie ma w nich wiary albo, co gorsza, udają wiarę, bo tak nakazują konwenanse”.

Pisał w Spowiedzi, że zazdrości chłopom, którzy chodzą do cerkwi, nie mając świadomości, iż jest to sprzeczne z ich odczuciami religijnymi, czego doświadcza on, człowiek z kręgów wykształconych. Ale jeśli nawet dopuszczał taką tolerancyjność, była ona nader obraźliwa dla Cerkwi, ponieważ przesłaniała wszelką perspektywę. Wychodziło na to, że zadaniem Cerkwi jest sprawowanie opieki duszpasterskiej nad ludźmi naiwnymi i ciemnymi, ale tylko dopóty, dopóki nie wyjdą ze stanu ciemnoty. W jednym z listów do ciotki Aleksandry Tołstoj, osoby praktykującej z przekonania, a przy tym świetnie wykształconej, zawarł jeszcze jedno ciekawe przypuszczenie. Był gotów pogodzić się z tym, że Cerkiew jest potrzebna „wykształconym kobietom”. Ale nie „mężczyznom”! Łatwo zrozumieć, że na takich warunkach nie było mowy o żadnym owocnym dialogu Tołstoja z Cerkwią. Obie strony świetnie to pojmowały.

Stosunek Tołstoja do Cerkwi zmieniał się jednak w trakcie jego życia. I oczywiście znamienne jest, że podczas ucieczki z Jasnej Polany udał się najpierw do Pustelni Optyńskiej, żeby porozmawiać z tamtejszymi starcami. Poza tą ostatnią decyzją pisarza można wyróżnić w jego życiu co najmniej dwa momenty, kiedy próbował pogodzić się z Cerkwią. O pierwszym już pisaliśmy. Przypada na rok 1877 – początek przełomu duchowego.

W liście do Aleksandry Tołstoj z 25 kwietnia 1877 roku żona pisarza tak opowiadała o tej doniosłej przemianie w jego życiu:

Léon z pewnością nie napisał ci, że w Wielkim Tygodniu przygotowywał się w końcu do sakramentów spowiedzi i Eucharystii, i to spokojnie, dobrze, bez niepokoju i strachu przed zwątpieniem, jaki go wcześniej ogarniał. Z wielkim wysiłkiem, straszliwą pracą moralną, osiąga to, co innym lekko przychodzi – staje się człowiekiem religijnym. Ale nic w życiu nie przychodziło mu łatwo; tą moralną, wewnętrzną pracą ukształtował zarówno swój charakter, jak i światopogląd, a nawet talent.

Wiemy jednak, czym to się skończyło: Spowiedzią, Krytyką teologii dogmatycznej i „przekładem” Ewangelii. Tołstoj wszedł w straszliwy konflikt z Cerkwią.

Pojęcie o tym, jak poważnie traktował ten konflikt, dają nam dwa niewysłane listy do Aleksandry Tołstoj, z którą w kwestiach religijnych był zawsze najbardziej szczery. To, że listy nie zostały wysłane, ale zachowały się w archiwum pisarza, świadczy o jego bolesnych rozterkach. Ton listów nie pozostawia jednak wątpliwości co do tego, że na początku lat osiemdziesiątych Tołstoj nie tylko odchodzi od Cerkwi, ale też wypowiada jej prawdziwą wojnę. Nie pozostało to zresztą bez odpowiedzi. Cerkiewna cenzura zakazała druku Spowiedzi, a także wszystkich ważniejszych religijnych dzieł pisarza.

3 marca 1882 roku Tołstoj pisał do Aleksandry Andriejewny:

I moja książka [Zbiór i przekład czterech Ewangelii – przyp. aut.], i ja sam demaskujemy oszustów, tych fałszywych proroków, k[tórzy] przyjdą w owczej skórze, a poznamy ich po owocach. – Nie może więc być zgody między demaskatorem a zdemaskowanym. Oskarżeni mają tylko dwa wyjścia – usprawiedliwić się i dowieść, że wszystkie moje zarzuty są bezpodstawne. (Nie da się tego zrobić pociągnięciem pióra. Niezbędna jest znajomość przedmiotu, wolność słowa, a przede wszystkim świadomość tego, co się robi. A tego właśnie brak). Demaskowani schowali się za cenzurą i bagnetami i krzyczą: „Boże, zmiłuj się” – a wy jesteście z nimi... – Ale mówić tak jak ty i oni: „Doprawdy, na Boga, jesteśmy niewinni. Bójże się Boga, przecież wierzymy w Chrystusa” itp. – to to samo, co zawsze mówią winni. – Trzeba się usprawiedliwić z wszelkiego rodzaju aktów przemocy, kaźni, zabójstw, z gromady ludzi zebranych po to, by innych ludzi zabijać, i nazwanych jak na ironię świątobliwymi wojownikami, z wszystkich potworności czynionych z błogosławieństwem Twojej wiary – albo się pokajać. Wiem, że oszuści ani nie będą się usprawiedliwiać, ani się nie pokajają. Im i wam kajać się nie chce, bo wtedy nie da się służyć mamonie i przekonywać samego siebie, że służysz Bogu. Oszuści zrobią to, co zawsze, będą milczeć, ale kiedy milczeć już się nie da, zabiją mnie.

W drugim liście do ciotki Tołstoj znowu podkreśla, że na pewno w przyszłości go zabiją. „I będą milczeć, dopóki można, a jak już milczeć się nie da, zabiją mnie... Mogę zginąć, lecz dzieło Chrystusa nie zginie, a ja od niego nie odstąpię, ponieważ w tym jest właśnie moje życie – wypowiedzieć to, co pojąłem dzięki błędom i cierpieniom całego życia”.

Kategoryczne przekonanie Tołstoja, że na pewno zostanie zabity, może się wydać objawem szaleństwa. W istocie jednak do dziś pozostaje zagadką, dlaczego przez całe życie pisarza nie było na niego ani jednego zamachu. Listy, w których grożono mu śmiercią, regularnie przychodziły do Jasnej Polany, podobnie jak ukryte w przesyłkach sznury z komentarzami, że powinien sam się powiesić. Zdarzyło się, że ten sam anonim przysyłał listy z dokładnym wyznaczeniem terminu „zemsty”. Tołstoj nie chciał jednak ochrony, a religijni fanatycy mieli do niego taki sam swobodny dostęp, jak do ojca Jana.

W końcu czyż nie zabójstwem w przenośni był całkowity zakaz publikacji jego pism religijnych? Gdyby nie Władimir Czertkow, który wydawał je po rosyjsku w Londynie i Genewie, skąd przemycano je do Rosji, do 1905 roku żadne z ważniejszych dzieł religijnych Tołstoja nie ujrzałoby światła dziennego. Wyjątkiem było pięćdziesiąt egzemplarzy książki Na czym polega moja wiara?, którą jeszcze przed pojawieniem się Czertkowa pisarz polecił wydrukować w prywatnej drukarni, z przeznaczeniem dla wąskiego kręgu czytelników. W Rosji tymczasem publikowano setki (!) książek i artykułów, w których krytykowano poglądy Tołstoja. W kampanii tej brały udział takie wybitne autorytety duchowne epoki, jak rektor Moskiewskiej Akademii Teologicznej, metropolita Antoni (Chrapowicki), profesor apologetyki chrześcijaństwa Kazańskiej Akademii Teologicznej Aleksandr Fiodorowicz Gusiew, znany pisarz religijny i autor pierwszej biografii Jana Kronsztadzkiego, hieromnich Michaił (Siemionow), w końcu sam Jan Kronsztadzki oraz inni hierarchowie i kapłani. Nieco dziwnie więc czyta się dziś współczesnych demaskatorów „herezji” Tołstoja, którzy piszą o zażartej walce pisarza z prawosławiem, przemilczając wstydliwie jeden ważny fakt: że była to walka dysydenta ze stroną oficjalną.

W 1895 roku nastąpił w życiu Tołstoja moment, w którym jego postawa wobec Cerkwi znacznie złagodniała. 23 lutego w domu w Chamownikach w Moskwie zmarł na szkarlatynę ukochany syn Lwa Nikołajewicza i Sofii Andriejewny, Wanieczka. Nie miał jeszcze siedmiu lat.

Śmierć ta nastąpiła podczas kolejnego konfliktu w rodzinie, kiedy Tołstoj i jego żona na przemian próbowali odejść z domu. Bardzo możliwe, że właśnie śmierć Wanieczki na dłuższy czas powstrzymała Tołstoja od zaogniania stosunków ze wszystkimi, także z Cerkwią.

W liście do Aleksandry Tołstoj w marcu 1895 roku pisze on:

Przez ostatnie dni Sonia przygotowywała się do spowiedzi wraz z dziećmi i Saszą [młodszą córką Tołstojów – przyp. aut.], która z rozczulającą powagą modli się, pości i czyta Ewangelię. Ta śmierć bardzo biedaczkę poruszyła. Myślę jednak, że dobrze jest. Teraz Sasza przyjęła komunię, a Sonia nie mogła, ponieważ zachorowała. Wczoraj wyspowiadała się u bardzo rozumnego kapłana Walentina (przyjaciel, nauczyciel Maszeńki, siostry), kt[óry] mądrze powiedział Soni, że matki po stracie dziecka zawsze zwracają się z początku do Boga, ale później wracają do ziemskich spraw i znów się od Niego oddalają. Przestrzegł ją przed tym. I zdaje się, że w jej wypadku to nie nastąpiło.

Ojciec Walentin (Amfitieatrow) był wybitnym kapłanem, proboszczem soboru Świętego Michała Archanioła na Kremlu. Przygotował do stanu duchownego siostrę Tołstoja. Jan Kronsztadzki odnosił się do niego z ogromnym szacunkiem. Gniewał się nawet, kiedy moskwianie przyjeżdżali do Kronsztadu: „Po co do mnie jedziecie?! W Moskwie jest ojciec Walentin!”.

Tak czy inaczej, w okresie od 1895 do 1901 roku Tołstoj nie napisał ani jednego artykułu tak namiętnie krytykującego Cerkiew jak Spowiedź (1879–1882), Krytyka teologii dogmatycznej (1880), Zbiór i przekład czterech Ewangelii (1880–1881), Na czym polega moja wiara? (1884), Co mamy robić? (1886), Cerkiew i państwo (1891) itp.

W tym samym czasie ustały polemiki Tołstoja z ciotką Aleksandrą Tołstoj. Po raz ostatni zwróci się ona do bratanka w 1903 roku, na krótko przed śmiercią. Będzie się zamartwiać z powodu odejścia od Cerkwi jego córki Saszy.

Tak jak nieumyślnie (wierzę, że nieumyślnie) odwiodłeś ją od Cerkwi, tak i przyswoisz jej swoje poglądy na Chrystusa... Na próżno zakładasz, że z czasem utoruje sobie drogę do religii; pójdzie twoimi śladami; to nieuniknione, ponieważ jest to proste i naturalne. Zasiawszy nieświadomie w jej sercu to złe ziarno, które uważasz za dobre, nie wziąłeś zapewne pod uwagę, że po wyjściu za mąż przekaże je swoim dzieciom, i tak to będzie przechodzić z pokolenia na pokolenie, odbierając wszystkim to, co najświętsze i najpotrzebniejsze w życiu i w śmierci[64].

Ale nie będzie to już spór, tylko ostatnie gorzkie westchnienie ciotki, której nie udało się przekonać ukochanego bratanka.

Od połowy lat dziewięćdziesiątych do „odłączenia” od Cerkwi Tołstoj, choć stanowiska nie złagodzi, przynajmniej przestanie pisać na ten temat w swoich publikacjach. Co się zaś tyczy jego twórczości, to prawie nie znajdujemy w niej jakiegoś odstręczającego, a tym bardziej karykaturalnych obrazów kapłana. To samo dotyczy jego dzienników.

Jedynym (ale bardzo istotnym!) wyjątkiem od tej zasady są smutne i wspaniałe rozdziały Zmartwychwstania z opisem nabożeństwa w więziennej cerkwi. Scena, w której Katiusza Masłowa wbrew swojej woli idzie na nabożeństwo, zawiera niewątpliwie obrazoburcze wypowiedzi autora na temat Eucharystii, które przebrały miarę cierpliwości autorytetów cerkiewnych. W dniach 20–22 lutego 1901 roku Świątobliwy Synod wydał postanowienie o „odłączeniu” pisarza od Cerkwi.

Przy lekturze tych rozdziałów (XXXIX i XL w pierwszym tomie powieści) rzucają się w oczy nie tylko wulgarne wypowiedzi autora o sakramencie komunii świętej, ale i to, jak ordynarnie i bezceremonialnie głos pisarza wdziera się w artystyczną tkankę utworu. Można odnieść wrażenie, że Tołstoj zapomina w tym momencie o Masłowej i używając nader obcesowych sformułowań, powtarza to, o czym nieraz pisał w swojej publicystyce z lat osiemdziesiątych i początku dziewięćdziesiątych. Nie ma w tych rozdziałach niczego nowego, czego Tołstoj nie pisałby o Cerkwi i kościelnych obrzędach. Nie ma też niczego nowego w metodzie Tołstojowskiej krytyki – autor stosuje w niej wciąż tę samą zasadę „udziwnienia”, jak nazywał ją Wiktor Szkłowski: ołtarz nazywa „stołem”, ryzę „workiem”, a cząstkę prosfory „kawałkiem ciała Boga”. W rozdziałach tych zdumiewa złośliwa pedanteria, z jaką Tołstoj przekłada na „normalny” (w swoim pojęciu) język wszystkie szczegóły liturgii. I gdyby nie złość autora, świetnie przecież orientującego się, o co w tym wszystkim chodzi, można by uznać, że to jakiś dzikus z dalekich wysp opowiada swoim współplemieńcom o widzianym po raz pierwszy w życiu prawosławnym nabożeństwie.

Istota nabożeństwa polegała na mniemaniu, że pokrajane przez popa i włożone do kielicha z winem kawałki chleba przeistaczają się przy pewnych manipulacjach w ciało i krew Boga. Manipulacje te polegały na tym, że pop, choć mu w tym przeszkadzał nałożony na niego worek z brokatu, podnosił obie ręce do góry i tak je trzymał, potem klękał i całował stół oraz to, co na nim było. Najważniejszą zaś funkcję wykonywał kapłan wtedy, gdy wziąwszy w obie dłonie serwetkę, rytmicznie i powoli machał nią nad spodeczkiem i złotym kielichem. Mniemano, że właśnie wówczas z chleba i wina tworzy się ciało i krew, i dlatego ten moment nabożeństwa miał szczególnie uroczysty charakter[65].

Wiele niejasności otacza historię powstania, a zwłaszcza publikacji tych rozdziałów. Wiadomo, że Tołstoj spieszył się z ukończeniem i opublikowaniem Zmartwychwstania, ponieważ honorarium od wydawcy, Adolfa Marksa, miało zostać przeznaczone na pomoc dla członków sekty duchoborców emigrujących z Rosji do Kanady. Chcąc pomóc duchoborcom (z którymi nie we wszystkim się zgadzał), pisarz postanowił odstąpić chwilowo od reguły niebrania honorarium za swoje utwory, co niewątpliwie wpłynęło na jego nastrój. Tołstoj nie mógł nie myśleć nie tylko o tych, przez których łamał raz przyjęte zasady, ale i o tych, przeciw którym je w tym wypadku naruszał. Chodziło o oficjalną Cerkiew, która prześladowała duchoborców, zmuszała ich do chrzczenia dzieci, odbierając je rodzicom i umieszczając w ubogich monasterach.

10 maja 1897 roku Tołstoj napisał list do Mikołaja II. Próbował powiadomić władcę o skandalicznych wydarzeniach w powiecie buzułuckim guberni samarskiej, gdzie chłopom z sekty mołokan siłą odbierano dzieci.

Do domu chłopa Czypielowa, z wyznania mołokanina, o 2-ej po północy przyszedł uriadnik z policjantami i kazał obudzić dzieci, aby je zabrać od rodziców. Przestraszonych, nic nierozumiejących chłopców – 13-letniego i 11-letniego – ubrano i wyprowadzono na podwórze. Lecz kiedy uriadnik chciał wziąć dwuletnią dziewczynkę, matka schwyciła córeczkę i nie chciała jej oddać. Wówczas uriadnik powiedział, że każe związać matkę, jeśli nie odda córki. Ojciec przekonał żonę, żeby oddała dziecko, zażądawszy od uriadnika pokwitowania z podaniem, z czyjego rozkazu te dzieci zabrano. [...]

W kilka dni potem w innej wsi, Antonowce, tego samego powiatu, również w nocy, do domu chłopa Bołotina, też mołokanina, tak samo przyszedł uriadnik z policjantami i kazał szykować do drogi dwie dziewczynki – 12-letnią i 10-letnią. Chociaż Bołotin słyszał już przedtem od księdza i prystawa pogróżki, że jeśli się nie nawróci na prawosławie, od którego odszedł jeszcze 13 lat temu, to zabiorą mu dzieci, jednak nie mógł uwierzyć, aby zastosowano wobec niego z rozkazu cesarskiego takie okropne sankcje, i dzieci nie dał. Ale nazajutrz zjawił się prystaw z uriadnikiem i policjantami i dziewczynki zabrano.

To samo tej nocy miało miejsce w rodzinie chłopa z tejże wsi, Samoszkina. Zabrano mu jedynego pięcioletniego syna. Chłopiec ten był radością i nadzieją rodziny jako jedyne dziecko pozostałe przy życiu. Dziecko to, kiedy je zabierano, było chore, w gorączce. Na dworze było chłodno. Matka błagała, żeby je na razie zostawiono. Prystaw nie zgodził się jednak i zgodnie z opinią lekarza, który stwierdził, że podróż nie zagraża życiu dziecka, kazał uriadnikowi wziąć dziecko i odwieźć, ale matka ubłagała prystawa, aby jej pozwolił jechać z synem do miasta. Pozwolenie otrzymała i odprowadziła dziecko aż do samego miasta. W mieście zabrano chłopca matce i już go więcej nie widziała. Na składane przez siebie petycje chłopi nie otrzymali żadnej odpowiedzi i nie wiedzą, gdzie są ich dzieci.

Przecież to rzeczy nie do wiary!

A jednak jest to absolutna prawda.

Ale najgorsze jest to, że nie jest to fakt odosobniony, lecz jeden z wielu tysięcy takich samych lub jeszcze gorszych okrucieństw dokonywanych w całej Rosji wobec ludzi, którzy zawinili tylko tym, że wyznają wiarę uważaną przez siebie za prawdę Bożą.

W tymże 1897 roku Władimir Czertkow został za swoje przekonania, ale przede wszystkim za rozpowszechnianie zakazanych dzieł Lwa Tołstoja, wydalony za granicę, do Anglii. Nie powodziło mu się tam źle, niczego mu nie brakowało, od matki dostawał co roku sowite przekazy pieniężne, a dzięki jego zesłaniu za granicę zakazane dzieła Tołstoja zaczęły być tłumaczone na języki obce i rozchodziły się po świecie w ogromnych nakładach. Niemniej jednak Tołstoj miał z powodu zesłania Czertkowa bolesne wyrzuty sumienia, był to bowiem najjaskrawszy i publicznie znany przykład perfidnej polityki, jaką prowadził Konstantin Pobiedonoscew, popierany przez dwóch carów – Aleksandra III i Mikołaja II. Polityka ta sprowadzała się do zasady: prześladować tołstojowców, nie tykać Tołstoja. Nietykalny Nauczyciel ponosił więc moralną odpowiedzialność za szykany wobec uczniów.

Można przytoczyć niemało innych powodów, dla których Tołstoj nie mógł kochać Cerkwi prawosławnej w osobach jej metropolitów i obersekretarza Synodu. Nie dawało mu to jednak prawa do natrząsania się z sakramentów.

Brak świadectw na to, by Tołstoj miał do tych złośliwych rozdziałów Zmartwychwstania jakiś specjalny stosunek. Nie ulega jednak wątpliwości, że zostały napisane w stanie skrajnego rozdrażnienia na Cerkiew. Konkretnie na Cerkiew jako instytucję, a nie poszczególnych kapłanów, tym bardziej prostych, jak batiuszka z więziennej świątyni. Nieprzypadkowo w powieści nie ma on twarzy. Jest jakąś umowną postacią, mechanicznie wykonującą „manipulacje”. To obraz karykaturalny, ale nakreślony bez złośliwości.

W codziennych kontaktach z ludźmi Tołstoj nie lubił, kiedy zaczynano przy nim wyrzekać na „popów”. Według świadectwa pisarza Piotra Siergiejenki nie znosił nawet słowa „pop”, które uważał za obraźliwe. Jego oburzenie tak się kiedyś przejawiło:

Znany krytyk sztuki Władimir Stasow wspomniał w obecności Lwa Nikołajewicza o Janie Kronsztadzkim i o tym, że L.N. w jednym ze swoich artykułów wyraził się o nim „Ten pop, który...” itd. L.N. przerwał Stasowowi:

– Nigdy nie mówiłem nic podobnego o Janie Kronsztadzkim. A „pop” to zupełnie nie moje słowo. Nie znoszę, kiedy się nim określa znaną osobistość.

Kolejne rozdziały powieści Zmartwychwstanie ukazywały się z początku w przeznaczonym dla masowego czytelnika ilustrowanym tygodniku „Niwa”, wydawanym przez Adolfa Marksa. Czy warto wspominać, że oba antyklerykalne fragmenty zostały zdjęte przez cenzurę? Rozdziały te nie znalazły się także w żadnym z wydań powieści w Rosji przed 1906 rokiem. Zostały natomiast zamieszczone przez Czertkowa (zapewne z wielką satysfakcją) w angielskim wydaniu w języku rosyjskim. Miało ono pięć nakładów i dostatecznie szeroko, choć nielegalnie, było kolportowane w Rosji.

Ojciec Gieorgij Oriechanow nie ma więc do końca racji, pisząc o „ogromnych nakładach” Zmartwychwstania i o tym, że „Rosją rzeczywiście wstrząsnęło niebywałe naigrawanie się z wiary prawosławnej”. Ogromne nakłady (rosyjskie i zagraniczne) były, był też wstrząs, który jednak nie mógł dotrzeć do zwyczajnych rosyjskich czytelników, a tym bardziej do prostego ludu. Ciekawe, że nawet taki wszechwiedzący biblioman jak Wasilij Rozanow przyznał w jednym ze swoich artykułów o Tołstoju, że nie czytał tych nieprawomyślnych rozdziałów. Widocznie tak jak przeważająca większość rosyjskich czytelników zapoznał się z powieścią w Marksowym wydaniu, a nie w nielegalnych edycjach londyńskiego „Swobodnego słowa” Władimira Czertkowa.

Sądząc z dziennika zięcia Tołstoja Michaiła Siergiejewicza Suchotina, historia z publikacją tych rozdziałów wywołała skandal i rozłam w społeczeństwie, ponieważ rozdrażniła wielu ludzi podzielających Tołstojowskie poglądy. Rozłam nastąpił i w rodzinie pisarza, gdzie tylko najmłodsza córka Sasza bezwarunkowo kochała Czertkowa, tak jak ojciec. Nawet Suchotin, człowiek o liberalnych i dalekich od ortodoksji poglądach na religię, był oburzony uczynkiem Czertkowa. W swoim interesującym dzienniku, pełnym celnych obserwacji, Suchotin pisze:

Zdumiewające, jak ten syn Zebedeusza owinął sobie nauczyciela wokół palca. Tylko jemu przysługują les petites entrées, to znaczy tylko jemu wolno wchodzić do L.N., kiedy tylko zechce, mimo zamkniętych drzwi, mimo że L.N. akurat pracuje. Jemu wolno czytać wszystko, co napisze L.N., i pod wpływem jego nalegań L.N. postępuje ze swoimi utworami tak czy inaczej. Dawne oświadczenie L.N. (z 1891 roku), że jego pisma należą do wszystkich, przez Czertkowa straciło właściwie wszelki sens. W rzeczywistości należą do Czertkowa. Zabiera mu je, sprzedaje, komu uzna za korzystne, za granicę do tłumaczenia, nalega, żeby L.N. poprawił coś, co jemu, Czertkowowi, się nie podoba, publikuje w Rosji tam, gdzie mu wygodniej, i dopiero później, kiedy wyszedłszy z jego rąk, ujrzą światło dzienne, stają się własnością powszechną... Gdybym miał wymienić wszystkie te uczynki L.N., które najbardziej ludzi rozdrażniły, to okazałoby się, że dokonał ich pod naciskiem Czertkowa. Na przykład włączenie do Zmartwychwstania rozdziału z wyszydzaniem liturgii.

Burza w szklance wody, jaka się rozpętała wokół jednoczesnej publikacji powieści w Rosji i w Anglii, tylko denerwowała Tołstoja. Był to rzadki wypadek, kiedy pisarz okazał się niezadowolony z tego, że ulubiony uczeń z takim uporem bronił praw do publikacji rękopisu za granicą równocześnie z rosyjskim wydaniem Marksa. Magnata wydawniczego, który zapłacił Tołstojowi ponad trzydzieści tysięcy rubli, nie obchodziły oczywiście ani problemy rosyjskich duchoborców, ani ambicje Czertkowa. Interesowało go jedno: żeby tekst złotodajnego rękopisu nie wymknął mu się z rąk przed czasem. W tym wypadku jego prawo zderzało się z prawem wszystkich wydawców do publikacji nowych utworów Tołstoja wbrew prawu autorskiemu. Czertkow z kolei zażądał od Tołstoja, żeby ten przedstawił mu rękopis przed wydaniem przez Marksa. W innym razie tracił możliwość zawarcia umów z zagranicznymi wydawcami i tłumaczami – z tego samego powodu: po ukazaniu się powieści nie potrzebowaliby już jego usług. Ta niepewna sytuacja denerwowała Czertkowa, zmuszała go do zasypywania Tołstoja listami ze skargami na Marksa, który nie chciał oddać rękopisu przed publikacją całości w „Niwie”. W związku z tym wszystkim Tołstoj zapisał w dzienniku z 1899 roku: „Trudne stosunki z powodu druku i przekładów Zmartwychwstania. Ale na ogół jestem spokojny” – mając na myśli nieporozumienia między Marksem a Czertkowem.

Tak czy inaczej, wydanie powieści bez ingerencji cenzorskich nie przyniosło autorowi większej radości. Kto tu najbardziej zawinił? Tołstoj? Czertkow? Czy prawosławna cenzura?

Człowiek i heretyk

Najłatwiej zrozumieć zachowanie Czertkowa. Ten fanatyczny wyznawca poglądów Tołstoja był przekonany, że każda linijka, która wyszła spod pióra Nauczyciela, jest nie tylko bezcenna, ale i powinna zostać jak najszybciej opublikowana, bo to ma znaczenie dla duchowego rozwoju całej postępowej ludzkości. Tołstoj był innego zdania, lecz troska ucznia o publikację jego dzieł zakazanych w Rosji sprawiała mu oczywiście przyjemność. I była bardzo wygodna, ponieważ sam nie musiał już o to zabiegać.

Trudniej zrozumieć Tołstoja. Nie ulega wątpliwości, że od początku lat osiemdziesiątych do końca życia był przekonanym wrogiem wiary cerkiewnej. Wszelkie starania, by na podstawie spotkania z ojcem Parfeniuszem albo ostatniej podróży do Pustelni Optyńskiej „przywrócić” go zaocznie prawosławiu, okażą się w najlepszym razie szlachetnymi pomysłami pobożnych ludzi „żałujących” wielkiego rosyjskiego pisarza. Równie dobrze można by przypisać Tołstoja do buddyzmu, islamu, protestantyzmu. Będzie to jednak tylko pośmiertnym gwałtem na woli pisarza, który wielokrotnie i namiętnie wzywał do indywidualnej duchowej swobody poza murami jakichkolwiek świątyń. W końcu trzeba po prostu przyznać, że Tołstoj, tak jak jego dziadek, matka, ojciec i starsi bracia, był spadkobiercą tradycji oświecenia, a Cerkiew uznawał za strukturę religijną, której czas już minął.

Zawsze jednak zachodzi konflikt między poglądami a realnym życiem. Tołstoj nie był sekciarzem jak Czertkow. Głęboko przejmował się tym, że ukochany przez niego lud rosyjski oraz niektórzy z ukochanych krewnych i bliskich wciąż znajdowali się pod wpływem Cerkwi prawosławnej. I nie tylko nie wnosiło to do ich życia ani wiary żadnej sprzeczności, ale też w życiu i wierze wyraźnie dawało im wsparcie. Tołstoj szczerze cierpiał, kiedy ludzie ci uważali jego doświadczenie religijne za odstępstwo od wiary. Gdyby było inaczej, nie prowadziłby ożywionej korespondencji z Aleksandrą Tołstoj, nie byłoby czułej przyjaźni z siostrą mniszką, którą niejednokrotnie odwiedzał w monasterze w Szamordinie i do której ostatecznie wyruszył późną jesienią 1910 roku. Nie radziłby starszemu bratu Siergiejowi, żeby ten przed śmiercią wyspowiadał się i przyjął komunię. Nie czytałby uważnie żywotów świętych i nie kochałby ludowych podań – niektóre ich parafrazy, na przykład opowiadanie Dwaj starcy, należą do klejnotów jego prozy. Mógł odrzucać prawosławie jako religię instytucjonalną, ale nie mógł nie czuć, do jakiego stopnia przenika ono całe życie Rosjan – zarówno ludu, jak i części jego rodzinnego otoczenia. Nie mógł nie przeżywać, i to boleśnie, swojego, jeśli tak można się wyrazić, odszczepieństwa w tej kwestii.

Dlatego pozostaje dla nas wielką zagadką, czemu Tołstoj w swojej publicystyce bywał tak często surowy wobec wiary prawosławnej. Dlaczego starzec, niezmiernie delikatny w codziennym zachowaniu, niepozwalający sobie urazić nieostrożnym słowem cudzych nawyków i przesądów, co zyskiwało mu miłość wszystkich, którzy po raz pierwszy odwiedzali Jasną Polanę, jawnie natrząsał się z tysiącletnich przekazów religijnych dających wiarę i nadzieję milionom ludzi?

Wymowny przykład sprzeczności między Tołstojem-człowiekiem a Tołstojem-heretykiem przytacza w swoim dzienniku Aleksandr Żyrkiewicz, który gościł u pisarza w listopadzie 1903 roku.

Lew Nikołajewicz, Abrikosow, doktor Berkenheim i lekarz domowy Tołstojów (nie pamiętam nazwiska)[66] siedzieli i rozmawiali. W jadalni, jak już chyba wcześniej wspominałem, wiszą portrety rodzinne przodków L.N. Tołstoja – hrabiów Tołstojów, książąt Wołkońskich i innych. Pośrodku wyróżnia się rozmiarami, choć nie artyzmem, olejny obraz przedstawiający naturalnej wielkości niewidomego starca, chyba księcia Gorczakowa. Portret oprawiony jest w starą, masywną ramę z herbem Gorczakowów (albo tych, do których rodu należał oryginał), a herb składa się między innymi z krzyża... Nie wiem, jak to się stało, ale kiedy mieszkałem w Jasnej Polanie, herb się odłamał i upadł na podłogę. Wtedy lekarz domowy Tołstojów, młody człowiek o żywym i wesołym usposobieniu, podniósł krzyż i szyderczo zaczął nim żegnać Lwa Nikołajewicza, jak to czynią archijerejowie. Towarzyszył temu chichot wszystkich obecnych, w tym Lwa Nikołajewicza, który nic nie zrobił, żeby powstrzymać wygłupy doktora. Nie śmiałem się tylko ja, ponieważ naprawdę nie było z czego. Przyznam, że żart wydał mi się nie tylko płytki, ale i poniżający przede wszystkim samego Lwa Nikołajewicza. Warto zauważyć, że nie znając moich przekonań religijnych, nigdy przedtem nie pozwalał sobie w mojej obecności na żadne szyderstwa z prawosławia, religii itp., choć nieraz ostro o nich się wyrażał.

Można niekiedy odnieść wrażenie, że herezja Tołstoja brała górę nie tylko nad jego duszą, ale również rozumem.

W 1882 roku Aleksandrę Tołstoj zaprosiła do Moskwy hrabina Jelena Szuwałowa (z domu Czertkowa), stryjenka Władimira Grigorjewicza. Tak się złożyło, że Alexandrine spotkała w gościach ulubionego bratanka, który przyszedł z wizytą do Szuwałowów.

Zasypał mnie jak gradem swoimi niewyobrażalnymi opiniami o religii i Cerkwi, natrząsając się ze wszystkiego, co dla nas drogie i święte... Wydało mi się, że słucham bredzenia wariata. Nie mogę i nie chcę powtarzać wszystkiego, co wtedy usłyszałam; od jego wypowiedzi zapłonęły mi policzki, ale nie uznałam za stosowne wdawać się w dyskusję. Moje milczenie chyba jeszcze bardziej go rozdrażniło; w końcu, kiedy sam zmęczył się swoim wściekłym paroksyzmem i pytająco na mnie spojrzał, jakby wyzywając mnie do odpowiedzi, stwierdziłam:

– Je n’ai rien à vous répondre, et vous dirai seulement que pendant que vous parliez, je vous voyais aux prises avec quelqu’un qui se tien en ce moment debout derrière votre chais[67].

Od razu się odwrócił.

– Qui cela?[68] – zawołał.

– Lucifer en personne, l’incarnation de l’orgueil[69] – odparłam.

Zerwał się na równe nogi, przerażony tym słowem, po czym próbował się uspokoić i zaraz dodał:

– Certainement je suis fier d’être le seul qui aie mis enfin la main sur la vérité[70].

Boże mój! I on to nazywał prawdą.

Wieczorem pojechałam do nich i zastałam jeszcze niedawno rozwścieczonego Lwa potulnego jak jagnię. Oprócz licznej rodziny były tam osoby postronne, toczyła się ogólna rozmowa, którą Lew kierował tak, żeby nic mnie nie uraziło. Patrzył na mnie przymilnie, jakby prosił o wybaczenie, i przez cały wieczór zajmował się mną z tą czarującą dobrocią, która była charakterystyczną cechą jego wspaniałej natury.

Podczas tego spotkania Sofia Andriejewna opowiedziała na prośbę męża o symbolicznym śnie, jaki miała na krótko przed przełomem duchowym Tołstoja.

Stała przed świątynią Zbawiciela, jeszcze wówczas nieukończoną[71]. Przed drzwiami wnosił się ogromny krzyż, a na nim rozpięty był żywy Chrystus... Nagle krzyż się poruszył i trzy razy obszedłszy świątynię, zatrzymał się przed Sofią Andriejewną. Zbawiciel spojrzał na nią, podniósł rękę i wskazał na złoty krzyż, który już błyszczał na kopule.

List Sofii Andriejewny do męża z 7 marca 1878 roku potwierdza, że naprawdę miała taki sen. Przytacza następujące szczegóły:

Widziałam ukrzyżowanego Zbawiciela, całego czarnego, od stóp do głów. Jakiś człowiek wycierał go ręcznikiem, Zbawiciel nagle cały pojaśniał, otworzył prawe oko, podniósł prawą rękę, oderwawszy ją od krzyża, i wskazał na niebo. Potem jakby szliśmy z Lolą i Maszą [Lew i Maria, najmłodsze dzieci Tołstojów – przyp. aut.] szosą, po trawie potoczyło się krymskie jabłko, a ja powiedziałam: „Nie ruszajcie go, jest moje”.

Sen tak wstrząsnął biedną Sofią Andriejewną, że po przebudzeniu dygotała jak w febrze i szlochała. „Jeszcze we śnie powiedziałam sobie: «To mnie Bóg zsyła krzyż – cierpienia – i ode mnie odtoczy się jakieś jabłuszko...»”.

Na drugi dzień zamówiła moleben z poświęceniem wody w jasnopolańskim domu, o czym też powiadomiła męża bawiącego w Petersburgu, gdzie o mało nie spotkał się z Dostojewskim. Ciekawie wyjaśniała swoją decyzję: „Zrobiłam to po części z tchórzostwa (którego tak w sobie nienawidzę) wobec losu, po części zaś z uczuć religijnych i zdumienia osobliwym pojawieniem się Zbawiciela (w moim śnie) na krzyżu, a przy tym żywego”.

Kogo gorszył Tołstoj?

Przyznamy, że Tołstoj walczył z Cerkwią wyłącznie słowem. Potępiać go za to, że poddawał to słowo publicznemu osądowi, a tym samym gorszył maluczkich, o co go oskarżano i oskarża się do dziś – oznacza nadawanie temu problemowi jakiegoś wydumanego charakteru. Co z tego wychodzi? Czyżby Tołstoj nie powinien był napisać w Spowiedzi o swoim nieudanym doświadczeniu z przyjęciem komunii? O tym, że chrześcijaństwo jest nie do pogodzenia z wojną? I w końcu o tym, że uważa cerkiewne obrzędy za niepotrzebne w kontakcie człowieka z Bogiem? Czy Tołstoj powinien był to przemilczeć? Albo z kim mógł o tym rozmawiać, żeby nie gorszyć maluczkich? Z żoną? Ciocią Aleksandrą Andriejewną? Czertkowem? Gdzie przebiegała granica między audytorium, przed którym mógł występować, a tym, przed którym nie powinien? Dokąd mogła sięgać wolność słowa?

Są to jednak wszystko pytania retoryczne, jako że w Rosji pod koniec XIX wieku panowała surowa cenzura kościelna, kontrolowana przez Pobiedonoscewa. Ciekawe jednak, że logika Pobiedonoscewa, opierająca się przede wszystkim na strachu przed swobodą wypowiedzi, działa do dziś. Wciąż od nowa słyszymy, że Tołstoj nie powinien był mówić tego, co mówił, ani rozgłaszać tego, co myślał. Dlatego bardzo ważne jest, by zrozumieć, na czym polegała logika oberprokuratora Synodu w jego osobistej wojnie z Tołstojem.

Okazuje się, że pierwszym z „maluczkich”, którego Tołstoj mógł zgorszyć, ale przeszkodziły mu w tym działania oberprokuratora, był car.

Znana historia listu Tołstoja do Aleksandra III to pierwszy przypadek ocenzurowania Tołstoja przez Pobiedonoscewa. Co więcej oberprokurator po raz pierwszy zastosował cenzurę, wykorzystując swoją pozycję wpływowego męża stanu. Budował na tym swoją przyszłą strategię „tajnego władcy Rosji”.

Na podstawie listu Pobiedonoscewa do Tołstoja, w którym oberprokurator wyjaśnia, dlaczego postąpił tak, a nie inaczej, można pomyśleć, że po prostu nie uznał za konieczne przekazywania carowi korespondencji od kogoś „słabego na umyśle”. Niemniej jednak zaraz po tym, jak nie zgodził się przekazać listu od „osłabionego”, sam napisał do władcy.

Wasza Cesarska Mość. Proszę na Boga wybaczyć, że tak często Waszą Cesarską Mość niepokoję.

Dziś puszczono w obieg myśl, która napawa mnie lękiem. Ludzie tak są już zdeprawowani, że niektórym wydaje się możliwe ocalenie skazanych przestępców przed egzekucją. Rosjan ogarnia strach, że ktoś mógłby przedstawić Waszej Cesarskiej Mości wynaturzone myśli i przekonać do ułaskawienia przestępców. Takie słuchy dotarły do starca ob. Stroganowa, który cały poruszony przyjechał dziś do mnie.

Czy może do tego dojść? Nie, nie i po tysiąckroć nie – nie może być, żeby Wasza Cesarska Mość przed całym rosyjskim narodem, w takiej minucie, wybaczył zabójcom swojego ojca, cara Rosji, za którego krew cała ziemia (z wyjątkiem nielicznych, słabych na umyśle i sercu) domaga się pomsty i głośno szemrze, że się ona opóźnia.

Gdyby mogło się coś takiego zdarzyć, to proszę mi wierzyć, że zostanie to uznane za wielki grzech i wstrząśnie sercami wszystkich poddanych Waszej Cesarskiej Mości. Jestem Rosjaninem, żyję wśród Rosjan i wiem, co czuje lud i czego się domaga. W tej chwili wszyscy pragną odwetu.

Car dopisał własną ręką: „Niech Pan będzie spokojny, nikt się nie ośmieli przyjść do mnie z taką propozycją. Wszystkich sześcioro zawiśnie na szubienicy, ręczę za to”.

W tym liście do nowego cara, który, nie zapominajmy, był wychowankiem Pobiedonoscewa, znajduje się zarys całej przyszłej ideologii tego ostatniego, cały jego charakter i styl sprawowania władzy. List został napisany 30 marca 1881 roku. W jaki sposób przez miesiąc po zabójstwie Aleksandra II oberprokurator Synodu (zwyczajne stanowisko ministerialne, nieporównywalne z funkcją ministra spraw wewnętrznych czy nawet ministra finansów) zdążył poznać poglądy „całego narodu rosyjskiego”, który jakoby „pragnie zemsty”? Na jakiej podstawie syn profesora Uniwersytetu Moskiewskiego uważa właśnie siebie za takiego właśnie „Rosjanina”, który żyje „wśród Rosjan” i jako jedyny wie, „co czuje lud i czego się domaga”? Dlaczego nie wiedzą tego zaprawiony w bojach oficer i ziemianin Lew Tołstoj czy syn wybitnego rosyjskiego historyka Władimir Sołowjow?

Pojęcie „ludu” (który myśli tak, a nie inaczej) pojawiło się po raz pierwszy w liście Pobiedonoscewa do Aleksandra III już 3 marca 1881 roku, dzień po zdarzeniach 1 marca.

Od tego czasu – pisze historyk Jurij Gauthier – do śmierci Aleksandra III Pobiedonoscew, podpowiadając carowi te czy inne opinie i plany i starając się utrwalić je w świadomości władcy, wciąż mówi o „ludzie”, który myśli dokładnie tak jak Pobiedonoscew.

W liście z 3 marca 1881 roku pojawiają się jeszcze dwa istotne sformułowania: „bo taka jest wola Boża”, „Bogu się spodobało”. Ale Bóg u Pobiednoscewa z jakichś powodów „jest łaskawy” i myśli jak oberprokurator.

„Bóg sprawił, że przeżywamy obecny straszliwy dzień... Kochając Waszą Cesarską Mość jako człowieka, chciałoby się ocalić Pana jako człowieka przed trudami swobodnego życia, ale nie ma na to ludzkiej siły, bo taka jest wola Boża” – pisze do swojego wychowanka zaledwie dzień po zgonie jego ojca, imperatora.

Do pewnego stopnia Pobiedonoscew naprawdę widział w tym wolę Bożą. Problem jednak polegał na tym, że nie lubił Aleksandra II i uważał okres jego rządów za najgorsze nieszczęście dla Rosji.

Był szalenie urażony, kiedy Aleksander II nie pozwolił swojemu synowi pojechać w 1867 roku do Moskwy na pogrzeb metropolity Filareta (Drozdowa). Wcześniej pojechał tam już wielki książę Włodzimierz, i car uznał, że obecność jednego wielkiego księcia za wystarczającą. Był to mocny cios nie tylko dla miłości własnej Pobiedonoscewa, który osobiście prosił swojego wychowanka, żeby był obecny na pogrzebie Filareta, ale i dla wszystkich jego wyobrażeń o stosunkach między władzą carską a duchowieństwem. Pobiedonoscew, wnuk kapłana, naprawdę kochał prawosławie, i to nie tylko rozumem, ale także całym sercem. Za jego rządów liczba szkół cerkiewno-parafialnych wzrosła do prawie pięćdziesięciu tysięcy, uczęszczało do nich co roku do dwóch milionów dzieci. Miało to zresztą istotne znaczenie dla szerzenia oświaty, jako że do tych szkół przyjmowano uczniów z niższych klas społecznych.

Poglądy Pobiedonoscewa plasowały go wśród moskiewskiego stronnictwa słowianofilów. Przyjaźnił się z poetą Iwanem Aksakowem, korespondował z siostrami Tiutczewymi – Anną i Jekatieriną, córkami wielkiego twórcy. (Z tą drugą o mało nie ożenił się Tołstoj, ale coś powstrzymało go od spowinowacenia się z najulubieńszym poetą). Gdyby przyszło wybierać między Moskwą a Petersburgiem, wiadomo było, że serce Pobiedonoscewa skłania się ku Moskwie. Nie lubił Petersburga i zawsze czuł się tam obco.

„Nie wyobraża sobie pani, jak mamy już tutaj dość tych przemian – pisał 14 grudnia 1864 roku do Anny Tiutczewej, mając oczywiście na myśli liberalne ustawy Aleksandra II: uwolnienie chłopów, reformę ziemstw i sądów – jakże straciliśmy do nich zaufanie, jak bardzo by się chciało oprzeć na jakiejś solidnej podstawie, żeby wiedzieć w końcu, jakie to koło u nas się kręci i gdzie stoi każdy z robotników”.

Trzynaście lat później w liście do Jekatieriny Tiutczewej Pobiedonoscew daje wyraz niezadowoleniu z polityki kadrowej cara w czasie wojny rosyjsko-tureckiej: „Na kogo liczyć? Od kogo wymagać decyzji? Car zrobił się najwyraźniej całkiem bierny; czy zdecyduje niemal wbrew sobie wziąć miotłę do ręki, wymieść starych, przyjąć nowych ludzi. Przez całe życie bał się jakby z natury ludzi utalentowanych, unikał ich, szukał miernot, ponieważ przy nich łatwiej mu było znaleźć spokój”.

Najpierw Pobiedonoscew pokładał nadzieje w carewiczu Mikołaju Aleksandrowiczu, ale ten zmarł wcześnie, w 1865 roku. Jego śmierć głęboko wstrząsnęła nauczycielem. Przecież widział już w swoim wychowanku przyszłego cara, który wprowadzi Rosję na inne tory rozwoju – oczywiście na podstawie lekcji udzielonych mu przez Pobiedonoscewa.

„Dawał nadzieję – pisał do Anny Tiutczewej po śmierci wielkiego księcia Mikołaja – widzieliśmy w nim przeciwdziałanie, szukaliśmy drugiego bieguna. Bóg zabrał nam tę nadzieję. Co z nami będzie? Bądź Jego święta wola...”

W tym liście znów ukazuje się osobliwa metamorfoza politycznej i religijnej świadomości Pobiedonoscewa. Kim byli „my”? W czyim imieniu występował skromny nauczyciel rodziny carskiej? Dopiero piętnaście lat później dostanie nominację na urząd oberprokuratora Synodu. Jednak i na tym urzędzie nie mógł się wypowiadać nie tylko w imieniu jakiejś poważnej siły politycznej, lecz także w imieniu rosyjskiego duchowieństwa, dla którego zarządzanie Cerkwią przez Synod, wprowadzone przez Piotra I, było kamieniem obrazy – odbierało Cerkwi swobodę, przemieniało ją w jeszcze jedno ministerstwo.

Niemniej jednak trzeba było zdać się na wolę Bożą. Pobiedonoscew dokładał starań, by wychować nowego carewicza, w którego właściwie jeszcze nie wierzył, nie widział w nim zadatków na władcę mocarstwa, i dopiero po jego ożenku i udziale w walkach o Plewnę zaczął w nim pokładać wielkie nadzieje.

Śmierć Aleksandra II była wygodna dla oberprokuratora. Dopiero ona dała mu możliwość bezpośredniego uczestnictwa w polityce państwowej dzięki oddanemu uczniowi. Jak najszybsza egzekucja zabójców cara była więc dla niego decyzją o podstawowym znaczeniu. Gdyby Aleksander III choć na sekundę w tej kwestii się zawahał, nie byłoby mowy o żadnej dalszej polityce umacniania władzy monarszej i odwrotu od reform, a dla Pobiedonoscewa po prostu zabrakłoby miejsca. Dlatego interwencja Tołstoja, cieszącego się w Rosji sławą i autorytetem (oczywiście nieporównywalnymi z pozycją oberprokuratora), stała się dla Konstantina Pawłowicza poważnym wyzwaniem moralnym. W chwili kiedy szykował się do zwycięstwa nad „miernotami” z liberalnego gabinetu (przede wszystkim Loris-Melikowem, Milutinem i Abazą), kiedy już dostrzegał perspektywy odrodzenia rosyjskiego państwa prawosławnego w postaci zgodnej z jego koncepcją, w sprawę wmieszał się Tołstoj, do tego z jakimiś „chrześcijańskimi” zapatrywaniami!

Nic dziwnego, że cała późniejsza strategia Pobiedonoscewa dotycząca Tołstoja sprowadzała się nie tylko do zakazów, ale i do świadomego poniżania pisarza. I znów problemów w tym konflikcie przysporzył car.

Pobiedonoscew był człowiekiem mądrym i bardzo moralnym, co przyznawali nawet jego wrogowie. Potrafił oddzielić interesy osobiste od zadań państwowych. Szkopuł jednak w tym, że od początku swoich rządów utożsamiał zadania państwowe z własną wolą i poglądami, w których był bardzo osamotniony. Cała ta krucha konstrukcja opierała się wyłącznie na zaufaniu nowego cara do oberprokuratora. Nie można powiedzieć, żeby Pobiedonoscew przez całe życie mścił się na Tołstoju. Gdyby tak było, to właśnie on powinien stać się inicjatorem odłączenia pisarza od Cerkwi, po tym jak w powieści Zmartwychwstanie pojawiły się nie tylko bluźniercze rozdziały o Eucharystii, ale i karykaturalny obraz biurokraty Toporowa, wzorowany na Pobiedonoscewie. Jak się jednak jeszcze przekonamy, wcale tak nie było. W grę nie wchodziła zemsta, ale złożona psychologiczna sprzeczność dwóch autorytetów.

Każdy z nich po swojemu pojmował Boga, chrześcijaństwo, naród rosyjski. Żaden nie szukał osobistej wygody, ale łaski dla wszystkich ludzi. I każdy z nich był absolutnie nieprzejednany co do stanowiska oponenta.

Gorycz sytuacji Pobiedonoscewa polegała na tym, że Tołstoja kochała, a nawet ubóstwiała cała czytająca Rosja i prawie cały wykształcony świat. Oberprokurator był poza tym świetnie wyedukowanym człowiekiem, śledził najnowsze prądy myśli rosyjskiej i europejskiej, a pod względem wykształcenia teologicznego górował oczywiście nad Tołstojem. Ale Tołstoja kochano, a Pobiedonoscewa nie lubiło nawet duchowieństwo, dla którego tak wiele uczynił, troszcząc się o wiejskie parafie i rozbudowując system cerkiewnych szkół podstawowych.

Można tylko się domyślać, co odczuwał Pobiedonoscew, otrzymując takie na przykład listy:

Nie ma pan przyjaciół (w każdym razie szczerych) w żadnym obozie, w żadnym stanie, w żadnej grupie społecznej. Schlebiają panu, nienawidzą pana. Szlachta pana nienawidzi, bo jest pan wnukiem diaka dążącym do przekazania w ręce duchowieństwa przysługującego szlachcie prawa do kierowania szkołami ludowymi poprzez marszałków stojących na czele rad szkolnych. Szlachta się boi, że duchowieństwo, od dawna Bóg wie z jakich powodów rozzłoszczone na cały stan szlachecki, wykorzysta przyznane mu na wyłączność prawo kierowania szkołami podstawowymi, żeby nienawiść do tego stanu wpoić przyszłemu pokoleniu chłopów...

Średnie warstwy biurokracji też są z pana niezadowolone ze względu na faworyzowanie duchowieństwa. Żywią przekonanie, że z duchownych placówek oświatowych wychodzi więcej ateistów, nihilistów i dynamitardów niż z innych...

Duchowieństwo przeklina pana za powołanie diakonów, którzy odebrali klerowi parafialnemu znaczną część dochodów. Nienawidzi pana również za to, że z pana nakazu archijerejowie każą im pod groźbą utraty posady za wszelką cenę tworzyć szkoły – za to, że łapówki trzeba teraz płacić nie tylko administratorom i konsystorzowi, ale i ojcom kuratorom.

Tołstoja kochano, a Pobiedonoscew rozporządzał tylko jednym atutem moralnym – zaufaniem cara, swojego wychowanka. Dlatego taki niepokój budziła w nim każda, nawet ułudna groźba kontaktu Tołstoja z imperatorem – czy to korespondencyjnego, czy to na przykład za pośrednictwem żony.

Pobiedonoscew nie posiadał się ze złości, kiedy wiosną 1891 roku Sofia Andriejewna Tołstoj, chcąc uzyskać pozwolenie na druk Sonaty Kreutzerowskiej w trzynastym tomie dzieł swojego męża, które osobiście wydawała, wprosiła się na audiencję u Aleksandra III, omijając protokół i wykorzystując pobyt monarchy w Gatczynie, dokąd przekazano jej list:

Najjaśniejszy Panie, pozwalam sobie pokornie prosić Waszą Cesarską Mość o wyznaczenie mi miłościwie audiencji celem osobistego wstawiennictwa u Waszej Cesarskiej Mości za moim mężem...

Sześć lat wcześniej, w 1885 roku, Sofia Andriejewna była o wiele skromniejsza, udało jej się uzyskać audiencję tylko u Pobiedonoscewa, żeby prosić go o zgodę na opublikowanie w kolejnym tomie dzieł Tołstoja zakazanych utworów Na czym polega moja wiara? i Cóż mamy robić? Pobiedonoscew nie tylko odmówił, ale i potraktował żonę pisarza dość bezceremonialnie:

– Muszę powiedzieć, że bardzo mi pani żal. Znałem panią w dzieciństwie, bardzo lubiłem i szanowałem pani ojca, i sądzę, że nieszczęściem jest mieć takiego człowieka za męża.

– To dla mnie nowina – odparła Sofia Andriejewna. – Nie tylko uważam się za szczęśliwą, ale i wszyscy mi zazdroszczą, że mam takiego utalentowanego i mądrego męża.

– Muszę stwierdzić – zaoponował Pobiedonoscew – że rozumu u pani małżonka nie dostrzegam. Rozum to harmonia, a w pani mężu są same skrajności i kanty.

Rozprawy Tołstoja Na czym polega moja wiara? Pobiedonoscew nie dopuścił do druku osobiście. Inicjatywa nie wyszła od komitetu cenzury duchownej. „Twoją nową książkę cenzura świecka przekazała duchownej – pisała Sofia do męża 29 stycznia 1884 roku – archimandryta, przewodniczący komitetu cenzury, przeczytał ją i orzekł, że jest w niej tyle wzniosłych prawd, że nie można ich nie uznać i że on ze swojej strony nie widzi powodu, by jej nie dopuścić do druku. – Ale ja sądzę, że Pobiedonoscew, taki nietaktowny i pedantyczny, znowu wyda zakaz”.

Miała, oczywiście, rację.

Tołstoja musiał wtedy niepokoić stosunek rosyjskiego duchowieństwa do jego utworów religijnych. „Twoja wiadomość [...] o opinii archimandryty bardzo mnie ucieszyła” – pisze do żony. „Jeśli jest prawdziwa. Niczyja aprobata nie jest dla mnie tak cenna, jak duchownych. Boję się jednak, że to niemożliwe”.

Tymczasem aprobata taka była nie tylko możliwa, ale też stworzyła wkrótce poważny problem dla Cerkwi prawosławnej. Niektórzy kapłani zaczęli niespodziewanie podzielać poglądy Tołstoja. Znamy imiona przynajmniej dwóch tych „maluczkich”. Byli to Gieorgij Gapon i Grigorij Pietrow. Ale to przykłady zbyt radykalne, by uważać je za typowe. O wiele ciekawsze jest, że Tołstoja uznał całkiem zwyczajny kapłan, dziadek tołstojowca Michaiła Nowosiołowa. Michaił Zaszigrański był księdzem „w stanie spoczynku”. Latem 1887 roku Nowosiołow mieszkał w jego chutorze przy wsi Podudbie w powiecie wyszniewołodzkim. Przepisywał wtedy Ewangelie Tołstoja, znajdując w nich nieścisłości, na które zwracał autorowi uwagę. Stwierdza przy tym:

Nie ma co wspominać, że ogólnie i w mnóstwie szczegółów Ewangelia [Tołstoja – przyp. aut.] jest tak dobra, iż nie można życzyć sobie lepszej. Co chwila odrywam się od przepisywania, biegnę do niego, wołam: „Słuchaj, słuchaj”, i zaczynam czytać fragmenty, które mnie zadziwiły. Dziadek jest zachwycony, zwłaszcza rozdziałem o oddawaniu czci Bogu.

Dziadek zainteresował się też i zapytał wnuka, skąd Tołstoj wziął w jednym ze swoich artykułów frazę „Byli popi ze złota i puchary z drewna, puchary są dziś ze złota, a popi jak drewno”. To powiedzenie staroobrzędowców.

Kogo jeszcze z „maluczkich” gorszył Tołstoj? Zapewne lud, chłopów – trzon ludności Imperium Rosyjskiego. Mamy tu jednak do czynienia z godnym uwagi faktem. Za czasów Tołstoja działało w Rosji niewiarygodnie dużo ludowych sekt quasi-chrześcijańskich, którymi zajmowali się badacze religioznawcy – od Aleksandra Prugawina do Władimira Boncz-Brujewicza, przyszłego radzieckiego działacza państwowego. Zainteresowana tym zagadnieniem mądra i dociekliwa autorka Lidia Wiesielitska pisze we wspomnieniach o Tołstoju:

Dowiedziałam się o istnieniu niemolaków, otricanców, sekty Lubuszkino, nietowców, skopców. Poznałam biografie Kulmana, Tweritinowa, Daniły Filippowa, Iwana Susłowa, Sawickiego, Radajewa, Sieliwanowa. Dowiedziałam się o nowochłystach, szałaputach, mołokanach, subotnikach, woskriesnikach, skakunach, sztundystach, baptystach, biełoprizcach, serafimowcach, medalszczykach, siekaczach, warsonowcach, dyropiekach, dyrnikach, nikodimcach, obniszczewancach, o Malikowie, malowancach i siutajewcach.

Ale „tołstoizmu” oficjalnie w Rosji nie było. 2 listopada 1910 roku, w czasie ucieczki Tołstoja z Jasnej Polany, dyrektor departamentu spraw religijnych – wyznań nieprawosławnych Aleksiej Charuzin powiedział korespondentowi gazety „Russkoje słowo”:

Nie znamy sekty tołstojowców. Za sekty uznajemy tylko takie wspólnoty religijne, które cechują się wyraźną odrębnością dogmatyczną. Sfery Synodu ujmują to zagadnienie znacznie szerzej, rozpatrując je z kanonicznego punktu widzenia. W istocie kwestia, co należy nazwać sektą, jest bardzo sporna. Na zjeździe kijowskim długo i zaciekle spierano się o to, czy joannici są sektą. Uznano, że nie, ale w związku z tym, że nauki joannitów są bardzo rozpowszechnione, objęto ich nadzorem departamentu spraw religijnych. Co do tołstojowców, to nasz urząd nigdy nawet nie podejmował tej kwestii. Nie są sektą, ponieważ dogmaty ich nauki nie zostały w sposób określony skodyfikowane i reprezentują raczej światopoglądy poszczególnych osób. Uważamy tołstojowców bardziej za organizację społeczną niż religijną, dlatego nie mogą oczywiście podlegać nadzorowi departamentu spraw religijnych. Gdyby ich uznać za sektę, musielibyśmy szukać sekciarzy wśród naszej inteligencji, zapoznawać się z poglądami religijnymi każdej osoby, co byłoby oczywiście niewłaściwą drogą postępowania, niezgodną z prawem i koniec końców nieprzynoszącą nawet realnego pożytku.

Co jednak miał na myśli Aleksiej Charuzin, kiedy wspomniał, że „sfery Synodu ujmują to zagadnienie znacznie szerzej”?

Szkpouł w tym, że Cerkiew prawosławna na wszechrosyjskim zjeździe misjonarzy w Kijowie 23 sierpnia 1909 roku uznała za sektę joannitów, fanatycznych zwolenników Jana Kronsztadzkiego. Decyzję tę przyjęto stu dwunastoma głosami przeciwko czterdziestu czterem. Stało się to już po śmierci ojca Jana, a nawet po częściowym, jeśli można to tak określić, uznaniu go za świętego. Dekretem Jego Cesarskiej Mości ustanowiono 20 grudnia każdego roku dniem jego pamięci we wszystkich cerkwiach prawosławnych. Komu jednak, oprócz najbardziej zażartych przeciwników ojca Jana, przyszłoby do głowy zarzucać mu gorszenie „maluczkich”?

Wpływy ojca Jana wśród ludu były oczywiście o wiele szersze niż wpływ Tołstoja. Portrety tego drugiego nie wisiały obok ikon w każdej chłopskiej chacie. Chłopi nie czcili go jako cudotwórcy i nie upatrywali w nim ostatniej deski ratunku, poszukując sprawiedliwości na tym i tamtym świecie. Nie oddawali do tołstojowskiej „sekty” swoich dzieci, natomiast oddawanie ich joannitom było powszechnym zjawiskiem, a po 1905 roku wywołało skandal opisywany w prasie. Zakończył się bezpośrednią interwencją policji i rozbiciem kolonii joannitów w Petersburgu; nieletnie dzieci z różnych guberni Rosji zabrano z internatów joannitów i umieszczono w przytułkach.

Nasz mylny pogląd, zwłaszcza ze współczesnego punktu widzenia, na tołstojowców wynika stąd, że Tołstoj wydaje się taką wielkością, iż nie sposób sobie wyobrazić, że jego bezpośredni wpływ na masy ludowe przed rewolucją był w istocie bliski zeru. Tołstoizm był kwestią indywidualnego wyboru i postępowania w środowisku inteligenckim. Należy przy tym wziąć pod uwagę, że nawet w tym środowisku taki wybór uchodził za wyjątkową ekstrawagancję, swojego rodzaju modę wśród młodych ludzi, do której starsze pokolenie miało stosunek albo skrajnie negatywny, albo pobłażliwy, w każdym zaś razie sceptyczny. Ówczesnych młodych tołstojowców można porównać do amerykańskich i europejskich hippisów z lat sześćdziesiątych albo współczesnego im ruchu młodych romantyków w Związku Radzieckim, którzy toczyli spory z ojcami, rąbali szablami dziadków drogie meble, jak w sztuce Wiktora Rozowa, albo bez grosza przy duszy wyprawiali się na wielkie budowy.

Tołstoizm był taką właśnie młodzieżową modą w inteligenckich rodzinach. Świetnie to ukazał Leskow w noweli Dzień zimowy. Warto nadmienić, że ten wspaniały znawca wszystkich przejawów życia społeczeństwa rosyjskiego, sam będący świadomym zwolennikiem poglądów Tołstoja, do mody na tołstoizm miał stosunek sceptyczny.

Jeśli zaś mowa o rzeczywiście poważnych tołstojowcach, takich jak Władimir Czertkow, Pawieł Biriukow, Iwan Triegubow, Iwan Gorbunow-Posadow, Jewgienij Popow, Michaił Nowosiołow, Dmitrij Chiłkow, Aleksandr Chirjakow i inni, to przytoczymy jeden znamienny fakt.

Biograf Czertkowa M.W. Muratow pisze:

Choć na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych w społeczeństwie i prasie poświęca się niemało uwagi tak zwanemu ruchowi tołstojowskiemu, nie przyciąga on znaczącej liczby zwolenników. W papierach Czertkowa zachował się wykaz, który sporządził on w 1890 albo 1891 roku i zatytułował Spis osób niekiedy mylnie nazywanych tołstojowcami, jak zwykło się określać ludzi nieistniejących albo przynajmniej takich, którzy nie powinni istnieć. Na liście tej widnieją wyznawcy poglądów Tołstoja zamieszkali w Petersburgu, Moskwie i całym kraju, ale to zaledwie około sześćdziesięciu nazwisk, przy czym niektóre zamieszczono bez dostatecznych podstaw.

Nie znaczy to, rzecz jasna, że wpływ Tołstoja na umysły Rosjan ograniczał się do kilkudziesięciu osób. Przecież właśnie w latach dziewięćdziesiątych dwie najpopularniejsze kwestie nurtujące rosyjskie społeczeństwo brzmiały: kto ma rację – marksiści czy narodnicy? I: co Tołstoj chciał wyrazić w Sonacie Kreutzerowskiej?

Rosja na przełomie XIX i XX wieku była tyglem religijnym i ideologicznym, do którego poglądy Tołstoja wpadły jak szczypta soli, wydobywając i podbijając smak niektórych składników gotującego się bulionu. Ale twierdzenie, że to Tołstoj postawił ten tygiel na ogniu, byłoby pomieszaniem zjawisk i pojęć. Dotyczy to zwłaszcza warstw ludowych.

Na zjeździe misjonarzy w Kazaniu w 1897 roku, zwołanym z inicjatywy tajnego doradcy i prawej ręki Pobiedonoscewa, znanego misjonarza Wasilija Skworcowa, tołstoizm uznano jednak za „szczególną sektę”. Synod zatwierdził tę decyzję. Ale co znaczy „szczególna”? Czy może istnieć sekta nieszczególna? Okazuje się, jak pisze Skworcow, że „za symboliczne wyłożenie nauk tołstoizmu jako sekty uznano wtedy «katechizm Jezusowego bractwa w Ewangelii (sztundy)»”. Innymi słowy, chodziło o tak zwanych młodosztundystów, którzy na początku lat osiemdziesiątych oderwali się od głównej części „sztundy”, największej w Rosji sekty protestanckiej, która od połowy XIX wieku prężnie działała na Ukrainie i Powołżu, a do Rosji przybyła wcześniej z Niemiec. Na początku lat osiemdziesiątych, kiedy Tołstoj dopiero pisał pierwsze eseje religijne, sztunda (od niemieckiego Stunde – godzina przeznaczona na czytanie Biblii i rozważania nad nią) w podstawowej swej części zjednoczyła się z baptystami, ale niewielki jej odłam poszedł jeszcze dalej w racjonalistycznym odczytywaniu Ewangelii i zaczął odrzucać wszystkie kościelne sakramenty, z chrztem włącznie. I znów tylko część młodosztundystów przyjęła poglądy duchoborców i tołstojowców. Tak powstał nurt sztundo-tołstojowców, o którym była mowa na zjeździe misjonarzy w Kazaniu w 1897 roku.

Mamy tu jeden z charakterystycznych przykładów na to, jak tołstojowska „fałszywa nauka” (jak określił ją Synod) przenikała do ludowych sekt, gdzie ulegała dziwacznym przemianom. Zapewne to miał na myśli Pobiedonoscew, kiedy w składanych carowi dorocznych raportach o sytuacji religii w Rosji pisał, że nauka Tołstoja „staje się już własnością mas ludowych”. Według niego tołstoizm był już wówczas obecny w wielu rosyjskich guberniach: charkowskiej, woroneskiej, kurskiej, połtawskiej, kijowskiej, jekaterynosławskiej... (Zauważmy, że wymienia on akurat te gubernie, w których niemiecka sztunda miała najsilniejsze wpływy). Co się tyczy obaw Pobiedonoscewa, którymi straszył cara – że tołstoizm dotarł na Kaukaz i Syberię – to jaskrawy przykład oficjalnej hipokryzji, ponieważ Kaukaz i Syberia były tradycyjnym miejscem zsyłki duchoborców i tołstojowców, co oczywiście sprzyjało szerzeniu się tych nauk w najdalszych częściach Imperium Rosyjskiego.

Rozwój tołstoizmu uważnie studiował znany rosyjski historyk i etnograf Aleksandr Prugawin, który znał Tołstoja osobiście. W książce O Lwie Tołstom i o tołstowcach [O Lwie Tołstoju i tołstojowcach] pisze o spotkaniach z przedstawicielami tołstoizmu wywodzącymi się z ludu i przytacza listy jednego z nich. Z opowieści i listów wyłania się ciekawy obraz. Wśród ludu nie istniała żadna samodzielna sekta tołstojowców. Dziwne byłoby przypuszczenie, że nawet wykształceni chłopi mogliby pojąć nauki Tołstoja, skoro sam książę Chiłkow (były tołstojowiec, który powrócił do prawosławia) w swoich pełnych skruchy późnych pismach nazywał je zbyt arystokratycznymi.

Wystarczy przewertować którekolwiek z publicystycznych dzieł Tołstoja, żeby zrozumieć, że jego adresatem nie jest chłop, ale intelektualista, który ma czas przynajmniej na to, żeby zastanowić się nad swoją sytuacją w świecie zbudowanym na pracy tysięcy „niewolników” (ulubione wyrażenie Tołstoja) i sytuację tę zmienić.

Prugawin trafnie pisze, że „z Tołstoja, jak z morza, różni ludzie wydobywają rozliczne skarby moralne i religijne. Każdy bierze to, co mu najbardziej pokrewne, co odpowiada jego skłonnościom, jego duchowym zapotrzebowaniom”. Na przykład chłopi Lew i Siergiej, którzy przyszli do Prugawina i nazywali siebie tołstojowcami, wcale się oczywiście nie zaliczali do prawdziwych tołstojowców. Byli zwyczajnymi włóczęgami, „Diogenesami XX wieku”, jak określił ich Prugawin, którzy „trochę ubolewają, że u nas, w Rosji, nie można mieszkać w beczce jak w Atenach, a trzeba mieć jeśli nie pokój, to przynajmniej kąt”. Ich naczelna zasada: „Nie ten jest bogaty, który wiele posiada, lecz ten, któremu niczego nie potrzeba”, zbieżna była całkowicie nie tylko z tołstojowskim poglądem na luksus, ale i z buddyjskim odrzuceniem wszelkich pragnień. „Lew [jeden z tołstojowców – przyp. aut.] jest od nas wszystkich bogatszy” – mówił Siergiej. „Wszyscy jesteśmy niewolnikami swoich potrzeb, swoich nawyków. Na przykład ja nie mogę się obejść bez czapki i łapci, dlatego jestem niewolnikiem tych rzeczy. Lew jest od tego wszystkiego wolny”.

Książę Dmitrij Chiłkow z dziećmi, Olgą i Borysem, 1897.

Nawet policjanci we wsiach i miastach, gdzie pojawiali się Lew i Siergiej i gdzie na mocy prawa wtrącano ich do aresztu za włóczęgostwo, rozumieli, że głupio postępują, prześladując tych ludzi.

Dziwne, że Lew i Siergiej nazwali się tołstojowcami. Dzieła Tołstoja leżały w ich torbach obok książek o indyjskich joginach. „Wszystkie skomplikowane problemy życia państwowego, społecznego i politycznego nasi tołstojowcy rozwiązują w paru słowach: «wszyscy ludzie są braćmi», «wszyscy są dziećmi jednego Ojca». Do tych aforyzmów dochodzi zasada, że «cały świat jest domem Bożym»” – pisze Prugawin i rozważa kwestię, w jakim stopniu uzasadnione były twierdzenia Pobiedonoscewa, że te „szkodliwe” myśli przeniknęły do ludu „nie bez wpływu nader niebezpiecznych religijno-społecznych nauk hrabiego Tołstoja, zastosowanych w praktyce do pojęć i życia ludu”.

Najwyraźniej Pobiedonoscew w osobliwy sposób odczytywał teksty Tołstoja. W przeciwnym razie trudno wyjaśnić fakt, że obiektem jego prześladowań były nie tylko religijne dzieła pisarza, ale i niektóre utwory literackie, na przykład Sonata Kreutzerowska i Ciemna potęga.

Pierwszy z nich udało się Sofii Andriejewnie wydrukować w trzynastym tomie dzieł męża dopiero wtedy, gdy oszukała Pobiedonoscewa i przez swojego znajomego przekazała do Gatczyny list z prośbą o audiencję u cara. Spotkanie odbyło się w jak najżyczliwszej atmosferze, a pod koniec żonę Tołstoja przedstawiono nawet imperatorowej. Car zachwycał się artystycznym talentem jej męża („Jak on pisze! Jak pisze!”) i smuciło go, że Tołstoj rozpowszechnia swoje poglądy wśród ludu (kto mu o tym powiedział? Pobiedonoscew?). Sofia Andriejewna znalazła się w skomplikowanej sytuacji. Musiała jednocześnie mówić prawdę i kłamać: „Mogę zapewnić, Najjaśniejszy Panie, że mój mąż niczego nie głosi, ani wśród ludu, ani gdzie indziej. Chłopom ani słowa nie mówi i nie tylko nie rozpowszechnia niczego ze swoich rękopisów, ale często jest w rozpaczy, że inni je rozpowszechniają”. Tołstoj rzeczywiście nie głosił swoich nauk wśród swoich chłopów. W rezultacie wytworzyła się dziwna sytuacja: tołstoizm dał o sobie znać w różnych rosyjskich powiatach, ale nie w okolicach Jasnej Polany. Jednakże pisarz z pewnością nie popadał w rozpacz z powodu kolportowania jego dzieł, w tym nielegalnych.

Spotkanie Aleksandra III z hrabiną ukazało, jak nienormalna jest sytuacja, w której pierwsza osoba imperium może się kontaktować z jego najwybitniejszym pisarzem wyłącznie przez pośredników, którymi w dodatku okazywali się ludzie mający interes w tym, żeby imperator „prawidłowo” rozumiał, kim jest Tołstoj. Przy tym zarówno hrabina Tołstoj, jak i Pobiedonoscew oszukiwali cara, kierując się najlepszymi intencjami. Pobiedonoscew swoimi corocznymi raportami przekonywał go, jak niebezpieczny jest Tołstoj dla Rosji. Żona pisarza dowodziła, że jej mąż nie jest lwem, lecz potulną owieczką. Car wydał salomonowy wyrok: można opublikować Sonatę Kreutzerowską, ale tylko w zbiorowym wydaniu dzieł Tołstoja. (Problem polegał jeszcze na tym, że nowela nie spodobała się carycy). Ale „dzięki” zakazowi, który z początku wydał Pobiedonoscew, szerokie kręgi czytelników były wyjątkowo zainteresowane tym utworem, więc Sofia Andriejewna, wzorem praktycznych wydawców, zrobiła dodruk wyłącznie trzynastego tomu, i to w skróconej formie. To już było wystąpieniem przeciwko woli monarchy, o czym Pobiedonoscew pospieszył oczywiście donieść carowi. „Hrabina jest kłamczuchą!” – stwierdził imperator w wersji Pobiedonoscewa. „Jeśli skłamała, to przestaję wierzyć, że istnieją prawdomówni ludzie” – to wersja Sofii Andriejewny.

Gdzie był w tym czasie Tołstoj? Zajmował się klęską głodu we wsi Biegiczewka w guberni riazańskiej, otwierał bezpłatne jadłodajnie, ratował dzieci i dorosłych od śmierci głodowej.

Nie tylko w przypadku Sonaty Kreutzerowskiej Pobiedonoscew próbował przeszkodzić rozpowszechnianiu w Rosji utworów nielubianego hrabiego, także literackich. W 1887 roku rozeszły się słuchy, że w teatrach rządowych mają wystawić sztukę Tołstoja Ciemna potęga. Podobno dyrektor tych teatrów Iwan Wsiewołożski już przydzielał aktorom role, a sam car zezwolił na wystawienie sztuki. (Wiadomo, że Aleksander III był obecny na jej czytaniu i ponoć nawet płakał, słuchając). Zdumiewające jest przy tym, że pogłoski te zaskoczyły Pobiedonoscewa i mianowanego przezeń głównego cenzora Jewgienija Fieoktistowa.

Fieoktistow napisał alarmujący list do Pobiedonoscewa. Prosił, żeby oberprokurator zapoznał się ze sztuką, której wystawienia już osobiście zakazał. Pobiedonoscew wysłał do cara elaborat, w którym wyraźnie ujawnia się cały jego ideologiczny styl i typowa dla niego maniera straszenia władcy: „Przeczytałem właśnie nową sztukę hrabiego T[ołstoja] i nie mogę dojść do siebie z przerażenia. Tym bardziej że chodzą słuchy, iż przygotowują się do jej wystawienia w teatrach rząd[owych]”.

W liście tym uwidacznia się ta sama, co zawsze, przemyślana taktyka wywierania wpływu na cara. Wokół wystawienia Ciemnej potęgi sztucznie wytwarzano atmosferę strachu i plotek, tak jak w 1881 roku wokół możliwości ułaskawienia zabójców cara. I znów Pobiedonoscew wspomina o „osłabionej świadomości bez woli”. Znów wykorzystuje motyw ludu, znów na podstawie plotek: „Opowiadają, że kiedy Tołstoj zebrał chłopów i służbę i czytał im swoją sztukę, żeby zobaczyć, jakie wywiera wrażenie, jeden z lokajów zapytany o Nikitina [bohater Ciemnej potęgi – przyp. aut.] odparł: «Wszystko dobrze szło, ale na koniec pokpił sprawę»”.

Czy imperator może być głupszy od lokaja?! Odpowiedź Aleksandra III szokuje nawet nie tym, że car zgadza się z Pobiedonoscewem, ale całkowitym poddaniem się jego opinii i jakimś przepraszającym tonem, którym władca oznajmia swoją decyzję:

Wszystko, co Pan pisze, jest jak najbardziej słuszne, i mogę Pana uspokoić, że wystawiać jej w teatrach rządowych nie zamierzano, była tylko mowa o próbnym wystawieniu bez publiczności, żeby podjąć decyzję, czy można ją dopuścić, czy też całkiem zakazać. Osobiście uważam, że dramat ten nie powinien trafić na scenę, jego tematyka jest zbyt realna i straszna. Bardzo przykro, że ktoś obdarzony takim talentem jak Tołstoj nie mógł wybrać niczego lepszego od tej odrażającej tematyki, ale sztuka napisana jest po mistrzowsku i ciekawie.

„Po mistrzowsku i ciekawie” napisanej sztuki nie wolno wystawić, ponieważ jest „straszna”!

A oto, jak wyglądały kulisy tej „strasznej” historii. Tołstoj wcale nie zabiegał, żeby jego sztukę wystawiono w teatrach rządowych. Chciał, żeby została zagrana w Moskwie w ludowym teatrze Michaiła Lentowskiego „Skomoroch”. Ale pod koniec grudnia 1886 roku aktorka Teatru Aleksandryjskiego w Petersburgu Maria Sawina poprosiła Tołstoja o tę sztukę na swój benefis. Tołstoj się zgodził, ale komitet cenzorski zakazał wystawiania. Przyjaciele pisarza Władimir Czertkow i Aleksiej Stachowicz zorganizowali wtedy czytanie Ciemnej potęgi w domach prywatnych znanych ludzi oraz w kręgach zbliżonych do dworu, żeby ją spopularyzować i wywalczyć anulowanie zakazu. O wystawienie sztuki zabiegali Ilja Riepin, Władimir Stasow, Gleb Uspieński, Władimir Korolenko, Wsiewołod Garszin, Władimir Niemirowicz-Danczenko. Stachowicz zorganizował artystyczne czytanie u ministra carskiego dworu i posiadłości, w obecności Aleksandra III. Sztuka spodobała się carowi, chciał być nawet na próbie generalnej. W lutym i marcu 1887 roku przygotowania do spektaklu szły w Teatrze Aleksandryjskim pełną parą. Role były już rozdzielone, teatr przygotowywał się do próby generalnej...

Po interwencji Pobiedonoscewa zakaz wystawiania Ciemnej potęgi utrzymywał się w mocy przez prawie dziesięć lat. W tym czasie sztuka zdążyła zawitać na deski teatralne Paryża i Berlina, na sceny Włoch, Szwajcarii i Holandii. Znany dziennikarz Władimir Gilarowski ułożył satyryczny epigramat:

Są w Rosji dwa nieszczęścia

Na dole władza ciemnoty

Na górze ciemnota władzy.

Odłączenie czy odpadnięcie?

Stosunki Tołstoja z prawosławiem gwałtownie się zaostrzyły w 1901 roku, co było niewątpliwie związane z jego odłączeniem od Cerkwi. Wtedy właśnie spod pióra pisarza wyszedł utrzymany w jak najbardziej zaciekłym, nieprzyjaznym tonie artykuł Do duchowieństwa, napisany w formie listu otwartego do kapłanów z całego świata, nie tylko prawosławnych. Jak dalej zobaczymy, artykuł ten stał się powodem prawdziwej wojny, jaką w swych kazaniach prowadził przeciw Tołstojowi Jan z Kronsztadu.

W historii odłączenia Tołstoja od Cerkwi jest jeszcze wiele niejasności. Rozpowszechniony pogląd, że od Cerkwi go „nie odłączyli”, że sam od niej odszedł, a Cerkiew musiała tylko odnotować ten fakt, to bardzo współczesne ujęcie tego złożonego zagadnienia. Prawdą jest, że Cerkiew Tołstoja nie ekskomunikowała, ale na początku XX wieku w Rosji nie było to praktykowane; tę średniowieczną karę de facto zniesiono. Ostatni raz ekskomuniką obłożono hetmana Mazepę, a było to w XVIII wieku. Od 1801 roku imiona heretyków w ogóle nie były wymieniane podczas nabożeństw, a w 1869 roku z wykazu ekskomunikowanych usunięto nawet Griszkę Otriepiewa (Dymitra Samozwańca). Dziwne by było, gdyby na jego miejscu znalazł się Tołstoj.

Niemniej jednak czytając teksty z początku XX wieku – nie tylko artykuły i książki, lecz także dzienniki i korespondencję prywatną, w tym kapłanów i wysoko postawionych hierarchów kościelnych – bardzo rzadko natykamy się na słowo „odpadnięcie”. Wszyscy, dosłownie wszyscy pisali o odłączeniu. Dlaczego? Ponieważ świetnie rozumieli, o co chodzi. Orzeczenie Świątobliwego Synodu z 20–22 lutego 1901 roku było aktem odłączenia poddanego prawosławnego imperium od Cerkwi prawosławnej ze wszystkimi wynikającymi z tego konsekwencjami kanonicznymi, prawnymi i zwyczajnie ludzkimi. Inna rzecz, że konsekwencji kanonicznych Tołstoj w stosunku do siebie nie uznawał, a prawne mu nie groziły ze względu na jego szczególną pozycję.

Świetnie to rozumieli wszyscy mieszkańcy Rosji na początku XX wieku, od prostego chłopa do oberprokuratora Synodu, od socjalistów do czarnosecińców, od pisarzy i dziennikarzy do popów i metropolitów. Na mocy Orzeczenia Tołstoj został uznany za persona non grata w granicach państwa prawosławnego, dopóki nie okaże skruchy za swoje poglądy.

Ale Tołstoja nikt przecież nie zabił, nie wsadził do więzienia, nie zesłał na Syberię, a nawet nie zmusił do wyjazdu do Anglii, jak jego przyjaciela Czertkowa. Siedział w swojej Jasnej Polanie i pisał o Cerkwi jeszcze ostrzej niż przed publikacją Orzeczenia Synodu. Tak mówi człowiek współczesny, znów nie rozumiejąc tego, co rozumieli prawie wszyscy na początku XX wieku. To prawda, że Tołstoja nie zabito, nie uwięziono, nie zesłano. Do więzienia oraz na zsyłkę na Kaukaz i Syberię trafiali jednak ci, którzy podzielali jego poglądy. I to było dla pisarza najgorszą udręką, wymyśloną przez rozumującego po jezuicku Pobiedonoscewa, która przyniosła jednak nie takie owoce, jakich zapewne oczekiwał oberprokurator. Zakaz publikacji w Rosji religijnych (i nie tylko religijnych) utworów Tołstoja oraz prześladowania kolportujących je osób sprzyjały dużej popularyzacji pisarza, ludzie bowiem dopatrywali się w nich prawdy ukrywanej przed narodem przez państwo i oficjalną Cerkiew.

Prawdziwym popularyzatorem idei Tołstoja okazał się nie Czertkow, lecz Pobiedonoscew. Wyłącznie dzięki niemu dość wątpliwe i w każdym razie nietypowe dla Tołstojowskiej estetyki utwory Sonata Kreutzerowska i Ciemna potęga, które wielu wielbicielom geniuszu pisarza wcale się nie podobały, wzbudziły najszersze dyskusje. Tylko dzięki cenzorskiemu zakazowi, którym objęto religijne utwory Tołstoja, poczynając od dość jeszcze niewinnej Spowiedzi, te przegadane, ciężkie dzieła, dla kogoś obdarzonego gustem literackim niekiedy wręcz nieznośne w lekturze, stały się modne i poszukiwane.

Wybitne osoby duchowne – archimandryta Antoni (Chrapowicki), arcybiskup chersoński i odeski Nikanor (Browkowicz), arcybiskup charkowski i achtyrski Ambroży (Kluczariew), arcybiskup kazański i swijaski Paweł (Lebiediew), słynni kapłani, wykładowcy akademii teologicznych toczyli spory z poglądami Tołstoja już od 1883 roku, kiedy żaden z jego utworów religijnych nie ukazał się jeszcze drukiem nawet za granicą. Bibliografia artykułów i książek o „religii Tołstoja” powstałych przed 1901 rokiem obejmuje dwieście tytułów.

Po publikacji w czasopiśmie „Cerkownyje wiedomosti” z 24 lutego 1901 roku Orzeczenia o oderwaniu się Tołstoja od Cerkwi potok kościelnej publicystyki nie tylko się nie zmniejszył, czego można byłoby oczekiwać (o czym jeszcze pisać, skoro człowiek odpadł?), ale wzrósł w postępie geometrycznym, ponieważ pojawił się nowy powód do dyskusji o „odpadnięciu”, które z jakiejś przyczyny uparcie nazywano „odłączeniem”. Ten charakterystyczny błąd wkradł się nawet do trzeciego wydania zbioru artykułów „Missionierskogo obozrienija” opracowanego przez radcę Wasilija Skworcowa Po powodu otpadienija ot cerkwii gr. L.N. Tołstogo [W sprawie odpadnięcia hrabiego L.N. Tołstoja od Cerkwi], gdzie w jednym z rozdziałów książka została określona jako „Zbiór artykułów o odłączeniu hrabiego Tołstoja”.

Do 1905 roku nie mogło być mowy o żadnej publicznej obronie poglądów Tołstoja.

Dlatego już w 1883 roku, polemizując z broszurą Konstantina Leontiewa Naszy nowyje christianie F.M. Dostojewskij i gr. Lew Tołstoj [Nasi nowi chrześcijanie F.M. Dostojewski i hr. Lew Tołstoj], krytykującą „religię miłości” Tołstoja w związku z opowiadaniem Czym żyją ludzie?, Nikołaj Leskow w artykule Graf L.N. Tołstoj i F.M. Dostojewskij kak jeriesiarchi [Hrabia L.N. Tołstoj i F.M. Dostojewski jako herezjarchowie], opublikowanym w „Nowostiach i birżewoj gazietie”, musiał zrobić ciekawe zastrzeżenie:

Rzecz jasna, w dzisiejszych czasach nie obłożą Dostojewskiego pośmiertną ekskomuniką z powodu broszury pana Leontiewa, nie spalą na stosie, a nawet nie skażą na zesłanie hrabiego Tołstoja, ale za to pan Leontiew niczego nie ryzykuje, w dodatku ma dużą szansę, że do niego będzie należało ostatnie, zwycięskie słowo. Dostojewski już nie żyje i nie odpowie, a hrabia Lew Nikołajewicz, choć dzięki Bogu żyje, nie może oczywiście odpowiedzieć na łamach prasy na podobne zarzuty. Albo przynajmniej nie może tego zrobić z taką otwartością, jakiej wymaga powaga zagadnienia i godność osobista szczerego człowieka. Znany epizod z artykułem hrabiego o tematyce religijnej w „Russkoj mysli” całkowicie zabezpiecza pod tym względem pana Leontiewa.

Leskow ma oczywiście na myśli zakaz druku Spowiedzi Tołstoja i rozsypanie składu gotowych już do druku numerów czasopisma z tą publikacją.

Spór Tołstoja z Cerkwią – czy też Cerkwi z Tołstojem – od początku był przykładem zakłóconej komunikacji lub zabawy w głuchy telefon. Tołstoj, jak już wspominaliśmy, widział siebie w roli oskarżyciela Cerkwi, która powinna pokajać się za swoje grzechy: inkwizycję, usprawiedliwianie wojen, egzekucji itp. Ostatecznie jednak sam stał się oskarżonym, do tego bez prawa swobodnego głosu. Skutek był taki, że społeczeństwo najpierw dowiadywało się o „szkodliwej” nauce Tołstoja od oskarżycieli.

Zrodziło to wiele złożonych problemów, które Synod musiał w końcu rozwiązać przez publikację Orzeczenia. Musiał przed całą Rosją (ale przede wszystkim przed całym prawosławnym duchowieństwem, które na poziomie parafialnym gubiło się w domysłach: cóż to za nowa religia? Z moralnego punktu widzenia jest chyba dobra, ale w rzeczywistości?) określić, na czym polega niemożliwe do pogodzenia rozejście się Cerkwi z Tołstojem w fundamentalnych zagadnieniach wiary. I choć na ten konflikt już wiele razy wskazywali związani z Cerkwią publicyści, mowa o nim była na zjeździe misjonarskim w Kazaniu w 1897 roku, nawiązywali do niego w licznych „pouczeniach” i homiliach znani duchowni, w tym ojciec Jan Kronsztadzki, w tej skażonej od początku przestrzeni, w której po całej Rosji krążyły idee Tołstoja, dla „maluczkich” (wśród których byli, niestety, niezbyt wykształceni ojczulkowie), wiele rzeczy pozostawało niejasnych.

Proces odłączenia Tołstoja od Cerkwi prawosławnej nie był prosty i przebiegał etapami. Zaczął się w 1888 roku, kiedy arcybiskup chersoński i odeski Nikanor (Browkowicz) oznajmił w liście do założyciela czasopisma „Woprosy fiłosofii i psichołogii” Nikołaja Grota, że w Synodzie jest przygotowywany projekt obłożenia Tołstoja ekskomuniką. Z listu wynikało, że pisarz nie był jedynym kandydatem do kary. Na liście znaleźli się też poeta Konstantin Fofanow oraz znany przywódca sekty Wasilij Paszkow, mąż ciotki Władimira Czertkowa. Nie znamy jednak tekstu tego projektu.

W 1891 roku protojerej soboru charkowskiego Butkiewicz w dziesiątą rocznicę wstąpienia cara Aleksandra III na tron (przypadającą 2 marca) wygłosił mowę „O fałszywej nauce hrabiego Lwa Nikołajewicza Tołstoja”, w której zacytował apostoła Pawła: „Ale choćbyśmy nawet my albo anioł z nieba zwiastował wam ewangelię odmienną od tej, którą myśmy wam zwiastowali, niech będzie przeklęty” (Ga 1,8). To kazanie samo w sobie nie miałoby większego znaczenia, gdyby gazety nie wybrały z niego cytatów. Cerkiewne wystąpienia przeciw „fałszowi” Tołstoja były już wtedy dość częste. Na przykład Aleksandr Żyrkiewicz pisze w dzienniku pod datą 10 grudnia 1891 roku:

Niewiarygodne! Mme Kriestowska powiedziała mi, że podobno ojciec Jan Kronsztadzki podczas „głuchej spowiedzi” przeklął Tołstoja, jego naukę i zwolenników. Nasi księża są zresztą zdolni i do głoszenia takich bzdur, ale nie chce się wierzyć, żeby ojciec Jan, o którego dobroci i miłosierdziu krążą legendy, wygłosił coś tak nieprzystojnego z chrześcijańskiego punktu widzenia.

W lutym 1892 roku wybuchł skandal z powodu publikacji w angielskiej gazecie „Daily Telegraph” zakazanego w Rosji artykułu Tołstoja O gołodie. Tym razem car Aleksander III nakazał, żeby Tołstoja „nie ruszać”. W społeczeństwie krążyły jednak słuchy, że władze chcą zesłać pisarza do twierdzy monasteru suzdalskiego, „bez prawa do pisania”. Wspomina o tym w swoim dzienniku Sofia Andriejewna: „W końcu zaczęłam dostawać listy z Petersburga, że powinnam przedsięwziąć coś dla naszego ratunku, że chcą nas zesłać itd.”. Pogłoski te dochodziły nawet do guberni bałtyckich. Aleksandr Żyrkiewicz, który był wtedy zastępcą prokuratora w Wilnie, pisze w dzienniku: „O Lwie Tołstoju krążą najokropniejsze plotki [...] na przykład, że został uwięziony na Sołowkach”.

Dzisiaj myśl o tym, że pisarzowi groziło zamknięcie w klasztorze, może się wydać nonsensem. Ale monaster spaso-jefimiejewski w Suzdalu od 1766 roku służył jako miejsce zsyłki przestępców religijnych. W XIX wieku odbywali tam karę biskupi staroobrzędowcy Arkadiusz, Konon i Genadiusz, o czym Tołstoj pisał w 1879 roku do swojej ciotki Aleksandry Tołstoj, prosząc, żeby pomówiła o nich z imperatorową: „Prośba przez nią do cesarza dotyczy wstawienia się za trzema starcami, biskupami-raskolnikami (jeden ma 90 lat, dwaj po 60 czy coś koło tego – czwarty umarł w więzieniu), którzy są od 22 lat zamknięci w suzdalskim klasztorze”.

Były to jednak tylko słuchy i pogłoski. Środowisko cerkiewne, nawet wyżsi hierarchowie, nigdy nie prezentowało jednomyślnej postawy wobec Tołstoja. Po pierwsze, w Rosji funkcjonował typowy dla każdej władzy państwowej model „gołębi i jastrzębi”, a prawosławie było rosyjską ideologią państwową. Jedni uważali, że Tołstoja należy potraktować jak najsurowiej (włącznie z zamknięciem go w klasztornej twierdzy), inni szukali łagodniejszych sposobów wpłynięcia na pisarza. Po drugie, nie można nie przyznać racji ojcu Gieorgijowi Oriechanowowi, że Cerkiew prawosławna nie odnosiła się do Tołstoja obojętnie i kilka razy usiłowała podjąć z nim dialog, „przemówić mu do rozumu” jako „synowi marnotrawnemu”. W Odpowiedzi Synodowi Tołstoj dał dowód dziwnej skłonności do zapominania. Napisał: „[Orzeczenie] zawiera w sobie oczywistą nieprawdę, ponieważ stwierdza się w nim, że ze strony Cerkwi zostały podjęte wobec mnie nieudane próby przemówienia mi do rozumu, podczas gdy nic takiego się nie zdarzyło”. Takie próby podjęto – i są dobrze znane.

W marcu 1892 roku odwiedził Tołstoja w Chamownikach archimandryta Antoni (Chrapowicki), najbardziej wnikliwy i konsekwentny oponent pisarza występujący na łamach prasy.

Archimandryta Antoni (w życiu świeckim Aleksiej Chrapowicki, 1863–1936), był znanym działaczem kościelnym i teologiem, rektorem Moskiewskiej Akademii Teologicznej (od 1890 roku), później Kazańskiej Akademii Telogicznej (od 1895 roku) i arcybiskupem wołyńskim (od 1902 roku). W latach 1886–1887 wykładał homiletykę, liturgię i kanonistykę w seminarium duchownym w Chełmie. W 1887 roku został docentem akademii teologicznej w Petersburgu, gdzie obronił dysertację pod tytułem Psichołogiczeskije dannyje w polzu swobody woli i nrawstwiennoj otwietstwiennosti [Dane psychologiczne przemawiające na korzyść wolnej woli i odpowiedzialności moralnej]. Znany historyk Cerkwi rosyjskiej Anton Kartaszow pisał, że archimandryta Antoni „wzniósł sztandar walki z nieprawosławną erudycją teologiczną i wezwał do stworzenia oryginalnej wschodniej teologii na podstawie pism świętych ojców i ksiąg liturgicznych”. Nie ulega wątpliwości, że dla Tołstoja był potężnym przeciwnikiem, który polemizował z jego poglądami od 1886 roku, jeszcze w kontekście „ludowych” opowiadań pisarza. Trzeba jednak przyznać, że termin spotkania wybrano wyjątkowo niepomyślnie.

Tołstoj niewiele wcześniej wrócił z dotkniętej klęską głodu guberni riazańskiej, gdzie wraz z córkami Tatianą i Marią otworzył kilkaset bezpłatnych jadłodajni dla chłopów. Jak wspominała później w rozmowie z Żyrkiewiczem Maria, kiedy Tołstoj z rodziną przyjechali do Biegiczewki, jakiś pop wygłaszał na stacji kolejowej mowę, w której ostrzegał, żeby nie przyjmować pomocy od „antychrysta”. Maria opowiadała, że z początku przyszło jej dość często wysłuchiwać od ludzi: „Idź sobie, mateczko, ze swoim chlebem, nie potrzebujemy antychrystowej jałmużny”. Dopiero później, kiedy przekonali się o szczerości i owocności pomocy udzielanej przez rodzinę Tołstoja, wypytywali Marię Lwownę: dlaczego „duchowieństwo nazywa jej ojca antychrystem?!”. Szczerej rozmowie Tołstoja z archimandrytą nie mogły też raczej sprzyjać pogłoski o zamknięciu pisarza w klasztorze, które pojawiły się już w marcu 1882 roku. Poza tym Antoni Chrapowicki przyjechał do Tołstoja na Chamowniki dosłownie w przeddzień ukazania się w Genewie pierwszego wydania Zbioru i przekładu czterech Ewangelii, co być może stało się jednym z powodów wznowienia w wyższych kręgach cerkiewnych dyskusji o odłączeniu pisarza.

W kwietniu 1892 roku Sofia Andriejewna pisze do męża: „Wczoraj Grot przyniósł list od Antoniego [Chrapowickiego – przyp. aut.], w którym ten pisze, że tutejszy metropolita chce cię uroczyście odłączyć od Cerkwi. – Mało jeszcze gardzą Rosją za granicą, wyobrażam sobie, jaki śmiech rozległby się z tego powodu! Sam Antoni bardzo chwali artykuł Pierwaja stupien’ [Pierwszy szczebel; artykuł Tołstoja o wegetarianizmie, opublikowany w „Woprosach fiłosofii i psichołogii” – przyp. aut.], wypowiada się mądrze i dowcipnie o nim, a także o stosunku metropolity i duchowieństwa do tej publikacji”. List ten jeszcze raz dowodzi, że poglądy duchowieństwa na Tołstoja były zróżnicowane.

Spotkanie z Antonim Chrapowickim nie wywarło na Tołstoju większego wrażenia, ale gość spodobał się pisarzowi jako człowiek. W liście do studenta Moskiewskiej Akademii Teologicznej, przyszłego tołstojowca Iwana Triegubowa, Tołstoj pisze: „Bardzo chciałbym pozostawać w jedności z wami i miłym Antonim Chrapowickim, ale nie mogę nie uznać wszystkiego, co się u was dzieje i pisze, za bardzo to głupie i bardzo szkodliwe. Oprócz tego, robiąc swoje, nie mogę, niestety, choćbym chciał, pozostać całkowicie indyferentny wobec tej całej działalności, ponieważ gubi ona to, co w ludziach najcenniejsze – ich rozumną świadomość”. W liście do swojego zwolennika księcia Dmitrija Chiłkowa Tołstoj wypowiada się jeszcze bardziej stanowczo: „On [ojciec Antoni – przyp. aut.] przychodził do mnie w Moskwie. Jest żałosny. Ogarnęła go jedna z najstraszliwszych pokus – pokusa, żeby być nauczycielem. Każdy kapłan, mnich, tym bardziej należący do hierarchii, archimandryta, a do tego rektor musi być nauczycielem, nauczać chrześcijaństwa, tego, w którym powiedziano, żeby nikt nie był nauczycielem. Co z tym zrobić? A przy tym jest to człowiek o dobrym charakterze, powściągliwy, pragnący być chrześcijaninem”.

Sam pisarz nierzadko działał pochopnie i bywał jawnie niesprawiedliwy wobec niektórych kapłanów chcących się z nim spotkać albo przynajmniej odnoszących się ze zrozumieniem do jego działalności społecznej. Prozaik i dramaturg Piotr Siergiejenko, dobry znajomy Tołstoja, pisze w swoich wspomnieniach, że do pewnego momentu Jan Kronsztadzki „traktował wielkiego pisarza z cierpliwością i nie występował przeciw niemu z gniewnymi demaskatorskimi filipikami – przeciwnie, od czasu do czasu przez wspólnych przyjaciół przysyłał Lwu Nikołajewiczowi prosforę, by okazać mu swą przychylność”. Jeśli te wspomnienia nie znajdują potwierdzenia w dokumentach, to inny fakt nie ulega wątpliwości. Kiedy żona pisarza, który działał wtedy w dotkniętej głodem Biegiczewce, zwróciła się na łamach gazet do społeczeństwa z prośbą o pomoc finansową dla głodujących, ojciec Jan Kronsztadzki był wśród kapłanów, którzy odpowiedzieli na apel. Przysłał Sofii Andriejewnie dwieście rubli z krótkim liścikiem: „Wielce Szanowna Sofio Andriejewna. Proszę pozwolić, by za Pani pośrednictwem okazać pomoc głodującym rodakom z tych miejscowości, w których działają Pani drogie dzieci”. Sofia zawiadomiła o tym męża w liście z 13 listopada 1891 roku. Niemniej jednak kiedy w kwietniu 1892 roku napisała do niego do Biegiczewki, że Nikołaj Grot, chcąc zainteresować duchowieństwo artykułem Pierwaja stupien’, dał go do przeczytania Janowi Kronsztadzkiemu, Tołstoj bardzo był z tego niezadowolony. „Co za głupia historia z Kronsztadzkim Iwanem” – napisał do żony 1 maja. „Po co Grot go pytał?”

W latach 1897 i 1898 Tołstoja odwiedził tulski protojerej Dmitrij (Troicki), proboszcz więziennej cerkwi. Żona pisarza odnotowała w dzienniku pod datą 29 września 1897 roku:

Był u Lwa Nikołajewicza kapelan więzienny z Tuły, chorowity, łagodny i naiwny; mówił, że ma dużo wspólnych poglądów z Lwem Nikołajewiczem i chciał z nim porozmawiać. Zdziwiło mnie to, że musiał prosić biskupa o pozwolenie przyjazdu do nas. Czy Lew Nikołajewicz aż do tego stopnia uważany jest za heretyka?

Ten okrzyk żony pisarza świetnie ilustruje naszą koncepcję zakłóconej komunikacji. Dwie strony – Cerkiew i Tołstoj – rozmaicie reagowały na te same zdarzenia. Dla protojereja cerkwi przy więzieniu tulskim wizyta u Tołstoja była oczywiście ważnym i znamiennym wydarzeniem, tak jak dla jego przełożonych. Ale w świadomości Tołstoja i jego rodziny przyjazdy kapłanów do Jasnej Polany przed odłączeniem nie były niczym nadzwyczajnym (w odróżnieniu na przykład od wizyty biskupa Parfeniusza w 1909 roku czy tym bardziej przyjazdu samego Tołstoja do Pustelni Optyńskiej w 1910 roku). Traktowali je wówczas jak zdarzenia powszednie, jeśli wziąć pod uwagę, że od lat dziewięćdziesiątych do końca życia Tołstoja majątek Jasna Polana był prawdziwym ośrodkiem świeckich pielgrzymek. Jeśli zaczęlibyśmy wyliczać wszystkich pisarzy, filozofów, artystów, reżyserów, malarzy itd., którzy gościli wówczas u Tołstojów, na tej liście znalazłyby się dziesiątki znakomitych nazwisk. Na przykład krótko przed wizytą Dmitrija Troickiego odwiedził Jasną Polanę Cesare Lombroso, znany włoski psychiatra, twórca szkoły antropologicznej w kryminalistyce i prawie karnym. W tym samym roku Tołstoj spotkał się z malarzem Ilją Riepinem, krytykiem Władimirem Stasowem, filozofem Siergiejem Bułgakowem, pisarzem Antonem Czechowem, kompozytorem Aleksandrem Skriabinem, prawnikiem Anatolijem Konim, rzeźbiarzem Ilją Gincburgiem, kupcem i mecenasem Kuźmą Sołdatienkowem, angielskim tłumaczem i wydawcą Elmerem Moodem, reżyserem Leopoldem Sulerżyckim i innymi osobami.

W 1897 roku w życiu prywatnym Tołstoja wiele się działo. Był zazdrosny o Sergiusza Taniejewa, córka Maria wyszła za mąż za księcia Nikołaja Oboleńskiego, zmarł przyjaciel – książę Siergiej Urusow.

Możliwe więc, że kiedy w 1901 roku Tołstoj odpowiadał Synodowi, rzeczywiście zapomniał o wizycie więziennego kapelana w Jasnej Polanie, a także o wcześniejszym pobycie archimandryty Antoniego (Chrapowickiego). Zwłaszcza że do lutego 1901 roku wszystkie zdarzenia związane z odłączeniem pisarza od Cerkwi nadal rozwijały się na tej samej zasadzie głuchego telefonu.

26 kwietnia 1896 roku Konstantin Pobiedonoscew oznajmił w liście do znanego pedagoga Siergieja Raczińskiego: „Jest projekt w Synodzie, żeby go [Tołstoja – przyp. aut.] ogłosić odłączonym od Cerkwi, co zapobiegłoby wszelkim wątpliwościom i nieporozumieniom wśród ludu, który widzi i słyszy, że cała inteligencja skłania się ku Tołstojowi”.

I znów widzimy charakterystyczny styl podejmowania decyzji przez Pobiedonoscewa – wymijający, bezosobowy, wywodzący się od Piłatowskiej zasady umywania rąk. Wasilij Skworcow napisze później, że jego patron „był przeciwny znanemu postanowieniu Synodu i pozostał przy własnym zdaniu po jego publikacji. Ustąpił tylko, a raczej dopuścił i nie sprzeciwiał się, jak potrafił czynić w innych wypadkach, realizacji tego pomysłu”. Czy nie pojawia się tu widmo Poncjusza Piłata?

Bardzo ważne jest przy tym, by zwrócić uwagę na drugie zdanie z listu Pobiedonoscewa do Raczińskiego: „Prawdopodobnie po koronacji pojawi się pytanie: co zrobić z Tołstojem?”. Mikołaj II, tak jak jego ojciec, był wychowankiem Pobiedonoscewa, ale w odróżnieniu od ojca nic go nie łączyło z Tołstojem.

Wszyscy przy dworze, także Pobiedonoscew, rozumieli, że za życia Aleksandra III odłączenie Tołstoja od Cerkwi nie jest możliwe. I dlatego że car od najmłodszych lat lubił go jako pisarza, i dlatego że dotrzymywał obietnicy, żeby „nie ruszać” Tołstoja, by „do jego sławy nie dokładać jeszcze męczeńskiej korony”. Ponadto do śmierci Aleksandra III i wstąpienia na tron jego syna „nie ruszali” także Władimira Czertkowa, którego matka, z domu Jelizawieta Czertkowa, hrabina Czernyszewa-Kruglikowa, za czasów Mikołaja I była na dworze znaną postacią. Łączyła ją przyjaźń z obydwoma Aleksandrami, ojcem i synem, którzy zwyczajnie, po koleżeńsku, bez żadnego ceremoniału zajeżdżali do niej w gości. Ojciec Władimira Czertkowa służył jako fligeladiutant przy Mikołaju I i generał-adiutant przy Aleksandrze II i Aleksandrze III. Ponadto Aleksander III we wczesnej młodości przyjaźnił się z Czertkowem. Dlatego podczas spotkania z Sofią Andriejewną car zapytał dobrodusznie, dlaczego jej mąż przekabacił Czertkowa na swoją wiarę. Sofia Andriejewna zauważyła ciekawą rzecz: Aleksander III nawet z wyglądu przypominał Czertkowa.

Śmierć cara rozwiązała ręce przeciwnikom Tołstoja i najbliższego mu ucznia. Kiedy w 1897 roku Czertkow został wysłany do Anglii, Tołstoj przyjechał do Petersburga, żeby go pożegnać, zdając sobie już sprawę, że także nad nim zawisł miecz Damoklesa. Poruszyła go śmierć Aleksandra III; napisał do Grota, że żałuje władcy „jako człowieka cierpiącego i umierającego w tak trudnych dla duszy warunkach”. Żal ten nie skłonił wszak pisarza do zmiany poglądu na „opłakane rezultaty jego panowania”.

Tołstoj podejrzewał, że wraz z tą śmiercią zacznie się nowy etap w jego stosunkach z państwem i Cerkwią. Przeczytawszy w gazetach wystąpienie Mikołaja II z 17 stycznia 1895 roku przed reprezentantami szlachty i ziemstwa, w którym nowy car wspomniał o „niedorzecznych mrzonkach o udziale przedstawicieli ziemstwa w zarządzaniu sprawami wewnętrznymi” i o tym, że będzie „bronić podstaw samodzierżawia równie stanowczo i niezachwianie” jak jego ojciec, Tołstoj odnotowuje to w dzienniku jako „ważne wydarzenie” – „bezczelne przemówienie cesarza”; „obawiam się, nie pozostanie dla mnie bez konsekwencji”.

Tymczasem w przemówieniu Mikołaja II nie było w zasadzie niczego nowego w porównaniu z polityką jego ojca. Tołstoj nie mógł jednak nie rozumieć, że przy zachowaniu formalnego status quo jego sytuacja zmienia się w sposób istotny, ponieważ w jego stosunkach z państwem przestaje istnieć czynnik osobisty.

W tej nieokreślonej sytuacji ogromnego znaczenia nabrała postawa Pobiedonoscewa, ponieważ to on był ważną osobistością, przez którą realizowało się ideologiczne dziedzictwo władzy. Od jego stanowczej decyzji zależało, jak rozwijałyby się dalej stosunki Tołstoja z Cerkwią: czy przeszłyby w oficjalnie wypowiedzianą wojnę, czy też nie wyszłyby poza granice sporów na łamach prasy, przy ewentualnym stopniowym łagodzeniu cenzury. Ale Pobiedonoscew, jak wynika z listu do Raczińskiego, zajął postawę wyczekującą, pozostawiwszy decyzję Cerkwi.

Zresztą Pobiedonoscewa też trzeba zrozumieć. Oberprokurator był człowiekiem głęboko wierzącym, nie mógł odnosić się do Cerkwi sucho i formalnie. W każdym razie nie mógł jej narzucać swojej decyzji. Jeśli wierzyć jego doradcy Wasilijowi Skworcowowi (choć należy zachować dużą ostrożność, ponieważ to właśnie on wystąpił na zjeździe misjonarzy w 1897 roku z inicjatywą osądzenia tołstoizmu), Pobiedonoscew nie tylko sprzeciwiał się publicznemu odłączeniu Tołstoja od Cerkwi, ale i nie chciał, żeby władze cerkiewne podejmowały wobec „heretyka” jakiekolwiek działania. Wychodził z mądrego, przyznajmy, założenia: „Starzec się opamięta, sam przecież, rozrabiaka jeden, nie wie, dokąd się zapędzi i na czym się zatrzyma”. W każdym razie, kiedy na krótko przed wydarzeniami z lutego 1901 roku Tołstoj poważnie zachorował, a Skworcow poinformował Pobiedonoscewa o liście pewnego kapłana z Moskwy, który pytał, czy jeśli pisarz umrze, będzie można odśpiewać w cerkwi Ze świętymi pokój daj, oberprokurator chłodno oświadczył: „Jeśli w taki sposób się zastanawiać, to po kim miałby [kapłan] śpiewać Ze świętymi pokój daj. Mało to szumu podniosło się wokół Tołstoja? A jeśli teraz zakazać odprawienia po nim panichidy, to jakie niesnaski się zaczną, ile przy tym będzie pokus i grzechu? Moim zdaniem lepiej postępować zgodnie ze znanym powiedzeniem: nie ruszaj”.

Ale postawa „nie ruszaj” była nader dwuznaczna w przypadku urzędnika na tak odpowiedzialnym stanowisku jak Pobiedonoscew. Państwo nie mogło bez końca udawać, że Tołstoj nie istnieje, a jednocześnie prześladować jego zwolenników. Wydalenie Czertkowa z kraju w 1897 roku było jawnym dowodem bezsilności władz, ponieważ założenie, że Czertkow, mający w Anglii bardzo rozbudowane kontakty, biegle władający angielskim i fantastycznie aktywny jako wydawca, będzie za granicą mniej szkodliwy niż w pobliżu Tołstoja, było oczywiście absolutnym idiotyzmem.

Tak czy inaczej, Pobiedonoscew, mówiąc kolokwialnie, wystawił Cerkiew do wiatru, pozostawiając sprawę Tołstoja jej sumieniu. Ostatecznie Cerkiew mogła podjąć tylko kanoniczną decyzję, ogłaszając poglądy Tołstoja niezgodnymi z prawosławiem, co w końcu uczyniła. Prawosławie było jednak podstawą ideologii państwowej, i z tego punktu widzenia Tołstoj okazywał się przestępcą wrogim Rosji. Państwo wszakże umywało ręce, a Cerkiew musiała wziąć na siebie nieprzyjemną misję odłączenia pisarza.

Nieprzypadkowo nie tylko Pobiedonoscew, ale i Synod dostatecznie długo zwlekali z podjęciem ostatecznej decyzji. W końcu w listopadzie 1899 roku jeden z najradykalniejszych przeciwników Tołstoja, arcybiskup charkowski i achtyrski Ambroży (Kluczariow), opublikował w czasopiśmie „Wiera i Cerkow’” projekt odłączenia pisarza od Cerkwi. We wstępie do tej publikacji wspomniano, że po ukazaniu się powieści Zmartwychwstanie Ambrożego odwiedził najważniejszy z członków Świątobliwego Synodu, metropolita kijowski Joannicjusz (Rudniew). Za jego radą postanowiono, że Ambroży poruszy na Synodzie „sprawę Tołstoja”. Jednakże, jak pisze Gieorgij Oriechanow, nie ma żadnych śladów wskazujących, że naprawdę wówczas tę sprawę rozpatrywano, dlatego projekt Ambrożego traktuje się tylko jako publikację prasową.

W marcu 1900 roku na początku Wielkiego Postu, kiedy Cerkiew świętuje Niedzielę Triumfu Prawosławia (w tym dniu tradycyjnie sądziło się heretyków), metropolita Joannicjusz wystosował do wszystkich biskupów „list okólny” w sprawie możliwej śmierci Lwa Tołstoja. Coraz częściej krążyły bowiem pogłoski o ciężkiej chorobie pisarza. W liście była mowa o tym, że ponieważ wielu wielbicieli Tołstoja zna jego poglądy tylko ze słyszenia, to kiedy pisarz umrze, będą zapewne prosić kapłanów o odprawienie za niego panichidy, a on tymczasem okazał się wrogiem Cerkwi. „Takich ludzi Cerkiew Prawosławna uroczyście, w obecności swoich wiernych dzieci, ogłosi w Niedzielę Prawosławia obcymi dla cerkiewnej wspólnoty”, dlatego Świątobliwy Synod kategorycznie zabrania odprawiania nabożeństw żałobnych za Lwa Tołstoja. Nie opublikowano jednak żadnego oficjalnego postanowienia Synodu w sprawie pisarza. Zakaz nabożeństw żałobnych, może i słuszny z kanonicznego punktu widzenia, został wydany w ukryciu, a nie w obecności „wiernych dzieci”. Zrodziło to nowy problem. Jeśli Tołstoj umrze i nie będzie wolno odprawić za niego nabożeństwa, to na jakiej podstawie? Listu okólnego?

Tołstoj jednak przeżył. W czerwcu 1900 roku zmarł natomiast leciwy metropolita Joannicjusz. Jego miejsce w Synodzie zajął stosunkowo jeszcze młody i energiczny metropolita petersburski Antoni (Wadkowski). To jemu historia wyznaczyła rolę inicjatora ostatecznego odłączenia Tołstoja od Cerkwi. Paradoks polega na tym, że jak najmniej zasługiwał na tę rolę.

Metropolita Antoni (w życiu świeckim Aleksandr Wadkowski) życie miał nieproste. Urodził się w 1846 roku we wsi Cariowka (Griemiaczka) w powiecie kirsanowskim w guberni tambowskiej, w rodzinie kapłana Wasilija Wadkowskiego. W latach 1848–1858 rodzina mieszkała we wsi Matczerka w powiecie morszańskim. Parafię ojca Wasilija odwiedził kiedyś mnich Teofan (Goworow), znany później jako Teofan Pustelnik. Przedstawiono mu wszystkie dzieci Wasilija, ale gość zwrócił uwagę wyłącznie na Aleksandra, którego pobłogosławił i położył mu rękę na głowie.

Metropolita sankt-petersburski i ładoski Antoni (Wadkowski).

Aleksandr Wadkowski uczył się w szkole duchownej w Tambowie, następnie w tamtejszym seminarium duchownym, a w 1870 roku ukończył Kazańską Akademię Teologiczną, otrzymując stopień doktora teologii, i został na uczelni jako docent na katedrze teologii duszpasterskiej i homiletyki. W 1872 roku dwudziestosześcioletni docent Aleksandr Wadkowski ożenił się z Jelizawietą Pieńkowską, choć była ciężko chora na gruźlicę i wiedział, że jej los jest przesądzony. Urodziła mu dwoje dzieci. W 1879 roku Wadkowski owdowiał, a w ciągu trzech lat stracił też dzieci. Mógł się ponownie ożenić, ale w 1883 roku złożył śluby zakonne.

W 1884 roku został mianowany inspektorem Kazańskiej Akademii Teologicznej, gdzie zauważył go Pobiedonoscew i przeniósł w randze inspektora najpierw do Moskiewskiej Akademii Teologicznej, a następnie do jej odpowiedniczki w Sankt Petersburgu. W 1887 roku wyświęcono go na biskupa wyborskiego, wikariusza eparchii petersburskiej. W 1892 roku został arcybiskupem i objął nowo utworzoną katedrę wyborską i fińską. Wtedy też przyjęto go do Synodu. W latach 1893–1898 stał na czele komisji Synodu do spraw starokatolicyzmu, którą powołano w związku z dążeniem starokatolików do połączenia się z prawosławiem. Był pierwszym rosyjskim hierarchą, który odwiedził Anglię, gdzie reprezentował Świątobliwy Synod na uroczystościach z okazji sześćdziesięciolecia panowania królowej Wiktorii. Powierzono mu także misję naprawienia stosunków z Kościołem anglikańskim. Wypełnił ją z powodzeniem i wrócił uhonorowany zaszczytnymi tytułami doktora teologii i prawa Oksfordu i Cambridge. 25 grudnia 1898 roku Antoniego Wadkowskiego mianowano metropolitą petersburskim i ładoskim, archimandrytą soboru Trójcy Świętej w Petersburgu. Otrzymał biały kłobuk i krzyż z drogich kamieni. 9 czerwca 1900 roku, po śmierci metropolity kijowskiego Joannicjusza, został przewodniczącym Synodu.

W kręgach cerkiewnych i zbliżonych do Cerkwi metropolita Antoni uchodził za liberała. Przez jakiś czas patronował kapłanom tołstojowcom Gieorgijowi Gaponowi i Grigorijowi Pietrowowi, a jego stosunki z Janem z Kronsztadu były nader złożone, zwłaszcza od chwili, kiedy ojciec Jan uroczyście poświęcił sztandary Związku Narodu Rosyjskiego, których poświęcenia metropolita odmówił. Był zdecydowanym przeciwnikiem ścisłego związku Cerkwi z władzą państwową.

Nie sposób sobie wyobrazić, żeby Antoni szczerze pragnął odłączenia Tołstoja, ale właśnie on okazał w całej tej historii skrajne stanowisko. W lutym 1901 roku, dwa tygodnie przed opublikowaniem Orzeczenia Synodu, pisał do Pobiedonoscewa:

Obecnie w Synodzie wszyscy uznali, że trzeba koniecznie ogłosić w „Cerkownych wiedomostiach” opinię Synodu o hrabi Tołstoju. Należałoby to zrobić jak najszybciej. Dobrze byłoby ją wydrukować po porządnej redakcji w „Cerkownych wiedomostiach” w przyszłą sobotę, 17 marca, w przeddzień Niedzieli Prawosławia. Nie będzie to sąd nad umarłym, jak mówią o tajnym rozporządzeniu [chodzi o list Joannicjusza – przyp. aut.], ani oskarżenie bez wysłuchania usprawiedliwienia, ale „ostrzeżenie” żywego.

Dosłownie każda linijka tego listu domaga się komentarza. W istocie metropolita Antoni odziedziczył po swoim poprzedniku gotową już decyzję o odłączeniu Tołstoja od Cerkwi, ale podjętą w tajemnicy. Do tego odłączenie dotyczyło chorego starca, na którego rychłą śmierć czekano. Być może ten właśnie aspekt, moralnie wątpliwy, nie odpowiadał metropolicie Antoniemu. Hierarcha postanowił szybko ujawnić to, co zatajono: odkryć w końcu przed całym społeczeństwem, w tym przed wszystkimi kapłanami, coś, co powoli i po kryjomu dojrzewało w Synodzie, ale, warto zauważyć, Wadkowski bezpośrednio w tym nie uczestniczył. Nie można nie zwrócić uwagi na sformułowanie „po porządnej redakcji”. Chodzi o to, że pierwsza redakcja odłączenia Tołstoja już istniała – był to list Joannicjusza do biskupów. Wymieniono w nim te same wrogie Cerkwi poglądy religijne Tołstoja, które zostały przytoczone w Orzeczeniu. Wystarczy porównać jego tekst z odpowiednim ustępem listu Joannicjusza: „Boga Jedynego w trzech osobach nie uznaje, drugą osobę Trójcy Świętej – Syna Bożego – nazywa zwyczajnie człowiekiem, w sposób bluźnierczy traktuje tajemnicę wcielenia Boga Słowa, wypacza święty tekst Ewangelii. Świętą Cerkiew potępia, nazywając Ją ludzkim tworem, hierarchię cerkiewną odrzuca, szydzi z Najświętszych Sakramentów i obrzędów świętej Cerkwi Prawosławnej”, żeby się przekonać, że w Orzeczeniu nie znalazło się w zasadzie nic nowego. Najwyraźniej jednak metropolicie Antoniemu nie podobała się końcowa część listu Joannicjusza, w której „problem Tołstoja” nie sprowadzał się do jego życia, tylko do śmierci: „Dlatego odprawienie panichidy czyli nabożeństwa żałobnego po hrabi Lwie Tołstoju w wypadku, gdyby umarł, nie okazawszy skruchy i nie pogodziwszy się z Cerkwią, niewątpliwe zamąci sumienie wiernych dzieci Świętej Cerkwi i wywoła pokusę, której należy zapobiec”.

Ojciec Jan wśród swoich czcicieli w Sankt Petersburgu. Siedzą – od lewej – pierwszy: kapłan i pisarz Grigorij Pietrow, trzeci: krytyk muzyczny i artystyczny Władimir Stasow, czwarty: kapłan Fiłosof Ornatski, piąty: Jan Kronsztadzki, szósty: redaktor gazety „Wiedomosti Sankt-Pietierburgskogo gradonaczalstwa” Michaił Kriwoszłyk, siódma: matuszka Jelizawieta Konstantinowna.

Ciekawa rzecz, że przeciw takiej właśnie postawie, jeśli wierzyć Skworcowowi, występował Pobiedonoscew, uważając, że „zamieszanie” wywołają nie panichidy po Tołstoju, a przeciwnie, zakaz ich odprawienia. Możliwe, że punkty widzenia państwowca Pobiedonoscewa i obrońcy kościelnych zasad Joannicjusza były w tej kwestii całkowicie rozbieżne, a metropolita Antoni stał się w tej sytuacji zakładnikiem nieporozumienia między państwem a najbardziej radykalną częścią hierarchii kościelnej.

Tak czy inaczej, zachowanie Antoniego Wadkowskiego zasługuje na szacunek. Jako jedyny wziął na siebie odpowiedzialność za rozwiązanie tego przeciągającego się problemu i odważył się ujawnić, co działo się w Synodzie za zamkniętymi drzwiami. Najważniejsze jednak jest to, że wyjął tę kwestię z nieprzyjemnego kontekstu zaocznego „sądu nad zmarłym”. Gdyby Tołstoj rzeczywiście wtedy umarł, tajny list pozostałby jedynym cerkiewnym dokumentem, w którym na wieki wieków zostałoby utrwalone ostatnie słowo Cerkwi o pisarzu: nie odprawiać nabożeństwa żałobnego, nie modlić się za jego duszę!

Uwagę zwraca ostatnie zdanie Orzeczenia opracowanego pod redakcją metropolity Antoniego: „Przeto świadcząc o jego odłączeniu od Cerkwi, modlimy się razem, niech da mu Bóg pokutę i zrozumienie prawdy. Modlimy się do Ciebie, miłosierny Boże, nie chciej śmierci grzesznych, wysłuchaj, zmiłuj się i zwróć go świętej Cerkwi Twojej. Amen”.

Reakcja Pobiedonoscewa na list Antoniego była dość nieoczekiwana. Oberprokurator napisał własnoręcznie bardzo kategoryczny projekt odłączenia Tołstoja od Cerkwi, równoznaczny w praktyce z ekskomuniką. Projekt ten został starannie przeredagowany przez kapłanów z metropolitą Antonim na czele. Nie tylko usunęli z tekstu termin „odłączenie”, zastępując go „odpadnięciem”, ale i nadali całemu dokumentowi zupełnie inny, jeśli można się tak wyrazić, odcień emocjonalny. Cerkiew nie tyle stwierdzała odpadnięcie jednego z członków, wielkiego rosyjskiego pisarza, ile ubolewała z tego powodu i oznajmiała, że modli się za jego duszę w nadziei na skruchę i powrót. Metropolita Antoni zrobił wszystko, co się dało, żeby problem przedstawić jako „przerwanie kontaktów”. Był to bardzo istotny aspekt, którego, niestety, nie potrafiło docenić ani społeczeństwo, ani Tołstoj. Wielka szkoda!

Niemniej jednak pozostaje tajemnicą, dlaczego właśnie metropolita Antoni stał się inicjatorem odłączenia. Wasilij Skworcow sugerował niejasno, że wywierali na niego nacisk „ci w riasach” – duchowni. Wymienia Antoniego (Chrapowickiego; bardzo to dziwne!), Siergija (Stragorodzkiego; przyszłego patriarchę, zmuszonego do uznania władzy radzieckiej ze Stalinem na czele), Innocentego (Bielajewa), Antonina (Granowskiego) i Michaiła (Siemionowa), pierwszego biografa Jana z Kronsztadu. Pewną rolę odegrał także młody ksiądz z Moskwy ojciec Josif (Fudel), wydawca i biograf Konstantina Leontiewa, który zwrócił się do Skworcowa z pytaniem, czy po śmierci Tołstoja można będzie odśpiewać Ze świętymi pokój daj. „Moje kapłańskie sumienie jest skonsternowane” – pisał, dając wyraz wątpliwościom nie tylko swoim, ale i całej moskiewskiej grupy religijnych intelektualistów, skupionych wokół pisarza i filozofa Konstantina Leontiewa na krótko przed jego śmiercią w 1891 roku w Ławrze Troicko-Siergijewskiej. Rok wcześniej, kiedy Leontiew przebywał w Pustelni Optyńskiej, spotkał się z nim Tołstoj. Wywiązała się między nimi ostra (ze strony Leontiewa) wymiana zdań. „Jest pan beznadziejny” – powiedział Leontiew. „A pan, przeciwnie, znakomicie rokuje” – odparł Tołstoj.

Jeśli chodzi o decyzję Synodu w sprawie Tołstoja, nie można pominąć wpływu prawicowej religijnej elity intelektualnej Rosji. Od ruchu tołstojowskiego zdążyło do tego czasu odejść wielu ludzi, którym przestał odpowiadać zbytni racjonalizm wiary Tołstoja oraz dyktatura Władimira Czertkowa wewnątrz ruchu. Odpadli na przykład tacy żarliwi niegdyś tołstojowcy, jak Michaił Nowosiołow, książę Dmitrij Chiłkow i Michaił Sopoćko. Wszyscy ponieśli srogie konsekwencje swojego oczarowania Tołstojem: Chiłkow został pozbawiony praw rodzicielskich, a Nowosiołow i Sopoćko trafili na zesłanie. Poważnym przeciwnikiem Tołstoja okazał się także były działacz Narodnej Woli Lew Tichomirow, który wrócił do prawosławia, ale nie pozbył się radykalizmu. Bardzo go wzburzyła wizyta archimandryty Antoniego (Chrapowickiego) u Tołstoja. Wymienione tu osoby nie mogły, rzecz jasna, wywrzeć bezpośredniego nacisku na Synod, ale na swój sposób dawały do zrozumienia, że wśród ludzi oświeconych, a nawet postępowych, daleko nie wszyscy podzielają poglądy Tołstoja.

W Synodzie było też wiadomo, że tołstoizm nie jest najlepiej widziany przez część najbliższego otoczenia pisarza, przede wszystkim przez jego żonę. Z poddanego redakcji tekstu synodalnego Orzeczenia wykreślono z początku słowo „naigrawanie się”, które jednak znalazło się w ostatecznej wersji. „Świadczy to o złożonym procesie przygotowywania dokumentu i prawdopodobnej różnicy zdań między hierarchami, którzy brali w tym udział” – pisze Gieorgij Oriechanow. Sofia Andriejewna nie miała jednak żadnych wątpliwości, że jej mąż istotnie naigrawał się z Cerkwi. Niedługo przed publikacją Orzeczenia Synodu odnotowała w swoim dzienniku: „Lew Nikołajewicz natrząsał się z religii i ordynarnie wyrażał swoje oburzenie na cerkiew”. Wysłuchawszy w Jasnej Polanie czytanej przez męża na głos bajki Odbudowanie piekła, co zdarzyło się po ciężkiej chorobie Tołstoja przebytej na Krymie, Sofia Andriejewna pisze jeszcze ostrzej: „Czy warto było pozostać przy życiu, żeby coś takiego napisać!”. Wiele jej spostrzeżeń dotyczących religijnych poglądów męża jest zdumiewająco trafnych i mądrych. Zacytujemy jedno z nich: „Myślałam, że Lew Nikołajewicz, widząc w cerkwi dużo zabobonów, rzeczy zbytecznych, a nawet szkodliwych, odrzucił cały kościół. Tak samo w muzyce, słuchając różnych bzdur, które trafiają się ostatnio u nowych muzyków, odrzucił całą muzykę – a to wielki błąd”.

Ogólnie rzecz biorąc, jeśli spokojnie przyjrzeć się sytuacji, kontekst historyczny i psychologiczny Orzeczenia można uznać za mniej lub bardziej zrozumiały. Nie ma w tym akcie nic „okrutnego” ani „średniowiecznego”. Co więcej, był to zasadniczo nowy i nieoczekiwany postępek Cerkwi prawosławnej wobec heretyka o takim znaczeniu, nadzwyczaj dla niej groźnego, chyba nawet nie dlatego, że zbijał z tropu lud, lecz przede wszystkim dlatego, że niepokoił kapłanów. Wszyscy przyznawali, że Orzeczenie sformułowano „mądrze”. Nie zawierało najmniejszej aluzji do jakiegokolwiek „rozprawienia się” z Tołstojem. Poza tym nie było w nim ani jednej linijki, która zawierałaby nieprawdę o poglądach pisarza.

Łagodność Orzeczenia oszołomiła Tołstoja. Pierwsze pytanie, jakie zadał, brzmiało: „Czy rzucono klątwę?”. Dowiedziawszy się, że nie, Tołstoj się zdziwił i chyba nie był zadowolony. Jego otoczenie świetnie wiedziało, że marzył o tym, by cierpieć za swoje przekonania. W rozmowie z Leontiewem na krótko przed śmiercią filozofa prosił go: „Na Boga, niech pan napisze, żeby mnie zesłali. To moje marzenie”. Orzeczenie Synodu nie obiecywało mu jednak cierpień na tym świecie, ale po śmierci. Na tym polegał sens odłączenia – z cerkiewnego punktu widzenia modlitwy za odłączonego są nie tylko niemożliwe, ale co istotniejsze, nie działają. Oto, co pisał na ten temat święty męczennik Włodzimierz (Bogojawleński), metropolita kijowski i halicki, w książce Ob anafiemie ili cerkownom otłuczeniji [O anatemie, czyli odłączeniu od Cerkwi]:

Immanentna istota tego ostatniego [odłączenia – przyp. aut.] polega na tym, że naraża grzesznika, i bez tego rozdzielonego z Bogiem, na jeszcze większe niebezpieczeństwo, i do nieszczęścia, jakie już przeżywa, dodaje jeszcze jedno. Pozbawia bowiem człowieka tej pomocy i łaski, które Cerkiew ofiaruje wszystkim swoim współbraciom. Odbiera mu te dobra i przywileje, które uzyskał w Sakramencie Chrztu Świętego. Całkowicie odcina go od organizmu Cerkwi. Dla odłączonego obce i nieważne są zasługi i wstawiennictwo świętych, modlitwy i dobre uczynki wiernych... Zostawiony jest samemu sobie, pozbawiony jest dobroczynnych środków, jakimi rozporządza Cerkiew, bez wsparcia i pomocy, bez obrony, oddany pod władzę złego. Taka jest właśnie istota kary odłączenia, zaiste ciężkiej i straszliwej. Nałożona na ziemi, nie zostaje zdjęta w niebie, zacząwszy się w określonym czasie, trwa wiecznie.

Tołstoj nie uznawał jednak takich następstw ani dla siebie, ani dla kogokolwiek. Cerkiew była w jego oczach instytucją ziemską. Można to wyczuć w jego odpowiedzi Synodowi: oburza go nie tyle „niejednoznaczność” Orzeczenia, ile jego „bezprawność”, to, że nie został odłączony zgodnie z zasadami, a tylko nazwany synem marnotrawnym. Boleśnie przeżywał ten moment samotności. „[Synod] tylko mnie jednemu zarzuca niewiarę we wszystkie punkty w nim wyliczone, podczas gdy nie tylko wielu, ale prawie wszyscy wykształceni ludzie w Rosji podzielają tę niewiarę i nieustannie dawali i dają jej wyraz w rozmowach, wykładach, broszurach i książkach” – brzmiało jedno z jego głównych zastrzeżeń.

Odpowiedź Tołstoja na Orzeczenie Synodu nie została dogłębnie odczytana. Jest nie tylko sprzeciwem wobec oficjalnego dokumentu, z którym pisarz zgadza się lub nie zgadza, ale także dobitną i bardzo osobistą wypowiedzią w głównej dla niego kwestii – kwestii śmierci. W odróżnieniu od szerokich kręgów społeczeństwa, które po prostu wyśmiewały Orzeczenie, przyklaskiwały Tołstojowi, obsypywały kwiatami jego portret pędzla Riepina na XXIV Wystawie Objazdowej w marcu 1901 roku, Tołstoj świetnie rozumiał, jaka jest stawka w jego sporze z Cerkwią. W odpowiedzi pisał:

nie mogę zmienić [swoich wierzeń – przyp. tłum.], tak jak nie zmienię swego ciała. Muszę żyć sam i sam umrzeć (i to bardzo niedługo), dlatego nie mogę w żadnym razie wierzyć inaczej, niż wierzę, szykując się na odejście do tego Boga, od którego przyszedłem. Nie twierdzę, żeby moja wiara była niewątpliwie przez cały czas prawdziwa, ale nie widzę innej – prostszej, jasnej i odpowiadającej wszystkim potrzebom mojego umysłu i serca. Jeśli się o takiej dowiem, natychmiast ją przyjmę, ponieważ Bóg nie potrzebuje niczego prócz prawdy. Powrócić zaś do tego, od czego w takich cierpieniach dopiero co odszedłem, nijak nie mogę, tak jak nie może ptak latający wejść do skorupki jajka, z którego się wykluł.

Sofia Andriejewna też wyczuwała ten problem samotności. Nie mogło jej zwieść hałaśliwe publiczne poparcie, jakie okazały Tołstojowi oświecone kręgi społeczeństwa, zwłaszcza młodzież. „Od kilku dni trwa u nas w domu jakiś odświętny nastrój” – pisała w dzienniku pod datą 6 marca 1901 roku, kiedy razem z mężem przebywała w Moskwie. „Od rana do wieczora – tłumy gości”. Wspomina tutaj o tym, jak w dniu publikacji Orzeczenia, 24 lutego, Tołstoj szedł przez plac Łubiański razem z przyjacielem rodziny, dyrektorem moskiewskiego banku Aleksandrem Dunajewem. „Ktoś powiedział na widok Tołstoja: «Oto szatan w ludzkiej postaci». Sporo osób się obejrzało, poznało Lwa Nikołajewicza, podniosły się okrzyki: «Hura! Lew Nikołajewicz, wiwat Lew Nikołajewicz! Pozdrawiamy wielkiego człowieka! Hura!»”. Ale Sofii Andriejewny z jakichś powodów to nie cieszyło. Jako matka i żona świetnie rozumiała wszystkie konsekwencje Orzeczenia, jakie bezpośrednio dotkną również ją.

Nie była przesadnie praktykująca, ale wiara prawosławna wiele dla niej znaczyła. Prowadziła własną „wojnę” z mężem. Przede wszystkim o dzieci, które pod wpływem ojca oddalały się od prawosławia. Po opublikowaniu Orzeczenia pierwsza protest podniosła szesnastoletnia córka Tołstojów Sasza, która odmówiła pójścia z matką na nabożeństwo pod koniec Wielkiego Postu, choć do tej pory pościła. „Aż się popłakałam” – pisze w dzienniku Sofia Andriejewna. „Sasza poszła do ojca poradzić się, czy ma iść do cerkwi, a on jej powiedział: «Idź, oczywiście, a przede wszystkim nie martw matki»”.

Powodów do zmartwienia nie brakowało. 25 grudnia 1900 roku zmarł wnuk Tołstojów, pierworodny syn Lwa Lwowicza i jego żony, Szwedki Dory. Chłopczyk, który nie skończył jeszcze dwóch lat, też miał na imię Lew – Lew Trzeci, jak go w żartach nazywano. Tatiana urodziła martwą dziewczynkę, a po miesiącu Maria poczuła, że jej dziecko umarło przed narodzeniem.

W tym samym czasie zaczęła się kolejna seria chorób samego Tołstoja. „L.N. choruje, to zimno mu, to boli go brzuch, jest przygnębiony i okropnie ponury” – pisze Sofia Andriejewna 8 stycznia 1901 roku. „Umierać nie chce, kiedy to sobie wyobrazi, widać, że bardzo go to martwi i przeraża”. Po kilku dniach znów pisze: „Lew Nikołajewicz chudnie i słabnie w tym roku w sposób bardzo widoczny, to mnie bardzo martwi, nie mam do niczego ochoty, wszystko jest nieważne, zbędne”.

Sofia Andriejewna musiała wtedy się zastanawiać, według jakiego obrządku zostanie pochowany jej mąż. I tu mamy do czynienia z niezwykle ważną okolicznością.

Powszechnie wiadomo, że Tołstoj życzył sobie, żeby pochowano go bez obrzędów cerkiewnych, w miejscu, gdzie jego brat Nikoleńka schował w dzieciństwie „zielony kijek”. Nie wszyscy jednak wiedzą, że Tołstoj wyraził tę wolę pod koniec życia, już po publikacji Orzeczenia Synodu. W 1901 roku był jeszcze w mocy jego testament z 1895 roku, w którym prosił, żeby go pochowano „na najtańszym cmentarzu, jeśli będzie to w mieście, i w najtańszej trumnie – jak chowają nędzarzy. Kwiatów, wieńców nie kłaść, mów nie wygłaszać. Jeśli można, to bez księdza i nabożeństwa. Ale jeśli miałoby się to okazać nieprzyjemne dla tych, którzy będą mnie chować, to niech pochowają tradycyjnie, z nabożeństwem [wyróżnienie moje – przyp. aut.], tylko możliwie najtaniej i najprościej”. W testamencie z 1908 roku Tołstoj już wyraźnie podkreśla: „żadnych obrzędów nie odprawiać przy zakopywaniu w ziemi mojego ciała. Trumna drewniana, i kto chce, niech ją zaniesie lub zawiezie do Zakazu naprzeciwko wąwozu”.

Każe to nam przyjrzeć się nieco dokładniej słynnemu fragmentowi listu Sofii Andriejewny do metropolity Antoniego. Dokument ten świadczy jakoby, jak jej zarzucają, o niezrozumieniu przez nią, czym jest Cerkiew: „Czyż nie znajdę takiego uczciwego księdza, który w obliczu prawdziwego Boga miłości nie ulęknie się ludzi i odprawi mszę za mojego męża, albo takiego nieuczciwego, którego przekupię dużą sumą pieniędzy?”. Odpowiedź metropolity była rzeczywiście absolutnie uczciwa: „Nie myślę, żeby się znalazł jakiś duchowny, który by się zdecydował urządzić chrześcijański pogrzeb pani mężowi, a gdyby to nawet uczynił, to taki pogrzeb niewierzącego byłby zbrodniczą profanacją świętego obrzędu. Po co zresztą czynić gwałt pani mężowi? Wszak niewątpliwie sam nie chce chrześcijańskiego pogrzebu”.

Metropolita Antoni miał rację we wszystkim, co dotyczyło Cerkwi i Tołstoja. Ale ta historia ma jeszcze jedną stronę. W testamencie z 1895 roku Tołstoj pozostawiał rodzinie możliwość pochowania go zgodnie z obrządkiem prawosławnym, tak jak chowano jego przodków i wszystkie jego zmarłe dzieci. List Joannicjusza do biskupów (o którym Sofia Andriejewna wiedziała – wspomina o tym na początku listu do Antoniego) pozbawiał rodzinę tej możliwości. Orzeczenie Synodu, mimo całej łagodności, potwierdzało tę decyzję – o ile Tołstoj nie okaże skruchy.

Sofia Andriejewna świetnie jednak znała upór męża. Dlatego po przeczytaniu listu od Antoniego napisała w swoim dzienniku: „Wszystko słuszne i wszystko bezduszne”.

Egzamin na Krymie

Głęboko symboliczną wymowę ma poddanie poglądów Tołstoja po jego odłączeniu od Cerkwi najsurowszemu z możliwych egzaminów. Latem 1901 roku, w związku z pogarszającym się stanem zdrowia, wyjechał z rodziną na Krym do Gaspry, do willi, którą udostępniła wielbicielka pisarza, hrabina Panin. Stan jego jednak się nie poprawił.

26 stycznia 1902 roku Sofia Andriejewna pisze w dzienniku: „Mój Lowoczka umiera”.

Dziennik Sofii Andriejewny z zimy i wiosny 1902 roku to kronika śmierci Tołstoja, do której nie doszło, nie mniej ważna dla zrozumienia jego światopoglądu niż kronika ucieczki z Jasnej Polany i śmierci w Astapowie w 1910 roku. Zimą 1902 roku bywały dni, kiedy Tołstoj zdawał się umierać – zarówno on, jak i jego rodzina byli o tym prawie przekonani.

Czy jego poglądy na Boga i Cerkiew pozostały w tych ostatnich dniach niezachwiane?

Najwyraźniej tak. W każdym razie w dzienniku Sofii Andriejewny, zainteresowanej powrotem męża na łono prawosławia – choćby formalnie, choćby „na wszelki wypadek”, dla jej spokoju, jako że w odróżnieniu od Czertkowa nie marzyło jej się, żeby mąż pożegnał się z życiem jako religijny dysydent – nie znajdujemy żadnego świadectwa wskazującego na jego poważne wahania w tej istotnej kwestii.

Niekiedy Tołstoj, w ferworze rozmowy, wypowiadał zagadkowe słowa: „pomyliłem się”, „nie zrozumieli”, ale gdy tylko się opamiętał, zaczynał poprawiać swoje artykuły O wierotierpimosti [O tolerancji religijnej] i Czto takoje rieligija i w czem suszcznost’ jejo [Czym jest religia i na czym polega jej istota].

Chory Lew Tołstoj w Gasprze na Krymie. Przy nim córka Tatiana Lwowna Suchotina-Tołstoj, 1902.

„Umierał” z trudem. Między cierpieniami fizycznymi (ze spazmami, dusznościami, arytmią serca, zastrzykami z morfiny i kamfory na przemian) doznawał tego, co nazywamy śmiertelnym smutkiem. „Nigdy się nie skarży, ale smutny jest i strasznie się miota” – pisze Sofia Andriejewna. Stracił poczucie czasu. W malignie widział płonący Sewastopol.

Zapiski Tołstoja w dzienniku nie pozostawiają jednak wątpliwości, że na Krymie „umierał” jak Sokrates, dla którego prawda jest ważniejsza od iluzji. „Wartość mądrości starca rośnie, jak brylanty, karatami: najważniejsze jest na końcu, przed śmiercią. Trzeba to cenić, wyrażać i rozdawać ludziom, by korzystali”.

Oto, co „umierający” Tołstoj dyktował, by zapisano w jego dzienniku:

Mówią: życie przyszłe. Jeśli człowiek wierzy w Boga i Jego prawo, to wierzy również w to, że żyje w świecie zgodnie z Jego prawem. A jeśli tak jest, to i śmierć następuje zgodnie z tym prawem i jest tylko powrotem do Niego.

Nic duchowego nie realizuje się w drodze duchowej: ani religijność, ani miłość, nic. Wszystko, co duchowe, tworzy się przez życie materialne, w czasie i przestrzeni. To, co duchowe, tworzy się przez czyn.

Myśli o życiu pozagrobowym nieustannie go niepokoiły:

Jeśli to życie jest dobrem, to i każde inne nim jest. I na odwrót... I dlatego, żeby nie bać się śmierci, trzeba widzieć wyłącznie dobro tego życia.

Często przytacza motywy z Ewangelii, przy czym niektóre zaczyna pojmować inaczej niż dotychczas. Prosi, żeby zapisać: „Jak mało ceniłem przypowieść o nakarmieniu pięcioma chlebami, rozdając chleb, ale go nie pochłaniając”. Ale z tych słów trudno wyciągnąć wniosek, że uwierzył przed śmiercią w cud rozmnożenia chleba. Nadal widział w tym filozoficzną przypowieść o pomnożeniu ducha przez miłość do ludzi – czyli „akt miłości”.

Leżą rozsypane po świecie tlące się węgle – duch boży je ożywia zgodnie z żywotną siłą, jaka rozwija się w każdym kawałku węgla i jest przekazywana drugiemu. W tym jest dla człowieka cel i sens życia. Tylko w tym.

Tołstoj cierpi śmiertelne męki, ale w chwilach świadomości nie boi się śmierci. Uważa ją za ostateczne uwolnienie się od własnego egoistycznego „ja”. Ale to uwolnienie się jest dla niego możliwe i w życiu. Dlatego w gruncie rzeczy nie oddziela murem życia od śmierci.

Jedynym ratunkiem przed rozpaczą życia jest wyrzucenie z siebie własnego „ja”. I człowiek z natury do tego dąży poprzez miłość. Ale miłość do ziemskich stworzeń nie daje wyzwolenia. Jedynym wyzwoleniem jest miłość do Boga. Czy jest możliwa? Tak, jeśli uznać życie za dobro, najwyższe dobro, wtedy naturalna jest wdzięczność dla źródła życia, miłość do Niego i dlatego miłość do wszystkich, do wszystkiego, jak promienie słońca.

Tołstoj „umiera” jako człowiek religijny. Nic jednak nie wskazuje na jego pogodzenie się z Cerkwią. Nic a nic! „Spokojne śmierci pod wpływem cerkiewnych obrzędów podobne są do śmierci pod morfiną” – mówi. Straszne słowa, jeśli wziąć pod uwagę, że dostawał wtedy zastrzyki z morfiny uśmierzające fizyczny ból. „Ocknijcie się z hipnozy” – mówi o duchowieństwie. „Zadajcie sobie pytanie: co byście myśleli, gdybyście urodzili się w innej wierze? Bójcie się Boga, który dał wam rozum nie po to, żeby zaciemniać prawdę, lecz żeby ją odkrywać”.

W tym czasie metropolita Antoni (Wadkowski) wysłał list do Sofii Andriejewny. Tym razem nie ona zwróciła się do władyki, lecz on do niej.

Czyż nie wykorzysta Pani, hrabino, całych swoich sił, całej miłości, żeby męża Pani, tak gorąco umiłowanego, przez całe życie hołubionego, przywrócić do Chrystusa? Czy pozwoli Pani, żeby umarł, nie pogodziwszy się z Cerkwią, niepobłogosławiony sakramentem ciała i krwi Chrystusa, dającym wierzącej duszy pokój, radość i życie? Pani hrabino! Proszę ubłagać hrabiego, przekonać, poprosić, żeby to uczynił! Jego pogodzenie się z Cerkwią będzie jasnym świętem dla całej ziemi rosyjskiej, radością na niebie i na ziemi.

Metropolita Antoni był wytrawnym psychologiem. Tym razem list do hrabiny nie tylko był „słuszny”, ale też nie był „bezduszny”. W każdym razie nie wyczuwało się w nim źle maskowanej ironii, obecnej w jego odpowiedzi na pełen rozpaczy list żony Tołstoja napisany zaraz po odłączeniu. Antoni nie ukrywa, że utrata Tołstoja jest dla Cerkwi bolesna. W istocie prosi żonę, żeby męża na łożu śmierci namówiła nie do pokajania się, a tylko do pogodzenia się z Cerkwią. Choć w środowisku tołstojowców list ten potraktowano wyłącznie jako prowokację ze strony Cerkwi wymyśloną przez Pobiedonoscewa, a w Gasprze rozeszły się pogłoski, jakoby oberprokurator nakazał miejscowemu księdzu wejść po śmierci Tołstoja do jego domu, a następnie wyjść i oznajmić, że pisarz się pokajał i pogodził z Cerkwią – czyli skłamać – Sofia Andriejewna jako wrażliwa kobieta właściwie oceniła gest metropolity. Powiedziała mężowi o liście.

Najpierw kazał mi odpisać Antoniuszowi, że ma teraz do czynienia z Bogiem i że jego ostatnia modlitwa jest taka: „Z Ciebie wyszedłem, do Ciebie wracam. Bądź wola Twoja”. A gdy powiedziałam, że trzeba umierać, pogodziwszy się z wszystkim, co ziemskie, a więc z Cerkwią też, Lew Nikołajewicz odparł: „O pogodzeniu się nie może być mowy. Umieram bez żadnej wrogości czy złości, ale co to jest Cerkiew? Jakie może być pogodzenie się z czymś tak nieokreślonym?”. Potem powiedział, żebym nie odpisywała Antoniuszowi.

Ten ostatni gest Tołstoja (w ogóle nie odpisywać!) można objaśnić wyłącznie niechęcią do wdawania się w jakikolwiek dialog z Cerkwią tuż przed śmiercią. Stało się to, co przeczuwała Sofia Andriejewna. Orzeczenie Synodu nie tylko nie wywołało w mężu wątpliwości co do antycerkiewnej postawy, ale przeciwnie, umocniło ją. Dlatego nie chciał, żeby odpowiedź Antoniemu interpretowano jako wyraz przedśmiertnej słabości. Zakładniczką w tej bitwie duchowych gigantów znów okazała się Sofia Andriejewna.

Ostatecznie i ona wybuchła, gdy dostała od Marii Dondukowej-Korsakowej, córki wiceprezesa Akademii Nauk księcia Michaiła Dondukowa-Korsakowa, list z identyczną prośbą: żeby nawrócić Tołstoja na prawosławie.

Sofia Andriejewna nie mogła nie wiedzieć, że siostra Tołstoja próbowała go kiedyś ożenić z jedną z krewniaczek Dondukowa-Korsakowa. Bardzo boleśnie reagowała na takie historie z przeszłości męża. Pisze w dzienniku: „Dostałam list od księżnej Marii Dondukowej-Korsakowej, żeby nawrócić Lwa Nikołajewicza i skłonić go do przyjęcia komunii. Ci dygnitarze cerkiewni odłączyli Lwa Nikołajewicza od cerkwi, a teraz posyłają do mnie, żebym go nawróciła. Co za bezmyślność!”.

Na tym skończyła się rozgrywająca się na Krymie historia próby nawrócenia Tołstoja za pośrednictwem żony. W październiku 1902 roku, kiedy pisarz wracał do zdrowia, przyjechał do niego na Krym z Tuły ojciec Dmitrij (Troicki), który nieraz odwiedzał go w Jasnej Polanie. Znowu próbował przemówić mu do rozumu. Ale nie miało to już żadnego sensu.

Kronsztadzki przeciwko Tołstojowi

Ksiądz Filipp Iljaszenko pisze, że za pretekst do „publicznej znajomości” ojca Jana i Tołstoja „posłużyło znane Orzeczenie Świątobliwego Synodu”. Nie jest to do końca ścisłe. Gdyby tak było, początek batalii Jana Kronsztadzkiego przeciw Lwu Tołstojowi miałby podejrzany charakter. Datowałby się od wystąpienia kronsztadzkiego protojereja przeciwko Tołstojowi już po tym, jak Synod oficjalnie ogłosił jego odłączenie od Cerkwi. W rzeczywistości do pierwszego publicznego wystąpienia ojca Jana przeciw autorowi Wojny i pokoju doszło jeszcze w 1896 roku, kiedy w gazecie „Pastyrskij sobiesiednik” (7 grudnia, nr 49) ukazało się „Słowo” I.I. Siergijewa O slepotie duchowoj [O duchowej ślepocie].

W 1898 roku wydano w Moskwie broszurę autorstwa Jana Kronsztadzkiego Nieskolko słow w obliczenije łżeuczenija grafa Lwa Tołstogo [Kilka słów o zdemaskowaniu fałszywej nauki hrabiego Lwa Tołstoja]. A w 1903 roku (na okładce widniał 1902 rok) ukazało się jej drugie wydanie.

Jan Kronsztadzki stał się więc demaskatorem Tołstoja na długo przed Orzeczeniem Synodu, kiedy w Synodzie pojawiły się dopiero pierwsze sugestie odłączenia pisarza od Cerkwi. W swoich kazaniach atakował Tołstoja jeszcze wcześniej – na początku lat dziewięćdziesiątych. Wiadomo o tym z dziennika Aleksandra Żyrkiewicza z 1891 roku. Dlatego za początek „publicznej znajomości” ojca Jana i Tołstoja należy uznać rok 1891.

Tu jednak powinniśmy się na chwilę zatrzymać. To, co Jan Kronsztadzki mówił i pisał o Tołstoju, nie może być na pierwszy rzut oka przedmiotem poważnej analizy. Nie bez powodu biografowie ojca Jana unikają cytowania najbardziej płomiennych fragmentów jego wystąpień. Nie są one polemiką, lecz obelgami, jakie nie przystoją nie tylko kapłanowi, ale też żadnemu chrześcijaninowi.

Wiele oczywiście można wyjaśnić osobistymi cechami ojca Jana. Był kiepskim polemistą. Nie znał albo nie chciał znać głównej zasady każdej polemiki: przed rozpoczęciem sporu należy na próbę przyjąć punkt widzenia oponenta, zrozumieć logikę, jaką się kieruje. W tym wypadku nie mogło być o tym mowy. Ojciec Jan nawet tymczasowo nie mógł założyć, że Chrystus nie jest Bogiem, Maria nie jest niepokalaną dziewicą, że nie było Zmartwychwstania, a Zbawienie to wymysł. Człowiek, który całe życie poświęcił Cerkwi, a własną osobowość roztopił w uroczystości liturgii, nie był zdolny nawet przez sekundę przypuścić, że Tołstoj może mieć rację, odrzucając sakrament komunii.

Ale i to nie uzasadnia niewiarygodnego wręcz natężenia osobistej nienawiści ojca Jana do Tołstoja. Nienawiść ta w wydaniu najwybitniejszego duchownego parafialnego nie tylko w swoich czasach, ale także w całej historii Cerkwi prawosławnej mimowolnie dyskredytuje także Cerkiew. Nieprzypadkowo antytołstojowskie wypowiedzi ojca Jana (ponad dwadzieścia wydanych drukiem kazań i kilka broszur często wznawianych i za życia Kronsztadzkiego, i po jego śmierci) nie zostały zaaprobowane przez najbardziej oświeconą część rosyjskiego duchowieństwa. Kategorycznie nie zgadza się z nimi na przykład protodiakon Andriej Kurajew.

Zadajmy sobie jednak pytanie: czy te wystąpienia można w ogóle uznać za polemikę? Za kazania? A tym bardziej za artykuły?

Już w pierwszym publicznym wystąpieniu ojca Jana przeciw Tołstojowi, z 1896 roku, które weszło do zbioru Protiw grafa L.N. Tołstogo, drugich jerietikow i siektantow naszego wriemieni [Przeciw hrabiemu L.N. Tołstojowi, innym heretykom i sekciarzom naszych czasów] (Sankt-Pietierburg 1902) pod tytułem O slepotie duchownoj jasnopolanskogo slepca [O ślepocie duchowej ślepca z Jasnej Polany] można zauważyć, że nie jest to polemika, ani nawet kazanie, ale pełna namiętności osobista wypowiedź jednego człowieka o drugim – przy arbitrażowym, jeśli można się tak wyrazić, pośrednictwie Pana Boga. Ojciec Jan nie spiera się z Tołstojem i nie wyjaśnia „maluczkim” jego błędów. Nawet nie ocenia go surowo, lecz przed obliczem Boga jako Sędziego nieba i ziemi rzuca na pisarza oskarżenie, że chce on odwrócić ludzi od Boga, od wiecznego zbawienia, i posłać do „piekła ognistego” na wieczne męki. Jest to wina tak straszliwa, że zdaniem ojca Jana wyklucza możliwość polemiki, tak jak niemożliwa jest polemika ze zbrodniarzem, który uwiódł i zdeprawował pięcioletnie dziecko. Można jednak się zastanowić, skąd się wziął taki „potwór moralny” (jedno z określeń Tołstoja używanych przez Kronsztadzkiego).

Urodził się na świętej Rusi, wyrósł i został mędrcem i pisarzem pewien hrabia wszystkim znany z nazwiska, nowy uczony w Piśmie i faryzeusz – zaczyna swoje „kazanie” ojciec Jan – wbił się w pychę z powodu swojego rozumu i uczoności, ale choć dużo wie, nie ma pojęcia o tym, co podstawowe, najpotrzebniejsze, pyszni się tym, jak potrafi pisać o świeckich sprawach i marnościach i wziął się do pisania o sprawach Bożych, w których niczego nie dostrzega i nie pojmuje, jak prawdziwy ślepiec. Napisał tyle rzeczy bzdurnych i szalonych, że wcześniej nikomu do głowy nie przychodziły takie bzdury... Lepiej zatrzymałbyś te bzdury dla siebie i nie ogłupiał, nie tumanił innych ludzi – ale nie, całemu światu trzeba było pokazać swój oczadziały umysł, a raczej swoje szaleństwo i pychę.

Jeśli pominąć kulawy styl – nieunikniony skutek dosłownego przeniesienia ustnej wypowiedzi na papier – trzeba przyznać, że podstawową tezę oskarżenia rzuconego przez ojca Jana podzielali i podzielają wszyscy przeciwnicy późnego Tołstoja. To „pycha” oraz „gorszenie maluczkich”.

Dalej jednak polemika ojca Jana wznosi się na nieoczekiwany poziom:

Zataił, całkiem zataił Pan swoją Bożą mądrość przed tym szaleńcem, pyszałkiem i zuchwalcem, niegodnym tego, by ją znać i wykorzystywać dla swego zbawienia – i zostawia go w najgłębszym mroku pośród światła dziennego, pośród najjaśniejszego blasku prawdy Bożej i Cerkwi świętej. Hrabiego w Jasnej Polanie otacza nieprzenikniony mrok. Niechaj będzie mu Pan Sędzią sprawiedliwym. Boga zbezcześcić się nie da... a ten nowy heretyk sam do dna wypije czaszę trucizny, którą przygotował dla siebie i innych.

Najbardziej zdumiewa to, że ten obraz jest powtórzeniem początku Spowiedzi Tołstoja, gdzie autor pisze, jak w zenicie życia, posiadając wszystkie dobra i przywileje bogatego ziemianina i słynnego pisarza, ocknął się nagle w Jasnej Polanie wśród duchowego mroku, zwątpiwszy w sens życia. Porównuje swoją sytuację do losu wędrowca ze wschodniej przypowieści, który w biały dzień znalazł się w głębokiej studni, trzymając się gałęzi krzewu wyrastającego z jej ściany. Gałąź podgryzają dwie myszy, biała i czarna (dzień i noc), a na dnie czai się smok z rozwartą paszczą (śmierć). Tołstoj zadaje to samo pytanie, które, już w formie twierdzącej, pobrzmiewa w „kazaniu” Jana Kronsztadzkiego: dlaczego Bóg ukrył przed nim światło duchowe?

I co Tołstoj najpierw robi? Idzie do cerkwi!

Dopiero nie znalazłszy tam światła prawdy, zaczyna go szukać rozumem, zakładając, a nawet mocno wierząc, że nie na próżno Bóg go tym rozumem obdarzył. Może i jest ptaszkiem, który wypadł z gniazda, ale gdzieś przecież znajduje się matka, która dała mu życie. Matką tą jest Bóg.

„O, gdybyż ten ślepiec jasnopolański przejrzał!” – woła dalej Jan Kronsztadzki. „Ale do tego potrzebna jest prostota wiary, podobna wierze ślepca jerychońskiego. A czy pycha hrabiego dopuści go do tej świętej prostoty?”

Ale przecież i z tym problemem borykał się Tołstoj w Spowiedzi: jak żyć, skoro nie ma w sobie naiwnej wiary prostych chłopów, której im nawet „zazdrościł”?

Nie wiemy, czy Jan Kronsztadzki czytał Spowiedź, tak samo jak nie wiemy, czy czytał Wojnę i pokój i Annę Kareninę. Jego uznanie dla artystycznego talentu Tołstoja miało charakter rytualny i formalny, tak jak, niestety, rytualne i formalne były prawie wszystkie reweranse cerkiewnych oponentów pisarza, którzy nie omieszkali pokłonić się przed jego geniuszem, zanim zaczęli go piętnować. Powstaje dość dziwny obraz: Pan Bóg nagrodził człowieka niewiarygodnym geniuszem artystycznym, ale ukrył przed nim światło duchowe, uczynił z niego „ślepca”, który przy tym wszystkim w jakiś zdumiewający sposób widzi ludzi na wskroś, pojmuje ich myśli i uczucia, wyrażając to w wybitnych dziełach literackich. Jak to możliwe?!

„Prawda, że Tołstoj jest kolosem – pisze Jan Kronsztadzki w jednym z artykułów wymierzonych przeciw temu «kolosowi» – ale tylko w swojej sferze, w dziedzinie romantycznej i dramatycznej literatury, natomiast w dziedzinie religii jest prawdziwym pigmejem, który niczego nie pojmuje”. Na podstawie tych słów trudno zgodzić się z Filippem Iljaszenką, że „ojciec Jan czcił Tołstoja jako wielkiego pisarza”. Oczywiście nie czcił, tylko przyznawał, że gdzieś tam w dziedzinie jakiejś literatury „romantycznej” Tołstoj ma jakieś tam zasługi, ale dla sfery religijnej nic to nie znaczy. Choć tak bardzo wrażliwy na duchową tragedię Tołstoja, Jan Kronsztadzki był, jak widać, całkowicie obojętny na jego poszukiwania twórcze. Temu też nie należy się dziwić. Ojciec Jan prawie nie czytał literatury pięknej, miał o niej tylko przybliżone pojęcie i mógł na przykład całkiem serio przepowiedzieć Konstantinowi Fofanowowi, który mu się spodobał, sławę Puszkina.

Jan Kronsztadzki mało przejmuje się tym, że Tołstoj jest wielkim pisarzem. Bardzo go natomiast porusza, że Tołstoj jest hrabią! W prawie wszystkich jego wystąpieniach przeciw Lwu Nikołajewiczowi powtarza się ten motyw – hrabia! hrabia!

W oczach ojca Jana Tołstoj jest najzuchwalszym z „wykształconych” ludzi, którzy śmieją się z ciemnoty prostego ludu, odnajdującego w Cerkwi nie tylko pocieszenie, ale również oświatę.

Ojca Jana poważnie niepokoi to, że oświata religijna w Rosji bez względu na wszystkie starania Cerkwi nie dotrzymuje kroku świeckiej, przegrywa z nią. „Obecnie, wraz z rozwojem świeckiego piśmiennictwa, czyli literatury, i ogromnego pomnożenia książek na różne życiowe, świeckie tematy, a także periodycznych lub codziennych gazet i pism ulotnych, słowo Boże zeszło na dalszy plan, czytają je i słuchają go prawie wyłącznie w cerkwiach i w niektórych pobożnych domach, choć drukowane jest w setkach tysięcy egzemplarzy i jak najtaniej” – oburza się.

Ale to przecież oburzało także Tołstoja! On również był zdania, że współczesna mu oświata rozwija się w wypaczony sposób: zbyt wielką wagę przywiązuje się do „specjalnych” przedmiotów, nie poruszając tych najważniejszych – zagadnień Boga i wiary.

W gruncie rzeczy obaj mieli w wielu sprawach identyczne poglądy. Tołstoj nie przywiązywał większej wagi do literatury pięknej, wstydził się nawet, że napisał Wojnę i pokój oraz Annę Kareninę. Śmiał się z pychy uczonych, którzy przez całe życie zajmują się problemem rozmnażania wymoczków i paproci i dochodzą do wniosku, że rozmnażają się one tak jak ludzie. Był zdecydowanym antydarwinistą. Też uważał, że „jedno jest potrzebne”, mianowicie Duch Boży.

Nadieżda Kicenko zwraca w swojej książce uwagę, że ojciec Jan w dzienniku z 1867 roku „uprzedził Sonatę Kreutzerowską Tołstoja, oskarżając muzykę, która pobudza ziemskie myśli i namiętności zamiast koić, oczyszczać i umacniać duszę w łasce Bożej”. Autorka wskazuje też na niespodziewane paralele między wypowiedziami ojca Jana o rodzinie a Szczęściem rodzinnym i Anną Kareniną. Bardzo trafnie zauważa: „Niektóre fragmenty z dziennika ojca Jana sprawiają wrażenie, jakby wzięto je z kart Czym jest sztuka? i Sonaty Kreutzerowskiej. Poglądy późnego Tołstoja niemal pokrywają się z poglądami duszpasterza”.

Nawet kompleks społeczny ojca Jana był lustrzanym odbiciem kompleksu Tołstoja. Wszystkie zatrute strzały kapłana wycelowane w „hrabiego” leciały do celu, ale było to bezlitosne i bezsensowne, ponieważ kompleks ten w nie mniejszym stopniu męczył też Lwa Nikołajewicza. Nie rozumiejąc tego, Kronsztadzki dobijał człowieka zmagającego się z tym problemem. „Mianują się pisarzami, uczonymi, ludźmi postępowymi, nawet niektórzy z bojarów z bojarem Lwem Tołstojem na czele, zasłużenie odłączonym od Cerkwi – jak powiada Apostoł, niech będzie przeklęty”. Czego jak czego, ale tego, że jest głównym „bojarem”, nie dało się Tołstojowi zarzucić!

„Nowy Julian”, „nowy Ariusz”, „Lew ryczący”, „ten, co ukrzyżował Chrystusa”, „odstępca od wiary”, „jaśniepańska pycha”, „niegodziwy łgarz”, „diabelska złość”, „zgniły idol”, „podstępny wąż”, „pochlebczy lis”, „śmieje się z prawosławnego chłopa, drwi z niego, naśladując go”. Po prostu „świnia”.

Niepojęte, że wszystkie te słowa wypowiedział, a nawet podał do druku kapłan, który w istocie przez całe życie nikogo nie osądził, odmówił świadczenia w sądzie przeciwko swojemu prześladowcy. Jak mogło do tego dojść? Co to było? Zamroczenie umysłu? Szaleństwo?

Stawką w tym sporze była CERKIEW. I była to taka „cena sprawy”, że Kronsztadzki dobrze wiedział: albo on, albo Tołstoj! Jeśli możliwy jest Tołstoj, to nie może być Kronsztadzkiego. Jeśli Kronsztadzki ma rację (czego dowiódł całym swoim życiem oddanym Cerkwi), to niemożliwy jest Tołstoj. Bóg nie powinien tolerować jego obecności na tym świecie. A jeśli ją toleruje, to znaczy, że coś jest nie tak w kontaktach nieba z ziemią. Zwróćmy uwagę, jak często w „kazania” Kronsztadzkiego atakujące Tołstoja wdzierają się słowa modlitwy, to do świętych Pańskich, to do samego Chrystusa, z rozpaczliwą prośbą, żeby niebo dało jakąś odpowiedź Tołstojowi:

Święty ojcze Mikołaju, przyjdź z niebiańskiej wysokości i swoim straszliwym pojawieniem się napiętnuj tego szaleńca, który nie tylko w sercu swoim tai, ale jawnie i głośno rozpowiada, jakoby Chrystus nie był Bogiem. Przyjdź do nas z niebiańskiej wysokości i napiętnuj odstępców – nie chcą słuchać nas ani nawet Ewangelii i Cerkwi Chrystusowej – sami siebie postawili wyżej Chrystusa i Cerkwi.

Nie sposób sobie wyobrazić, że zostało to opublikowane w 1902 roku, kiedy Tołstoj był śmiertelnie chory i cała wykształcona Rosja z zapartym tchem śledziła jego stan zdrowia, a metropolita Antoni pisał do Sofii Andriejewny pełen pokory list z nadzieją, że ona, kobieta świecka, zdoła namówić męża do pogodzenia się z Cerkwią.

Ale dla Jana Kronsztadzkiego żadne pogodzenie się Cerkwi z Tołstojem czy Tołstoja z Cerkwią nie było możliwe.

Trzy lata później znów zwraca się do niebios:

Chryste, Boże, jak długo jeszcze Lew Tołstoj będzie urągał Tobie i Twojej Cerkwi? Jak długo będzie gorszył Rosję i Europę? Znowu miota obelgi na Cerkiew i jej sługi, znowu nas szkaluje przed całym światem! Pokaż w końcu, Władco, całemu światu jego piekielne zło! Obudź! On zauroczył i pociągnął do zguby pół świata! O, prekursor antychrysta!

Powyższe słowa ukazały się w druku, kiedy ojciec Jan był już śmiertelnie chory (według niektórych świadectw na skutek poważnych urazów, których doznał, kiedy nieznani fanatycy zwabili go do mieszkania w Petersburgu, odbili mu organy wewnętrzne i porżnęli nożem okolice pachwiny). Nie mógł odprawiać nabożeństw, niknął w oczach. I stał się z nim taki sam cud, jak z Tołstojem w latach 1901–1902 – przeżył. Ale już do śmierci nie doszedł do siebie...

W konfrontacji Jana Kronsztadzkiego i Tołstoja nie chodziło o spór. Nie była to polemika teologiczna, ale poddanie sprawy pod sąd Boży. Wątpliwe, czy ojcu Janowi odpowiadałby ton Orzeczenia wydanego przez Synod.

W tym kontekście bardzo ważnym dokumentem jest dziennik córki duchowej Jana Kronsztadzkiego Jekatieriny Duchoninej. Dowodzi on, że ojciec Jan nie miał najmniejszych wątpliwości, iż Lew Tołstoj nigdy się nie pokaja i nie wróci na łono Cerkwi. Wciąż to powtarzał w rozmowach z osobami najbliższymi mu duchowo: „Jakąż straszną herezją jest tołstoizm, ile szkód nie do naprawienia już przyniósł, a co najsmutniejsze, on sam [Tołstoj – przyp. tłum.] jest tak omamiony czcią oddawaną mu przez wielbicieli, że nie ma nadziei, żeby się opamiętał i pokajał; Pan Bóg mu nie wybaczy, nie ominą go wieczne męki”; „Tołstoja trzeba uznać za heretyka, za którego modlić się nie należy, bo nigdy nie nabierze rozumu, i można pomyśleć, że spotka go straszliwy, okrutny koniec, jakiego nikt dotąd nie widział”; „Lepiej nie mieć nic wspólnego z ludźmi jawnie ogłaszającymi, że są tołstojowcami”; „Takie są jego błędy, że można go porównać z Judaszem”; „Tołstojowi należy plunąć w oczy”; „W trudnych czasach żyjemy! I to wszystko sprawił Tołstoj!”.

Ojciec Jan wśród grupy wojskowych i cywilów przy pomniku Aleksandra Suworowa. Sankt Petersburg, 1900.

Publicznym wystąpieniem Kronsztadzkiego przeciw Tołstojowi, które odbiło się najgłośniejszych echem, była Odpowiedź pasterza Cerkwi na Lwa Tołstoja „Apel do duchowieństwa, opublikowana w numerze 12 „Missionierskogo obozrienija” w 1903 roku, a następnie w formie oddzielnej broszury wiele razy wznawianej, aż do naszych czasów. Ten właśnie artykuł (a nie kazanie) kapłana wywołał najbardziej burzliwą reakcję w prasie i społeczeństwie. W archiwum Jana Kronsztadzkiego w Sankt Petersburgu znajdują się setki listów, które otrzymał w związku z tą publikacją.

W listach tych, tak jak w reakcjach na odłączenie Tołstoja od Cerkwi, Rosja podzieliła się na dwa obozy. Jedni przeklinali ojca Jana, nawet wyśmiewali go, nazywając pigmejem, który walczy z kolosem, inni przeklinali Tołstoja i dziękowali kronsztadzkiemu duszpasterzowi. „Jeśli przedstawiciele «nizin społecznych» są jednomyślni – proszą o modlitwę, o ratowanie narodu rosyjskiego (a matki – o ratowanie swoich dzieci) przed zgubnymi następstwami zauroczenia dziełami lub naukami Lwa Tołstoja – to ludzie oświeceni, w tym ze środowiska duchownych, zajmują inne stanowisko” – pisze Filipp Iljaszenko.

Z historią powstania i publikacji Odpowiedzi... wiąże się jakaś niejasna intryga, w którą był zamieszany wszechobecny misjonarz i tajny radca Wasilij Skworcow. Chodzi o to, że ojciec Jan nie pisywał zawodowo na tematy teologiczne. Prawie wszystkie jego książki, w tym najsłynniejsza Moje życie w Chrystusie, są zbiorem wyjątków z jego dzienników i kazań. Dlaczego w 1903 roku zdecydował się wkroczyć na obcy mu teren publicystyki? Możliwe, że pośrednio podpowiedział mu to Skworcow, który w maju 1903 roku podsunął mu broszurę Tołstoja Do duchowieństwa, wydaną w Londynie na początku 1902 roku, której rozpowszechnianie w Rosji było oczywiście zakazane. Ciekawe jest, co opowiadał o tym sam Skworcow w numerze 17 „Missionierskogo obozrienija” z 1903 roku. Pisze mianowicie, że w „porywie «sprawiedliwego gniewu», pod wrażeniem nader zuchwałego, wyzywającego tonu tego bluźnierczego utworu”, ojciec Jan postanowił napisać artykuł.

W przedmowie do Odpowiedzi... również oznajmia: „Osobliwe byłoby, gdybym po przeczytaniu tego dzieła nie zechciał się wypowiedzieć w obronie wiary chrześcijańskiej” – czyli twierdzi, że napisał artykuł z własnej inicjatywy. Niemniej jednak rola Skworcowa w tej kwestii nie jest do końca jasna.

Nie można podejrzewać ojca Jana, że realizował czyjeś zamówienie, tym bardziej że przedtem już nieraz występował przeciw Tołstojowi w swoich publikowanych kazaniach. W konfuzję wprawia tylko niezwykłość formy, jaką wybrał. Ojciec Jan po raz pierwszy i ostatni nie tylko piętnuje Tołstoja, ale też dość dokładnie przytacza jego poglądy na Cerkiew, i wpada w tę samą pułapkę co wszyscy publiczni oponenci pisarza.

Brak doświadczenia z obraną formą najwyraźniej niepokoił samego kapłana. 8 września 1903 roku pisał on do Skworcowa: „Chciałbym się od Pana dowiedzieć, jakie wrażenie zrobiła na czytelnikach moja odpowiedź; proszę skrobnąć kilka słów; i jak Pan ją widzi? Ależ krytykują!”.

Opinię Skworcowa przekazał ojcu Janowi jeden ze współpracowników „Missionierskogo obozrienija”, diakon Jan Smolicz: „Wasilij Michajłowicz uważa ojca odpowiedź za złotą ozdobę czasopisma”. Diakon pisze: „wiejscy księża bardzo się cieszą z tej odpowiedzi i dziękują Bogu, że zesłał potężnego obrońcę naszych nadziei w pana osobie, drogi Batiuszko. Księża dodają przy tym, że tylko pan może tak mocno i wprost potępić Tołstoja, gdyż wróg ludzkości i przez liberalne gazety boi się Panu odgryźć. Jeśliby ktoś ze zwyczajnych autorów spróbował tak stanowczo go napiętnować, wielbiciele Tołstoja zarzuciliby go błotem”.

Był to bardzo ważny moment, rozegrany być może świadomie przez Skworcowa i Synod. W 1903 roku ojciec Jan nie tylko nie wchodził jeszcze w skład Świątobliwego Synodu, ale też w żaden sposób nie był utożsamiany z wyższymi władzami Cerkwi. Dopiero podczas rewolucji lat 1905–1908 Jan Kronsztadzki publicznie dokona głośnego wyboru, opowiadając się po stronie najbardziej reakcyjnej części rosyjskich władz, społeczeństwa i duchowieństwa. Nie znaczy to, że w 1903 roku był liberałem, ale w szerokich kręgach społecznych, a zwłaszcza wśród niższego duchowieństwa, miał opinię kogoś wyjątkowo niezależnego i samodzielnego. Nie miał władzy, ale był batiuszką całego narodu, sprawiedliwym mężem i cudotwórcą. Takiego kogoś potrzebował Synod, kiedy wyczerpał wszystkie sposoby oddziaływania na ludność, żeby ją zwrócić przeciw Tołstojowi – i kiedy się nie sprawdziły.

Odpowiedź... ojca Jana okazała się ostatecznie drugim – po Orzeczeniu z 1901 roku – słowem Cerkwi (całej Cerkwi!) w sprawie Tołstoja. Ale jeżeli Orzeczenie było sformułowane mądrze, to w żaden sposób nie można tego powiedzieć o artykule ojca Jana.

Powtórzmy: nie był on teologiem ani doświadczonym polemistą, jak Antoni Chrapowicki czy Antoni Wadkowski. Był „szczerym kapłanem”. Tylko na tym polegała jego świętość. Był człowiekiem pracy i modlitwy, nie luminarzem pióra. Wciągnięty dobrowolnie albo wbrew swojej woli w prasową polemikę z Tołstojem (który zresztą ani razu nie raczył mu odpowiedzieć), znalazł się w obcym dla siebie środowisku i zaczął dusić się słowami, które bodajby nigdy nie wyszły z jego ust ani spod pióra.

Ostatecznie musiał odpowiadać na gniewne reakcje oświeconych warstw społeczeństwa, które uznały artykuły i broszury Jana Kronsztadzkiego za tubę cerkiewnego ciemnogrodu. W 1905 roku w wydawnictwie „Missionierskogo obozrienija” ukazała się jego książka O duszepagubnom jerieticzestwie grafa L.N. Tołstogo [O zgubnej dla duszy herezji hrabiego L.N. Tołstoja], w której ojciec Jan odpowiedział swoim oponentom. I znów – lepiej, żeby tego nie robił!

Renany, Büchnery, Schopenhauery, Woltery – niczym są w porównaniu z naszym bezbożnym Rosjaninem Tołstojem.

Jaki z niego Lew Nikołajewicz? Nie zasługuje na chrześcijańskie imię.

Rozmyślny niegodziwy łgarz.

Panu [Tołstojowi – przyp. aut.] należałoby, jak nakazuje Pismo Święte, kamień u szyi powiesić i wrzucić razem z nim w morskie głębiny, dla tego pana nie powinno być miejsca na tej ziemi.

I Lew Tołstoj jak świnia (za przeproszeniem) depcze to wszystko swoimi nogami na oczach wszystkich chrześcijan.

Potrafił tylko napisać Wojnę i pokój, Annę Kareninę i inne powieści w tym rodzaju.

I w końcu crescendo:

Znaj naszego Lwa, który wyszedł z legowiska w Jasnej Polanie i głośno ryczy nie tylko na całą polanę [sic! – przyp. aut.], ale i na cały świat. Potężna paszcza, mocne nerwy. I to stojąc nad grobem! A co będzie za grobem? Przebudzi się całe piekło. Wstaną wszyscy faraonowie, przebudzą się Rafaele; wszystkie Nerony, Kaligule, Decjusze, Domicjany, Juliany – wszyscy prześladowcy Chrystusa i chrześcijaństwa, i powiedzą: o, rosyjski Lew ostatnich czasów; daleko nas prześcignąłeś: spośród chrześcijan wyszedł najpyszniejszy i najperfidniejszy prześladowca Matki Cerkwi, która cię wychowała. Przyłącz się do nas na wieki i pij z czary, którą sobie przygotowałeś, płoń w ogniu wiecznym przygotowanym dla ojca twojego, szatana, któremu gorliwie służyłeś!

To już nie była polemika ani kazanie czy wypowiedź. To jawne przeklęcie na wieki wieków.

Za ostatnie słowa Jana Kronsztadzkiego o Tołstoju można uznać jego notatkę w dzienniku z 1908 roku. Napisał ją niecałe trzy miesiące przed śmiercią.

6 września. Nie pozwól, Panie Boże, żeby Lew Tołstoj, heretyk nad heretykami, dożył do święta Narodzin Przenajświętszej Bogarodzicy. Którą straszliwe znieważył i nadal znieważa. Zabierz go z tego świata – tego trupa cuchnącego, który swoją pychą zasmrodził całą ziemię. Amen. 9 wieczorem.

O wiele bardziej zdumiewające są nie te słowa, lecz napisane później: „Boże, żarliwie modli się do Ciebie o uzdrowienie przeze mnie niegodnego chora Anna (Grigorjewa). Ulecz ją, Lekarzu dusz i ciał, ześlij na nas łaskę i chwałę Twoją”. Jakże wszechstronny jest człowiek rosyjski!

Tołstoj przeciwko Kronsztadzkiemu

Ksiądz Filipp Iljaszenko stwierdza w swoim artykule, że Tołstoj był „zażartym i konsekwentnym przeciwnikiem” Jana Kronsztadzkiego.

Tymczasem nie tylko nie wiemy o żadnej publikacji Tołstoja wymierzonej przeciw Kronsztadzkiemu, ale również nie jest nam znana żadna żarliwa wypowiedź pisarza na temat tego kapłana. Jedyny artykuł Tołstoja, w którym wspomina się o ojcu Janie, to nieukończony i nieopublikowany za życia szkic z 1909 roku pod tytułem Nomier gaziety [Numer gazety]. Pomysł polegał na tym, żeby na przykładzie jednego, przypadkowo wybranego numeru gazety (było to „Słowo”) ukazać całą absurdalność współczesnej cywilizacji. Ten niedokończony utwór został następnie włączony do artykułu Tołstoja O biezumii [O szaleństwie] jako jego integralna część.

W Nomierie gaziety Tołstoj stosuje typową dla siebie metodę „udziwniającego” (osobliwego, niezwyczajnego, „błazeńskiego”) spojrzenia na życie. To, co dla większości ludzi wygląda całkiem normalnie, jemu wydaje się „szaleństwem”.

Tołstoj analizuje szereg publikacji z jednego numeru „Słowa”, w których mowa jest o wydarzeniach międzynarodowych (wojna Austrii z Serbami i Bułgarami) oraz w Rosji (zjazd kryminologów). W analizie piątej publikacji z tego numeru wspomina o Janie Kronsztadzkim, który zmarł pod koniec grudnia 1908 roku i dekretem cara został częściowo kanonizowany przez Cerkiew.

W piątym z artykułów pisze się o tym, jak człowiek mianujący się rosyjskim imperatorem wyraził wolę, żeby poczciwy staruszek, który mieszkał w Kronsztadzie i niedawno zmarł, został uznany za świętego, i jak Synod, czyli zgromadzenie ludzi w pełni przekonanych, że mają prawo i mogą dyktować milionom rodaków wiarę, jaką ci powinni wyznawać, postanowił świętować w całym kraju rocznicę śmierci tego staruszka i przy tej okazji uczynić z jego trupa obiekt powszechnej czci. Można jeszcze zrozumieć, choć z niemałym wysiłkiem, że ludzi da się tak oszukać, iż uwierzą, że są nie tyle ludźmi, ile poddanymi sławnego państwa, i w imię idola, jakim jest państwo, zapomną o swoich ludzkich powinnościach – tak się dzieje, kiedy są zmuszani do żołnierki i do udziału w wojnach. Można też zrozumieć, że daje się ich doprowadzić do tego, iż całe swoje oszczędności oddają na sprawy z gruntu głupie, jak to się dzieje przy poborze podatków.

Choć to dziwne, ale można zrozumieć nawet to, jak długie i wytężone kultywowanie brzydkiego uczucia zemsty potrafi doprowadzić ludzi do tego, że ulegają, gdy żąda się od nich, by stosowali wszelkiego rodzaju przemoc, nawet zabijali bliźnich pod pretekstem wymierzania kary. Ale wydawałoby się, że nie jest już możliwe, by ludzi żyjących w XX wieku, znających Ewangelię, zmusić do tego, by opacznie rozumieli swoje przeznaczenie, by wierzyli w konieczność i pożytek bałwochwalczego kultu przedmiotów martwych.

Nie da się na podstawie tego fragmentu ustalić, jaki naprawdę Tołstoj miał stosunek do Kronsztadzkiego. Wyraźnie unika wyrażenia opinii na jego temat. Nie nazywa go nawet po imieniu. Za życia był to „poczciwy staruszek”, a po śmierci „przedmiot martwy”. I pierwsze, i drugie określenie można by wziąć za szyderstwo, gdybyśmy nie wiedzieli, że, po pierwsze, Tołstoj do własnego ciała, takiego, jak je sobie wyobrażał po śmierci, odnosił się bez zbytniej pieczołowitości i prosił, żeby wyniesiono je do lasu i zakopano, „żeby nie cuchnęło”. Po drugie, ojca Jana wielu ludzi (na przykład premier Siergiej Witte) nazywało „dobrym staruszkiem”, zupełnie nie nadając temu szyderczej wymowy.

O dobroci i szczodrości Jana Kronsztadzkiego krążyły legendy. Nawet jego najżarliwsi oponenci nie mogli nie uznać zalet moralnych kronsztadzkiego protojereja.

Właśnie pod względem dobroci i szlachetności zrównywał ojca Jana i Tołstoja wielbiciel obydwu Aleksandr Żyrkiewicz:

Lew Tołstoj i Jan Kronsztadzki to dwa bieguny, między którymi rozwija się obecnie umysłowe i moralne życie narodu rosyjskiego! I tam, i tu jest siła moralna, wiara w Boga i sprawy, życie zgodne z wiarą. Obaj mają wpływ na masy, obaj są dobrzy, szlachetni, kochają ludzi, Ojczyznę, żyją i pracują dla wspólnego dobra.

Niemniej jednak w artykule Nomier gaziety daje się wyczuć nieprzyjazny stosunek Tołstoja do Kronsztadzkiego. Nie jest kwestią przypadku, że Tołstoj ani razu nie wymienia nazwiska kapłana. Nieprzypadkowo też gotów jest zrozumieć „nawet przemoc”, nawet „uczucie zemsty”, nawet „zabijanie bliźnich”, ale nie masowy kult pamięci Jana Kronsztadzkiego. To już wychodzi poza granice jego rozumienia życia.

Poza tym Tołstoj nie mógł nie wiedzieć, jak „poczciwy staruszek” wyrażał się o nim w druku. W dziennikach pisarza z różnych lat napotykamy bardzo interesujące wypowiedzi o kapłanie z Kronsztadu, które nie pozostawiają wątpliwości, że Tołstoj często o nim myślał. Ważne jest, że w tych zapiskach jako trzecia strona prawie zawsze występuje prosty lud, którym Tołstoj jakby nie mógł się podzielić z ojcem Janem, zazdrości go duchownemu, gniewa się, ale przy tym stara się trzymać w ryzach.

13 września 1891 roku pisał w Jasnej Polanie:

Rozmawiałem z ciocią Tanią [siostra Sofii Andriejewny Tatiana Kuzmińska – przyp. aut.]. Zaczęła wychwalać Jana Kronsztadzkiego. Oponowałem, a później przypomniałem sobie: błogosławcie tych, którzy was nienawidzą, zacząłem w nim wyszukiwać dobre cechy i chwalić go. I zrobiło mi się tak wesoło, radośnie: tak, błogosławić, czynić wrogom dobro, kochać ich to wielka rozkosz – tak, właśnie rozkosz ogarniająca nas jak miłość, jak zakochanie. Miłość do wrogów – wszak tylko w stosunku do wrogów można poznać prawdziwą miłość. To rozkosz miłości.

W tym zapisku nie tylko cztery razy powtarza się słowo „miłość” a raz – „kochać”, ale i trzy razy słowo „wróg”.

Ma się poczucie, że Jan Kronsztadzki już przez to, że istnieje, przeszkadza Tołstojowi „kochać wszystkich”, oddawać się „miłosnej rozkoszy”. Chodzi nie tylko o rywalizację o miano przywódcy narodu (co też niemało znaczy!), ale i o to, że Tołstoj oczywiście wiedział, iż Jan Kronsztadzki żywi do niego osobistą nienawiść. Wiedział o tym najwyraźniej już w 1891 roku – stąd „błogosławcie tych, którzy was nienawidzą” – ale nie miał pojęcia, jak reagować. W osobie Jana Kronsztadzkiego zetknął się z wyraźnie agresywnym nastawieniem już nie Cerkwi, ale ogólnonarodowego bożyszcza. Sam Tołstoj nigdy się za takie nie uważał – był bożyszczem rosyjskiej inteligencji. Należy wątpić, czy mu to odpowiadało, dlatego z takim wysiłkiem starał się opracować własną strategię stosunków z Kronsztadzkim. Także we wrześniu 1891 roku odnotowuje w dzienniku: „Pochwaliłem Jana Kronsztadzkiego. Jak lekko mi się zrobiło!”. Czyli do tej pory było mu ciężko?

Pięć lat później Tołstoj u siebie w Jasnej Polanie znowu zetknął się z ludowym kultem Jana Kronsztadzkiego. I znowu się zastanawiał, jak ma na to zareagować.

Rano rozmowa z robotnikami, którzy przyszli po książki. Przypomniałem sobie babę, która prosiła, żeby napisać do Jana Kronsz[tadzkiego]. Religia ludu wygląda tak: jest Bóg, są bogowie i święci. (Chrystus przyszedł na tę ziemię, jak powiedział mi dziś pewien chłop, żeby nauczyć ludzi, jak i do kogo mają się modlić). Bóg i święci czynią cuda, mają władzę nad ciałem, dokonują wielkich czynów i robią dobre uczynki. Ludzie zaś powinni tylko się modlić, wiedzieć, do kogo się modlić. A dobrych uczynków nie mogą spełniać, mogą się tylko modlić. Ot i cała wiara.

Nie ulega wątpliwości, że z tych słów wyziera uraza i zazdrość autora! Świetnie wie, że naiwna wiara w Chrystusa, w świętych i cuda, którą głosi ojciec Jan, bliższa jest prostym chłopom niż tołstojowskie „rozumienie życia”.

Ale i wśród ludowych sekciarzy i staroobrzędowców arystokratyczna filozofia Tołstoja mniej się liczyła niż charyzmatyczna osobowość kronsztadzkiego „świętego kapłana”. Wokół Jana z Kronsztadu powstała sekta joannitów, czczących go jak bóstwo, przez co zresztą przysparzali mu wielu kłopotów i zmartwień. Co się zaś tyczy staroobrzędowców, to mamy do czynienia z rzeczą zdumiewającą. Choć Tołstoj nieraz wstawiał się za nimi w swoich listach do ciotki – damy dworu – i prosił, żeby za pośrednictwem carowej pomóc uwięzionym w Suzdalu staroobrzędowym biskupom, to środowisko raskolników miało do niego chyba nie mniej wrogi stosunek niż oficjalna Cerkiew prawosławna.

Tołstoj szanował staroobrzędowców, interesował się nimi i spotykał z przedstawicielami ich środowiska zarówno w Jasnej Polanie, jak i w Moskwie. Pewnego razu odwiedził go w Chamownikach staroobrzędowy arcybiskup Sawwatij ze swoim pomocnikiem. Oto jak wspominał spotkanie ten ostatni:

Tołstoj wcale nie jest człowiekiem wiernym Cerkwi i w ogóle nie jest oczytany w naukach świętych ojców. Wyznaje jakąś własną osobliwą wiarę, niechrześcijańską, którą głosi wśród prostaków nieznających Pisma Świętego. Niczego dobrego w nim nie znalazłem. A władyka Sawwatij tak o nim powiedział: „Wygłupia się jaśnie pan. Wyobraził sobie, że wszystko wie, lepiej od wszystkich, a chrześcijaństwa w nim nie ma za grosz”.

Ciekawie rozumuje pomocnik Sawwatija: „Jeśli Tołstoj wszystko wie i wszystkie książki przeczytał, to dlaczego ani razu się nie przeżegnał, kiedy siedliśmy do herbaty i do obiadu?”.

Jeżeli taki z niego mędrzec, to dlaczego się nie przeżegnał? Podobnej logice hołdował Jan Kronsztadzki.

Choć Jan Kronsztadzki w swoich kazaniach wygłaszanych podczas podróży po kraju nieustannie atakował staroobrzędowców, ci szanowali go, a nawet kochali. To prawda, że czasami się z niego podśmiewali; „zbyt zapalczywy” – mówili.

Środowisko staroobrzędowców nigdy nie utożsamiało ojca Jana z przywództwem Cerkwi prawosławnej. Był „swoim bratem”, kapłanem, do tego pochodzącym z rosyjskiej Północy, gdzie staroobrzędowcy mieli tradycyjnie mocną pozycję, musiało się to więc odbić na osobowości batiuszki. To nie wszystko. Wśród skrajnych staroobrzędowców prześladowanych przez władze Jan Kronsztadzki uchodził niekiedy za świętego jeszcze za życia.

W 1899 roku Tołstoj dostał list od zesłanego na Syberię sztundysty Sofrona Cziżowa. Nadawca pisał o przebywających na zesłaniu staroobrzędowcach z Saratowa i Astrachania:

Nie poddają się, chodzą, gdzie chcą, i za to [ich] sądzą. Odsiadują i znów idą, by głosić kazania: „Eliasz, Enoch, Jan Teolog są na ziemi, a antychryst króluje”. Eliaszem nazywają Jana Kronsztadzkiego, Enochem księdza Błagowieszczeńskiego, a Janem Teologiem staruszka, który razem z nimi budował monaster i władze go zakazały [chodzi prawdopodobnie o monaster – przyp. aut.]. Mają portrety wszystkich trzech i po prawosławnemu modlą się przed nimi i je całują.

Tołstoj odpisał: „O staroobrzędowcach, którzy mieszkają tam gdzie pan, myślę, że żyją w mroku, skoro kłaniają się ludziom i ich wizerunkom zamiast służyć Bogu Duchowi, spełniając Jego wolę uczynkami świadczącymi o pokorze i miłości”.

Osoba Jana Kronsztadzkiego niepokoiła Tołstoja. We wspomnieniach ludzi z otoczenia pisarza znajdziemy niemało świadectw, że nie krył goryczy, iż w tak ostrym i nieprzejednanym tonie wyraża się o nim kapłan najbardziej umiłowany przez lud. „Smutno mi: dlaczego odnosi się do mnie z taką wrogością. Nie żywię do niego żadnej nieprzyjaźni”.

Trudno ocenić, czy było tak, czy inaczej. Tołstoj nie tyle zachowywał się z rezerwą, ile najwyraźniej zmuszał się do tego, by o swoim najbardziej zawziętym krytyku wypowiadać się jak najłagodniej, z jak największym szacunkiem. W odróżnieniu od Nikołaja Leskowa, który szczerze nienawidził Kronsztadzkiego i wszystkim bez ustanku to oznajmiał, Tołstoj szukał wszelkich możliwych okazji, żeby usprawiedliwiać ojca Jana przed zwolennikami swoich poglądów.

Oburzył go satyryczny wiersz opublikowany w 1903 roku w numerze 6. gazety „Swobodnoje słowo”, wydawanej na emigracji w Londynie przez Czertkowa i Biriukowa. Gazeta była organem tołstojowców i pisarz poczuwał się do odpowiedzialności za publikowane w niej materiały. „Zupełnie mi się nie spodobał wiersz o Janie Kronsztadz[kim]” – pisał do Czertkowa. „To niegodne i głupie”.

Okoliczności poprzedzające ukazanie się tego wiersza były przykre i odbiły się głośnym echem. W 1903 roku społeczeństwem rosyjskim wstrząsnęły pogromy Żydów w Kiszyniowie. Jan Kronsztadzki wygłosił gniewne kazanie przeciw sprawcom pogromu, które zostało opublikowane w majowym numerze „Missionierskogo obozrienija”, a następnie w broszurze, która rozeszła się w masowym nakładzie.

I kiedy do tego doszło? – wołał ojciec Jan, mając na myśli zbrodnię kiszyniowską[72]. – W Niedzielę Wielkanocną, gdy wszelkie rozumne stworzenie w niebie i na ziemi, anioły i wierni chrześcijanie, raduje się ze zmartwychpowstania Chrystusa, będącego początkiem wskrzeszenia całego rodu ludzkiego. Jakiż to brak pomyślunku, jakież niezrozumienie wczorajszego chrześcijańskiego święta, jakaż tępota rosyjskiego ludu! Jakaż niewiara! Jakiż błąd! Zamiast chrześcijańskiego święta urządzili święto szatana – ziemię, rzekłbyś, zmienili w piekło. [...] Narodzie rosyjski, bracia nasi! Co wy robicie? Dlaczego staliście się barbarzyńcami – oprawcami i zabójcami ludzi żyjących w tej samej Ojczyźnie, pod berłem jednego rosyjskiego cara i ustanowionych przez niego władz?

Kiedy sąsiad i znajomy Tołstoja, ziemianin Anatolij Butkiewicz, zwrócił się do pisarza z prośbą, by jakoś zareagował na wydarzenia w Kiszyniowie, ten odpowiedział następująco:

Drogi Anatoliju Stiepanowiczu, zbrodnia kiszyniowska mną wstrząsnęła. W załączonym liście wyraziłem swój pogląd na to straszne wydarzenie. Wypowiedziałem w skrócie to samo również w telegramie z trzydziestu słów wysłanym do Ameryki, do Filadelfii. Cenzuralnie o tym pisać nie jestem w stanie. Jan Kronsztadzki świetnie wyraził to, co myśli i czuje każdy człowiek, który nie stał się bestią.

To jedyny, ale bardzo wymowny przykład, kiedy Tołstoj wyraża solidarność z Kronsztadzkim, podzielając jego pogląd na ważny problem społeczny, i praktycznie podpisuje się pod jego słowami. Ale wkrótce sytuacja diametralnie się zmieniła.

Zaraz po ukazaniu się w prasie tekstu Jana Kronsztadzkiego o wydarzeniach w Kiszyniowie przyjechał do niego jego uczeń duchowy, przyszły biskup kiszyniowski Serafim (Cziczagow). Przekonał ojca Jana, że gazety fałszywie naświetlają zdarzenia w Kiszyniowie, a w pogromie nie mniej ucierpieli chrześcijanie. O tej rozmowie szczerze napisano w gazecie „Kotlin”, wydawanej w Kronsztadzie przez literackiego przywódcę sekty joannitów Nikołaja Bolszakowa:

Kiedy rozmówca opisał trudną sytuację, w jakiej z powodu pogromu znalazły się nie tylko rodziny aresztowanych uczestników tych wydarzeń, ale i setki chrześcijańskich rzemieślników, którzy stracili pracę u Żydów, ojciec Jan zalał się łzami i powiedział z głębokim smutkiem: „Miałem napisać list do kiszyniowskich chrześcijan. Napiszę go teraz”. Podali mu pióro i atrament. I od razu, w obecności innych odwiedzających, napisał na papierze pocztowym małego formatu List do ukochanych braci, kiszyniowskich chrześcijan.

Oto, co pisał Jan Kronsztadzki:

Kolejne (po pierwszych) doniesienia prasy o pogromie kiszyniowskim przekonały mnie, że Żydzi sami dali powód do napaści i zabójstw, do jakich doszło 6 i 7 kwietnia. Przekonałem się, że to ostatecznie chrześcijanie zostali skrzywdzeni, a Żydzi za poniesione straty materialne i cielesne – hojnie nagrodzeni przez swoich i obcych rodaków. Wiem o tym również z prywatnych listów, które otrzymałem od ludzi jak najbardziej szczerych, zamieszkałych od dawna w Kiszyniowie i dobrze znających całą sprawę. Dlatego zwracam się do kiszyniowskich chrześcijan: wybaczcie skierowane wyłącznie do was wyrzuty z powodu tych ohydnych wydarzeń.

List, także opublikowany w gazecie „Kotlin”, wywołał niezadowolenie oświeconej części społeczeństwa, która i bez tego była już rozdrażniona gwałtownymi wystąpieniami Jana Kronsztadzkiego przeciwko Tołstojowi. Czertkow wykorzystał tę sytuację, żeby „ukarać” kapłana na łamach swojej gazety „Swobodnoje słowo”. Właśnie wtedy pojawiła się na jej stronach satyra na ojca Jana. Ciekawe, że Tołstoj nie poparł inicjatywy swojego pomocnika.

Można jeszcze przypuścić, że Tołstoj, obdarzony bezbłędną intuicją pozwalającą mu trafnie oceniać bardzo różnych ludzi, zrozumiał albo wyczuł, że Jan Kronsztadzki nie jest oczywiście żadnym antysemitą. Przede wszystkim Iwan Siergijew nie miał ku temu, jeśli tak się można wyrazić, żadnych podstaw wynikających z wychowania czy edukacji. Nie dorastał w Rosji, ale na Dalekiej Północy, gdzie nie istniała „kwestia żydowska”. Jedynymi „obcymi”, z którymi w dzieciństwie i we wczesnej młodości stykał się Wania Siergijew, byli Niemcy z Archangielska, skupieni w niemieckiej słobodzie. Trzeba przyznać, że traktowali z góry biedniejszą i źle zorganizowaną ludność rosyjską. Na archangielskim rynku dochodziło niekiedy do bójek Rosjan z Niemcami, gdy ci drudzy, widząc, jak ubogi Rosjanin targuje się o dziesięć jajek, ze śmiechem płacili pierwotnie wyznaczoną kwotę i na jego oczach zabierali cały towar. Nieprzypadkowo ojciec Jan odnosił się później do Niemców z największą ostrożnością. „Boję się Niemców, są tacy wszędobylscy” – wyraził się nieco dziwnie w obecności pewnego dociekliwego młodzieńca, kiedy płynął swoim kutrem z Kronsztadu do Petersburga.

Przedstawił mu także swój pogląd na Żydów:

Nie jestem wrogiem Żydów, choćby dlatego, że Chrystus się spośród nich wywodził, i jeśli się chwalą, wypowiadając w swoich codziennych modlitwach „Dzięki Ci, Panie Boże, żeś nas wybrał ze wszystkich narodów”, to jest się Kim chwalić, wszak Zbawiciel świata od nich pochodzi, i ja widzę w tym narodzie coś zupełnie innego. Naród, który przeżył na ziemi tyle innych narodów, w którym zrodziła się Prawda, powinien pozostać żywym świadkiem tego, że Prawda jest wieczna, i tak, jak nie można jej zniszczyć, tak i nie wolno niszczyć tych, od których Prawda pochodzi. Ten, kto kocha prawdziwą sztukę i jest w głębi duszy człowiekiem kulturalnym, nie będzie przecież niszczył pamiątek przeszłości. Przyznaj, chłopcze, że naród judejski to właśnie pamiątka przeszłości.

Był to zapewne jednostronny pogląd prawosławnego kapłana, ale przyznać należy, że trudno się w nim dopatrzyć oznak antysemityzmu.

Z tym samym młodzieńcem rozmawiał ojciec Jan na pokładzie kutra o pogromie kiszyniowskim:

Tak, ale to robiły męty społeczne – nie naród rosyjski, lecz zbrodniarze. To robili nieszczęśni ludzie, zasługujący na karę. To nie naród rosyjski, lecz mordercy, którzy poniosą zasłużoną karę. Wygłosiłem o tym kazanie w soborze. Nie wolno zabijać, nie wolno! – Powiedziawszy to, wstał i zaczął się przechadzać tam i z powrotem. – Życie ludzkie to święte naczynie Opatrzności. Nie trzeba zabijać, lecz uczyć, nie krzywdzić, lecz mówić! Nasza mateczka Rosja jest wielka i bezgraniczna, wiele żyje u nas narodów, wszyscy jesteśmy synami jednej Ojczyzny.

Trzeba ponadto wspomnieć o szczególnych aspektach edukacji oraz, co istotniejsze, samokształcenia Jana Kronsztadzkiego. Jego świadomość, niczym gąbka, nasiąknięta była obrazami ze Starego Testamentu, którego postaci nie uważał za bohaterów literackich, ale za całkiem realnych ludzi. We wczesnym dzienniku nieustannie w nich się wcielał, jakby stawiając się na ich miejscu. Zachodzi więc pytanie: czy można uważać za antysemitę prawosławnego księdza, przekonanego, że Chrystus był pierwszym chrześcijańskim kapłanem „według porządku Melchisedeka”?

Stosunek ojca Jana do Żydów bardzo się jednak zmienił pod koniec jego życia. Pod wieloma względami wynikało to stąd, że po 1905 roku i do końca jego dni liberalne gazety, które w bliskich ojcu Janowi periodykach („Nowoje wriemia”, „Moskowskije wiedomosti” itp.) były określane nie inaczej jak „żydowskie”, prowadziły przeciw niemu bezlitosną nagonkę, uczyniwszy ze szczerego kapłana, zawsze w istocie dalekiego od polityki, symbol skrajnej reakcji społecznej i politycznej.

Dlaczego ta rola przypadła właśnie ojcu Janowi? Być może dlatego, że cieszył się wśród ludu nadzwyczajnym autorytetem, a w sytuacji „ogólnorosyjskiego plebiscytu”, zgodnie z regułami plebiscytów, głównym celem ataku powinien okazać się ktoś obdarzony największą charyzmą w Cerkwi. Istotne znaczenie miał tu również nieprzejednany stosunek Jana Kronsztadzkiego do Tołstoja, który także, i również wbrew swojej woli, został – tym razem przez ruch rewolucyjny – obsadzony w roli głównego wroga samodzierżawia.

Pierwszy atak prasy na ojca Jana zaczął się od tego, że to on rzucił wyzwanie Tołstojowi. Ale Tołstoj wyzwania nie przyjął, od wojny się uchylił. Chętnie przyjęły je natomiast środowiska liberalne, gotowe własną piersią bronić Tołstoja. Nie można wykluczyć, że Tołstoj, którego cechowała godna arystokraty delikatność, rozumiał, że Jan Kronsztadzki jest dla niego na polu publicystyki wrogiem zbyt słabym, zbyt łatwym do pokonania. Najważniejsze jednak, że Tołstoj nigdy nie dążył do zniszczenia konkretnych wrogów – zawsze walczył z poglądami, a nie z ludźmi.

W każdym razie po 1905 roku mógł publicznie odpowiedzieć Kronsztadzkiemu i nietrudno się domyślić, kto byłby zwycięzcą w tym słownym pojedynku. Nie zrobił tego.

Świadczy to o jego sile czy o słabości? Niełatwo odpowiedzieć na to pytanie. Tołstoj wobec Kronsztadzkiego zachował się szlachetnie, ale zbyt wyraźnie przebija z tej szlachetności „jaśniepańska” postawa. Przystąpienie do wojny z Kronsztadzkim oznaczałoby dla Tołstoja przede wszystkim uznanie ogromnego autorytetu, jakim kapłan cieszył się wśród ludu, i nie tylko tam. Wielbicielką ojca Jana była rodzona siostra pisarza, mniszka z żeńskiego klasztoru w Szamordinie, założonego z inicjatywy starca Ambrożego z Pustelni Optyńskiej. Tołstoj trzy razy przyjeżdżał do Optyny i trzykrotnie spotykał się z Ambrożym. Być może nie wiedział, że w pustelni kwitł prawdziwy kult Jana Kronsztadzkiego, ale dowiedziałby się, gdyby poważnie zajął się tą kwestią.

To właśnie niechęć Tołstoja do poważnego potraktowania ojca Jana jest oznaką jego słabości, a nie siły. Umył ręce, prawie jak Pobiedonoscew w sprawie jego samego. Puścił wszystko mimo uszu i przemilczał.

Tymczasem jego prawdziwy stosunek do Kronsztadzkiego jako wyraziciela poglądów Cerkwi daleki był, oczywiście, od miłości. Wystarczająco stanowczo pisarz określił swoje stanowisko jeszcze w dzienniku z 1890 roku, kiedy dostał od księcia Chiłkowa list, w którym nadawca opowiada, jak Jan Kronsztadzki próbował nawrócić go na prawosławie. Później Czertkow opublikował ten list za granicą (nie mógł tego, rzecz jasna, zrobić bez pozwolenia Tołstoja), a w Rosji był rozpowszechniany w odbitkach hektograficznych i odpisach. Jan Kronsztadzki jawi się w tym liście w bardzo dwuznacznym świetle: próbuje przywrócić księcia Cerkwi, która go prześladuje i odbiera mu córki. W odpowiedzi Tołstoj pisze, że „chichotał” przy lekturze listu. Chichot był wszakże przedwczesny, ponieważ książę Chiłkow wrócił ostatecznie na łono Cerkwi i zginął jako ochotnik na wojnie rosyjsko-niemieckiej w 1914 roku, a dwie córki, osiągnąwszy pełnoletność, popełniły samobójstwo, nie mogły bowiem wytrzymać rozterek ojca.

W historii z księciem Chiłkowem wyraźnie przejawia się ludzki tragizm konfrontacji Tołstoja z Cerkwią, czyli Tołstoja z Janem Kronsztadzkim. Dlaczego najbardziej oddani tołstojowcy porzucali swojego mistrza i wracali do prawosławia? Czego im brakowało w „religii Tołstoja”? Czego w niej brakowało rodzonej siostrze pisarza? A Sofii Andriejewnie? Jego młodszej córce Aleksandrze, która pod koniec życia nawróciła się na prawosławie? Były to pytania, na które Tołstoj nie chciał albo nawet bał się szukać odpowiedzi. W dzienniku z 1890 roku pisze w związku z listem księcia Chiłkowa:

Jakże grubo się mylę, wszczynając rozmowy o chrześcijaństwie z prawosławnymi lub mówiąc o chrześcijaństwie w związku z działalnością księży, mnichów, synodu itd. Prawosławie ma z chrześcijaństwem tylko wspólną nazwę. Jeżeli kler to chrześcijanie, w takim razie ja nie jestem chrześcijaninem, i odwrotnie.

ROZDZIAŁ 10

MOGIŁA W LESIE

Duszno mi, duszno...

Ostatnie słowa ojca Jana

Pójdę dokądkolwiek, żeby nikt mnie nie znalazł... Zostawcie mnie w spokoju...

Ostatnie słowa Lwa Tołstoja

Kołysząca się lampa

Po nieudanej próbie uzdrowienia Aleksandra III w Liwadii (a trzeba przyznać, że było to niepowodzenie, jako że car zmarł) ojciec Jan przechodził dziwne metamorfozy. Jego porażka została przyjęta jak zasługa, a wizerunek w coraz większym stopniu przybierał „państwowy” charakter. Na pierwszy plan, jak słusznie pisze Nadieżda Kicenko, wysuwa się „aspekt proroczy”, do tej pory mało kojarzony z osobą Kronsztadzkiego. Właśnie wtedy kapłan stał się zaciekłym krytykiem Tołstoja i zaczął przepowiadać związane z nim nieszczęścia i katastrofy. Nie trzeba było na nie długo czekać...

Nie ulega wątpliwości, że ojciec Jan miał dar proroczy. Ale za proroka można w takim samym stopniu uznać Tołstoja, który już w latach osiemdziesiątych w artykule Co mamy robić? przewidział rewolucję:

Choćbyśmy nie wiadomo jak się starali, by ukryć przed sobą proste, jak najbardziej oczywiste zagrożenie wynikające z wyniszczenia ludzi, których dławimy, choćbyśmy próbowali temu zagrożeniu przeciwdziałać wszelkimi oszustwami, gwałtami, zjednywaniem, narasta ono z każdym dniem, z każdą godziną i od dawna nam grozi, a teraz dojrzało już do takiego stopnia, że ledwo trzymamy się w swojej łódeczce na wzburzonym i zalewającym nas morzu, które zaraz w gniewie pochłonie nas i pożre. Rewolucja robotnicza z potwornościami zniszczeń i mordów nie tylko nam grozi, ale także żyjemy z nią już od trzydziestu lat i na razie różnymi wybiegami odraczamy na jakiś czas jej wybuch.

Prorokiem był również Dostojewski w Biesach i Braciach Karamazow. Dar proroczy posiadał Aleksander Błok, a Wielimir Chlebnikow przepowiedział nawet rok 1917. Ale żaden rosyjski pisarz ani prorok nie był zdolny do dokonania cudu, jaki ojciec Jan sprawił na Krymie. Nie zwrócono na to szczególnej uwagi, ponieważ wszystkie myśli i oczy były utkwione w łożu umierającego imperatora. 15 października 1894 roku Jan Kronsztadzki uzdrowił we wsi Autka sparaliżowanego Tatara.

Samo uzdrowienie było dla ojca Jana czymś zwyczajnym. Niezwyczajne było to, jak go dokonał. Kiedy przynieśli chorego, ten spytał: „A co, ojczulku, boży lekarz jest w domu?”. Razem z Tatarem zjawiła się jego żona. Męża zostawili na noszach na drodze, ona zaś błagała, żeby ją dopuścili do „mułły Jana”. Ojciec Jan kazał ją przepuścić. Zapytał, czy wierzy w Boga. Otrzymawszy odpowiedź twierdzącą, oświadczył niespodziewanie: „Będziemy się razem modlić, ty po swojemu, ja po swojemu”. Po modlitwie pobłogosławił i przeżegnał Tatarkę. Kiedy wyszli z domu, mąż kobiety już szedł im naprzeciw. O tym cudzie opowiedział generał kawalerii Dmitrij Abacijew, który służył w carskim konwoju, a w Lewadii pełnił funkcję fligeladiutanta.

Zdarzenie to o wiele więcej mówi o charakterze ojca Jana niż jego nieplanowane spotkanie z carem. Przez wzgląd na cierpiącego człowieka prawosławny ksiądz pozwolił sobie przy ludziach na jednoczesną modlitwę z muzułmanką. To był cały on. Żaden groźny prorok, ale po prostu dobry człowiek, w swojej dobroci, miłosierdziu i bezgranicznej miłości do nieszczęśliwych stający się świętym jeszcze za życia.

...Ojciec Jan zbliża się do dworu. Bierze udział w nabożeństwie żałobnym za Aleksandra III, jest obecny na ślubie i koronacji jego syna, na chrzcinach następcy tronu Aleksieja. Dostaje pozwolenie, by petersburski dom zakonny dalekiego monasteru w Surze, który założył w swojej małej ojczyźnie, przekształcić w ogromny klasztor żeński nad rzeką Karpowką – monaster Świętego Jana Rylskiego. Na jego budowę wydał, według niektórych świadectw, milion rubli. W gabinetach kapłana w Domu Pracy i w monasterze Świętego Jana zawisły portrety Mikołaja II – dar od cara, z autografami.

Po raz pierwszy można mówić o karierze ojca Jana. Po czterdziestu latach służby został wreszcie proboszczem soboru Świętego Andrzeja. Z rozkazu Ich Cesarskich Mości mianowano go członkiem Komitetu do spraw Budowy Domów Pracy w Rosji. Otrzymał palicę[73] i mitrę. Świątobliwy Synod dwukrotnie wyraził mu wdzięczność z wpisaniem do akt. Przyznał mu nagrody kościelne. Od dworu dostał złoty krzyż wysadzany drogimi kamieniami z gabinetu Jego Cesarskiej Mości. Jako uczestnik chrzcin następcy tronu otrzymał jeszcze jeden drogocenny krzyż. W 1896 roku, zaproszony do Moskwy na koronację cara Mikołaja, został odznaczony orderem Świętej Anny I klasy.

W 1899 roku na prośbę przybyłego do Rosji z oficjalną wizytą księcia bułgarskiego Ferdynanda ojciec Jan odprawił liturgię w soborze Chrystusa Zbawiciela w Moskwie, za co przyznano mu bułgarski order z brylantowym krzyżem na złotym łańcuchu. Ojciec Jan był już nie tylko „batiuszką całego narodu”.

Nie można powiedzieć, żeby te honory były mu obojętne. Syn ubogiego wiejskiego psalmisty, a do tego szczery monarchista, nie mógł się nie cieszyć.

Ale ze strony Synodu raczej nie doczekał się uznania. Wszedł w jego skład dopiero w 1907 roku, na krótko przed śmiercią. Z powodu choroby nigdy nie brał udziału w posiedzeniach. Dopiero na pogrzebie kapłana odprawiono panichidę nad trumną przed siedzibą Synodu.

Ojciec Jan zaczął poważnie chorować w tym samym czasie co Tołstoj. Kiedy Tołstoj o mało nie umarł na Krymie w 1902 roku, kapłan zapadł na śmiertelną chorobę. „Chorzeć zaczął drogi Batiuszka 18 marca 1902 roku” – wspominał protojerej Pawieł Winogradow, który został proboszczem soboru Świętego Andrzeja po ojcu Janie. Ta dokładnie określona data budzi w nas pokusę, żeby zajrzeć do Kroniki życia i twórczości Lwa Nikołajewicza Tołstoja, opracowanej przez Nikołaja Gusiewa. 18 marca stan zdrowia Tołstoja akurat się poprawił. Leżąc w łóżku, pisarz zaczął obmyślać Hadżi-Murata, dzieło, które sam uważał za „całkiem nieciekawe”, ale które tworzył do końca swoich dni. 21 marca postanowił napisać apel Do duchowieństwa, który później tak bardzo oburzy Jana Kronsztadzkiego i uczyni z Tołstoja wroga absolutnego, dla którego nie ma przebaczenia. 23 marca Tołstoj po raz pierwszy w chorobie napisał własnoręcznie listy – do Czertkowa i Biriukowa. 27 marca napisał przedmowę do drugiego wydania Zbioru, przekładu i analizy czterech Ewangelii (wydawnictwo „Swobodnoje słowo” w Londynie), w której wyraża ubolewanie, że kiedyś spontanicznie zabrał się do tego przekładu, a jednocześnie podkreśla, że ludzie myślący sami się zorientują, co w tym jest mądre, a co nie. 31 marca dochodzącego do zdrowia Tołstoja odwiedził Czechow. Gospodarz siedział w fotelu na kółkach. 4 kwietnia wstał i zrobił kilka kroków.

Po dwóch latach choroba ojca Jana tak się nasiliła, że był już za słaby, aby móc odprawiać nabożeństwa. Okazało się to dla niego prawdziwą torturą, bo bez codziennej liturgii tracił sens życia. Jego stan tak się pogorszył, że od 28 listopada 1904 roku do 6 lutego 1905 roku gazeta „Kotlin” codziennie drukowała sprawozdanie o jego zdrowiu.

Przed chorobą, 13 września 1904 roku, ojciec Jan napisał w swoim dzienniku:

Dziś rano około czwartej śniło mi się, że się obudziłem i że jestem w Jasnej Polanie; przychodzi do mnie ktoś z rodziny hrabiego Tołstoja i mówi: „Hrabia jest bardzo chory i prosi księdza do siebie, żeby się pomodlić”. Pytam ze zdziwieniem: „Naprawdę? Już idę”. I myślę sobie: jak się z nim spotkam i co powiem? Zresztą, Bóg mi podpowie, w Nim moja nadzieja, w Źródle Wszelkiej Mądrości. I zacząłem się zbierać. Niestety, obudziłem się. Co to znaczy?

Mogło znaczyć jedno. W publicznych wystąpieniach, listach, a nawet dziennikach ojciec Jan mógł zawzięcie urągać Tołstojowi, nazywać go Judaszem i szatanem. Ale w duszy musiał żywić... nie, oczywiście nie miłość, lecz litość dla człowieka, którego uważał za swojego wroga osobistego i wroga numer jeden Rosji. Pamiętajmy, jaką wagę ojciec Jan zawsze przywiązywał do swoich snów.

Ciekawe, że właśnie w tych dniach Tołstoj odnotowuje w dzienniku: „Ze zdrowiem nieźle”.

Ale krótko przedtem, 23 sierpnia 1904 roku, zmarł jego najstarszy brat. Przed jego śmiercią Tołstoj sam poszedł po kapłana, żeby ten wyspowiadał Siergieja i udzielił mu komunii.

Prawdziwe spotkanie ojca Jana z Tołstojem z pewnością nie wchodziło w grę. Ale wśród ludzi krążyły pogłoski o jego możliwości. W 1895 roku w gazetach rozeszła się fama, że Tołstoj odwiedził ojca Jana w Kronsztadzie.

Na początku stycznia 1905 roku stan zdrowia ojca Jana był już krytyczny. Kapłan chciał otrzymać ostatnie namaszczenie i 2 stycznia napisał do klucznika soboru Świętego Andrzeja protojereja Popowa poruszający list:

Wasza Przewielebność! Wielce szanowny bracie, ojcze Aleksandrze Piotrowiczu!

Przyszło mi na myśl, by przyjąć święty sakrament namaszczenia zgodnie z obrządkiem świętej Cerkwi. Proszę, żeby brać z soboru udzieliła mi go jutro po późnej liturgii, wziąwszy ze świątyni Dary w kielichu eucharystycznym. Mam do braci pokorną prośbę, żeby sprawując sakrament, głośno wszystko mówili, bym mógł słyszeć, czuć i modlić się razem z wami.

3 stycznia siedmiu kapłanów z protojerejem Prieobrażeńskim na czele udzieliło ojcu Janowi ostatniego namaszczenia w jego domowym gabinecie. Była tam również przełożona monasteru Świętego Jana, igumenia Angelina z siostrami nowicjuszkami. Na ulicy Michajłowskiej pod oknami mieszkania księdza stał ciasno zbity tłum płaczących ludzi. Kilka godzin po namaszczeniu, jak pisze protojerej Pawieł Lewicki, przyszedł z żoną „pożegnać się z ojcem Janem. Leżał na łóżku ubrany w podriasnik, oczy miał zamknięte, wydawało się, że bardzo cierpiał. Wszyscy w głębokiej ciszy kolejno do niego podchodzili, kłaniali się i całowali go w rękę, żegnając go być może już na zawsze, jako że nadziei na wyzdrowienie prawie nie było”. Ale na początku lutego Jan Kronsztadzki zaczął dochodzić do siebie, a 27 lutego, w Niedzielę Przebaczenia Win, odprawił liturgię – po raz pierwszy od początku choroby.

Stał się cud.

I znów nie sposób nie zwrócić uwagi na zbieżność losów Tołstoja i ojca Jana. Obaj na początku XX wieku zapadli na śmiertelne choroby, które, zdawałoby się, położą kres ich życiu, zanim rozpocznie się nowe stulecie, pod żadnym względem niepodobne do tego, co przepowiadali.

Niemniej jednak obaj weszli w XX wiek, obserwując, jak w Rosji narasta nienawiść społeczna i jak naród przestaje szanować wartości duchowe. Ojcu Janowi przydarzyło się coś, co w znacznej mierze tłumaczy jego wręcz chorobliwie nieprzejednane stanowisko wobec nowych prądów w społeczeństwie. Sam o tym opowiadał w 1905 roku jednej ze swoich znajomych:

Pewnego razu, kiedy odprawiałem liturgię w soborze Świętego Andrzeja i wyszedłem z carskich wrót z kielichem, zobaczyłem studenta, który zapalał papierosa od lampki przed ikoną Zbawiciela. „Co robisz?” – zapytałem. Student nic nie odpowiedział, tylko wymierzył mi policzek tak silny, że Dary wylały się na kamienny podest. Przeżegnałem się, nadstawiłem drugi policzek i powiedziałem: „Uderz jeszcze raz”. Ale ludzie złapali studenta. Kamienie z podestu wyjęto później i wrzucono do morza.

Po tym incydencie ojciec Jan zaczął źle słyszeć i zawsze prosił, żeby mówić do niego głośniej...

Kim był student? Tołstojowcem? W żadnym razie! Podobne gesty nie były typowe dla prawdziwych tołstojowców, wyznających zasadę niesprzeciwiania się złu siłą i gotowych nadstawiać drugi policzek.

Możliwe jednak, że był to były tołstojowiec, który zmienił się w radykała. Zdarzało się to bardzo często. Młodzi ludzie, z początku zachwyceni Tołstojem, nie odnajdywali w jego naukach możliwości ujścia dla swojej agresji, urazy wobec świata i nienawiści do tych, którzy próbują utrzymać na nim porządek. W rezultacie konfliktu Tołstoja z Cerkwią młodzież nie poszła ani za Cerkwią, ani za Tołstojem. Poszła za Maksimem Gorkim.

Ojciec Jan i igumenia żeńskiego monasteru św. Jana Rylskiego Angelina w okolicach skitu waułowskiego w guberni jarosławskiej, 1903.

Cudowne wyzdrowienie ojca Jana zbiegło się z początkiem rewolucji rosyjskiej. W styczniu, kiedy choremu kapłanowi udzielono ostatniego namaszczenia w jego gabinecie, w stolicy doszło do straszliwych, bezsensownych wydarzeń krwawej niedzieli. Gorki pisze do żony, Jekatieriny Pieszkowej: „I tak, droga przyjaciółko, zaczęła się rewolucja rosyjska. Składam ci z tej okazji szczere, poważne życzenia. Ofiary nie przerażają: tylko krew może nadać historii nowe kolory”.

Nowa wiara, nowi przywódcy, nowe zasady moralne... W tej krwawej mszy nikogo już nie obchodzili starcy – ani ten z Kronsztadu, ani ten z Jasnej Polany.

23 października 1905 roku wybuchł bunt w Kronsztadzie. Zaczął się od wiecu marynarzy, przekształcił się w rozbijanie straganów na targu. 25 października wystąpienia przybrały charakter masowy. Buntownicy próbowali uwolnić więźniów. W mieście słychać było strzały, brzęk wybijanych szyb i łomot rozwalanych drzwi i okiennic. Na ulicy Sobornej tłum zniszczył stragany i sklepy należące do Tatarów. Apogeum zamieszek przypadło na noc z 26 na 27 października. Mieszkańcy miasta w panice uciekali do Peterhofu i Oranienbaumu... Odpływające z Kronsztadu parowce były przepełnione... Ojciec Jan też wyjechał.

W tej chwili zaczęła się nagonka na Jana Kronsztadzkiego ze strony liberalnej prasy, uwolnionej od cenzury na mocy manifestu z 17 października. Nie wybaczono batiuszce ucieczki z ogarniętego szaleństwem miasta. Jedna z ówczesnych karykatur przedstawia go, jak na osiołku przemierza w bród Zatokę Fińską. Za nim dymiący Kronsztad, przed nim żandarm z rozpostartymi ramionami. Aluzja do Jezusa Chrystusa.

Pojawia się jednak pytanie: co w tej sytuacji mógł zrobić nawet tak popularny kapłan? Jak mógł powstrzymać pogromy? Siłą jakiego słowa? Protojerej Lewicki pisze, że strasznej nocy z 26 na 27 października ojciec Jan był w mieście. Wieczorem 26 października oficerowie marynarki przychodzili do niego po błogosławieństwo. Do rana następnego dnia część buntowników aresztowano, ale strzelanina trwała. Mimo to około piątej rano duchowni z soboru Świętego Andrzeja poszli sprawować liturgię, a ojciec Jan z klucznikiem Popowem udali się pieszo do komendanta twierdzy prosić o zgodę na odprawienie nabożeństwa w związku z wydarzeniami w mieście. Od komendanta ojciec Jan wrócił do soboru, gdzie odprawił i jutrznię, i liturgię. Później był jeszcze na ulicy Piesocznej w cerkwi Objawienia Pańskiego i dopiero w południe przyjechał do portu zwykłą dorożką.

Dzień ten różnił się od innych dni ojca Jana wyłącznie tym, że w nadzwyczajnych warunkach musiał prosić o pozwolenie na nabożeństwo. Po południu wyjeżdżał zwykle do Petersburga w swoich sprawach.

Czy można to uznać za ucieczkę? Do 28 października bunt stłumiono. W Kronsztadzie ogłoszono stan wojenny. Czy można mieć pretensje do ojca Jana, że nie zdobył się na bohaterski czyn i nie udał się do buntowników (którzy zdążyli włamać się do piwnic z winem), by głosić wśród nich Słowo Boże? Że misję proboszcza soboru wypełnił jak zwykle?

Niełatwo udzielić odpowiedzi. Zapewne wielu ludzi oczekiwało od Jana Kronsztadzkiego mniej rutynowych działań. Nie tego, że jak zawsze odprawi liturgię, a później schroni się na trzy dni w swoim ulubionym monasterze Świętego Jana Rylskiego. (Chodziły nawet słuchy, że pojechał na Wyspy Sołowieckie). Zapewne spodziewano się po nim, że wykaże się bohaterską postawą, jak w młodości, kiedy samotnie wyprawiał się do zakazanych dzielnic miasta i wracał do domu późną nocą. W każdym razie reputacja bohaterskiego kapłana nielękającego się tłumu doznała uszczerbku. Nieprzypadkowo zaledwie po miesiącu ojciec Jan musiał wystosować „list otwarty” do lokalnej gazety „Kotlin”.

Z powodu niepojętej, nieopisanej nienawiści, jaką żywią do mnie redaktorzy-wydawcy „Pietierburgskogo listka”, „Pietierburgskoj gaziety” i ukazującej się od niedawna „Rusi” młodego Suworina [syna znanego wydawcy Aleksieja Suworina – przyp. aut.], te trzy gazety nieustannie zamieszczają na swoich łamach dotyczące mnie oszczerstwa, kłamliwe informacje i obelgi. Wysyłają mnie to na Sołowki, to na Syberię, to przenoszą w stan spoczynku po Nowym Roku, życząc, żebym całkiem zniknął z tego świata. Dopóki Bóg okazuje cierpliwość wobec moich grzechów, spokojnie zostaję w Kronsztadzie i służę Bogu i ludziom, choć często na prośbę wiernych wyjeżdżam do Petersburga, Moskwy i innych miast. Na emeryturę nie przechodzę, bo choć lata swoje wysłużyłem, sił mi jeszcze wystarcza. Piszę, drukuję, wszystkim mówię prawdę, i to nie od dzisiaj, ale od bardzo dawna. Pomimo oszczerstw, jakimi obrzucają mnie złe języki, niezmiennie prowadzę przyzwoite życie. Ale oni odpowiedzą przed Sędzią całego wszechświata. Protojerej Jan Siergijew. 22 listopada 1905 roku

Gdy porównujemy ten list z wcześniejszymi listami ojca Jana do gazet, w których wskazywał na konieczność założenia w Kronsztadzie Domu Pracy, uwagę zwraca przebijające z niego zmęczenie. Wyczuwa się w tym liście wiele urazy (uzasadnionej!), ale nie ma tej energii, jaka przed chorobą cechowała ojca Jana i przepajała nawet jego filipiki przeciwko Tołstojowi. Jego jedyną prawdziwą pociechą pozostało codzienne odprawianie liturgii, na której wciąż jeszcze zjawiały się tysiące ludzi, a także prace nad zakładaniem w Rosji żeńskich klasztorów. Ojciec Jan Kronsztadzki, nie szczędząc wysiłków, zajmował się tym do końca swoich dni. Korespondował z igumeniami monasterów w Surze i Leuszynie, klasztoru Świętego Jana Rylskiego i klasztoru piuchtickiego, poruszając w listach zarówno sprawy duchowe, jak i służbowe. Ostatnią podróż odbył do założonego przez siebie skitu[74] w Waułowie, podległego żeńskiemu monasterowi Świętego Jana. Wszyscy współcześni ojca Jana, którzy blisko go znali, potwierdzają, że po chorobie z lat 1904–1905 już do końca życia nie doszedł do siebie. Widać było, że bardzo cierpi. Carski chirurg Wieljaminow, który zbadał batiuszkę, przekonywał go o konieczności operacji raka prostaty. Ojciec Jan ufał jednak lekarzom jeszcze mniej niż Lew Tołstoj. Święte Dary były jedynym środkiem leczniczym, w który wierzył. W ostatnich miesiącach życia nie przyjmował żadnego pożywienia, tylko komunikanty. Jego ostatnia fotografia przedstawia człowieka, na którym, zdawałoby się, nie pozostało już ciała. Widać tylko oczy – ogromne, szeroko otwarte, promieniejące.

Ale właśnie pod koniec życia ojciec Jan popełnia coś, co na długie lata po rewolucji przesądzi o jego wizerunku jako „reakcjonisty i czarnosecińca”. Nawet dzisiaj w przypisach do poważnych prac naukowych Jana Kronsztadzkiego określa się jako „czarnosecinnego kaznodzieję”, choć nie wiadomo, co właściwie wydawcy mają na myśli.

W Związku Radzieckim nawet studenci seminariów i akademii duchownych nie mieli swobodnego dostępu do dzieł Jana Kronsztadzkiego, które znajdowały się w „zbiorach specjalnych”. Nie wolno było pisać o nim prac teologicznych. Również tam został wyjęty spod prawa.

26 listopada 1906 roku, w dniu pamięci świętego Jerzego Zwycięzcy, ojciec Jan był obecny na uroczystym poświęceniu sztandarów Związku Narodu Rosyjskiego w Maneżu Michajłowskim. Z czcią ucałował sztandar i wręczył go klęczącemu przywódcy Związku Aleksandrowi Dubrowinowi. Jeszcze przedtem 19 listopada złożył deklarację o wstąpieniu do tej organizacji. W październiku 1907 roku decyzją Rady Naczelnej został dożywotnim członkiem honorowym. Wspierał Związek także finansowo – wpłacił w charakterze wpisowego dziesięć tysięcy rubli, co było pokaźną sumą.

Samo to niczego szczególnego nie dowodzi. W okresie zamętu w latach 1905–1908 do utworzonej wówczas prawicowej organizacji monarchistycznej Związek Narodu Rosyjskiego wstępowali różni ludzie. Wśród jego duchownych członków byli przyszli patriarchowie Tichon i Aleksy I, święci męczennicy biskupi Hermogen, Makary i protojerej Jan (Wostorgow), a także biskup Antoni (Chrapowicki). Ze znanych osobistości świeckich członkami Związku byli uczeni Dmitrij Mendelejew i Konstantin Mierieżkowski (brat pisarza i filozofa Dmitrija Mierieżkowskiego), poeta Michaił Kuzmin, poeta i tłumacz Boris Nikolski. Struktura Związku okazała się nietrwała, w 1908 roku w organizacji doszło do rozłamu, na skutek którego powstał Związek Świętego Michała Archanioła. Na jego czele stanął były zastępca Aleksandra Dubrowina Władimir Puryszkiewicz.

Członkostwo najważniejszego z rosyjskich kapłanów parafialnych w Związku miało wszakże ogromne znaczenie symboliczne. Za Janem Kronsztadzkim stał wielomilionowy naród rosyjski, który wierzył w batiuszkę jak w świętego. I był to świadomy wybór ojca Jana.

21 i 22. Okładka książki ojca Jana (Wostorgowa) Znaki czasu. O. Jan Kronsztadzki i hrabia L. Tołstoj (Ussuryjsk, Izdanije Ussurijskogo Swiato-Troickogo Nikołajewskogo monastyria, 1909). Na pierwszej stronie widnieje „dedykacja” napisana czarnym atramentem: „Władywostok 23/4-9 r. 

Związek Narodu Rosyjskiego. Czytaj uważnie, hrabio! Pora się opamiętać i pokajać, niedługo już przyjdzie ci żyć i osądzać, a będziesz osądzony za to, ilu ludzi zwiodłeś na pokuszenie i posłałeś na szubienicę – oszukałeś zwolenników”.

Ciekawa rzecz – jednym z motywów tej decyzji była nienawiść do Tołstoja. Po poświęceniu sztandaru Związku Narodu Rosyjskiego z ojcem Janem spotkał się dziennikarz angielskiej gazety „The Guardian”. Warto nadmienić, że kapłan z Kronsztadu cieszył się w Wielkiej Brytanii ogromnym szacunkiem, od kiedy królowa Wiktoria zachwyciła się jego dziełem Moje życie w Chrystusie.

Ojciec Jan wyjaśnił swoją decyzję dwoma motywami. „Nasz lud – powiedział – jest ciemny i niezdolny do rozumnego wyboru religii, dlatego lepiej nie dawać mu powodu do zejścia z właściwej drogi”. Następnie wypowiedział się na temat rosyjskiej inteligencji: „Nasza inteligencja do niczego się nie nadaje, to bezbożni anarchiści podobni do Lwa Tołstoja, którego ubóstwiają, a ja go zdecydowanie potępiam. Dlatego mnie okropnie nienawidzą i gotowi zetrzeć mnie z powierzchni ziemi. Ale ja się ich nie boję i w ogóle nie zwracam na nich uwagi”. „Jestem dla nich jak bielmo na oku” – podsumował.

Oba motywy, jakimi kierował się ojciec Jan, były więc negatywne. Nie był oczywiście szczery, deklarując, że opinia inteligencji jest mu całkowicie obojętna. W późniejszych listach do zaufanych osób (na przykład do przełożonej monasteru w Leuszynie igumenii Taisy) często skarży się na rozpętaną przeciw niemu nagonkę.

Droga, nieoceniona Matuszko Igumenio Taiso, słoneczko prześliczne! Dziękuję za list i za wyrazy współczucia. Pokładając ufność w Panu moim Jezusie Chrystusie, łatwo znoszę wszystkie szyderstwa, jakimi obrzucają mnie obłudnicy. Szkoda, że sami tak nisko upadają, nurzają się w szatańskiej złości i plamią swoje dusze. Dzięki łasce Bożej ja, ten sam co zawsze rab Boży, nie zmieniam się w obłudnika. Wiesz, jak dzięki tej łasce ciągnie do mnie lud – i starzy, i mali, jak dzieci wszędzie witają mnie z radością, tak jak Chrystusa żydowskie dzieci witały z uciechą, z wesołymi twarzami i pieśniami. Tak i teraz ludzie prości i łagodne dzieci witają mnie wszędzie z radością. Co to znaczy? A to, że łaska Boża żyje we mnie i przyciąga do mnie wszystkie proste serca, a przeze mnie – do Boga, któremu służę.

Można wysnuć ostrożne przypuszczenie, że wstępując do Związku Narodu Rosyjskiego, ojciec Jan chciał przekazać Rosjanom swego rodzaju „przesłanie” i że znowu miał w pamięci Tołstoja, który w owym czasie stanowczo potępiał monarchię za stosowanie przemocy. Przecież jak podaje Jekatierina Duchonina, nawet za przyczynę klęski Rosji w wojnie z Japonią uważał Tołstoja i tołstojowców.

Ojciec Jan pod koniec życia. Skit waułowski, 1908.

Decyzją o wstąpieniu do Związku Narodu Rosyjskiego Jan Kronsztadzki rzucił na szalę swój autorytet.

Ale było już za późno...

Po raz ostatni odwiedził Surę latem 1907 roku. Rok później starczyło mu sił tylko na przyjazd do guberni jarosławskiej do żeńskiego skitu w Waułowie. Piękno przyrody i codzienne nabożeństwa w miejscowej cerkwi działały nań dobroczynnie. Ale i tutaj prześladowali go joannici. Przyszły biskup Arseniusz (Żadanowski), który towarzyszył ojcu Janowi, pisze:

Podczas jednej z liturgii za zamkniętymi drzwiami rozległy się straszne hałasy i krzyki. „Batiuszko, każ nas wpuścić – udziel nam komunii!” Dobijali się tak zwani joannici, których ochrona przybyła z Jarosławia postanowiła nie wpuścić do świątyni. Raz, kiedy przechodziłem przez podwórzec skitu w Waułowie, zatrzymali mnie jacyś ludzie i zadali pytanie: „Czy nie wierzysz, że w ojca Jana wcieliła się Trójca Święta?”.

U schyłku życia batiuszkę coraz bardziej drażniła opętańcza miłość, jaką żywili do niego najżarliwsi czciciele. Miał coraz mniej sił, żeby na nią reagować, kiełznać ją i kierować ku Bogu, a nie ku sobie. Po powrocie ze skitu w Waułowie odprawił liturgię w monasterze Świętego Jana, „chudziutki i słabiutki”, jak odnotowuje Jekatierina Duchonina.

Narodu zebrało się bez liku, trudno było przepchnąć się do przodu, zostałam z tyłu, naprzeciwko carskich wrót... Po liturgii udało mi się przejść do komnat igumenii i gabinetu batiuszki. Ojciec Jan wyszedł, bardzo serdecznie przywitał wszystkich wiernych, którzy się zebrali, żeby go zobaczyć, i powiedział do matuszki Angeliny: „Mój Boże, jaki tu dziś był okropny bałagan! Nie sposób odprawić u was nabożeństwa. Chciałem wszystkim udzielić komunii, ale na widok tego strasznego tłoku musiałem wbrew woli wyjść”.

Przepraszam, w czym zawiniła igumenia? Czy to nie on był przyczyną tego tłoku?

Biskup Beniamin (Fiedczenkow) wspominał, jak kiedyś, gdy był jeszcze młody, wracał parowcem z Kronsztadu do Petersburga. Na pokładzie zagadał do niego jeden z pielgrzymów, człowiek z ludu:

– Słyszałem, że batiuszka zaprosił nas wszystkich na obiad, a żadnego obiadu nie było. I co?

Zorientowałem się, że to człowiek prosty, i spokojnie wyjaśniłem, że mówiąc o „uczcie”, batiuszka miał na myśli Komunię Świętą. Zrozumiał i uspokoił się.

– Ach, tak! A ja myślałem, że ugości nas obiadem.

Dopiero pod koniec życia Jana Kronsztadzkiego wielu ludzi z tłumu, który go nieustannie otaczał i właściwie modlił się do niego, zrozumiało różnicę między „ucztą” a „obiadem”. W kulcie Kronsztadzkiego wiele było z pogaństwa. A on, jako wykształcony kapłan, nie mógł tego nie widzieć.

Ojciec Beniamin, wraz z kolegą z akademii teologicznej, po raz ostatni odwiedził batiuszkę na krótko przed śmiercią.

Wyszedł do nas, był już słabiutki. Poprosiwszy, żebyśmy usiedli, powiedział zmęczonym głosem:

– Czego chcecie ode mnie, starego?

– Batiuszko – odpowiedziałem, niech mi Bóg wybaczy! – gdybyś był zwyczajnym staruszkiem, nie przychodziłaby do ciebie cała Rosja.

– No, no – machnął ręką, nie chcąc się spierać.

A oto jak wspominała swoją ostatnią wizytę w mieszkaniu ojca Jana Jekatierina Duchonina:

Batiuszka odwrócił się do mnie i z nieopisaną radością szepnął mi na ucho: „Wiesz, moja droga, że za trzy tygodnie będziemy mieli Boże Narodzenie i święto”. Spojrzałam na niego ze zdziwieniem, nie wiedząc, jak to rozumieć, i zobaczyłam, że twarz mu niezwykle promienieje. Potem dodał, patrząc na mnie tymi błyszczącymi oczami: „Czy dasz wiarę, moja droga, że żywię się teraz samymi Świętymi Darami? Gdyby nie one, dawno by mnie nie było”. Zaraz potem wyszedł do jednej chorej i zapytał, co jej potrzeba. Zaczęła coś wyjaśniać. Batiuszka na to: „Nic nie słyszę, proszę mówić głośniej!”. Wtedy powiedziała, że boli ją noga i że musi z nim pomówić. „Widzi pani – odparł – że sam ledwo żyję, nie mogę z panią pomówić. Proszę wybaczyć, żegnam!”

20 grudnia 1908 roku ojciec Jan odszedł na zawsze.

„Duszno mi, duszno...” – powtarzał przed śmiercią. Z medycznego punktu widzenia była to zapewne niewydolność serca. Podobnie dusił się w Astapowie Tołstoj, kiedy umierał.

Ale czciciele ojca Jana dostrzegli w tych słowach wymowę symboliczną. Batiuszce zrobiło się duszno w świątyni jego ciała. Dusza rwała się na swobodę. Być może także dusza Tołstoja rwała się na swobodę, kiedy wypowiadał ostatnie słowa, które zapisał doktor Makowicki: „Pójdę dokądkolwiek, żeby nikt mnie nie znalazł... Zostawcie mnie w spokoju...”.

Parowiec we mgle

Groby obu wielkich antagonistów, Jana Kronsztadzkiego i Lwa Tołstoja, mają pewną wspólną cechę, co może wydać się dziwne. Choć różnic, rzecz jasna, jest o wiele więcej.

Obu pochowano nie w rodzinnych grobowcach i nie na zwyczajnych cmentarzach, cerkiewnych czy cywilnych. Obaj wymyślili sobie wyjątkowe i zagadkowe miejsca wiecznego spoczynku, do których do dziś wydeptują ścieżki „miliony ludzkich stóp”[75].

Tołstoj, zgodnie z ostatnią wolą, został pochowany w lesie zwanym Starym Zakazem, na skraju wąwozu, daleko od rodzinnego cmentarza we wsi Koczaki, gdzie spoczywają jego ojciec, matka i starszy brat Dmitrij, a także żona, dzieci, wnuki i prawnuki.

Grobowiec Jana Kronsztadzkiego z białego marmuru w monasterze św. Jana Rylskiego.

Sofia Andriejewna przy grobie męża. 1912. Sama zrobiła tę fotografię.

Jan Kronsztadzki leży w marmurowej krypcie w kaplicy z białego marmuru, która zgodnie z jego wolą została zbudowana w cerkwi monasteru Świętego Jana.

Oba groby stały się miejscami kultu, do których od ponad stu lat ciągną pielgrzymki, prawie tak jak za życia tych dwóch wielkich ludzi. Dziś na groby ojca Jana i Lwa Tołstoja ludzie przychodzą codziennie, niekończącym się strumieniem, w różnych celach, ale kierowani wspólnym pragnieniem fizycznej komunii ze szczątkami gigantów duchowych. Komunii, która, jak wierzą albo chociaż mają nadzieję, może i musi jakimś tajemniczym sposobem zapoczątkować duchowy cud ich przeobrażenia. Ciekawa rzecz – oba groby zostały swego czasu zbezczeszczone, ale nie zniszczono ich, choć i to mogło się stać. Grobowiec ojca Jana był za bolszewików zdemolowany. Zalali go cementem, ale ciała batiuszki z jakichś powodów nie ruszyli. Podczas hitlerowskiej okupacji Niemcy urządzili koło grobu Tołstoja cmentarz dla swoich oficerów. Nie odważyli się jednak zniszczyć mogiły pisarza.

Można to tłumaczyć historycznym przypadkiem albo wolą Opatrzności. Tak czy inaczej, magnetyczna siła obu tych osobowości, zdumiewająca jeszcze za ich życia, nie tylko nie zniknęła po śmierci, ale zmaterializowała się w formie dwóch wyjątkowych grobów, które pod względem mocy energetycznej można przyrównać do Tadż Mahal i egipskich piramid.

Jeden odbija się w drugim niczym w zwierciadle – ale jak osobliwie! Są w nich jak gdyby obecne dwie pozagrobowe idee, które próbujemy zrozumieć, ale nigdy ich nie ogarniemy. Samotna mogiła Tołstoja na skraju wilgotnego, ciemnego leśnego wąwozu, przykryta tylko gałęziami jedliny, jest wyzywająco skromna i krzycząco bezgłośna. Unosi się nad nią duch wiecznego pokoju, a jednocześnie buntowniczości i negacji. Ale i grobowiec Jana Kronsztadzkiego, z białego marmuru, skąpany w oślepiająco jasnym świetle elektrycznym, w kaplicy, gdzie śpiewa chór mniszek, oszałamia każdego, kto przychodzi tu po raz pierwszy. Tyle w nim cerkiewnej pompy i przepychu! A zarazem tyle ciepła i jak przytulnie!

Karawan z trumną Jana Kronsztadzkiego koło soboru św. Andrzeja. 20 grudnia 1908.

Wciąż od nowa pojawia się pytanie: dlaczego tak się stało? Dlaczego dwóch wielkich Rosjan nawet po śmierci wciąż toczy spór, samym wyglądem swoich grobów pokazując, że prawda może być tylko jedna i tylko oni ją znali i nadal znają? A my co mamy zrobić? My, którzy nie zgadzamy się ze słowami Nikołaja Leskowa: „Nie można równocześnie kochać Tołstoja i Jana Kronsztadzkiego”? My, wątpiący, niewiedzący, gdzie „skłonić głowę”? Czyżby nie było odpowiedzi?

W ojczystych stronach ojca Jana, we wsi Sura, krąży legenda, że w 1918 roku mniszki z Petersburga potajemnie przewiozły trumnę z ciałem ojca Jana z rozgrabionego i zbezczeszczonego monasteru Świętego Jana do leśnego skitu, który sam batiuszka założył i bardzo lubił. Podobno widział to na własne oczy długowieczny dziadek Froł. W deszczową jesienną noc do surskiej przystani przybił po cichu parowiec „Święty Mikołaj Cudotwórca”, który batiuszka podarował kiedyś klasztorowi. Mniszki wzięły trumnę i zaniosły do lasu. A rankiem w gęstej mgle „Mikołaj Cudotwórca” odpłynął niezauważony z powrotem do Archangielska.

Piękna legenda! Ale tylko legenda.

DODATEK

Orzeczenie Świątobliwego Synodu
z 20–22 lutego 1901 roku[76]

Z dawien dawna Cerkiew Chrystusowa znosiła obelgi i ataki ze strony licznych heretyków i fałszywych nauczycieli, którzy usiłowali obalić ją i zachwiać jej podstawami, polegającymi na wierze w Chrystusa, Syna Boga Żywego. Ale podług obietnicy Bożej wszystkie siły piekła nie zdołały pokonać Cerkwi świętej, która pozostanie niepokonana na wieki. I w naszej dobie, za przyzwoleniem Bożym, zjawił się nowy fałszywy nauczyciel, hrabia Lew Tołstoj. Znany w świecie pisarz, Rosjanin z pochodzenia, ochrzczony i wychowany w wierze prawosławnej, hrabia Tołstoj, za poduszczeniem hardego rozumu swego powstał zuchwale przeciw Panu i Chrystusowi Jego i świętej Jego spuściźnie, jawnie wyrzekł się wobec wszystkich Macierzy, która go wykarmiła i wychowała, Cerkwi prawosławnej, i poświęcił swoją twórczość literacką oraz dany od Boga talent na rozpowszechnianie wśród ludu nauk sprzecznych z Chrystusem i Cerkwią oraz na wytrzebienie w umysłach i sercach ludzi wiary ojców, wiary prawosławnej, która utwierdziła wszechświat, którą żyli i byli zbawieni nasi przodkowie i którą po dziś dzień stała i mocna była święta Ruś. W swoich dziełach i listach, licznie rozsiewanych przezeń i przez jego uczniów po całym świecie, zwłaszcza zaś w granicach drogiej Ojczyzny naszej, [hrabia Tołstoj]

a) głosi z żarliwością fanatyka obalenie wszystkich dogmatów Cerkwi prawosławnej i

b) samej istoty wiary chrześcijańskiej:

1. odrzuca osobowego Boga żywego w Świętej Trójcy chwalonego, Stwórcę i Opiekuna wszechświata

2. odrzuca Jezusa Chrystusa – Bogoczłowieka

3. odrzuca Jezusa Chrystusa jako Odkupiciela, który cierpiał dla nas, ludzi, i dla naszego zbawienia

4. odrzuca Jezusa Chrystusa jako Zbawiciela świata

5. odrzuca zmartwychpowstanie Jezusa Chrystusa

6. odrzuca niepokalane poczęcie Pana Jezusa

7. odrzuca dziewictwo przeczystej Bogurodzicy Najświętszej Panny Marii przed Narodzeniem

8. odrzuca dziewictwo przeczystej Bogurodzicy Najświętszej Panny Marii po Narodzeniu

9. nie uznaje życia pozagrobowego

10. nie uznaje kary za grzechy

11. odrzuca wszystkie sakramenty Cerkwi i dobroczynne działanie w nich Ducha Świętego

12. naigrawając się z najświętszych przedmiotów wiary prawosławnego narodu, ośmielił się szydzić z największego z sakramentów, świętej Eucharystii.

Wszystko to głosi Tołstoj nieprzerwanie, w słowie i piśmie, ku zgorszeniu i zgrozie całego świata prawosławnego, a przy tym nie w skrytości, lecz jawnie wobec wszystkich, świadomie i rozmyślnie odciął się sam od wszelkiego obcowania z Cerkwią prawosławną. Dotychczasowe próby przemówienia mu do rozumu nie zostały uwieńczone powodzeniem. Dlatego cerkiew nie uważa go za swojego członka i nie może uważać, dopóki nie okaże skruchy i nie podejmie na nowo kontaktów z nią. Dziś o tym świadczymy wobec całej Cerkwi ku utwierdzeniu prawych i ku pouczeniu samego hrabiego Tołstoja. Wielu jego bliźnich, którzy zachowali wiarę, ze smutkiem myśli o tym, że pod koniec swoich dni pozostaje on bez wiary w Boga i Pana Zbawcę naszego, odciąwszy się od błogosławieństw i modlitw Cerkwi i od wszelkiego z nią obcowania.

Przeto świadcząc o jego odłączeniu od Cerkwi modlimy się razem, niech da mu Bóg pokutę i zrozumienie prawdy. Modlimy się do Ciebie, miłosierny Boże, nie chciej śmierci grzesznych, wysłuchaj, zmiłuj się i zwróć go świętej Cerkwi Twojej. Amen.

Podpisali własnoręcznie:

Pokorny sługa Boży Antoni, metropolita s.-petersburski i ładoski

Pokorny sługa Boży Teognost, metropolita kijowski i halicki

Pokorny sługa Boży Włodzimierz, metropolita moskiewski i kołomieński

Pokorny sługa Boży Hieronim, arcybiskup chełmski i warszawski

Pokorny sługa Boży Jakub, biskup kiszyniowski i chocimski

Pokorny sługa Boży Markieł, biskup

Pokorny sługa Boży Borys, biskup

LEW TOŁSTOJ

Odpowiedź na Orzeczenie Synodu z 20–22 lutego oraz na listy, które z tej okazji otrzymałem[77]

He who begins by loving Christianity better than Truth will proceed by loving his own Sect or Church better than Christianity and end in loving himself better than all.[78]

Coleridge

Z początku nie chciałem odpowiadać na dotyczące mnie postanowienie Synodu, ale wywołało ono bardzo wiele listów od nieznanych mi korespondentów – jedni ganią mnie za to, że odrzucam coś, czego wcale nie odrzucam, inni pouczają, że mam uwierzyć w to, w co wierzyć nie przestałem, jeszcze inni wyrażają ze mną jednomyślność, która w rzeczywistości prawie nie istnieje, i okazują współczucie, do którego chyba nie mam prawa. Zdecydowałem się odpowiedzieć na samo postanowienie, wskazując na to, co w nim niesprawiedliwe, a także na listy od nieznanych mi korespondentów.

Postanowienie Synodu ma, ogólnie rzecz biorąc, wiele słabych stron. Jest niezgodne z prawem lub celowo niejednoznaczne; jest arbitralne, bezpodstawne, nieprawdziwe, a poza tym zawiera oszczerstwa i podżega do złych uczuć i czynów.

Jest bezprawne lub celowo niejednoznaczne, ponieważ jeśli ma oznaczać odłączenie od Cerkwi, to nie spełnia tych cerkiewnych reguł, zgodnie z którymi takie odłączenie może zostać ogłoszone. Jeśli zaś ma stwierdzać, że ten, kto nie wierzy w Cerkiew i jej dogmaty, nie należy do niej, to rozumie się to samo przez się i taka deklaracja nie może mieć innego celu, jak tylko to, że nie będąc w istocie aktem odłączenia, ma na niego wyglądać, co właśnie się dokonało, ponieważ tak została zrozumiana.

Jest arbitralne, ponieważ tylko mnie jednemu zarzuca niewiarę we wszystkie punkty w nim wyliczone, podczas gdy nie tylko wielu, ale prawie wszyscy wykształceni ludzie w Rosji podzielają tę niewiarę i nieustannie dawali i dają jej wyraz w rozmowach, wykładach, broszurach i książkach.

Jest bezpodstawne, ponieważ stwierdza, że głównym powodem jego ogłoszenia jest rozpowszechnienie mojej fałszywej nauki sprowadzającej ludzi na złą drogę, gdy tymczasem, o ile mi dobrze wiadomo, ludzi podzielających moje poglądy jest zaledwie setka, a rozpowszechnianie moich pism o religii jest dzięki cenzurze tak ograniczone, że większość ludzi, zapoznawszy się z postanowieniem Synodu, nie ma najmniejszego pojęcia o tym, co pisałem na temat religii, co widać w adresowanych do mnie listach.

Zawiera w sobie oczywistą nieprawdę, stwierdza bowiem, że ze strony Cerkwi zostały podjęte wobec mnie nieudane próby przemówienia mi do rozumu, podczas gdy nic takiego się nie zdarzyło.

Jest tym, co w języku prawniczym nazywa się oszczerstwem, ponieważ zawiera niesprawiedliwe twierdzenia mające mi zaszkodzić.

I wreszcie podżega do złych uczuć i uczynków, ponieważ wywołało, jak można się było spodziewać, gniew i nienawiść do mnie ze strony ludzi nieoświeconych i nierozsądnych, posuwających się do grożenia śmiercią, co było wyrażane w nadsyłanych do mnie listach. „Teraz zostałeś wyklęty i po śmierci czekają cię wieczne męki, i zdechniesz jak pies... Klątwa na ciebie, stary diable... bądź przeklęty!” – pisze jeden. Drugi czyni rządowi wyrzuty, że jeszcze nie zamknięto mnie w klasztorze, a list jego jest pełen wyzwisk. Trzeci pisze: „Jeśli rząd cię nie sprzątnie – sami zmusimy cię do milczenia”. List kończy się przekleństwami. „Znajdę sposoby – pisze czwarty – żeby cię zniszczyć, łajdaku”. Dalej następują obelżywe wyzwiska. Oznaki takiego wzburzenia po postanowieniu Synodu zauważam podczas spotkań z niektórymi ludźmi. Tego samego dnia, kiedy postanowienie ogłoszono, 25 lutego, usłyszałem, przechodząc przez plac, jak ktoś powiedział do mnie: „Oto diabeł w ludzkiej postaci”. Gdyby tłum składał się z innych ludzi, bardzo możliwe, że by mnie pobili, tak jak kilka lat temu pobili pewnego człowieka koło czasowni świętego Pantaleona.

Decyzja Synodu jest więc bardzo niedobra. Zapis na końcu postanowienia, że osoby, które je podpisały, modlą się, żebym stał się taki jak one, nie czyni go lepszym.

Tak sprawa wygląda w ogólnym zarysie, w szczegółach zaś postanowienie jest niesprawiedliwe z powodów, które wymienię. Powiedziano w nim: „Znany w świecie pisarz, Rosjanin z pochodzenia, ochrzczony i wychowany w wierze prawosławnej, hrabia Tołstoj, za poduszczeniem hardego rozumu swego powstał zuchwale przeciw Panu i Chrystusowi Jego i świętej Jego spuściźnie, jawnie wyrzekł się wobec wszystkich Macierzy, która go wykarmiła i wychowała, Cerkwi Prawosławnej”.

To, że ja odciąłem się od Cerkwi nazywającej siebie prawosławną, jest całkowitą prawdą. Ale odciąłem się od niej nie dlatego, że zbuntowałem się przeciw Panu, lecz przeciwnie, z tego tylko powodu, że z całej duszy chciałem Mu służyć. Zanim wyrzekłem się Cerkwi i jedności z narodem, która była mi nadzwyczaj droga, zwątpiwszy na podstawie pewnych oznak w słuszność Cerkwi, poświęciłem kilka lat na to, by teoretycznie i praktycznie zgłębić jej nauki: teoretycznie – przeczytałem wszystko, co tylko mogłem, o naukach Cerkwi, zapoznałem się z teologią dogmatyczną i poddałem ją krytycznej analizie; praktycznie – przez ponad rok skrupulatnie przestrzegałem wszystkich nakazów Cerkwi, przestrzegałem wszystkich postów i bywałem na wszystkich nabożeństwach. Przekonałem się, że nauki Cerkwi to z teoretycznego punktu widzenia podstępne i szkodliwe kłamstwo, a w praktyce – zbiór najprymitywniejszych przesądów i guseł, całkowicie przesłaniających sens chrześcijańskich nauk.

Wystarczy poczytać trebnik[79] i prześledzić te obrzędy, które wciąż są odprawiane przez prawosławne duchowieństwo i uchodzą za chrześcijańską służbę Bożą, żeby się przekonać, że nie są niczym innym jak różnymi odmianami guseł, dostosowanymi do wszystkich możliwych życiowych sytuacji. Żeby dziecko, kiedy umrze, trafiło do raju, trzeba zdążyć namaścić je olejem, wykąpać i wypowiedzieć odpowiednie słowa. Żeby położnica przestała być nieczysta, trzeba wypowiedzieć wiadome zaklęcia. Żeby sprawa pomyślnie się zakończyła albo żeby w nowym domu spokojnie się żyło, żeby obrodziło zboże, skończyła się susza, żeby podróż się udała, żeby wyleczyć się z choroby, żeby ulżyć zmarłemu na tamtym świecie – na te wszystkie i tysiące innych okoliczności są zaklęcia, które w określonym miejscu i za określoną opłatą wypowiada kapłan.

Rzeczywiście, wyrzekłem się Cerkwi, przestałem uczestniczyć w jej obrzędach, a w testamencie zleciłem swoim bliskim, żeby nie dopuszczali do mnie duchownych, kiedy będę umierał, a moje martwe ciało jak najszybciej usunęli, bez żadnych zaklęć i modlitw, tak jak usuwa się wszystkie wstrętne i niepotrzebne rzeczy, żeby nie przeszkadzały żywym.

A to, co powiedziano, jakobym „poświęcił swoją twórczość literacką oraz dany od Boga talent na rozpowszechnianie wśród ludu nauk sprzecznych z Chrystusem i Cerkwią” itd., i że „w swoich dziełach i listach, licznie rozsiewanych przeze mnie i moich uczniów po całym świecie, zwłaszcza zaś w granicach drogiej Ojczyzny naszej, głoszę z żarliwością fanatyka obalenie wszystkich dogmatów Cerkwi Prawosławnej i samej istoty wiary chrześcijańskiej”, jest nieprawdą. Nigdy nie zależało mi na rozpowszechnianiu moich nauk. To prawda, że sam dla siebie wyraziłem w swoich utworach własne pojmowanie nauk Chrystusa i utworów tych nie ukrywałem przed ludźmi pragnącymi się z nimi zapoznać, ale nigdy sam ich nie drukowałem, a o tym, jak rozumiem nauki Chrystusa, opowiadałem tylko wtedy, kiedy mnie o to pytano. Takim ludziom mówiłem, co myślę, a jeśli u mnie byli, dawałem im swoje książki.

Stwierdza się następnie, że „odrzucam osobowego Boga żywego w Świętej Trójcy chwalonego, Stwórcę i Opiekuna wszechświata, odrzucam Jezusa Chrystusa – Bogoczłowieka, odrzucam Jezusa Chrystusa jako Odkupiciela i Zbawiciela świata, który cierpiał dla nas, ludzi, i dla naszego zbawienia, i powstał z martwych, odrzucam niepokalane poczęcie Pana Jezusa oraz dziewictwo przeczystej Bogurodzicy Najświętszej Panny Marii przed Narodzeniem i po Narodzeniu”.

To, że odrzucam niepojętą Trójcę oraz bezsensowną w dzisiejszych czasach baśń o upadku pierwszego człowieka, bluźnierczą historię o Bogu zrodzonym z Dziewicy, Odkupicielu rodu ludzkiego, jest całkowicie zgodne z prawdą. Natomiast Boga – ducha, Boga – miłości, jedynego Boga będącego początkiem wszystkiego nie tylko nie odrzucam, ale także niczego oprócz Boga nie uznaję za rzeczywiście istniejące, a cały sens życia upatruję wyłącznie w wypełnianiu woli Boga wyrażonej w nauce chrześcijańskiej.

Powiedziano jeszcze: „Nie uznaje życia pozagrobowego i kary za grzechy”. Jeśli przez życie pozagrobowe rozumieć powtórne przyjście, piekło z wiecznymi mękami, diabłami oraz raj z nieustającym szczęściem, to absolutną prawdą jest, że takiego życia po śmierci nie uznaję, ale żywot wieczny i karę tutaj i wszędzie, teraz i zawsze, uznaję do takiego stopnia, że stojąc już nad grobem, często zmuszam się, żeby nie pragnąć śmierci cielesnej, czyli narodzin nowego życia. Wierzę, że każdy dobry uczynek pomnaża prawdziwe dobro mojego życia wiecznego, a każdy zły je pomniejsza.

Powiedziano również, że odrzucam wszystkie sakramenty. To całkowita prawda. Uważam wszystkie sakramenty za niskie, prymitywne gusła, niezgodne z pojmowaniem Boga i chrześcijańskim nauczaniem, a do tego za naruszenie podstawowych zasad Ewangelii. Chrzest niemowląt jest dla mnie oczywistym wypaczeniem tego sensu, jaki mógłby mieć chrzest dla dorosłych, świadomie przyjmujących chrześcijaństwo. Sakrament małżeństwa dla ludzi, o których wiadomo, że wcześniej ze sobą obcowali, dopuszczenie rozwodów oraz uświęcanie małżeństw rozwodników uważam za oczywiste wykroczenie przeciw sensowi i literze Ewangelii. W odpuszczeniu grzechów podczas spowiedzi widzę szkodliwe oszustwo, zachęcające jedynie do niemoralności i eliminujące obawę przed popełnieniem grzechu.

W namaszczeniu świętym olejem i obrzędzie miropomazania[80] widzę rodzaj prymitywnej magii, podobnie jak w kulcie ikon i relikwii oraz wszystkich tych modlitwach, obrzędach i zaklęciach, których pełno jest w trebniku. W komunii widzę ubóstwienie ciała i wypaczenie nauki chrześcijańskiej. W kapłaństwie, oprócz jawnego przygotowania do oszustwa, widzę oczywiste zaprzeczenie słowom Chrystusa, który wyraźnie zakazał nazywania kogokolwiek nauczycielami, ojcami i przewodnikami (Mt 23,8–10).

Powiedziano w końcu, jako o ostatnim i najwyższym stopniu mojej winy, że „naigrawając się z najświętszych przedmiotów wiary prawosławnego narodu, ośmieliłem się szydzić z największego z sakramentów, świętej Eucharystii”. Prawdą jest, że nie wzdragałem się przed prostym i obiektywnym opisem czynności kapłana przygotowującego ten tak zwany sakrament, ale to, że ten tak zwany sakrament jest czymś świętym, a prosty opis jego przygotowania jest bluźnierstwem – to absolutna nieprawda. Bluźnierstwo nie polega na tym, że przegrodę nazywa się przegrodą, a nie ikonostasem, a czaszę – czaszą, nie zaś kielichem eucharystycznym. Najokropniejsze, nieustające, oburzające bluźnierstwo polega na tym, że ludzie, wszelkimi metodami oszustwa i hipnozy, przekonują dzieci i naiwny lud, że jeśli pokroi się w wiadomy sposób kawałki chleba i włoży je do wina, to w te kawałki wstępuje Bóg, i że jeśli się wyjmie taki kawałek w intencji kogoś żywego, człowiek ten wyzdrowieje, a jeśli w intencji umarłego, to na tamtym świecie będzie mu lepiej; a w tego, kto zje taki kawałek, wstąpi Bóg.

Przecież to straszne!

Jakkolwiek by pojmować osobę Chrystusa, to jego nauka, która niszczy zło tego świata i w taki prosty, łatwy, niewątpliwy sposób daje ludziom dobro, jeśli nie będą jej wypaczać, została ukryta, przerobiona na prymitywne gusła – kąpiel, namaszczanie olejem, gesty, zaklęcia, łykanie kawałków chleba itp., tak że z samej nauki nic nie zostaje. I jeśli znajdzie się ktoś, kto próbuje ludziom przypomnieć, że nauka Chrystusa nie polega na gusłach, takich czy innych nabożeństwach, świecach i ikonach, ale na tym, żeby ludzie wzajemnie się kochali, nie odpłacali złem za zło, nie sądzili, nie zabijali jedni drugich, to rozlegnie się jęk niezadowolenia tych, dla których te oszustwa są wygodne. Ludzie ci publicznie, z niezwykłą bezczelnością głoszą w cerkwiach, drukują w książkach, gazetach, katechizmach, że Chrystus nigdy nie zakazywał przysięgi, nigdy nie zakazywał zabijania (egzekucji, wojen), że nauka o niesprzeciwianiu się złu została z szatańską przebiegłością wymyślona przez wrogów Chrystusa (wystąpienie Ambrożego, biskupa charkowskiego).

Straszne jest przede wszystkim to, że ludzie, dla których jest to wygodne, oszukują nie tylko dorosłych, ale, mając taką władzę, także dzieci, o których Chrystus mówił, że biada tym, którzy je oszukują. Straszne, że dla swoich małych korzyści ludzie ci czynią takie potworne zło, ukrywając przed bliźnimi prawdę objawioną przez Chrystusa i dającą im dobro, którego nawet tysięczna część przewyższa uzyskiwane przez nich korzyści. Postępują jak ów rozbójnik, który morduje całą rodzinę składającą się z pięciu–sześciu osób, żeby zabrać starą kapotę i czterdzieści kopiejek. A przecież ci ludzie chętnie oddaliby mu wszystkie swoje ubrania i pieniądze, żeby ich tylko nie zabił. Ale on nie może inaczej postąpić. Tak też jest z religijnymi oszustami. Można by przystać na to, że dziesięć razy lepiej byłoby utrzymywać ich w największych luksusach, żeby tylko nie gubili ludzi swoimi oszustwami. Ale nie mogą inaczej postąpić. I to jest straszne. I dlatego ich oszustwa nie tylko można, ale i trzeba demaskować. Jeśli istnieje coś świętego, to na pewno nie to, co nazywają sakramentem, ale obowiązek demaskowania ich religijnego oszustwa, kiedy się je widzi. Jeżeli Czuwasz smaruje swojego idola śmietaną albo go chłoszcze, mogę obok tego przejść obojętnie, ponieważ czyni to w imię obcego mi, własnego zabobonu i nie dotyczy to rzeczy dla mnie świętych; ale kiedy ludzie, bez względu na to, jak wielu by ich było, jak stary byłby ich zabobon i jacy byliby potężni, w imię tego Boga, którym ja żyję, i tej nauki Chrystusowej, która dała życie mnie i może je dać wszystkim ludziom, głoszą ordynarne gusła, nie mogę na to spokojnie patrzeć. I jeśli nazywam po imieniu to, co czynią, spełniam tylko swój obowiązek, którego nie mogę zaniechać, jeżeli wierzę w Boga i naukę chrześcijańską. Jeśli zaś zamiast przerazić się własnym bluźnierstwem nazywają bluźnierstwem zdemaskowanie ich oszustw, świadczy to wyłącznie o sile ich oszustwa i powinno wzmagać wysiłki ludzi wierzących w Boga i naukę Chrystusa na rzecz zniszczenia tego oszustwa, ukrywającego przed ludźmi Boga prawdziwego.

O Chrystusie, który wypędził ze świątyni woły, owce i przekupniów, powinni byli powiedzieć, że dopuszcza się bluźnierstwa. Gdyby teraz przyszedł i zobaczył, co w Jego imieniu wyprawia się w Cerkwi, to z jeszcze większym i bardziej uzasadnionym gniewem powyrzucałby z pewnością wszystkie te okropne antyminsy, włócznie, krzyże, kielichy, świece, ikony i wszystko, czego używają, odprawiając swoje gusła, do ukrywania przed ludźmi Boga i Jego nauk.

Oto, co jest prawdą, a co nieprawdą w dotyczącym mnie postanowieniu Synodu. Rzeczywiście nie wierzę w to, w co wierzą oni. Ale wierzę w wiele rzeczy, co do których chcą przekonać ludzi, że w nie nie wierzę.

Wierzę w następujące rzeczy: w Boga, którego pojmuję jako ducha, jako miłość, jako początek wszystkiego. Wierzę, że jest On we mnie, a ja w Nim. Wierzę, że wola Boga została najbardziej jasno i zrozumiale wyrażona w nauce człowieka Chrystusa. Uznawanie go za Boga i modlenie się do niego uważam za największe bluźnierstwo. Wierzę w to, że prawdziwym dobrem człowieka jest spełnianie woli Boga, a wolą Jego jest, by ludzie kochali się wzajemnie i wskutek tego traktowali innych tak, jak chcieliby, żeby ich traktowano – tak powiedziano w Ewangelii i na tym polega całe prawo i prorocy. Wierzę, że z tego powodu sens życia każdego człowieka zawiera się wyłącznie w pomnażaniu w sobie miłości, że to pomnażanie miłości wiedzie każdego człowieka na tym świecie ku coraz większemu dobru, a po śmierci daje tym więcej dobra, im więcej jest w człowieku miłości, a wraz z tym i nade wszystko przyczynia się do ustanowienia Królestwa Bożego na świecie, czyli takiego sposobu życia, przy którym miejsce panoszących się obecnie niezgody, oszustwa i przemocy zajmą swobodna zgoda, prawda i miłość bliźniego między ludźmi. Wierzę, że warunkiem powodzenia miłości jest tylko jedno – modlitwa, ale nie ta wspólna w świątyniach, wyraźnie zakazana przez Chrystusa (Mt 6,5–13), lecz ta, której przykład dał nam sam Chrystus – na osobności, polegająca na odtworzeniu i umocnieniu we własnej świadomości sensu swojego życia i swojej zależności jedynie od woli Boga.

Może te moje wierzenia kogoś obrażają, zasmucają lub gorszą, czemuś przeszkadzają i komuś się nie podobają, ale nie mogę ich zmienić, tak jak nie zmienię swego ciała. Muszę żyć sam i sam umrzeć (i to bardzo niedługo), dlatego nie mogę w żadnym razie wierzyć inaczej, niż wierzę, szykując się na odejście do tego Boga, od którego przyszedłem. Nie twierdzę, że moja wiara była niewątpliwie przez cały czas prawdziwa, ale nie widzę innej – prostszej, jasnej i odpowiadającej wszystkim potrzebom mojego umysłu i serca. Jeśli się o takiej dowiem, natychmiast ją przyjmę, ponieważ Bóg nie potrzebuje niczego prócz prawdy. Powrócić zaś do tego, od czego w takich cierpieniach dopiero co odszedłem, nijak nie mogę, tak jak nie może ptak latający wejść do skorupki jajka, z którego się wykluł. „Kto zaczyna od tego, że bardziej kocha chrześcijaństwo niż prawdę, wkrótce pokocha swoją sektę lub Kościół bardziej niż chrześcijaństwo, a skończy na tym, że siebie będzie miłował ponad wszystko” – powiedział Coleridge.

Szedłem w przeciwną stronę. Zacząłem od tego, że swoją wiarę prawosławną ukochałem bardziej niż własny spokój, później pokochałem chrześcijaństwo bardziej niż swoją Cerkiew, a teraz ponad wszystko na świecie kocham prawdę. I do tej pory prawda pokrywa się dla mnie z chrześcijaństwem, takim jak je pojmuję. Wyznaję to chrześcijaństwo, i w takim stopniu, w jakim je wyznaję, żyję spokojnie i radośnie i spokojnie i radośnie zbliżam się ku śmierci.

Moskwa, 4 kwietnia 1901 roku

List Sofii Andriejewny Tołstoj do przewodniczącego Świątobliwego Synodu, metropolity Antoniego (Wadkowskiego)[81]

Ekscelencjo!

Przeczytałam (wczoraj) w gazetach okrutną decyzję Synodu o odłączeniu od cerkwi męża mojego, hrabiego Lwa Nikołajewicza Tołstoja, i zobaczywszy wśród podpisów pasterzy cerkwi również podpis Ekscelencji nie mogłam pozostać wobec tego obojętna. Ból mój i oburzenie nie mają granic. Nie dlatego, że przez to pismo zginie duchowo mój mąż: nie ludzka to sprawa, lecz boska. Życie duszy ludzkiej z religijnego punktu widzenia nie jest znane nikomu prócz Boga i, na szczęście, nikomu nie podlega. Ale z punktu widzenia tej cerkwi, do której należę i od której nigdy nie odejdę, która stworzona została przez Chrystusa dla błogosławienia imieniem Boga wszystkich znaczniejszych momentów życia ludzkiego: narodzin, ślubów, zgonów, radości i smutków ludzkich, która powinna głosić prawo miłości, przebaczenia, miłości do wrogów, do tych, którzy nas nienawidzą, modlić się za wszystkich – z tego punktu widzenia decyzja Synodu jest dla mnie niepojęta.

U ludzi wywoła nie tyle sympatię (chyba tylko gazety „Moskowskije wiedomosti”), co oburzenie oraz jeszcze większą miłość i sympatię dla Lwa Nikołajewicza. Otrzymujemy już teraz od całego świata wyrazy tych uczuć, którym nie będzie końca.

Muszę wspomnieć poza tym o bólu, jaki mi sprawił ów bezsens, o którym słyszałam wcześniej, a mianowicie – o sekretnym poleceniu, wydanym przez Synod duchowny, żeby w razie śmierci Lwa Nikołajewicza nie odprawiać nabożeństwa żałobnego w cerkwi.

Kogo więc pragną ukarać? Zmarłego, który nie czuje już nic, czy też jego otoczenie – wierzących i bliskich mu ludzi? Jeżeli to pogróżka, to wobec kogo i na co?

Czyż nie znajdę takiego uczciwego księdza, który w obliczu prawdziwego Boga miłości nie ulęknie się ludzi i odprawi mszę za mojego męża, albo takiego nieuczciwego, którego przekupię dużą sumą pieniędzy? Ale nie potrzebuję tego. Dla mnie Kościół jest pojęciem oderwanym; za sługi jego uważam tylko tych, którzy naprawdę rozumieją jego znaczenie.

Jeżeli zaś uznamy za Kościół ludzi, którzy ośmielają się złością swoją przekroczyć wyższe przykazania – miłości Chrystusa, w takim razie my wszyscy, prawdziwie wierzący, którzy chodzimy do kościoła, dawno byśmy odeszli od niego.

A winę za grzeszne odstępstwa od cerkwi ponoszą nie błądzący i szukający prawdy ludzie, lecz ci, którzy dumnie głoszą, że są na jej czele, ale zamiast postępować w duchu miłości, pokory i przebaczenia, stali się duchowymi katami tych, którym Bóg prędzej przebaczy dla ich pokornego, pełnego wyrzeczenia się ziemskich rozkoszy i pełnego miłości i pomocy ludziom życia z dala od cerkwi – niż tym jej pasterzom, którzy noszą brylantowe mitry i gwiazdy, lecz karzą i odłączają od cerkwi.

Łatwo będzie zbić moje słowa obłudnymi dowodami, lecz głębokie zrozumienie prawdy i istotnych zamiarów ludzkich nie zwiedzie nikogo.

26 lutego 1901 roku

Odpowiedź metropolity Antoniego (Wadkowskiego)[82]

Wielmożna Pani Hrabino Sofio Andriejewno!

Nie to jest okrutne, co uczynił Synod, ogłosiwszy odłączenie od cerkwi męża Pani, lecz to, co mąż Pani sam sobie uczynił, wyrzekając się wiary w Jezusa Chrystusa, syna Boga żywego, naszego odkupiciela i zbawcę. To wyrzeczenie się już dawno powinno było ściągnąć Wasze oburzenie i gorycz. I mąż Pani ginie nie przez świstek papieru, lecz przez to, że się odwrócił od źródła wiecznego życia.

Dla chrześcijanina nie do pomyślenia jest życie bez Chrystusa, podług którego słów „Ten, co wierzy w Syna ma życie wieczne; kto zaś nie wierzy Synowi, nie ujrzy życia, lecz grozi mu gniew Boży” (Jan 3,36), i dlatego o tym, kto się wyrzeka Chrystusa, to tylko można powiedzieć, że przeszedł z życia do śmierci. Na tym właśnie polega zguba Pani męża, ale to tylko jego własna wina, nie kogo innego.

Kościół, do którego Pani podobno należy, składa się z wierzących w Chrystusa i wierzącym członkom swoim błogosławi w imieniu Bożym wszystkie ważniejsze momenty ludzkiego życia: narodziny, śluby, zgony, radości i smutki ludzkie, ale nigdy nie czyni tego i czynić nie może niewierzącym, poganom, bluźniącym imieniu Pańskiemu, wyrzekającym się go, tym, którzy nie chcą otrzymywać od niego ani modlitw, ani błogosławieństw, i w ogóle tym, którzy nie są jego członkami. Dlatego z punktu widzenia tego kościoła decyzja Synodu jest zrozumiała i jasna jak Boży dzień. Nie narusza to w niczym prawa miłości i przebaczenia. Miłość Boska jest nieskończona, ale nawet i ona przebacza nie wszystkim i nie wszystko: „...lecz jeśliby kto powiedział przeciw Duchowi Świętemu, nie będzie mu odpuszczone ani w tym, ani w przyszłym wieku” (Mt 12,32). Pan Bóg zawsze szuka człowieka swoją miłością, ale człowiek czasem nie chce odpowiadać na tę miłość miłością, ucieka przed Bożym obliczem i dlatego ginie. Chrystus modlił się na krzyżu za swoich wrogów, ale i On w swej modlitwie arcykapłana wyrzekł gorzkie dla Jego miłości słowo, że „żaden z nich nie zginął, tylko syn zatracenia” (Jan 17,12). O mężu Pani, póki żyje, nie można jeszcze powiedzieć, że jest zgubiony, ale prawdą jest, że odpadł od cerkwi i nie jest jej członkiem, póki nie okaże skruchy i nie połączy się z nią.

Mówiąc o tym w swym piśmie Synod stwierdził tylko rzeczywisty fakt i dlatego oburzać się nań mogą tylko ci, którzy nie wiedzą, co czynią. Dostaje Pani wyrazy współczucia od całego świata. Nie dziwię się temu, lecz sądzę, że nie ma z czego się cieszyć. Jest sława ludzka i jest chwała Boża. „Wszelka chwała jego jak kwiat trawy: uschła trawa, i kwiat jej opadł. Lecz słowo Pańskie trwa na wieki” (1 Piotr 1,24,25).

Gdy w zeszłym roku gazety rozniosły wieść o chorobie hrabiego, przed duchownymi stanęło pytanie: czy należy tego, co odpadł od wiary i cerkwi, uznać godnym [sic!] chrześcijańskiego pogrzebu i modlitw? Zwrócono się do Synodu, który mógł dać w sekrecie tylko jedną odpowiedź: o ile umrze nie nawiązawszy łączności z cerkwią – nie należy. Nie ma tu żadnej pogróżki, innej odpowiedzi być nie mogło. I nie myślę, żeby się znalazł jakiś, nawet nieuczciwy, duchowny, który by się zdecydował urządzić chrześcijański pogrzeb Pani mężowi, a gdyby to nawet uczynił, to taki pogrzeb niewierzącego byłby zbrodniczą profanacją świętego obrzędu. Po co zresztą czynić gwałt Pani mężowi? Wszak niewątpliwie sam nie chce chrześcijańskiego pogrzebu? Skoro Pani, żywy człowiek, chce uważać siebie za członka cerkwi, która jest rzeczywiście związkiem żywych, rozumnych istot w imię żywego Boga, Pani oświadczenie, że cerkiew jest dla Pani pojęciem abstrakcyjnym, samo przez się upada i niesłusznie zarzuca Pani sługom cerkwi złość i przekroczenie wzniosłego przykazania miłości, które głosił Chrystus. W czynie Synodu nie ma tego przekroczenia. Jest to, na odwrót, czyn miłości, czyn wezwania męża Pani do powrotu do cerkwi, a wiernych do modłów za niego.

Pasterzy cerkwi ustanawia Bóg, a nie oni, choć Pani twierdzi, że hardo uznali się za jej przywódców. Noszą brylantowe mitry i gwiazdy, ale nie to jest najważniejsze w ich służbie. Byli duszpasterzami nawet odziani w łachmany, prześladowani, ścigani i pozostaną nimi na zawsze, choćby im przyszło znów przywdziać łachmany, bez względu na to, czy będą ich ganić, czy im ubliżać.

Na zakończenie przepraszam, że nie od razu odpisałem Pani. Czekałem, aż minie pierwszy gwałtowny atak Pani bólu.

Niech Panią Bóg błogosławi i niech się zmiłuje nad Pani mężem!

16 marca 1901 roku

LEW TOŁSTOJ

Do duchowieństwa

I

Kimkolwiek jesteście: papieżami, kardynałami, biskupami, superintendentami, księżmi, pastorami jakichkolwiek wyznań, porzućcie na chwilę swoją wiarę w to, że to właśnie wy jesteście prawdziwymi uczniami Chrystusa Boga, powołanymi do tego, by głosić jego jedyną prawdziwą naukę, przypomnijcie sobie natomiast, że jesteście przede wszystkim ludźmi, a potem dopiero papieżami, kardynałami, biskupami, superintendentami itp., czyli według waszej nauki jesteście istotami, które Bóg posłał na świat, by wypełniały Jego przykazania; przypomnijcie sobie i pomyślcie o tym, co robicie. Całe wasze życie poświęcone jest głoszeniu, utrwalaniu i rozpowszechnianiu wśród ludzi nauk, które, jak sami mówicie, odkrył przed wami sam Bóg, i dlatego są jedyne, prawdziwe i niosą zbawienie.

Na czym polegają te głoszone przez was jedyne, prawdziwe i niosące zbawienie nauki? Do któregokolwiek z tak zwanych wyznań chrześcijańskich należycie – katolickiego, prawosławnego, luterańskiego, anglikańskiego – nauki wasze wyrażone są dokładnie w symbolu wiary ustanowionym 1600 lat temu na soborze nicejskim. A zasady tego symbolu są następujące.

Po pierwsze: jest Bóg Ojciec (pierwsza osoba Trójcy Świętej), stworzyciel nieba i ziemi oraz wszystkich aniołów żyjących w niebie.

Po drugie: jest jedyny Syn Boga Ojca, nie uczyniony, lecz zrodzony (druga osoba Trójcy Świętej). Przez tego syna stworzony został świat.

Po trzecie: Syn ten dla zbawienia ludzi od grzechu i śmierci, które były dla nich wszystkich karą za przewinę ich praojca Adama, zstąpił na ziemię, zrodził się z Ducha Świętego i Maryi Panny, i stał się człowiekiem.

Po czwarte: Syn ten został ukrzyżowany za grzechy ludzi.

Po piąte: cierpiał, został pogrzebany i na trzeci dzień zmartwychwstał, jako przepowiedziano w żydowskich księgach.

Po szóste: wstąpiwszy do nieba, zasiadł po prawicy Ojca.

Po siódme: ten Syn Boży w swoim czasie przyjdzie jeszcze raz na ziemię sądzić żywych i umarłych.

Po ósme: jest Duch Święty (trzecia osoba Trójcy Świętej), który równy jest Ojcu i przemawiał przez proroków.

Po dziewiąte (w niektórych, najbardziej rozpowszechnionych wyznaniach): jest jeden, święty, nieomylny Kościół (a dokładniej mówiąc, za jeden, święty i nieomylny uważa się ten Kościół, do którego należy wyznawca). Kościół składa się ze wszystkich, którzy w niego wierzą, żywych i umarłych.

Po dziesiąte (też w niektórych, najbardziej rozpowszechnionych wyznaniach): istnieje sakrament chrztu, przez który chrzczonemu udziela się siła Ducha Świętego.

Po jedenaste: z powtórnym przyjściem Chrystusa dusze umarłych połączą się z ich ciałami, a ciała te będą nieśmiertelne.

I po dwunaste: po powtórnym przyjściu ludzie prawi będą żyć wiecznie w raju, a grzesznicy będą cierpieć w piekle wieczne męki.

Pomijając głoszoną przez niektórych z was w najbardziej rozpowszechnionych wyznaniach – katolickim i prawosławnym – wiarę w świętych oraz w dobroczynne działanie oddawania czci szczątkom tych świętych i ich wizerunkom, a także wizerunkom Chrystusa, Bogarodzicy – w tych dwunastu punktach zawierają się podstawowe zasady tej prawdy, która dla zbawienia ludzi, jak powiadacie, została wam objawiona przez samego Boga. Niektórzy z was głoszą te zasady po prostu, tak jak zostały wyrażone, inni starają się nadać im sens metaforyczny, bardziej lub mniej zgodny ze współczesną nauką i zdrowym rozsądkiem, ale nikt z was nie może tych zasad nie uznawać, przeto uznajecie je za dokładne wyrażenie tej jedynej prawdy, którą odkrył przed wami sam Bóg i którą głosicie ludziom dla ich dobra.

II

No dobrze, sam Bóg odkrył przed wami jedyną zbawczą dla ludzi prawdę, ludziom zaś właściwe jest dążenie do prawdy, i kiedy się im ją jasno ukaże, z radością ją uznają i będą się nią kierować.

Dlatego, żeby oznajmić ludziom waszą prawdę, objawioną przez samego Boga i zbawczą, zdawałoby się, że wystarczy odpowiednio prosto i jasno, w przekazie ustnym i pisemnym, rozumnym przekonywaniem przekazywać ją ludziom zdolnym do jej przyjęcia. A jak wy ją głosicie? Odkąd powstała wspólnota nazywająca się Kościołem, wasi poprzednicy głosili tę prawdę, posługując się głównie przemocą. Ordynowali ją i karali śmiercią tych, którzy jej nie przyjmowali. (Miliony ludzi zamęczono, zabito, spalono, ponieważ nie chcieli jej przyjąć).

Metodę tę, która najwyraźniej celu założonego nie osiągała, z biegiem czasu stosowano coraz rzadziej, a dziś nie jest używana w żadnym kraju chrześcijańskim z wyjątkiem, jak się wydaje, Rosji.

Drugą metodą było wpływanie na uczucia ludzi za pomocą uroczystej oprawy, obrazów, posągów, śpiewu, muzyki, przedstawień dramatycznych i sztuki oratorskiej. Z biegiem czasu i do niej uciekano się coraz rzadziej. W krajach protestanckich prawie nie jest stosowana, jeśli nie liczyć sztuki oratorskiej (wyjątkiem jest Armia Zbawienia, która wynalazła nowe metody oddziaływania z zewnątrz na zmysły).

Duchowieństwo skupia za to obecnie wszystkie swe siły na trzeciej, najskuteczniejszej metodzie, która zawsze była w użyciu, a wy teraz szczególnie gorliwie ją stosujecie. Polega ona na wpajaniu kościelnych nauk ludziom znajdującym się w takim stanie, w którym nie potrafią poddać pod dyskusję tego, co się im przekazuje.

W stanie takim są ludzie niewykształceni, ciężko pracujący, którzy nie mają czasu na myślenie, a przede wszystkim dzieci, które bezkrytycznie przyjmują i na zawsze utrwalają w duszy to, co im się mówi.

III

Za naszych czasów główna metoda przekazywania ludziom prawdy odkrytej wam przez Boga polega więc na jej głoszeniu wśród niewykształconych dorosłych oraz dzieci, które niczego nie podważają i wszystko przyjmują na wiarę.

Zaczyna się to zwykle od nauczania tak zwanej historii świętej, wybranych fragmentów Biblii, żydowskich ksiąg Starego Testamentu, które, według waszych nauk, są istotą dzieła Ducha Świętego i dlatego uważacie je nie tylko za prawdziwe ponad wszelką wątpliwość, ale i święte. Na podstawie tej historii uczeń tworzy sobie pierwsze wyobrażenie o świecie, życiu ludzi, dobru i złu, o Bogu.

Ta historia święta zaczyna się od opisu tego, jak wieczny Bóg sześć tysięcy lat temu stworzył z niczego niebo i ziemię, a potem zwierzęta, ryby, rośliny i w końcu człowieka Adama i jego żonę, z żebra Adama. Następnie bojąc się, żeby człowiek i jego żona nie zjedli jabłka, którego czarodziejska siła dałaby im moc, Bóg im tego zakazał, ale pierwsi ludzie, lekceważąc zakaz, zjedli jabłko i zostali za to wygnani z raju. Za to samo zostało przeklęte ich potomstwo oraz ziemia, która od tamtej pory zaczęła rodzić cierń i oset. Później opisane jest życie potomków Adama, którzy stali się tak niegodziwi, że Bóg potopił nie tylko ich wszystkich, ale i wszystkie zwierzęta, zostawiając przy życiu tylko Noego z rodziną i zwierzętami, które Noe zabrał do arki.

Potem Bóg ze wszystkich ludzi wybrał Abrahama i zawarł z nim przymierze, na mocy którego Abraham miał uznawać Boga za Boga, a na znak przymierza dokonać obrzezania. Bóg przyrzekł dać Abrahamowi liczne potomstwo i sprawować nad nim opiekę. Następują opisy, jak to Bóg, opiekując się Abrahamem i jego potomkami, czyni dla ich dobra sprzeczne z naturą rzeczy zwane cudami, a także dopuszcza się najstraszniejszych okrucieństw. Cała ta historia, z wyjątkiem naiwnych opowiastek o tym, jak Bóg z dwoma aniołami odwiedził Abrahama, jak Izaak się żenił, a także innych, czasem niewinnych, często niemoralnych, jak te o oszustwach uprawianych przez umiłowanego przez Boga Jakuba, okrucieństwie Samsona, sprycie Józefa – cała ta historia, poczynając od plag zesłanych przez Mojżesza na Egipcjan, o tym, jak anioł zabił ich pierworodnych, jak ogień spalił dwustu pięćdziesięciu buntowników, a ziemia pochłonęła Koracha, Datana i Abirama, jak w ciągu kilku minut zginęło czternaście tysięcy ludzi, do rżnięcia wrogów piłami i zgładzenia przez Eliasza sprzeciwiających mu się kapłanów – tego samego Eliasza, który wzleciał do nieba – i o tym, jak Elizeusz przeklął naśmiewających się z niego małych chłopców i jak rozszarpały ich i pożarły dwa niedźwiedzie – cała ta historia to zbiór cudownych wydarzeń i straszliwych niegodziwości popełnionych przez naród żydowski, jego wodzów i samego Boga.

Ale wasze nauczanie historii, którą nazywacie świętą, nie ogranicza się do tego. Oprócz historii Starego Testamentu wykładacie dzieciom i ciemnym ludziom historię Nowego Testamentu w takiej interpretacji, w której główna nauka Nowego Testamentu nie zawiera się w nauczaniu moralnym ani w Kazaniu na Górze, ale sprowadza się do zgodności Ewangelii ze Starym Testamentem, spełnienia proroctw i cudów, takich jak ukazanie się gwiazdy, głosy z nieba, rozmowa z szatanem, przemiana wody w wino, chodzenie po wodzie, uzdrowienia, wskrzeszanie ludzi i w końcu wskrzeszenie samego Chrystusa i jego wniebowstąpienie.

Gdyby tę historię Starego i Nowego Testamentu wykładano jako baśń, mało kto z wychowawców zdecydowałby się opowiadać ją dzieciom albo dorosłym, których chciałby oświecić. Ale tę baśń przedstawia się ludziom niezdolnym do podjęcia dyskusji jako najwiarygodniejszy opis świata i rządzących nim praw, jako najwierniejsze świadectwo o życiu ludzi z dawnych epok, jako opowieść o tym, co należy uważać za dobre, a co za złe, o istocie i cechach Boga, o obowiązkach człowieka.

Mówią o szkodliwych książkach. Ale czy znajdzie się w świecie chrześcijańskim książka, która wyrządziłaby ludziom więcej zła niż ta okropna książka nazywana „historią świętą” Starego i Nowego Testamentu? A przecież w dzieciństwie zapoznają się z tą historią świętą wszyscy chrześcijanie, jest wykładana dorosłym ciemnym ludziom jako pierwsza, niezbędna, podstawowa nauka, jako jedyna, wieczna prawda boża.

IV

Jeśli w żywym organizmie umieścimy ciało obce, organizm ten, starając się od niego uwolnić, zawsze ucierpi, a niekiedy podczas tych starań zginie. Jakąż okropną szkodę wyrządzają ludzkiemu umysłowi obce współczesnej nauce, zdrowemu rozsądkowi i zmysłowi moralnemu nauki ze Starego i Nowego Testamentu, wpajane mu w okresie, kiedy nie jest w stanie poddać ich pod dyskusję, lecz przyjmuje wszystko, co mu przekazują.

Człowiekowi, któremu wtłoczono do głowy jako świętą prawdę wiarę w stworzenie świata z niczego przed sześcioma tysiącami lat, w potop i arkę Noego, która pomieściła wszystkie zwierzęta, w Trójcę Świętą, w upadek Adama i niepokalane poczęcie, w cuda Chrystusa i w to, że swoją śmiercią poniósł on ofiarę dla ludzkiego zbawienia – takiemu człowiekowi wymagania rozumu nie są już potrzebne, taki człowiek nie może wierzyć w żadną prawdę. Jeśli możliwa jest Trójca Święta, niepokalane poczęcie, zbawienie rodu ludzkiego przez krew Chrystusa, to możliwe jest wszystko i wymogi rozumu są już zbyteczne.

Wbijcie klin między deski podłogi spichrza. Choćbyśmy do takiego spichrza sypali nie wiadomo ile ziarna, nie utrzyma się ono. Dokładnie tak samo jest z głową, w którą wbito klin Trójcy Świętej lub Boga, który stał się człowiekiem i swoim cierpieniem odkupił ludzki ród, a później znów odleciał do nieba – w takiej głowie nie utrzyma się żaden rozumny, trzeźwy pogląd.

Ile by sypać do spichrza z dziurą w podłodze, wszystko wyleci. Cokolwiek wkładasz do głowy, która przyjęła na wiarę rzeczy absurdalne – nic w niej nie zostanie.

Taki człowiek, jeśli drogie mu są własne wierzenia, będzie się nieuchronnie przez całe życie wystrzegał wszystkiego, co mogłoby go oświecić i te wierzenia podważyć, albo uznawszy raz na zawsze (do czego niezmiennie zachęcają głosiciele kościelnych nauk), że rozum jest źródłem błędu, odtrąci jedyne światło dane człowiekowi po to, by odnalazł drogę życia, albo, i to jest najstraszniejsze, będzie się pokrętnym rozumowaniem starał dowieść sensu rzeczy bezsensownych, albo też, co gorsza, odrzuci nie tylko przekonania, które mu wtłoczono, lecz także świadomość potrzeby jakiejkolwiek wiary.

We wszystkich trzech przypadkach człowiek, któremu w dzieciństwie wpojono bezsensowne i sprzeczne zasady jako prawdy religijne i który nie zdoła się z wielkim wysiłkiem i cierpieniem od nich uwolnić, okazuje się chory na umyśle. Widząc wokół siebie zjawiska życia będącego w ciągłym ruchu, z rozpaczą musi patrzeć na ten ruch, podważający jego światopogląd, musi odczuwać jawną lub skrytą niechęć do ludzi uczestniczących w tym rozumnym ruchu, musi być świadomym rzecznikiem ciemnoty i fałszu opowiadającym się przeciw światłu i prawdzie.

Taka jest w rzeczywistości większość chrześcijan, od dziecka pozbawionych umiejętności jasnego i trzeźwego rozumowania, ponieważ wbito im do głowy bezsensowne wierzenia.

V

Taką to szkodę umysłowej działalności człowieka przynosi wpajanie mu nauk kościelnych. Ale o wiele bardziej szkodliwa jest wynikająca z tego moralna deprawacja duszy człowieka. Każdy przychodzi na świat, wiedząc, że jest zależny od tajemnej, wszechmocnej przyczyny, która dała mu życie, świadomy, że jest równy wszystkim ludziom, a wszyscy ludzie są równi sobie, pragnie być kochany i kochać, czuje potrzebę dążenia do doskonałości – a wy co mu wpajacie?

Zamiast o tajemnej przyczynie, o której myślał z najwyższą czcią, opowiadacie mu o gniewnym, niesprawiedliwym Bogu, zabijającym i dręczącym ludzi.

Zamiast o równości wszystkich ludzi, którą całą swoją istotą przeczuwa zarówno dziecko, jak i człowiek nieuczony, mówicie mu, że nie tylko ludzie, ale także narody nie są równe, że jednych Bóg miłuje, a drugich nie, że jednych powołał do rządzenia, a innych do poddaństwa.

Zamiast miłości wzajemnej, będącej najsilniejszym pragnieniem duszy każdego niezepsutego człowieka, wmawiacie mu, że stosunki między ludźmi mogą być oparte wyłącznie na przemocy, groźbach, egzekucjach, uczycie, że zabójstwa z wyroku sądu i na wojnie odbywają się nie tylko za przyzwoleniem Boga, ale także z jego nakazu.

Zamiast o potrzebie doskonalenia się mówicie mu, że warunkiem jego zbawienia jest wiara w odkupienie, a doskonalenie się własnymi siłami, bez pomocy modlitw, sakramentów i wiary w odkupienie, to grzech pychy. Dla zbawienia zaś człowiek powinien wierzyć nie własnemu rozumowi, lecz nakazom Kościoła, i spełniać to, co Kościół zaleca.

Straszna jest myśl o tym wypaczeniu pojęć i uczuć, jakie tego rodzaju nauki pozostawiają w duszy dziecka i ciemnego dorosłego.

VI

Wystarczy pomyśleć o tym, co na własne oczy widziałem i widzę w Rosji przez sześćdziesiąt lat mojego świadomego życia.

W akademiach, wśród archijerejów, uczonych mnichów i misjonarzy toczą się wielce mądre rozważania o skomplikowanych kwestiach teologicznych, mówi się o zgodzie między etyką a dogmatyką, trwają spory na temat rozwoju lub nienaruszalności dogmatów i innych religijnych subtelności. Natomiast stumilionowej masie głosi się jedno: wiarę w kazańskie czy iwerskie ikony, w relikwie, czartów, zbawczą moc cząstek prosfory, stawianie świec, wypominki itp. Nie tylko głosi się i praktykuje, ale ze szczególną gorliwością chroni nienaruszalność tej wiary wśród ludu przed wszelkimi zamachami na nią.

Wystarczy, że chłop nie przystąpi do ołtarza, nie zaprosi do siebie obnoszonej po dworach cudownej ikony, nie zaprzestanie pracy w piątek proroka Ilji – zaraz ślą na niego donosy, prześladują, zsyłają. Nie mówiąc już o sekciarzach nieodprawiających obrzędów: stawiają ich przed sądem i karzą za wspólne czytanie Ewangelii. Skutek tych działań jest taki, że dziesiątki milionów ludzi, prawie wszystkie kobiety z ludu, nie tylko nie wiedzą, ale nawet nie słyszały o tym, że był ktoś taki jak Chrystus i kim On był. Trudno w to uwierzyć, ale jest to fakt, który każdy może sprawdzić.

Posłuchajcie, co mówią archijerejowie i akademicy na swoich zebraniach, poczytajcie wydawane przez nich czasopisma, a pomyślicie, że rosyjskie duchowieństwo głosi wiarę chrześcijańską, choć zacofaną, w której prawdy ewangeliczne są mimo wszystko obecne i przekazywane ludowi. Popatrzcie na działalność duchowieństwa wśród ludu, a zobaczycie, że głosi ono i wpaja mu czyste bałwochwalstwo: kult ikon, poświęcenie wody, obnoszenie po domach cudotwnych obrazów, kult relikwii, noszenie krzyży itp. Prześladowana jest natomiast każda próba zrozumienia prawdziwego sensu chrześcijaństwa. Za mojej pamięci rosyjski lud pracujący utracił w znacznym stopniu cechy prawdziwego chrześcijaństwa, które przedtem były w nim żywe, a teraz usilnie eliminowane są przez duchowieństwo.

Żywe były kiedyś wśród ludu (obecnie ostały się tylko w głuszy) chrześcijańskie legendy, powiedzenia, przekazywane ustnie z pokolenia na pokolenie, takie jak legenda o Chrystusie, który chodził po świecie w postaci nędzarza, o aniele, który zwątpił w boskie miłosierdzie, o jurodiwym tańczącym przed karczmą, a także przysłowia: „bez Boga nie wychodź za próg”, „nie w sile jest Bóg, lecz w prawdzie”, „dożyć do wieczora i przeżyć wiek” itp. Takie legendy i przysłowia były dla ludu duchowym pokarmem.

Przestrzegano też chrześcijańskich obyczajów: ulitować się nad przestępcą, nad wędrowcem, podzielić się z nędzarzem ostatnim kęsem strawy, prosić obrażonego o wybaczenie.

O wszystkim tym zapomina się dzisiaj i odchodzi się od tego. Zastępuje się to uczeniem się na pamięć katechizmu, osób Trójcy Świętej, modlitw przed lekcjami, za przełożonych, za cara itp. Odkąd sięgam pamięcią, lud staje się coraz bardziej prymitywny pod względem religijnym.

Większa część, kobiety, nadal jest zabobonna tak jak sześćset lat temu, ale bez tego ducha chrześcijańskiego, który niegdyś przenikał życie. Druga część, znająca katechizm na pamięć, to zdeklarowani ateiści. A do tego świadomie przyczynia się duchowieństwo.

„Ale tak już jest u was w Rosji” – powiedzą na to Europejczycy, katolicy i protestanci. Myślę, że to samo, jeśli nie coś gorszego, dzieje się w katolicyzmie, z jego zakazem czytania Ewangelii i kultem maryjnym, a także w protestantyzmie, z jego święceniem szabatu i bibliolatrią, czyli ślepą wiarą w literę Biblii. Sądzę, że w takiej czy innej formie to samo się dzieje w całym pseudochrześcijańskim świecie.

Wystarczy przypomnieć o trwającym już od wieków oszustwie z ogniem zapalającym się w Jerozolimie w dzień zmartwychwstania – nikt z duchownych temu nie zaprzecza – i o wierze w odkupienie, ze szczególną energią głoszonej przez najnowsze odłamy protestantyzmu.

VII

Nie dość na tym, że nauka kościelna przynosi szkody przez swoją nierozumność i niemoralność. Szczególnie szkodliwa jest dlatego, że wyznający ją ludzie, żyjąc bez żadnych hamujących ich wymogów moralnych, są w pełni przekonani, iż żyją prawdziwie po chrześcijańsku.

Ludzie pławią się w szalonych luksusach, gromadząc bogactwo pochodzące z pracy upokorzonych biednych, chroniąc siebie i swój majątek za pomocą straży, sądów, egzekucji, a duchowieństwo w imię Chrystusa aprobuje, uświęca, błogosławi takie życie, doradzając tylko bogatym, żeby niewielką część zagrabionego mienia oddawali tym, których bez przerwy ograbiają. (Kiedy istniało niewolnictwo, duchowieństwo zawsze i wszędzie je usprawiedliwiało, nie uważając za niezgodne z chrześcijaństwem).

Siłą oręża, zabójstwami, ludzie dążą do realizacji swoich osobistych i wspólnych celów materialnych, a duchowieństwo aprobuje, błogosławi w imię Chrystusa przygotowania do wojny i same wojny. Nie tylko aprobuje, ale często popiera, uznając, że wojny, czyli zabijanie, nie są sprzeczne z chrześcijaństwem.

Nie dość, że ci, którzy uwierzyli w te nauki, zostali przez nie nakłonieni do złego życia, to jeszcze są oni przekonani, że takie życie jest dobre i nie trzeba go zmieniać.

Mało tego: główne zło tych nauk polega na tak kunsztownym spleceniu ich z zewnętrznymi formami wiary chrześcijańskiej, że wyznający ją ludzie myślą, iż wasze nauki są jedynym prawdziwym chrześcijaństwem i że innego nie ma. Nie o to chodzi, że odebraliście ludziom źródło żywej wody – gdyby sprawa do tego się sprowadzała, ludzie mogliby je odnaleźć – ale w tym, że zatruliście je swoimi naukami, tak że ludzie nie mogą przyjąć innego chrześcijaństwa niż to skażone waszą interpretacją.

Głoszone przez was chrześcijaństwo jest jak szczepionka z chrześcijaństwa fałszywego, która podobnie jak szczepionka na ospę czy dyfteryt, uodparnia tych, którym ją zaaplikowano, na przyjęcie prawdziwego chrześcijaństwa.

Ludzie, którzy od pokoleń opierają swoje życie na zasadach sprzecznych z prawdziwym chrześcijaństwem, niezbicie przekonani, że prowadzą życie chrześcijańskie, nie są już w stanie wrócić do prawdziwego chrześcijaństwa.

VIII

Tak to wygląda w przypadku ludzi wyznających wasze nauki, ale są oprócz nich i tacy, którzy się od nich uwolnili, tak zwani niewierzący.

Chociaż w większości żyją bardziej moralnie niż wyznawcy nauk kościelnych, to na skutek duchowej deprawacji, jakiej doznali w dzieciństwie, tak jak wszyscy nieszczęśni członkowie chrześcijańskich wspólnot oszukani przez Kościół, do takiego stopnia skojarzyli nauki kościelne z chrześcijańskimi, że nie potrafią jednych oddzielić od drugich i odrzucając fałszywą naukę kościelną, odrzucają wraz z nią tę ukrytą przez nią prawdziwą naukę chrześcijańską.

Znienawidziwszy oszustwo, przez które tyle wycierpieli, głoszą, że chrześcijaństwo i każda religia są nie tylko niepotrzebne, ale i szkodliwe.

W ich pojęciu religia to pozostałość zabobonu, który niegdyś był ludziom potrzebny, a obecnie tylko przynosi im szkodę. Dlatego więc, według ich nauczania, im szybciej i kompletniej ludzie uwolnią się od wszelkiej świadomości religijnej, tym dla nich lepiej.

Głosząc potrzebę takiego uwolnienia się od wszelkiej religii, ludzie ci, najlepiej wykształceni i uczeni, a przeto cieszący się największym autorytetem wśród poszukujących prawdy, stają się najszkodliwszymi propagatorami zepsucia moralnego.

Wmawiając innym, że najważniejsza duchowa cecha istot rozumnych: określenie swego stosunku do początku wszystkiego – jedyna, z której można wywieść niewzruszone prawa moralne – jest tylko stanem psychicznym, odrzucający religię mimowolnie czynią podstawą ludzkiego działania samolubstwo i wynikające z niego chucie cielesne.

To właśnie wśród nich zrodziła się, nieśmiało się wcześniej przejawiająca, choć zawsze skrywana, utajona w światopoglądzie materialistów nauka egoizmu, zła i nienawiści, która w ostatnich czasach tak wyraźnie i świadomie wyraziła się w ideach Nietzschego i tak szybko się szerzy, budząc w ludziach najprymitywniejsze zwierzęce i okrutne instynkty.

Z jednej więc strony tak zwani wierzący znajdują całkowite usprawiedliwienie swojego złego życia w waszych naukach, uważających za zgodne z chrześcijaństwem najbardziej mu obce uczynki i stany, z drugiej zaś niewierzący, którzy z powodu tych nauk odrzucili wszelką religię, zacierają różnice między dobrem a złem, a jako najwyższą prawdę dostępną człowiekowi głoszą nierówność ludzi, egoizm, walkę i ucisk słabych przez silnych.

IX

To wy, i tylko wy, swoją nauką, przemocą ludziom wpajaną, czynicie to straszliwe zło, od którego tak cierpią.

Najokropniejsze zaś jest, że czyniąc takie zło, nie wierzycie w głoszoną przez was naukę, nie wierzycie nie tylko we wszystkie zasady, jakie się na nią składają, ale także w żadną z tych zasad.

Wiem, że powtarzając znane credo quia absurdum (wierzę, ponieważ to niedorzeczne), wielu z was myśli, iż na nic nie zważając, wierzą we wszystko, co głoszą. Ale to, że powiecie, iż wierzycie, że Bóg jest Trójcą, że niebiosa się rozwarły i głos Boży z nich przemówił, że Chrystus wstąpił do nieba i przyjdzie sądzić ludzi, którzy wszyscy zmartwychwstaną we własnych ciałach, wcale nie dowodzi, żebyście wierzyli, że było lub będzie to, o czym mówicie; wierzycie, że trzeba mówić, iż w to wierzycie, ale nie wierzycie, że to, o czym mówicie, rzeczywiście było. Nie wierzycie, ponieważ twierdzenie, że Bóg jest jeden i w trzech osobach, że Chrystus wstąpił do nieba i przyjdzie stamtąd sądzić zmartwychwstałych, nie ma dla was żadnego znaczenia. Można wypowiadać słowa niemające znaczenia, ale nie wolno wierzyć w to, co nie ma sensu. Można wierzyć, że dusze umarłych przejdą w inne formy życia, w zwierzęta, albo że przeznaczeniem człowieka jest pokonanie namiętności lub miłość, można wierzyć po prostu w to, że Bóg nie kazał zabijać ludzi, a nawet że należy jeść takie czy inne pokarmy, i w wiele innych rzeczy, niezawierających w sobie wewnętrznej sprzeczności, ale nie można wierzyć, że Bóg jest równocześnie jednym i trzema, że rozstąpiły się niebiosa, których dla nas już nie ma, itp.

Przodkowie, którzy ustanowili te dogmaty, mogli w nie wierzyć, ale wy już nie możecie. Jeśli mówicie, że wierzycie w nie, to tylko dlatego, że słowem „wiara” posługujecie się w jednym znaczeniu, a przypisujecie mu inne. Jednym znaczeniem słowa „wiara” jest ustanowiony przez człowieka taki stosunek do Boga i świata, który określa sens całego człowieczego życia i kieruje jego wszystkimi świadomymi uczynkami. Drugie zaś znaczenie to dowierzanie temu, co przekazują jedna lub wiele znanych osób.

W pierwszym znaczeniu obiekt wiary – choć określenie stosunku człowieka do Boga i świata bierze się przeważnie już gotowe, ustanowione przez przodków – sprawdza się i przyjmuje rozumem.

W drugim natomiast obiekt wiary nie tylko przyjmuje się niezależnie od rozumu, ale i koniecznym warunkiem jest nieposługiwanie się rozumem dla sprawdzenia tego, co jest przekazywane.

Z tego dwojakiego znaczenia słowa „wiara” wynika nieporozumienie, które powoduje, iż ludzie mówią, że wierzą w tezy niemające sensu albo wewnętrznie sprzeczne. I dlatego to, że ślepo wierzycie swoim nauczycielom, w żadnym wypadku nie dowodzi, że wierzycie w coś, co nie mając sensu, a tym samym najmniejszego znaczenia ani dla waszej wyobraźni, ani dla rozumu, nie może być przedmiotem wiary.

Znany kaznodzieja Père Didon w przedmowie do swojej książki Vie de Jesus oznajmia, że wierzy nie jako w metaforę, ale po prostu w to, że Chrystus zmartwychwstał, wstąpił do nieba i siedzi po prawicy Ojca. Nie potrzebuje wyjaśnień. Tymczasem mój znajomy niepiśmienny chłop z guberni samarskiej, któremu, jak opowiadał mi jego spowiednik, zadano pytanie, czy wierzy w Boga, odparł stanowczo: grzeszny jestem, nie wierzę. Swoją niewiarę wyjaśnił tym, że gdyby wierzył, nie żyłby tak, jak żyje: i przeklnie, i ubogiemu jałmużny poskąpi, i objeść się lubi, i napić – czy postępowałby tak, gdyby wierzył w Boga?

Père Didon twierdzi, że wierzy w Boga i we wniebowstąpienie Chrystusa, samarski chłop mówi, że nie wierzy, ponieważ nie wypełnia boskich przykazań.

Jasne jest, że Père Didon nawet nie wie, co to wiara, i tylko mówi, że wierzy; samarski chłop wie, czym jest wiara, i choć mówi, że nie wierzy w Boga, naprawdę w Niego wierzy w takim sensie, jaki ma prawdziwa wiara.

X

Ale przecież wiem, że dowody przemawiające do rozumu was nie przekonują – przekonuje tylko uczucie, i dlatego, pomijając dowody, zwracam się do was, kimkolwiek jesteście – papieżami, biskupami, archijerejami, kapłanami itp. Apeluję do waszych uczuć i sumienia.

Wiecie przecież, że nieprawdą jest to, czego uczycie o stworzeniu świata, o Biblii jako księdze natchnionej przez Boga i wielu innych rzeczach, jakże więc możecie nauczać tego małe dzieci i niewykształconych dorosłych, oczekujących od was prawdziwego oświecenia?

Zadajcie sobie z ręką na sercu pytanie: czy wierzycie w to, co głosicie? Jeśli rzeczywiście, nie przed ludźmi, ale przed Bogiem, pamiętając o godzinie swojej śmierci, zadacie sobie to pytanie, odpowiedź może być tylko jedna: nie wierzycie. Nie wierzycie w Boskie natchnienie wszystkich tych pism, które nazywacie świętymi, nie wierzycie we wszystkie okropności i cuda Starego Testamentu, nie wierzycie w piekło, w niepokalane poczęcie, zmartwychwstanie i wniebowstąpienie Chrystusa, nie wierzycie we wskrzeszenie martwych, w potrójność Boga, nie wierzycie nie tylko we wszystkie elementy tego symbolu, który wyraża istotę waszej wiary, ale często wręcz w żaden z nich.

Niewiara choćby w jeden z dogmatów zawiera w sobie niewiarę w bezgrzeszność Kościoła, który ten dogmat ustanowił. A jeśli nie wierzycie w Kościół, to nie wierzycie w żaden z ustanowionych przez niego dogmatów.

Jeżeli nie wierzycie, jeśli choćby wątpicie, to pomyślcie o tym, co robicie, głosząc to, w co nie wierzycie, jako oczywistą prawdę Bożą, i to tymi pośrednimi, aluzyjnymi sposobami, do jakich się uciekacie. Nie mówcie, że nie możecie wziąć na siebie odpowiedzialności za to, że pozbawiacie ludzi możliwości ścisłego zjednoczenia się z większą lub niewielką liczbą waszych współwyznawców. To niesprawiedliwe. Wpajając im swoją wyjątkową wiarę, czynicie właśnie to, czego nie chcecie czynić: pozbawiacie ich jedności z całą ludzkością, zamykacie ich w ciasnych ramach jednego wyznania, mimowolnie i nieuchronnie czyniąc z nich jeśli nie wrogów wszystkich innych, to w każdym razie obcych im ludzi.

Wiem, że nie robicie tych strasznych rzeczy świadomie, wiem, że sami jesteście często uwikłani, oszukani, zahipnotyzowani, postawieni w takiej sytuacji, w której uznanie przez was prawdy oznaczałoby potępienie całej swojej dotychczasowej, niekiedy kilkudziesięcioletniej działalności. Wiem, jak trudno właśnie wam, z waszym wychowaniem, a zwłaszcza wspólnym wam wszystkim przekonaniem, że jesteście nieskalanymi następcami Chrystusa Boga, przenieść się do trzeźwej rzeczywistości i przyznać, że jesteście błądzącymi grzesznikami, czyniącymi jedną z największych obrzydliwości, do jakich zdolny jest człowiek.

Wiem, jak trudna jest wasza sytuacja, ale wspominając słowa Ewangelii, uważanej przez was za Boską, że Bogu milszy jest jeden skruszony grzesznik niż setki sprawiedliwych, myślę, że każdemu z was, bez względu na jego pozycję, łatwiej się pokajać i przestać uczestniczyć w tym, co robicie, niż nie wierząc, nadal to czynić.

Kimkolwiek jesteście – papieżami, kardynałami, metropolitami, archijerejami, biskupami, superintendentami, księżmi, pastorami – pomyślcie o tym.

Jeżeli należycie do tych duchownych, których na nieszczęście jest w naszych czasach bardzo wielu i których liczba rośnie, którzy wyraźnie widzą całe zacofanie, nierozumność i niemoralność nauk kościelnych i nie wierząc w nie, a mając na względzie swoje osobiste cele – uposażenie kapłańskie, należne biskupom – nadal te nauki głoszą, to nie pocieszajcie się myślą, że waszą działalność usprawiedliwia to, że może ona być pożyteczna dla tłumu, ludu, który jeszcze nie rozumie tego, co wy rozumiecie.

Kłamstwo nie może nikomu przynieść pożytku. To, że wiecie, iż kłamstwo jest kłamstwem, wiedziałby dokładnie i był od niego wolny ten człowiek z ludu, któremu je wmówiliście i wmawiacie. Nie dość, że bez was byłby wolny od kłamstwa, to jeszcze odnalazłby tę prawdę, którą odkrył mu Chrystus, a wy swoimi naukami ją przed nim ukrywacie, stając między nim a Bogiem. To, co robicie, nie służy pożytkowi ludzi, a tylko waszym ambitnym, materialnym celom.

Dlatego choćby najwspanialsze były pałace, w których mieszkacie, kościoły, w których odprawiacie nabożeństwa i wygłaszacie kazania, i szaty, które was zdobią, działanie wasze nie staje się od tego lepsze. To, co wielkie dla ludzi, jest obrzydliwością dla Boga.

Tak wygląda sprawa z tymi, którzy nie wierzą, lecz nadal głoszą kłamstwo i utrzymują w nim ludzi. Są jednak wśród was i tacy, i także jest ich coraz więcej, którzy choć dostrzegają bezpodstawność zasad wiary kościelnej w naszych czasach, nie mogą się zdecydować, by ją poddać pod krytyczną dyskusję.

Wiara ta została im w dzieciństwie tak mocno wpojona, tak mocno była utrwalana przez ich środowisko i wpływy tłumu, że ludzie ci, nie próbując się nawet od niej uwolnić, wszystkie siły umysłu i całe nabyte wykształcenie wykorzystują po to, by wymyślnymi alegoriami i pokrętnym rozumowaniem uzasadniać wszystkie niedorzeczności i sprzeczności nauk, które wyznają.

Jeśli należycie do tej kategorii osób duchownych, choć mniej zbrodniczych, ale jeszcze szkodliwszych niż te pierwsze, nie myślcie, że swoimi rozważaniami uspokoicie sumienie i usprawiedliwicie się przed Bogiem. W głębi duszy nie możecie nie wiedzieć, że wszystko, co wymyślicie i zmyślicie, nie może sprawić, żeby niemoralne opowieści z historii świętej, sprzeczne z wiedzą i rozumem, oraz zasady symbolu nicejskiego stały się moralne, rozumne, jasne i zgodne ze współczesną nauką oraz zdrowym rozsądkiem.

Wiecie, że swoimi rozważaniami nie przekonacie nikogo o prawdziwości waszej wiary, że każdy trzeźwy, dorosły, wykształcony człowiek, który w dzieciństwie nie został wychowany w waszej wierze, usłyszawszy wasze opowieści o początku świata, historii pierwszych ludzi i grzechu Adama oraz odkupieniu ludzi przez śmierć Syna Bożego nie tylko wam nie uwierzy, lecz albo się roześmieje, albo uzna was za chorych na umyśle.

Jedyne, co możecie osiągnąć swoimi pseudouczonymi rozważaniami, to na pewien czas, zwłaszcza używając swego autorytetu, utrzymać w hipnotycznym poddaństwie wobec kłamliwej wiary tych, którzy budzą się i gotowi są uwolnić się od jej wpływu.

Robicie to. I jest to bardzo zły uczynek. Zamiast wykorzystać siły swego intelektu do tego, by uwolnić siebie i innych od tej ułudy, w mocy której wraz z nimi się znajdujecie i z powodu której razem cierpicie, używacie tych sił, żeby jeszcze bardziej uwikłać siebie i innych.

Wy, osoby duchowne należące do tej kategorii, powinniście, nie myląc siebie i innych niejasnymi, skomplikowanymi rozważaniami, zaprzestać prób dowodzenia, że prawda jest tym, co wy uważacie za prawdę. Przeciwnie, zdobywszy się na wysiłek, powinniście podjąć próbę poznania całej dostępnej wam prawdy i na jej podstawie sprawdzić to, co według waszych wierzeń uważaliście za prawdę.

Wystarczy, że szczerze postawicie sobie to zadanie, a zaraz przebudzicie się z hipnozy i jasno pojmiecie ten straszliwy błąd, w jakim do tej pory się znajdowaliście.

Tyle o drugiej, bardzo w naszych czasach licznej kategorii mędrkujących, najbardziej szkodliwych osób duchownych.

Istnieje jednak jeszcze najbardziej rozpowszechniona, trzecia kategoria prostodusznych duchownych, którzy nigdy nie zwątpili w prawdę wyznawanej i głoszonej przez siebie wiary.

Ludzie ci nigdy nie zastanawiali się nad znaczeniem i sensem tych tez, które im od dzieciństwa przekazywano jako świętą Bożą prawdę. A jeśli nawet się zastanawiali, to do tego stopnia nie przywykli myśleć samodzielnie, że nie dostrzegają w nich niedorzeczności i sprzeczności albo choć je dostrzegają, to są tak przytłoczeni autorytetem przekazu kościelnego, że nie mają odwagi myśleć o tym inaczej niż tak, jak wierzyli dawniejsi i współcześni duchowni. Uspokajają się zwykle myślą, że nauka Kościoła dostatecznie objaśnia wszystko to, co wydaje im się niedorzecznością tylko dlatego, że nie mają odpowiedniego teologicznego wykształcenia.

Jeśli należycie do tej kategorii szczerze i naiwnie wierzących albo jeszcze niewierzących, lecz gotowych uwierzyć i niewidzących ku temu przeciwwskazań, to kimkolwiek jesteście – czynnymi duchownymi czy młodymi ludźmi szykującymi się do stanu duchownego – przerwijcie na jakiś czas swoją działalność albo przygotowania do niej i pomyślcie o tym, co robicie lub zamierzacie robić.

Głosicie albo zamierzacie głosić naukę, która określi ludziom sens i cel ich życia, wskaże dobro i zło, ukierunkuje całą ich działalność. I głosicie ją nie jak każdą naukę stworzoną przez ludzi, niedoskonałą i mogącą być poddaną pod dyskusję, ale jak objawioną przez samego Boga, a przeto bezdyskusyjną. Głosicie to nie w książce czy zwykłej rozmowie, ale przekazujecie dzieciom w takim wieku, kiedy nie są w stanie pojąć znaczenia tego przekazu, a tymczasem wszystko, co im się podaje, pozostawia niezatarty ślad w ich świadomości – albo niewykształconym dorosłym, niemogącym poddać pod dyskusję tego, co im przedstawiacie.

Na tym polega wasza praca i do takiej pracy się przygotowujecie.

A jeśli to, co głosicie lub macie zamiar głosić, jest nieprawdą?

Czyż nie powinno się o tym pomyśleć? Może nie trzeba? Jeżeli pomyślicie i porównacie tę naukę z innymi, też uważanymi za jedyne i prawdziwe, z waszą wiedzą, ze zdrowym rozsądkiem, jednym zdaniem, bez ślepej wiary, ale swobodnie ją rozważycie, to musicie dostrzec, że to, co się wam wydaje świętą prawdą, nie tylko nią nie jest, ale jest zacofanym, zabobonnym przekazem, który jak inne jemu podobne, utrzymuje się i jest głoszony przez ludzi bynajmniej nie dla dobra ich bliźnich, ale w innych celach. A jeśli szybko to zrozumiecie, to wszyscy z was, którzy poważnie traktują życie i wsłuchują się w głos swojego sumienia, nie będą już potrafili głosić tej nauki ani się do tego głoszenia przygotowywać.

XI

– Ale co się stanie z ludźmi, jeśli przestaną wierzyć w nauki kościelne? Czy nie będzie od tego gorzej? – słyszę zwykle protest.

– Co będzie, jeśli chrześcijanie przestaną wierzyć w nauki kościelne?

Stanie się to, że będą mieli dostęp nie tylko do żydowskich legend, ale także do religijnej mądrości całego świata. Stanie się to, że ludzie będą dorastać i rozwijać się z niewypaczonymi pojęciami i uczuciami. Odrzuciwszy nauki przyjęte na wiarę, wyrobią sobie rozumny i odpowiadający ich zasobowi wiedzy stosunek do Boga i uznają wynikające z tego stosunku powinności moralne.

– Czy ludziom od tego nie będzie gorzej?

Jeśli nauki kościelne nie są prawdą, to jakże może być ludziom gorzej od tego, że fałszu nie będzie im się głosić jako prawdy, a do tego pokrętnymi sposobami?

– Ale lud jest prymitywny i niewykształcony, więc to, czego nie potrzebujemy my, ludzie wykształceni, może być mu przydatne, a nawet niezbędne – słyszymy.

Jeśli wszyscy ludzie są równi, to wszyscy idą jedną i tą samą drogą od ciemności ku światłu, od ignorancji do wiedzy, od fałszu do prawdy. Szliście tą drogą, i doprowadziła was ona do tego, że uświadomiliście sobie nieprawdziwość wiary, w której was wychowano. Jakim prawem chcecie powstrzymać innych ludzi podążających w tym samym kierunku?

Mówicie, że choć wam ten pokarm nie jest już potrzebny, niezbędny jest masom. Ale żaden rozumny człowiek nie podejmie się ustalania, co inni ludzie mają jeść, jakże więc zadecydować, i kto ma decydować, jakiego pokarmu duchowego potrzebują masy, potrzebuje lud?

Z tego, że widzicie wśród ludu potrzebę tych nauk, wcale nie wynika, iż należałoby ją zaspokajać. Istnieje zapotrzebowanie na wino, tytoń i jeszcze gorsze rzeczy. Najważniejsze, że to wy najbardziej wyszukanymi metodami hipnozy rozbudzacie tę potrzebę, której istnieniem chcecie uzasadniać swoją działalność. Przestańcie ją rozbudzać, a zniknie, ponieważ tak jak wy, tak i wszyscy inni ludzie nie mogą potrzebować kłamstwa; wszyscy zawsze kroczyli od ciemności ku światłu, więc wy, stojący bliżej światła, powinniście je innym udostępniać, a nie zasłaniać.

– Czy nie stanie się jednak gorzej, kiedy my, ludzie wykształceni, moralni, pragnący dobra ludu, na skutek wątpliwości zrodzonych w naszych duszach porzucimy naszą pracę, a na nasze miejsce przyjdą osobnicy prymitywni, amoralni, obojętni na dobro ludu? – słyszę ostatni protest.

Nie ulega wątpliwości, że odejście ze stanu duchownego najlepszych ludzi doprowadzi do tego, że działalność Kościoła, przejęta przez tych prymitywnych i amoralnych, będzie ulegać dalszemu rozkładowi, ujawniając swój fałsz i szkodliwość. Ale od tego nie stanie się gorzej, ponieważ rozkład działalności Kościoła, który już postępuje, prowadzi do wyzwolenia ludu od ułudy, w jakiej on żyje. Dlatego im szybciej nastąpi to wyzwolenie, do którego przyczyni się odejście ze stanu duchownego oświeconych, dobrych ludzi, tym lepiej.

Z którejkolwiek strony spojrzycie na swoją działalność, jest ona zawsze szkodliwa, i dlatego ci wszyscy z was, którzy boją się Boga i nie zagłuszyli swojego sumienia, mogą zrobić tylko jedno – użyć wszelkich sił, aby uwolnić się z tej fałszywej sytuacji, w której się znajdują.

Wiem, że wielu z was ma rodziny albo zależy od rodziców wymagających, żebyście kontynuowali rozpoczętą działalność. Wiem, jak trudno wyrzec się zaszczytnego stanowiska, bogactwa czy choćby zapewnienia sobie i rodzinie środków do życia, do jakiego przywykliście, i jak trudno przeciwstawić się kochającym bliskim. Ale wszystko jest lepsze od działalności zgubnej dla duszy i szkodliwej dla ludzi.

Im szybciej i bardziej stanowczo pokajacie się za swój grzech i zaprzestaniecie tej działalności, tym lepiej nie tylko dla ludzi, ale także dla was samych.

To właśnie, stojąc nad grobem i wyraźnie widząc główne źródło ludzkich nieszczęść, chciałem wam powiedzieć, nie dlatego, żeby was napiętnować i osądzić (wiem, jak niezauważenie zostaliście wystawieni na tę pokusę, za której sprawą staliście się tym, czym jesteście), ale po to, żeby się przyczynić do zbawienia ludzi od tego strasznego zła, które wynika z głoszenia waszych nauk skrywających prawdę, a tym samym pomóc i wam obudzić się z hipnozy, w jakiej się znajdujecie, często nie rozumiejąc, jak zbrodnicza jest wasza działalność.

Niech wam w tym dopomoże Bóg, który widzi serca wasze.

Jasna Polana, 1 listopada 1902 roku

Odpowiedź ojca Jana Kronsztadzkiego na apel Lwa Tołstoja Do duchowieństwa

Rosjanie!

Chcę wam pokazać, kim jest bezbożnik Lew Tołstoj, na przykładzie jego najnowszego wydanego za granicą dzieła pod tytułem Apel do duchowieństwa – duchowieństwa prawosławnego, katolickiego, protestanckiego i anglikańskiego, jak stwierdza na początku. Niech was nie zdziwi mój zamiar: osobliwe byłoby, gdybym po przeczytaniu tego tekstu nie zechciał się wypowiedzieć w obronie wiary chrześcijańskiej, którą on tak wściekle i niesprawiedliwie lży, urągając także duchowieństwu wszystkich wyznań. W dzisiejszych czasach należy koniecznie zabrać głos i zdemaskować tego bezbożnego osobnika, ponieważ bardzo wielu ludzi nic nie wie o straszliwych bluźnierstwach Tołstoja, znając go jedynie jako utalentowanego pisarza, autora Wojny i pokoju, Anny Kareniny i innych utworów. Tołstoj w sposób potworny, do obrzydliwości, wyzbył się zasad moralnych. Nie przesadzam. Mam tę jego rozprawę przed sobą i pokrótce przedstawię jej treść.

***

Ze zwykłą sobie nonszalancją, skrajnym zaślepieniem i hardo wzniesioną głową zwraca się Lew Tołstoj do duchowieństwa wszystkich wyznań i stawia je przez swoim trybunałem, wchodząc w rolę sędziego. Od razu poznaje się Tołstoja jak lwa po pazurach (ex ungue Leonem). Ale za co piętnuje i potępia duszpasterzy Kościołów chrześcijańskich? Za to, że przedstawiciele tych chrześcijańskich wyznań za wykładnię prawdy chrześcijańskiej przyjmują nicejski symbol wiary, którego Tołstoj nie uznaje i w który nie wierzy, ponieważ symbol ten nie jest zgodny z jego bezbożnictwem.

Dalej piętnuje duszpasterzy za to, że ich poprzednicy szerzyli tę prawdę głównie przemocą (przeciwnie, to chrześcijan poganie i żydzi zawsze prześladowali i zadawali im gwałt, stąd tylu chrześcijańskich męczenników), a nawet ją ordynowali (tu wpada w styl kancelaryjny) i karali śmiercią tych, którzy jej nie uznawali (duchowieństwo prawosławne nigdy czegoś takiego nie robiło). Dalej Tołstoj pisze w nawiasie: miliony ludzi zamęczono, zabito, spalono, ponieważ nie chcieli jej przyjąć (przy okazji dostaje się również duchowieństwu prawosławnemu). Słowa Tołstoja to jawna potwarz, świadczą o całkowitej nieznajomości dziejów Kościoła chrześcijańskiego.

Słuchajcie dalej pełnego fałszu potoku jego wymowy: metodę tę (czyli zmuszanie torturami do przyjmowania wiary chrześcijańskiej) z biegiem czasu stosowano coraz rzadziej, a dziś nie jest używana w żadnym kraju chrześcijańskim z wyjątkiem (jak się wydaje!) Rosji.

Że też podniósł rękę, żeby napisać taką nikczemną potwarz na Rosję, na jej rząd! Przecież gdyby to była prawda, to Lew Tołstoj dawno zostałby stracony albo powieszony za swoje bezbożnictwo, za bluźnierstwa przeciw Bogu, przeciw Cerkwi, za niegodziwe utwory, za gorszenie dziesiątków tysięcy rosyjskiej młodzieży, za dziesiątki tysięcy duchoborców zwiedzionych przez niego, oszukanych, zgubionych. Tymczasem Tołstoj żyje jak wielki pan w swojej Jasnej Polanie i cieszy się wolnością.

Dalej Tołstoj atakuje duchowieństwo. A wiecie za co? Za to, że duchowni wpajają nauki kościelne ludziom znajdującym się w takim stanie, w którym nie potrafią (jakoby) poddać pod dyskusję tego, co im się przekazuje; ma on na myśli niewykształconych robotników, którzy nie mają czasu na myślenie (a po co są święta oraz spotkania z duszpasterzami, podczas których szczegółowo wyjaśniają oni te nauki?), a przede wszystkim dzieci, które bezkrytycznie przyjmują i na zawsze utrwalają w duszy to, co im się mówi. Jak gdyby dzieci nie powinny słowa prawdy przyjmować na wiarę.

Słuchajcie, słuchajcie, o prawosławni, co rosyjski Lew nakazuje duchowieństwu wszystkich krajów: jak najpoważniej i z zadufaniem twierdzi, że ludzi niewykształconych, zwłaszcza robotników i dzieci, nie powinno się uczyć wiary w Boga, w Kościół, w Sakramenty, w Zmartwychwstanie, w życie przyszłe, nie powinno się ich uczyć modlitwy, bo to wszystko są zdaniem Tołstoja bzdury, a rzekomo nie mogą oni dyskutować o tym, co się im przekazuje, jakby nie mieli rozumu i niczego nie pojmowali. Tymczasem to właśnie usta dzieci i wszelkiego stworzenia chwalą wielkość i dobro Pana; zataja On przed mądrymi i roztropnymi swoją Mądrość, a objawia ją dzieciom (Mt 11,25). I przed pyszałkiem Tołstojem zataił swoją Mądrość, a odkrył ją przed prostymi, nieuczonymi ludźmi, jakimi byli apostołowie i jakimi są dzisiejsi prości i nieuczeni albo słabo wykształceni ludzie, aby żaden człowiek nie chełpił się przed Bogiem (1 Kor 1,29).

Tołstoj chce przemienić w dzikusów i bezbożników wszystkich – zarówno dzieci, jak i prosty lud, ponieważ sam stał się dzikusem wobec wiary i Cerkwi, jako że w dzieciństwie nie wychowano go w wierze i bogobojności. Sądzę, że gdyby w młodości naprawdę wpojono w jego umysł i serce nauki chrześcijańskie, które wpaja się wszystkim od najmłodszych lat, to nie wyrósłby na takiego zuchwałego, zdeklarowanego bezbożnika, podobnego zdrajcy Judaszowi. Brak odpowiedniego wychowania oraz próżniacze, puste i awanturnicze życie, jakie prowadził w młodości, i sam je zresztą opisuje, były główną przyczyną jego radykalnego bezbożnictwa. Znajomości z zachodnimi bezbożnikami przyczyniły się też do tego, że obrał tę potworną drogę, a odłączenie go od Cerkwi decyzją Świątobliwego Synodu straszliwie go rozzłościło, uraziło bowiem jego hrabiowską pisarską miłość własną, rzucając cień na jego sławę na tym świecie. Stąd zrodziła się bezwstydna, naiwna, nikczemna potwarz, jaką rzucił na całe duchowieństwo, na wiarę chrześcijańską, Cerkiew, całe święte, przez Boga natchnione Pismo.

Swoimi bluźnierczymi utworami chce Tołstoj w nie mniejszym, a może jeszcze większym stopniu niż smok z Apokalipsy strącić trzecią część gwiazd z nieba, to znaczy jedną trzecią chrześcijan, zwłaszcza ludzi inteligentnych, oraz część prostego ludu. O, gdybyż wierzył w słowo Zbawiciela, który mówi w Ewangelii: „Kto zaś zgorszy jednego z tych małych, którzy wierzą we mnie, lepiej będzie dla niego, aby mu zawieszono u szyi kamień młyński i utopiono go w głębi morza” (Mt 18,6).

***

Zagłębimy się dalej w rzekomej mądrości Tołstoja. Biada, powiedziano w Piśmie Świętym, tym, którzy we własnych oczach uchodzą za mądrych i we własnym mniemaniu za rozumnych. Tołstoj ma się za mądrzejszego i lepiej znającego prawdę od wszystkich, nawet pobożnych pisarzy natchnionych przez Ducha Świętego, Pismo Święte uważa za bajkę i lży duchowieństwo wszystkich chrześcijańskich wyznań za nauczanie historii świętej Starego i Nowego Testamentu, uznając za wymysł opowieść o stworzeniu świata i człowieka przez Boga, o dobru i złu, o Bogu. Wyśmiewa całe dzieje święte i pierwszy nakaz, który Bóg wydał człowiekowi i którego przestrzeganie miało dowieść, iż pierwsi ludzie są posłuszni swojemu Stwórcy, i na zawsze utrwalić ich związek z Bogiem, stan szczęśliwości i nieśmiertelność, nawet cielesną. Wypacza i wyśmiewa całą historię świętą, nie dając wiary ani jednej opowieści.

Mówi na przykład, że Bóg, opiekując się Abrahamem i jego potomkami, czyni dla ich dobra sprzeczne z naturą (!) rzeczy zwane cudami (Tołstoj nie wierzy w nie) i dopuszcza się najstraszniejszych (!) okrucieństw (Bóg miłościwy, miłujący ludzi i wielce cierpliwy), tak że cała ta historia, nie licząc naiwnych, czasem niewinnych, częściej jednak niemoralnych bajek (!), cała ta historia, poczynając od plag zesłanych przez Mojżesza (nie przez niego, lecz przez Boga sprawiedliwego i cierpliwego), zabicia przez anioła wszystkich pierworodnych, do ognia, który spalił dwustu pięćdziesięciu buntowników, i ziemi, która pochłonęła Koracha, Datana i Abirama, śmierci czternastu tysięcy ludzi w ciągu kilku minut, rżnięcia wrogów piłami (słyszał, że dzwoni, ale nie wie, w którym kościele: wiadomo, że Manasses, bezprawny król Judy, kazał przepiłować proroka Izajasza za to, co przepowiadał) i zgładzonych przez Eliasza (proroka), który wzleciał (!) do nieba (nie wzleciał, lecz został z Bożego rozkazu uniesiony do nieba na ognistym rydwanie zaprzężonym w konie ogniste), sprzeciwiających mu się kapłanów, i Elizeusza, który przeklął wyśmiewających go chłopców, po czym rozerwały ich i pożarły dwie niedźwiedzice – cała ta historia to (według Tołstoja) zbiór cudownych wydarzeń i straszliwych niegodziwości (Tołstoj, odrzucając osobowego Świętego i Sprawiedliwego Boga, zaprzecza i Jego sprawiedliwości) popełnionych przez naród żydowski, jego wodzów i samego Boga (!).

Widzicie oto na własne oczy bezbożność Tołstoja i jego bluźnierstwa przeciw sprawiedliwemu, miłościwemu i wielce cierpliwemu Bogu naszemu! Ale to dopiero początek.

***

Słuchajcie dalej, co mówi Tołstoj o Nowym Testamencie, czyli Ewangelii. To wy – zarzuca duchowieństwu wszystkich wyznań – wykładacie dzieciom i ciemnym ludziom (tylko dzieciom i ciemnym ludziom, a inteligentnym już nie?) historię Nowego Testamentu w takiej interpretacji, przy której główna nauka Nowego Testamentu nie zawiera się w nauczaniu moralnym ani w Kazaniu na Górze, ale w zgodności Ewangelii ze Starym Testamentem, spełnieniu proroctw i cudach (to wszystko jest wykładane, Tołstoj nie wie, co mówi, albo umyślnie przeinacza prawdę). Dalej szyderczym tonem opowiada o pojawieniu się gwiazdy w noc Bożego Narodzenia, o śpiewie Aniołów, o rozmowie z diabłem (w którego nie wierzy, choć to jego prawdziwy ojciec. Powiedziano wszak: „Ojcem waszym jest diabeł i chcecie postępować według pożądliwości ojca waszego” [J 8,44]), o przemianie wody w wino, chodzeniu Pana Naszego po wodzie, cudownych uzdrowieniach, wskrzeszaniu z martwych oraz zmartwychwstaniu samego Pana i jego wniebowstąpieniu (Tołstoj z ironią pisze o „wzleceniu do nieba”). W końcu Lew Tołstoj dochodzi do wniosku, że święte księgi Starego i Nowego Testamentu nie zasługują nawet na miano bajki. Nazywa je „najbardziej szkodliwymi książkami w świecie chrześcijańskim, okropną książką”. Mimowolnie wyrywa nam się okrzyk: jakże okropny jesteś ty sam, Lwie Tołstoju, plemię żmijowe, którego usta lżą natchnione przez Boga Pisma Starego i Nowego Testamentu, tę świątynię i bezcenny skarb całego świata chrześcijańskiego!

Czyżbyś myślał, że ktokolwiek z ludzi obdarzonych rozumem i sumieniem uwierzy w twoje szalone słowa, wiedząc od najmłodszych lat, że księgi Starego i Nowego Testamentu natchnione są przez Boga?

Tak, twierdzimy, że księgi Starego i Nowego Testamentu to najprawdziwsza prawda i pierwsza niezbędna podstawowa wiedza dla duchowego życia chrześcijanina, dlatego to od nich zaczyna się nauczanie dzieci wszystkich stanów, łącznie z dziećmi carskimi. Jak widać, tylko Lew Tołstoj nie od tego zaczynał, dlatego doszedł do stanu takiej dzikości i tak bluźni na Boga i Stwórcę swojego i na swoją wychowawczynię – Matkę Cerkiew Bożą.

***

Słuchajcie, co Tołstoj mówi dalej o sobie, rzecz jasna, a nie o kimś innym, ponieważ do nikogo nie sposób odnieść tego, nad czym się on rozwodzi. Nie można w żywym organizmie umieścić ciała obcego, ponieważ organizm ten ucierpi, gdy będzie się starał od tego ciała uwolnić, a niekiedy przy tych staraniach zginie.

Nieszczęsny Tołstoj – o mało nie zginął, starając się stać odstępcą od Boga, i zgubił się ostatecznie, zostawszy odstępcą od wiary! Słuchajcie dalej tych bzdur, żeby się przekonać, że Tołstoj w swej złości na wiarę i Cerkiew oczernia ją, poddając się wpływom szatana. Oto jego słowa: „Jakąż okropną szkodę wyrządzają ludzkiemu umysłowi obce współczesnej nauce, zdrowemu rozsądkowi i zmysłowi moralnemu nauki ze Starego i Nowego Testamentu, wpajane mu w okresie, kiedy nie jest w stanie poddać ich pod dyskusję” (po to jest wiara, tak jak dowierzanie prawdzie). Odpowiadam na to. Wszyscy znamy od dzieciństwa historię Starego i Nowego Testamentu i dzięki temu, że jej nas uczono, posiedliśmy ożywczą, zbawienną wiedzę i doznaliśmy wielkiej religijnej rozkoszy. Tołstoj zaś z powodu swojej przewrotności i zachwytu nad bezbożnymi autorami niemieckimi i francuskimi nie mógł tego doświadczyć, bo Pan zataił Swoją przeczystą mądrość przed jego zuchwałym umysłem.

Tołstoj poddaje nieskończony rozum Boga ocenie swojego ślepego i hardego rozumu. Absolutnie nie chce wierzyć, jako w coś niemożliwego, w stworzenie świata z niczego, w powszechny potop, w Arkę Noego, Świętą Trójcę, grzech i upadek Adama (a więc i w potrzebę odkupicielskiej ofiary), niepokalane poczęcie, cuda Chrystusa. Twierdzi, że temu, kto w to wszystko wierzy, niepotrzebne są wymogi rozumu i że taki człowiek nie może już wierzyć w żadną prawdę.

„Jeśli możliwa jest Trójca Święta – natrząsa się dalej Tołstoj – niepokalane poczęcie, zbawienie rodu ludzkiego przez krew Chrystusa, to możliwe jest wszystko i wymogi rozumu są już zbyteczne”.

Słyszycie, o chrześcijanie, jak Tołstoj stawia swój ślepy rozum wyżej od Boga, a jako że nie jest w stanie pojąć najwyższej tajemnicy Bóstwa – tego, że Bóg istnieje w trzech Osobach, będąc zarazem jednym bytem – uważa za niemożliwe istnienie Trójcy i odkupienie upadłego rodu ludzkiego przez krew Jezusa Chrystusa. „Wbijcie klin – mówi – między deski podłogi spichrza. Choćbyśmy do takiego spichrza sypali nie wiadomo ile ziarna, ziarno się nie utrzyma. Dokładnie tak samo jest z głową, w którą wbito klin Trójcy Świętej lub Boga, który stał się człowiekiem i swoim cierpieniem odkupił ludzki ród, a później znów odleciał [jakież wypaczenie Pisma Świętego!] do nieba – w takiej głowie nie utrzyma się żaden rozumny, trwały pogląd”.

Odpowiadam: Tołstoj rzeczywiście wbił sobie w głowę klin – hardą niewiarę – stąd jego całkowicie nonsensowny pogląd na wiarę i rzeczywiste rozumienie życia, wypaczony rozum i wizja świata, całe życie wywrócone do góry nogami. Tołstoj niezłomnie wierzy w nieomylność swojego rozumu, a prawdy religijne odkryte ludziom przez Samego Boga nazywa bezsensownymi i sprzecznymi hipotezami; ci zaś, którzy je umysłem i sercem przyjęli, są jakoby chorzy (czyż nie jest chory sam Tołstoj, który ich nie przyjmuje?).

***

Cały Apel do duchowieństwa Tołstoja pełen jest najbardziej bezwstydnych kłamstw, do jakich tylko zdolny jest człowiek, który zerwał z prawdą. Na fałszywych tezach buduje fałszywe przesłanki, a z nich wywodzi najbardziej bzdurne wnioski. Postawił sobie za cel, by sprowadzić wszystkich z drogi prawdy, odwieść od wiary w Boga i od Cerkwi, próbuje wszystkich zdemoralizować i doprowadzić do zguby; to jasno widać w całej tej jego rozprawie.

Nie warto polemizować ze wszystkimi po kolei myślami Tołstoja, jako że są jawnie niedorzeczne, bluźniercze i nieznośne dla chrześcijańskiego serca i słuchu, są też sprzeczne, wykluczają się wzajemnie i ostatecznie zabiły duszę samego Lwa Tołstoja, całkowicie mu uniemożliwiając zwrócenie się ku światłu prawdy.

„Nie odpowiadaj głupiemu według jego głupoty – mówi mędrzec Salomon – abyś i ty nie upodobnił się do niego” (Prz 26,4). I rzeczywiście, gdyby odpowiadać Tołstojowi według jego głupoty na wszystkie jego bezsensowne bluźnierstwa, to sam by się człowiek do niego upodobnił i zaraził się jego zgubnym smrodem. „Odpowiedz głupiemu według jego głupoty – stwierdza dalej Salomon, już w innym sensie – aby się nie uważał za mądrego” (Prz 26,5). Odpowiedziałem więc głupiemu według jego głupoty, żeby we własnych oczach nie uważał się za mądrego, lecz za prawdziwego głupca.

Czyż nie jest głupotą odrzucanie osobowego, dobrego, mądrego, sprawiedliwego, wiecznego, wszechmocnego Stwórcy, będącego jednym bytem i trzema Osobami, kiedy w duszy człowieka w jej jedynym bycie istnieją trzy równe siły: rozum, serce i wola, na podobieństwo trzech Osób Bóstwa?

Czyż ludzie najbardziej ze wszystkich liczb nie szanują liczby trzy, a przez to z natury czczą Trójcę, która stworzyła wszystkie istoty?

Czyż ludzkość nie jest świadoma swojego upadku i ogromnej potrzeby odkupienia oraz Odkupiciela?

Czyż Bóg nie jest Bogiem cudów, a istnienie świata to nie najwyższy cud?

Czy ludzie nie wierzą, że pochodzą od jednego praojca?

Czy nie wierzą w potop?

Czy nie wierzą w piekło, odpłatę za czyny, w szczęśliwość dla sprawiedliwych, choć nie wszyscy są oświeceni słowem Bożym?

Czyż nie trudno Tołstojowi przeciw ościeniowi wierzgać?

Czy można dyskutować z Tołstojem, który odrzuca Alfę i Omegę – początek i koniec?

Jak rozmawiać poważnie z człowiekiem, który nie wierzy, że A to A, a B to B?

Nie warto odpowiadać głupiemu według jego głupoty.

Główny błąd Lwa Tołstoja polega na tym, że uznając Kazanie na Górze i słowo Chrystusa o niesprzeciwianiu się złu siłą, opacznie przezeń zinterpretowane, za punkt wyjścia swojego dzieła, zupełnie nie zrozumiał ani Kazania, ani nakazu niesprzeciwiania się złu.

Pierwszy nakaz w Kazaniu na Górze dotyczy nędzy duchowej i konieczności pokory i skruchy, które są istotą życia chrześcijańskiego. Tołstoj zaś uniósł się dumą jak szatan i nie uznaje potrzeby skruchy. Chce osiągnąć doskonałość jakimiś własnymi siłami, bez Chrystusa i Jego łaski, bez wiary w Jego cierpienia i śmierć, którymi odkupił ludzi, a przez niesprzeciwianie się złu siłą rozumie pobłażliwość wobec wszelkiego zła, w istocie – niesprzeciwianie się grzechowi lub pobłażanie grzechowi i ludzkim namiętnościom. Toruje drogę wszelkiemu bezprawiu, i w ten to sposób staje się najgorliwszym wspólnikiem diabła, gubiącego ród człowieczy, i najzacieklejszym przeciwnikiem Chrystusa. Zamiast smucić się i boleć nad własnymi i innych ludzi grzechami, Tołstoj marzy o sobie jako o człowieku doskonałym, nadczłowieku, o jakim marzył znany szaleniec Nietzsche. Tymczasem to, co u ludzi jest wysoko, dla Boga jest obrzydlistwem.

Pierwszym słowem, jakie Zbawiciel wypowiedział do grzesznego rodu ludzkiego, był nakaz skruchy. Od tego zaczął Chrystus kazania i przemowy: „Upamiętajcie się, przybliżyło się bowiem Królestwo Niebios”, a Tołstoj mówi: „Nie okazujcie skruchy, bo to tchórzostwo, bezsens; my bez skruchy, bez Chrystusa, własnym rozumem osiągniemy doskonałość, no i osiągnęliśmy”. „Spójrzcie – mówi – na postęp rozumu ludzkiego, rozwój poznania, literatury powieściowej, historycznej, filozoficznej, różnych wynalazków, wyrobów fabrycznych, dróg żelaznych, telegrafów, telefonów, fonografów, gramofonów, aerostatów”.

Dla Tołstoja nie istnieje wyższa duchowa doskonałość w sensie osiągnięcia chrześcijańskich cnót – prostoty, pokory, czystości serca, niewinności, wiary, nadziei, miłości w rozumieniu chrześcijańskim. Poświęcenia chrześcijańskiego nie uznaje, świętość i świętych wyśmiewa, ubóstwia sam siebie, sobie samemu oddaje cześć jak bałwanowi, jak nadczłowiekowi. „Ja i nikt inny” – marzy Tołstoj. „Wszyscy jesteście w błędzie, ja odkryłem prawdę i wszystkich ludzi uczę prawdy!” Ewangelia według Tołstoja, wymysł i bajka.

Kimże więc, prawosławni, jest Lew Tołstoj?

To Lew ryczący, który tylko patrzy, kogo pożreć. I wielu już pożarł poprzez swoją gładką pisaninę.

Strzeżcie się go.

List Dmitrija Aleksandrowicza Chiłkowa do Lwa Tołstoja

Do naszej sąsiadki, dziedziczki Kaługinej, przyjechał niedawno kapłan z Kronsztadu, Jan. Moja matka wybrała się do niego. Na drugi dzień, to jest wczoraj, znowu tam pojechała, poprosiła, żebym jej towarzyszył, ja się zgodziłem. Słyszałem już wcześniej o tym kapłanie i chciałem go zobaczyć. Wydało mi się, że to szczery człowiek, i myślałem, że w jego wypadku możliwe jest połączenie obrzędowości z dobrocią, szczerością, miłością do ludzi i wiarą w nauki Jezusa.

Wyjechaliśmy wcześnie i około ósmej byliśmy już w Nikołajewce – majątku Kaługinów. Są tam dwie cerkwie. Jedna parafialna, druga – w ogrodzie – należy do Kaługinów. Przy cerkwi parafialnej rozłożył się cały jarmark: wyprzęgnięte wozy, faetony, taradajki. Straganiarki sprzedawały różne towary. Przy ogrodzeniu oraz przy wszystkich bramach i furtkach prowadzących do ogrodu rozstawieni byli policjanci – setnicy i dziesiętnicy. Bramy były na wpół uchylone, każdy mógł swobodnie wejść. Matka poszła do cerkwi, a ja do ogrodu, gdzie usiadłem nad stawem.

W cerkwi było pełno ludzi, więc matka poprosiła znajomego naczelnika policji, żeby ją przeprowadził. Wszedł do środka i głośno zawołał: „Rozstąpić się! Księżna idzie!”. Ludzie się rozstąpili, ksiądz kontynuował nabożeństwo. Kiedy się skończyło i zaczęli do niego podchodzić po błogosławieństwo, usłyszałem krzyki: „Gonić wszystkich won! Gdzie leziecie, czarty?” itp. Potem wszystkich wyprowadzili i zamknęli drzwi.

Poszedłem w miejsce, gdzie ksiądz Jan miał pić herbatę. Czekało tam na niego wielu panów, znajomych Kaługinów. Kiedy przyszedł, moja matka coś do niego powiedziała i skierował się w moją stronę. Miał na sobie biały podriasnik (nie wiem dlaczego ten podriasnik przez cały dzień wydawał mi się mundurem), na głowie słomiany kapelusz, poruszał się żwawo, często brał się pod boki. Jego pierwsze słowa brzmiały: „Witaj, synu”. Lekceważący ton, protekcjonalny, ironiczny. Nie spodobało mi się to, ale pomyślałem, że tak mocno wierzy, iż dziwne mu się wydało, że nie byłem w cerkwi. Poklepał mnie po głowie i podał rękę. Uścisnąłem ją. Policzki mu trochę poczerwieniały. Zapytał, czy mam dzieci. W jakim wieku jest syn, czy był chrzczony? (Wiedział o tym wszystkim wcześniej i powiedział mojej matce, żebym przyjechał. Gdybym się zorientował, nie pojechałbym albo wybrałbym się sam). Mówię, że nie. On na to: „Dlaczego?”. Widząc, że jest zły i prawą ręką wziął się pod bok, odpowiadam, że lepiej o tym nie mówić, że herbata mu stygnie i że powody, jakimi się kieruję, chyba go nie interesują. Złagodniał, pokazał mi Ewangelię i pyta: „Wierzy pan w to?”. Mówię, że tak. „A w Cerkiew pan wierzy?”. Odpowiadam, że nie, nie wierzę. Poczerwieniał, oczy błysnęły mu gniewem. „To pycha – mówi – zacofanie” itd. Widzę, że lepiej już nic nie mówić, znów przypominam o herbacie, o wszystkich ludziach, którzy na niego czekają. „Proszę ochrzcić” – nalega. „Jan chrzcił”. Ja mu na to: „Jakże Jan mógł chrzcić, kiedy Jezusa jeszcze wtedy nie ukrzyżowano i nie było takiego słowa?”. „Obmywał – mówi – Jezus wszystkich chrzcił”. „Jak?” – pytam. „Wodą”. „Jaką? Woda bywa różna – mówię na to – jest woda z rzek, ze studni, jest i ta, którą Jezus obiecał Samarytance. Jaką wodą chrzcił?” Wybuchnął całym potokiem słów, ganiąc moją ignorancję, pychę i zacofanie, a na koniec powiedział: „Nie ma co z panem gadać, przerywam tę rozmowę”. Podszedł do krzesła, z hałasem je obrócił i usiadł.

Wszyscy spojrzeli na mnie z przerażeniem. Smutno mi było, przez całą rozmowę nie opuszczało mnie uczucie, że nie bije się leżącego. Jakoś wydało mi się, że ten człowiek traci grunt pod nogami, że pozbawiony jest własnych uczuć, i żal mi się go zrobiło, kiedy zauważyłem, że chce mi coś dowieść za pomocą tekstów. Potem przez cały dzień starałem się nikomu nie wchodzić w drogę i głównie siedziałem nad stawem.

Zaczęli podchodzić po błogosławieństwo. (Po raz drugi. Niektórzy podchodzili cztery razy i chwalili się tym). Ksiądz stał za płotem, obok niego młody Kaługin ze skrzynką. Z drugiej strony, między płotem a szeregiem miejscowej policji, szli gęsiego prawosławni. Ksiądz podawał krzyż kapłański do pocałowania, a prawą rękę kładł na głowy. Chorym dotykał i głowy, i twarzy, i klepał po ramieniu. Niektórzy prosili go o pieniądze. Jednym dawał, drugim odmawiał, jeszcze innym dawał z własnej inicjatywy.

W pewnym momencie podeszła niemłoda kobieta, Ukrainka. Nie była ubrana biednie, ale, jak to się mówi, nijako. „Jesteś uboga?” – zapytał. Nie zrozumiała i pyta: „Co?”. Powtórzył: „Jesteś uboga?”. Ona na to: „Bóg jeden wie, czy tak, czy nie!”. Powiedziała to w taki sposób, że wydało mi się, że mówi prawdę, że nie przygotowała odpowiedzi i nie oczekiwała pytania, a naprawdę nigdy się nie zastanawiała, czy jest biedna, czy bogata. Zadowolona była z tego, co miała, nikomu nie zazdrościła. Nieprzyjemnie się zdziwiłem, kiedy ksiądz dał jej pieniądze. Wydało mi się, że nie powinien tego robić, i przykro mi było, że nie zareagował na jej proste i szczere słowa.

Koło księdza stał podoficer policji, który co chwila wołał: „Gdzie leziesz, bydlaku! Setniku, przegnaj go won”, itd. A kapłan wciąż błogosławił i klepał po głowach i twarzach. Później odprawili w domu moleben, a ja znów poszedłem nad staw. Pływały po nim dzikie kaczki.

Nadeszła pora obiadu, usiadłem za stołem. Podczas obiadu głośno rozprawiali o tym, że po błogosławieństwo przychodzi tysiąc osób na godzinę, że kolej sprzedała czterdzieści osiem tysięcy biletów do stacji, gdzie mieszkał Jan (nie znam jego nazwiska), że w ciągu doby rozdawał po sześćset rubli, że z Sum przyjechało dwadzieścia faetonów, że w Sumach nie został ani jeden dorożkarz, że za kurs biorą dziesięć rubli. „Nie dziesięć, tylko piętnaście” – powiedział, wstając z miejsca, jakiś ksiądz (pomyślałem, że pewnie miejscowy, i zgadłem) itd. Ksiądz Jan siedzi koło gospodyni, je i nic nie mówi. Bardzo mi było smutno, czułem się w jakiś sposób winny, że przeszkadzam tym wszystkim ludziom. Ale pod koniec obiadu nawiązałem rozmowę z sąsiadami, a po obiedzie i z innymi ludźmi.

Matka mi powiedziała, że po herbacie ksiądz poszedł do swojego pokoju, gdzie czytał Ewangelię, te ustępy, które odnosiły się do naszej rozmowy. Wezwał jednego z gości i dowiódł mu, że nie mam racji, że błądzę, a on ma słuszność i postępuje zgodnie z Ewangelią. Ten gość jej to przekazał. Potem odjechaliśmy.

O stosunku wszystkich, których widziałem, do księdza, powiem tyle: większość przyjechała z ciekawości. Chorzy nasłuchali się o cudach, ale wielu – większość – przyjechało z myślą: dlaczego nie spróbować – zaszkodzić nie zaszkodzi, a może będzie z tego jakaś korzyść. Są i sceptycy. Dziś przyszedł do mnie chłop z sąsiedniej wsi, żeby zapytać, czy ma zawieźć syna do Nikołajewki. Widziałem starego emerytowanego żołnierza – wyraz twarzy miał taki, jakby podchodził z raportem do dowódcy. Patrząc na panów, słuchając ich rozmów o tym, jak ksiądz Jan pomógł im i moralnie, i fizycznie, pomyślałem sobie, że wygląda to tak, jakby człowiek ze zmrużonymi oczami wisiał na gałęzi, trzymając się jej i bojąc się ją puścić, żeby nie spaść. Sprzeczać się z tym, że gałąź go nie utrzyma, nie można, ale można poradzić, żeby otworzył oczy i stanął na ziemi, którą zaraz zobaczy pod nogami. Nie potrafiłem tego zrobić, wiedziałem jednak, że jest to możliwe, czyli że da się przekonać do otwarcia oczu. Mówił mi pan o tym w Moskwie (o wiszącym człowieku). Wszystko, co wczoraj widziałem i słyszałem, świetnie ilustruje to, o czym w panem rozmawiałem w Jasnej. O pokusie ludzkiej sławy. Wydało mi się, że sława tylko tak może się wyrażać – różne bywają tylko szczegóły, ale nie istota sytuacji. Wydało mi się, że to, co widziałem w Nikołajewce, nieuchronnie towarzyszy wszelkiej sławie. Tam, gdzie sława, nieuchronny jest kompromis. Błogosławieństwo i wyklęcie, jałmużna i odebranie, uznanie człowieka za brata i szkalowanie człowieka.

Właśnie odwiedziło mnie kilku ludzi, którzy pytali o księdza Jana. Opowiedziałem im, co tam było, czyli to, o czym do pana piszę.

Przyszło mi na myśl, że może widział pan tego księdza, a wtedy mój list w ogóle pana nie zainteresuje...

D. Chiłkow

1 sierpnia [18]90 roku

PS Dopiero co była u żony znajoma chłopka, która opowiedziała, że we wsi krążą słuchy, jakoby w Nikołajewce pojawił się świetny lekarz, który uzdrawia kulawych, ślepych i tkniętych paraliżem. Ubrany jest jak kapłan, nazywają go popem. Znalazł się we wsi następująco: nocny stróż usłyszał krzyk spod ziemi. Podszedł i słyszy, jak ktoś woła: odkopcie mnie, odkopcie. Stróż wziął szpadel i odkopał. Pop niczego nie je i ciągle siedzi w cerkwi, tam też śpi. Jak się ludzie o tym dowiedzieli, wielu zawiozło do Nikołajewki swoich chorych.

D.Ch.

Michaił Aleksandrowicz Nowosiołow
List otwarty do hrabiego Lwa Tołstoja

Odkąd nasze drogi się rozeszły, Lwie Nikołajewiczu, odkąd zostałem prawosławnym, a minęło już od tamtego czasu osiem–dziewięć lat, ani razu nie rozmawiałem z Panem o tym, co dla nas obu ma takie znaczenie. Niekiedy bardzo mnie korciło, żeby do Pana napisać, lecz po krótkim namyśle uświadamiałem sobie, że nie trzeba, że nie będzie z tego żadnego pożytku ani dla Pana, ani dla mnie. Teraz chwytam za pióro pod wrażeniem Pana odpowiedzi na orzeczenie Świątobliwego Synodu z 20–22 lutego, którą dopiero co przeczytałem. Nie znalazłem w Pana odpowiedzi niczego dla siebie nowego, niemniej jednak odczułem potrzebę, żeby napisać Panu kilka słów pod wrażeniem tej Pana nowej spowiedzi.

Jako byłego zwolennika Pana poglądów interesują mnie przede wszystkim te podstawowe aspekty nauki chrześcijańskiej, na których opiera się, z którymi się wiąże to, co nas obecnie dzieli. Chciałem się przy nich nieco dłużej zatrzymać, odpowiadając przy okazji na inne (i nawet nie wszystkie) punkty, o których Pan pisze.

Inni zareagują być może na Pana zarzut o bezprawności orzeczenia Synodu... Ja ze swej strony rozumiem je jako potwierdzenie dokonanego już faktu, jakim jest Pana odpadnięcie od Cerkwi, o którym Synod informuje dzieci Cerkwi, żeby je ostrzec przed Pana naukami. Sądzę, że miał na myśli również Pana, licząc na to, że sprowokuje Pana do poważnej rewizji Pana poglądów na chrześcijaństwo... Należy założyć, że Synod kierował się również pragnieniem, by jawnie, wszem wobec ogłosić podstawowe prawdy wiary chrześcijańskiej w czasie, kiedy w społeczeństwie krąży wiele tak różnych, że aż sprzecznych poglądów na istotę nauki Chrystusowej.

Nazywa Pan to orzeczenie arbitralnym, ponieważ tylko Pana oskarża o to, o co można oskarżyć wielu ludzi. Częściowo ma Pan rację, ale tylko częściowo, ponieważ nikt z tych inteligentów, o których Pan wspomina, nie wszedł w taki konflikt z Cerkwią i jej nauczaniem, jak Pan. Nieuznawanie czy nawet odrzucenie czegoś to nie to samo, co zaciekła walka, do tego bez przebierania w środkach. By wyjaśnić i uzasadnić to spostrzeżenie, zacytuję słowa człowieka, w którego tolerancję i wyjątkową przyzwoitość nie ośmieli się Pan raczej zwątpić. Kiedy zimą 1900 roku zapytałem świętej pamięci Władimira Siergiejewicza Sołowjowa, dlaczego, choć wcześniej umyślnie unikał polemiki z Panem, tak energicznie wystąpił przeciw Panu w swoich Trzech rozmowach pod palmami, odpowiedział mi: „Oburzyły mnie bluźnierstwa w Zmartwychwstaniu”.

Dodam jeszcze, że ludzie naprawdę wierzący raczej nie mogą mieć nic przeciwko odłączeniu od Cerkwi także wszystkich tych, którzy solidaryzowaliby się z Panem. W moim przekonaniu ich formalne zatrzymywanie w Cerkwi, podczas gdy w rzeczywistości znajdują się poza nią, jest bezcelowe i nie przystoi prawosławiu.

Nazywa Pan orzeczenie bezpodstawnym, ponieważ ludzi podzielających Pana poglądy jest zaledwie setka, czyli wcale nie tak wielu, jak stwierdza się w orzeczeniu. Czy to Pana oświadczenie nie jest sprzeczne z wcześniejszym spostrzeżeniem, że prawie wszyscy wykształceni ludzie podzielają niewiarę, którą zarzuca Panu Synod? Powie Pan być może, że ci inteligenci solidaryzują się z Panem tylko w kwestii odrzucenia nauki cerkiewnej. Ale przecież właśnie to odrzucenie ma przede wszystkim na myśli Synod, nie zaś te pozytywne aspekty Pana filozofii, posiadającej według Pana tak niewielu zwolenników.

O „oczywistej nieprawdzie” orzeczenia niczego już nie śmiem powiedzieć i pozostawiam tę kwestię na sumieniu Pana i tych, którzy, jak się Pan wyraził, dopuścili tę nieprawdę.

Co się tyczy oszczerstwa, którego się Pan dopatruje w orzeczeniu, to nigdzie go nie dostrzegam, jako że nie widzę „niesprawiedliwych twierdzeń mających Panu zaszkodzić”.

Nie mogę się z Panem zgodzić co do tego, że orzeczenie podżega do złych uczuć i uczynków.

Na dowód tej ostatniej tezy przytacza Pan wyjątki z listów, jakie otrzymał Pan po odłączeniu. Zgadzam się, że listy są niemiłe, że odzywa się w nich ten duch Eliaszowy, którego nie zaaprobował Chrystus u synów Zebedeusza pragnących przywołać ogień z nieba na obrażających Nauczyciela Samarytan. „Nie wiecie, jakiego ducha jesteście” – powiedział Chrystus do uczniów.

Autorzy tych listów też nie znają ducha Chrystusowego. Ale co ma z tym wspólnego orzeczenie Synodu? Bardziej uzasadnione byłoby, gdyby zarzucił Pan duszpasterzom parafialnym, że zaniedbali wychowanie duchowe swoich owieczek, które pokazały wilcze kły. Być może powie Pan: „Synod powinien był to przewidzieć”.

Być może, ale nie dało się temu zapobiec. „Nie należało publikować orzeczenia” – powie Pan. Ale w takim wypadku przyjdzie siedzieć z założonymi rękami, bo prawie każde orzeczenie może być bzdurnie zrozumiane i głupio przyjęte z powodu ignorancji i nierozwagi. Najlepiej potwierdza to Pana nauka: proszę sobie przypomnieć, jaką formę przyjmowała, przechodząc przez różnego kalibru głowy i serca Pana zwolenników?! Wie Pan o tym oczywiście lepiej ode mnie, a ja wiem dobrze.

Żeby nie wywoływać cieni przeszłości, wymienię Pana stosunkowo niedawną publikację pod niewinnym, a nawet chrześcijańskim tytułem Nie zabijaj, która przez wiele osób została zrozumiana całkiem nie tak, jak Pan sobie życzył, sądząc po tytule – i prawdę mówiąc, Lwie Nikołajewiczu, tym razem niebezpodstawnie, ponieważ tylko słowa mówiły „nie zabijaj”, a duch broszury podsycał to uczucie, które Jan Teolog nazywał człowiekobójczym.

Dalej przyznaje Pan, że odciął się od Cerkwi prawosławnej, ale nie dlatego, że zbuntował się Pan przeciw Bogu, a przeciwnie, tylko z tego powodu, że z całej duszy chciał Mu Pan służyć.

Nie wiem, czy umyślnie opuścił Pan słowa „i Jego Chrystusowi” wymienione w postanowieniu Synodu i kiedyś przez Pana przytoczone... Nie wolno ich pomijać. Cerkiew prawosławna (i inne Kościoły) jest jak najściślej związana z Chrystusem. I dla każdego choć trochę myślącego (jak i dla niemyślącego, a wyznającego dziecinną wiarę) prawosławnego odcięcie się od Kościoła oznacza odcięcie się od Chrystusa (i bunt przeciw Jego Ojcu), jako że Chrystus jest Głową Kościoła, a Kościół Jego ciałem. Przeciw temu właśnie Chrystusowi Pan się zbuntował, co trochę dalej sam Pan przyznaje. Chce Pan służyć nie Jemu i nie Jego Ojcu (Panu), którego zna i uznaje chrześcijaństwo na całym świecie, ale jakiejś nieokreślonej bezosobowej przyczynie, na tyle obcej duszy człowieka, że dusza ta nie może się do niej uciekać ani w smutnych, ani w radosnych minutach swojego bytowania.

Nie będę się zajmować Pana uwagami o tym, jak badał Pan nauki Cerkwi, a także zaletami Pana prac teologicznych. Dużo o tym pisano w ciągu ostatnich dziesięciu–piętnastu lat. Pozwolę sobie wszak na kilka słów. Można ubolewać, że z teologią chrześcijańską zapoznał się Pan pod przewodnictwem metropolity Makariusza. Być może gdyby najpierw przyswoił sobie Pan bardziej życiową i życiotwórczą myśl teologów ascetów (podwiżników), odkryłaby się przed Panem najgłębsza więź między doktryną chrześcijańską a moralnością, a przede wszystkim wprowadziłoby to Pana w sferę wewnętrznego doświadczenia duchowego, będącego warunkiem niezachwianej wiary w dogmat i świadomego jego głoszenia.

Pisze Pan dalej o obrzędach cerkiewnych, o niektórych dogmatycznych wierzeniach i sakramentach. Wszystko to wydaje się Panu kłamstwem, bluźnierstwem, gusłami, oszustwem. Nie wchodząc w szczegóły, którymi, powtarzam, dostatecznie zajmowała się literatura teologiczna ostatnich lat, zatrzymam się, analizując Pana wypowiedzi, przy niektórych ogólnych wyobrażeniach.

W jednym z rozdziałów Pana krytyki teologii dogmatycznej wyraża się Pan o Cerkwi mniej więcej tak: „Przy słowie «Cerkiew» nie potrafię sobie wyobrazić nic innego, jak tysiące długowłosych, ciemnych ludzi znajdujących się w niewolniczej zależności od dziesiątków takich samych długowłosych”. Nie zaprzeczam temu bardziej niż naiwnemu określeniu Cerkwi, gdyż wiem, że zaprzeczanie nie ma sensu, ponieważ określenie to nie wynikło z logiki, ale z bezpośredniego postrzegania przez Pana faktów obecnej działalności Cerkwi. Niech będzie tak jak Pan chce, niech pojęcie o Cerkwi sprowadza się do pojęcia o duchowieństwie, niech całe to duchowieństwo będzie ciemne i interesowne, niech jego wierność naukom cerkiewnym wynika z najniższych motywów... Niech będzie, jak Pan chce, ale przecież powinien Pan był zastanowić się nad pytaniem: kiedy powstały te nauki?

Przecież to nie współcześni, jak raczy Pan ich nazywać, „ignoranci i koniunkturaliści” ustanowili sakramenty, określili dogmaty, wprowadzili obrzędy liturgiczne... Przecież o najważniejszym sakramencie, który najzacieklej Pan atakuje, dowiadujemy się z Nowego Testamentu. Zwracam Pana uwagę na słowa apostoła Pawła (List do Koryntian), który najwidoczniej pojmował słowa Zbawiciela o Ciele i Krwi tak, jak rozumiemy je my, prawosławni. To, że nadawał Wieczerzy Pańskiej znaczenie sakramentalne (w naszym, prawosławnym sensie), widać z tego, że niegodne jej spożywanie prowadziło jego zdaniem do chorób, a nawet śmierci wiernych.

Czyż nie w Ewangelii Chrystusa spowiada Bóg?

Czyż nie w listach apostolskich odkupienie jest kamieniem węgielnym nauki?

Czyż to nie najbliżsi uczniowie Chrystusa (i sam apostoł miłości) odwiedzają świątynię jerozolimską, żeby się modlić?

Czy nie w pierwszych wiekach (I i II n.e.) rozwija się chrześcijańska liturgia?

Czy uczniowie Chrystusa i uczniowie Jego uczniów nie potwierdzają tego wszystkiego i nie są gotowi oddać życia za to, co Pan nazywa kłamstwem, gusłami i oszustwem?

Lwie Nikołajewiczu! Mówi Pan, że kocha prawdę ponad wszystko w świecie. Proszę tego dowieść: niech Pan na krótko zapomni o swoim stosunku do współczesnych ludzi Kościoła i przeniesie się myślą do pierwszych wieków chrześcijaństwa.

Czy ośmieli się Pan zarzucić ignorancję, chciwość, nierzetelność tym setkom i tysiącom chrześcijańskich podwiżników, z których jedni wzbudzili swoimi cnotami zachwyt i podziw nawet u pogan wrogo nastawionych do chrześcijaństwa, inni zaś w swoich pracach filozoficznych i teologicznych dali wyraz najgłębszej mądrości? Proszę sobie przypomnieć Polikarpa, Justyna Filozofa, Antoniego Wielkiego i Makariusza Wielkiego, Jana Chryzostoma, Bazylego Wielkiego, Grzegorza Teologa, błogosławionego Augustyna, Orygenesa... Czym wyjaśni Pan, że oni i tysiące im podobnych ofiarnych poszukiwaczy prawdy wierni byli naukom Kościoła, a zwłaszcza tej ich części, którą Pan chce nazywać nawet nie błędem, a wręcz kłamstwem i oszustwem? Miłość prawdy, którą Pan bez wahania sobie przypisuje, wymaga, żeby poszukać innego wyjaśnienia dla tych przekonań, które Pan piętnuje haniebnym mianem guseł, kłamstwa i nonsensu...

Kilka lat wcześniej, kiedy po raz pierwszy zwróciłem się ku Cerkwi, czytałem w „Wiestniku Jewropy” piękne artykuły profesora Guerriera o Franciszku z Asyżu i Katarzynie z Sieny. Są one drogocenne, bo znajdujemy w nich bezstronne, a zarazem głęboko przemyślane przedstawienie faktów z zewnętrznego i wewnętrznego życia wyżej wymienionych katolickich świętych, faktów dokładnie sprawdzonych, które przeszły przez ogień surowej krytyki historycznej. W obu żywotach (pozwólmy sobie tak nazwać te wspaniałe monografie!), zwłaszcza w żywocie Katarzyny (którą, nawiasem mówiąc, święty Dymitr z Rostowa nazywa błogosławioną w cerkiewnym tego słowa znaczeniu), z zadziwiającą jasnością ukazane są osobiste relacje ludzkiej duszy z Chrystusem. Wszystkie przejawy życia moralnego Katarzyny, zadziwiające swoją niezwykłością i zniewalające swoją siłą nawet ludzi wrogo do niej nastawionych, okazują się jak najściślej związane z jej osobistym stosunkiem do Żywego Chrystusa Pana. Zależność ta opowiedziana została tak żywo, tak niepodważalnie, że niektórzy niewierzący, ale niebędący zawziętymi wrogami Cerkwi, przy lekturze tego dzieła uczonego autora spuszczali wzrok w zamyśleniu.

Kiedy po lekturze tych artykułów znalazłem się w gronie pewnego moskiewskiego koła młodzieży składającego się z osób bardzo Panu (a przedtem i mnie) bliskich, z którymi jeszcze niedawno łączyły mnie wspólne poglądy, i podjąłem główny dla chrześcijaństwa temat samego Bogoczłowieka, z którym żywe, odczuwalne obcowanie niezbędne jest dla każdego chrześcijanina, przy czym odwołałem się (jako że sam mam za mało duchowego doświadczenia) do żywotu Katarzyny, napotkałem na stanowczy i jednomyślny odpór: obcowanie z „dawno zgniłym trupem” wydało się moim rozmówcom nonsensem. Samoświadomość Katarzyny i podobnych jej osób, dla których oparciem w życiu moralnym był ukrzyżowany i zmartwychwstały Chrystus, uznali za samooszukiwanie się. Odniosłem wrażenie, że to Pana myśl, Lwie Nikołajewiczu. Trudno, prawdę mówiąc, znaleźć trzecie wyjaśnienie, jeśli nie przyjąć tego, które proponują ludzie zaświadczający o swoim żywym związku ze Zmartwychwstałym.

Ale czy umiłowanie prawdy pozwoli poprzestać na teorii samooszukiwania się? Czy nie należałoby wtedy przyznać, że najlepsze porywy ludzkiej duszy i najwznioślejsze akty Woli zrodziły się z samooszukiwania, czyli w istocie z nieprawdy? A może samooszukiwanie polegało nie na tym, że ludzie marzeniem zrodzonym w ich wyobraźni pomnożyli w sobie cnotę, lecz na tym, że tę własną, własnej roboty, by tak rzec, cnotę połączyli w myślach, bez żadnej potrzeby i wygody dla cnoty, ze swoją fantastyczną wiarą w „Zmartwychwstałego Nieboszczyka”, żywiącego Swoim ciałem i krwią?

Ale tu pojawia się kolejna trudność. Jak wyjaśnić to, że na przestrzeni tylu wieków ludzie różnych narodowości, o różnym poziomie wykształcenia, różnej płci, wieku, kondycji społecznej ulegają takiemu dziwnemu zauroczeniu, przyjmują, jak widać, niepotrzebną i tak niezgodną ze „zdrowym rozsądkiem” wiarę? Dziwne, że i rozwój tak zwanej nauki pozytywnej nie uwolnił ludzi od tego historycznego koszmaru, przechodzącego na kolejne wieki: żywymi przykładami są Pascal, Gladstone, nasz Władimir Sołowjow... Znamienne jest też, że wśród tych, jak Pan uważa, szaleńców, wyznawców nazarejskiej herezji, znajdują się najwytrawniejsi psychologowie. Co jest wart jeden Izaak Syryjczyk, tak bardzo przewyższający Pana (nawet Pana, mówię bez żadnej ironii) głębią analizy psychologicznej i poziomem autentycznego uduchowienia?! Przecież jeśli istnieje prawdziwa psychologia, to znajdujemy ją przede wszystkim (jeśli nie wyłącznie) u tych ojców chrześcijaństwa, dla których oparciem była skała „szalonej” doktryny Kościoła. Czyżby ci znawcy serc nie potrafili zorientować się w tak oczywistym, jak Pan twierdzi, kłamstwie? Dziwna, co więcej, niepojęta jest ta epidemia ślepoty, która co pokolenie powtarza się u tylu narodów...

Pominę Pana rutynowe zarzuty pod adresem Cerkwi, że wypaczyła naukę Chrystusa o sądach, wojnach i innych rodzajach przemocy. Proszę przeczytać, jeśli Pan jeszcze tego nie zrobił, Trzy rozmowy Władimira Sołowjowa: powiedziano tam o tym wiele takich rzeczy, które powinny chyba skłonić Pana do zastanowienia się...

Przejdę do Pana końcowego profession de foi[83]. Kilka razy czytałem to Pańskie krótkie wyznanie wiary i za każdym razem ogarniało mnie to samo smutne, przygniatające uczucie. Słowa piękne: Bóg, Duch, miłość, prawda, modlitwa, ale po ich lekturze w duszy robi się pustka. Nie czuje się w nich życia, wpływu Ducha Bożego... I Bóg, i Duch, i miłość, i prawda – wszystko to jakieś martwe, zimne, wyrozumowane. Przypomina się mimo woli Pana przekład pierwszego rozdziału Ewangelii Jana, gdzie głębokie i potężne „Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, a Bogiem było Słowo” zastąpił Pan żałosnym: „Na początku było rozumienie, rozumienie stało się zamiast Boga, rozumienie stało się Bogiem”. Mówiąc po prostu, Pana Bóg jest tylko Pana ideą, którą Pan sobie upatrzył i przez dwadzieścia lat obraca na wszystkie strony. Nie może Pan nijak wyjść z błędnego koła własnego „ja”. Nawet w modlitwie, tym najwyższym akcie duchowym, naprawdę łączącym chrześcijanina z Bogiem i poszerzającym granice ludzkiego „ja” aż do Bożej nieskończoności, pozostaje Pan sam – z jednym sobą, w jednym sobie. Pana modlitwa (jak sam Pan przyznaje) to tylko wysiłek i wzmożenie Pana świadomości, a nie prawdziwa rozmowa ludzkiej duszy z Bogiem żywym, to sztuczny psychiczny akt uświadamiania sobie znanej idei, a nie dołączenie do żywego, wiecznie płynącego Źródła łaski, nawadniającego wyschniętą glebę naszego serca. Pana wiara jest taka oderwana, wyrozumowana i martwa jak wiara tych ortodoksów, którzy ograniczają się do filozoficznego uznania dogmatu, zapominając, że prawdy nie poznaje się przez logiczne rozważania, lecz całością naszej moralnej istoty, która, by połączyć się z prawdą, potrzebuje określonego aktu religijnego. Pan, tak jak i oni, nie rozumie, że wiara (z której charakterem jak najściślej wiąże się charakter modlitwy, tego, by się tak wyrazić, barometru życia duchowego) jest czymś głębszym, mocniejszym i prawdziwszym niż zwyczajny akt świadomości czy jakieś ideowe nastawienie.

Jest wiara ze słuchania (Rz 10,17) i jest wiara będąca pewnością tego, czego się spodziewamy (Hbr 11,1).

Ta właśnie wiara, urzeczywistniająca to, czego oczekujemy, i przez to dająca niezachwiane przeświadczenie o tym, czego nie widzimy, jest Panu obca, bo daje ją tylko Bogoczłowiek Chrystus, przez którego wyłącznie otrzymujemy, żyjąc jeszcze na tym świecie, dostęp do Ojca Niebieskiego i darów Jego miłości.

Odrzucając Chrystusa Odkupiciela, nieuchronnie pozbawia Pan swoją duszę Jego pełnego łaski oddziaływania, i dlatego brak Panu tego doświadczenia duchowego, które kiedy mówi Pan o cnotach, pomogłoby Panu odróżnić miłość Chrystusową od naturalnego dobrego nastroju, pełną łaski łagodność od panowania nad sobą (albo wrodzonej nieśmiałości), pokorę od pobłażliwości, mądrą w Chrystusie cierpliwość od bezpłodnego samoudręczenia. Dlatego nie rozumie Pan ogromnego znaczenia wiary w Chrystusa ukrzyżowanego i zmartwychwstałego, jej konieczności dla prawdziwego odrodzenia człowieka, jako że samo odrodzenie jest Panu nieznane.

Nie ma Pan, bez względu na to, jak osobliwie by to dla wielu zabrzmiało, miernika oceny i określenia najważniejszych moralnych przeżyć ludzkiej duszy, przeżyć dostępnych najprostszym i nieksiążkowym ludziom, o których apostoł powiedział, że u świata głupiego wybrał ich Bóg, żeby zawstydzić mądrych, i u świata słabego wybrał, żeby zawstydzić to, co mocne; po to – dodaje apostoł – aby żaden człowiek nie chełpił się przed Bogiem [1 Kor 1, 27.29 – przyp. tłum.]. Jakkolwiek bezsensowne to by się komuś wydawało, ale duchowe przewodnictwo, dostępne Pawłowi Prostakowi (IV wiek), nie zostało dane Lwu Mądremu, sanktuarium tajemnic chrystusowych, otwarte przed pierwszym, zamknięto przed drugim.

Na motto i epilog swojego artykułu wybrał Pan słowa Coleridge’a  – na tyle znaczące, że nie można ich pominąć milczeniem. Odnoszę wrażenie, że to w nich kryje się do pewnego stopnia sekret nieporozumienia między Panem a Cerkwią.

„Kto zaczyna od tego, że bardziej kocha chrześcijaństwo niż prawdę, wkrótce pokocha swoją sektę lub Kościół bardziej niż chrześcijaństwo, a skończy na tym, że siebie będzie miłował ponad wszystko”.

Nie wiem, od którego końca podejść do tego aforyzmu. Prawie każde słowo wymaga komentarza.

Zacznę może od analizy faktów.

Oto mamy przed sobą apostoła Pawła, którego szczególnie Pan nie lubi za rzekome wypaczenie nauki Chrystusa, a który bardziej niż inni apostołowie przyłożył się do zbudowania Kościoła.

Na czym skończył? Na tym, że umiłował siebie (własny spokój) ponad wszystko w świecie?! Zagorzały wróg prawdy nie pozwoli sobie powiedzieć czegoś takiego o tym – jak słusznie stwierdził Farrar – największym z wielkich ludzi, którego całe życie od czasu, kiedy się zwrócił ku Chrystusowi, było jednym męczeńskim czynem i którego kochające serce pomieściło liczne narody.

Proszę sobie przypomnieć cały zastęp apostolski. Proszę sobie przypomnieć najbliższych uczniów Chrystusa – Piotra i Jana, których jednomyślne przesłania wraz z wypaczoną, jak u Pawła, nauką Chrystusa, mamy przed oczami... Jak skończyli? Na wygnaniu, jako męczennicy.

Pomijam okres prześladowań, kiedy tak mało marzyli o spokoju, a tak wiele krwi przelewali za zmartwychwstałego Chrystusa i Jego Święty Kościół, i jeszcze raz przypominam Panu o anachoretach z pustyń: Antonim, Makariuszu, Izaaku (i innych, niezliczonych); o ojcach i nauczycielach Kościoła: Janie Złotoustym, Wasylu, Grzegorzu, Augustynie i bliższych naszym czasom Sergiuszu z Radonieża, Stefanie z Permu, świętym Filipie, Tichonie Zadońskim... Nie wiem, jak Pan, ale ja bardzo chciałbym kochać swój spokój tak, jak kochali swój ci niewolnicy Chrystusa i słudzy Kościoła. Wierzę, że i Pan Bóg ucieszyłby się z takiego mojego spokoju.

Oczywiste jest, że myśl, którą chciał Pan wyrazić lub potwierdzić słowami Coleridge’a, nie znajduje pokrycia w faktach. I to dlatego, że pojęcia są tutaj pomieszane, pozbawione podstaw, powiązane ze sobą przypadkowo, a nie ze względu na ich istotne cechy. Oddziela Pan prawdę od chrześcijaństwa, choć w ostatnich linijkach stwierdza Pan, że do tej pory prawda pokrywa się dla Pana z chrześcijaństwem, takim, jak je Pan pojmuje.

Tymczasem dla tych wielkich i świętych ludzi, o których dopiero co wspomniałem, których życie tak jaskrawo zaprzecza aforyzmowi Coleridge’a, prawda bezwarunkowo pokrywa się z chrześcijaństwem. Chrystus jest dla nich Prawdą absolutną, w Nim albowiem, jak mówi apostoł, mieszka cieleśnie cała pełnia boskości (Kol 2,9).

Mało tego, Kościół był dla nich nierozłącznie związany z prawdą, co uwidacznia się w słowach tegoż apostoła, który nazywa go filarem i podwaliną prawdy (1 Tym 3,15). Tak, jak apostoł Paweł, wierzyli i inni apostołowie, „świadkowie Słowa”, o czym świadczą ich pisma, ten, nawiasem mówiąc, jedyny dokument, który nas zaznajamia z nauką Chrystusa. Wiarę apostołów podzielali ich uczniowie, tę samą wiarę przyjęli i wyznawali chrześcijanie następnych wieków. Widzi Pan, że wszyscy ci ludzie kochali chrześcijaństwo i Kościół jak prawdę, co znaczy, że prawda pokrywała się dla nich z chrześcijaństwem, takim, jak je pojmowali; inaczej mówiąc, w nie mniejszym stopniu niż Pan mieli rację co do prawdy, a jeśli przyjrzeć się ich życiu, okaże się bez wątpienia, że nawet bardziej ją kochali niż Pan.

Rozdzielając bezpodstawnie prawdę, chrześcijaństwo i Kościół, w aforyzmie Coleridge’a równie bezpodstawnie myli się Kościół z sektą. Dla Coleridge’a jest to naturalne: nie znał Kościoła, a znał sekty mianujące się Kościołami. Swoje wnioski z obserwacji sekt przeniósł na Kościół. Tymczasem wiele z tego, co odnosi się do sekty, zupełnie nie stosuje się do Kościoła.

Nie będę zresztą bezwzględnie kwestionować myśli wyrażonej w słowach Coleridge’a. Jest możliwe – i niestety nierzadko się zdarza – że ludzie należący do Kościoła upodabniają się do sekciarzy z powodu swego ustroju psychicznego. Mam na myśli tych, którzy przychodzą do Kościoła, by w pokornym posłuszeństwie wobec niego jako zewnętrznego autorytetu szukać leniwego spokoju dla swojej umęczonej głowy. Przy takim stosunku do Kościoła zatrzymuje się ruch naprzód drogą przyswajania prawdy, wysychają wiara i miłość, w duszy rodzi się sekciarskie zadowolenie z siebie, któremu nieuchronnie towarzyszą fanatyzm i niecierpliwość.

Ale te przypadki, bez względu na to, czy mało ich będzie, czy wiele, nie zmieniają istoty rzeczy, nie podważają prawdziwości chrześcijaństwa i Kościoła (choć gorszą wiele ludzkich dusz), tak jak to, że w świecie przeważają liczebnie egoiści, nie podważa w oczach człowieka rozumnego słuszności prawa moralnego (choć w niektórych sercach rodzi zwątpienie co do jego mocy).

Na Pana ostatnie wyznanie, że spokojnie i radośnie zbliża się Pan ku śmierci, nic nie powiem. Przyszłość, której ani Pan, ani ja nie znamy, wypowie się o Pana spokoju i radości.

Przepraszam, jeśli niechcący Pana uraziłem, Lwie Nikołajewiczu. Mówię „niechcący”, ponieważ pisząc ten list, nie zauważyłem u siebie ani śladu wrogości do Pana. Przeciwnie, już przy jego pierwszych stronach wypłynęły z odległej przeszłości wspomnienia naszych przyjacielskich stosunków i ich obraz do tej pory mnie nie opuszcza. Przykro mi, że już ich nie ma i być nie może, dopóki między nami stoi On, Pan mój i Bóg mój, do którego modlitwę uważa Pan za bluźnierstwo, a ja modlę się do Niego codziennie i staram się modlić nieustannie. Modlę się i za Pana oraz Pana bliskich od tej pory, kiedy po naszym rozejściu się, po długim błądzeniu drogami sekciarstwa, powróciłem na łono Kościoła Chrystusowego.

Dla nas wszystkich „czas jest blisko”, a dla Pana, po ludzku rozumując, bardzo już blisko... Nie tracę jednak nadziei, że Panu, który tak dobrze zna słowa ewangelisty Jana, iż „kto nie postępuje sprawiedliwie, nie jest z Boga” (1 J 3,10) objawi się prawdziwy sens i innych słów tego apostoła miłości: „Wszelki zaś duch, który nie wyznaje, że Jezus Chrystus przyszedł w ciele, nie jest z Boga” (1 J 4,3), i wtedy być może w ostatnich minutach Pana ziemskiej wędrówki Obraz Zmartwychwstałego zapłonie jasnym płomieniem w Pana duszy i wychodząc z ciemności na Jego „cudowne światło”, tak jak błogosławiony Augustyn, jeśli nie zakrzyknie Pan, to w głębi serca wypowie te słowa: Sero te amavi, pulchritudo tam, antiqua et tam nova, sero te amavi! (Późno cię umiłowałem, Piękności, tak dawna, a nowa, późno cię umiłowałem![84]).

Wysznij Wołoczek, gubernia twerska

29 maja 1901 roku

BIBLIOGRAFIA

Zamieszczono tutaj tylko najważniejsze zdaniem autora materiały wykorzystane podczas pisania tej książki. Spis dzieli się na trzy części. Pierwsza obejmuje teksty Lwa Tołstoja i publikacje o Tołstoju dotyczące w ten czy inny sposób jego stosunków z Cerkwią. Druga to wykaz tekstów ojca Jana Kronsztadzkiego i literatura na jego temat. W trzeciej wymieniono materiały poświęcone kwestii „Lew Tołstoj i Jan Kronsztadzki”.

Bardziej szczegółowy spis literatury poświęconej stosunkowi Lwa Tołstoja do chrześcijaństwa znajdzie czytelnik w książce Christianstwo i nowaja russkaja litieratura XVIII–XX wiekow. Bibliograficzeskij ukazatiel. 1800–2000 [Chrześcijaństwo i nowa literatura rosyjska XVIII–XX wieku. Indeks bibliograficzny. 1800–2000], Sankt-Pietierburg 2002.

I

Biriukow I.P., Biografija Lwa Nikołajewicza Tołstogo, t. 1–4, Moskwa 2000.

Gusiew N.N., Letopis’ żyzni i tworczestwa Lwa Nikołajewicza Tołstogo, Moskwa–Leningrad 1936.

Gusiew N.N., Lew Nikołajewicz Tołstoj. Matieriały k biografii. 1828–1855; 1855–1869; 1870–1881, Moskwa 1954–1970.

Lew Tołstoj i jego sowriemienniki. Encikłopiedija, Moskwa 2008.

Opulskaja L.D., Lew Nikołajewicz Tołstoj. Matieriały k biografii. 1886–1892; 1892–1899, Moskwa 1979–1998.

Pieriepiska L.N. Tołstogo s N.N. Strachowym. 1870–1894, Sankt-Pietierburg 1914.

Pieriepiska L.N. Tołstogo s siestroj i brat’jami, Moskwa 1990.

Tołstaja S.A., Dniewniki, t. 1–2, Moskwa 1978.

Tołstaja S.A., Moja żyzn’, t. 1–2, Moskwa 2011.

Tołstoj L.N. Pieriepiska s russkimi pisatielami, t. 1–2, Moskwa 1978.

Tołstoj L.N., Połnoje sobranije soczinienij (jubilejnoje izdanije), t. 1–90, Moskwa 1928–1958.

Tołstoj L.N., Tołstaja A.A., Pieriepiska (1857–1903), Moskwa 2011.

Arbuzow S.P., Wospominanija S.P. Arbuzowa, bywszego sługi grafa L.N. Tołstogo, Moskwa 1904.

Bulanże P.A., Bolezn’ L.N. Tołstogo w 1901–1902 godach, „Minuwszyje gody” 1908, No 9.

Bułgakow W.F., L.N. Tołstoj w poslednij god jego żyzni: Dniewnik siekrietaria L.N. Tołstogo, Moskwa 1907.

Duchownaja tragiedija Lwa Tołstogo, Moskwa 1995.

Firsow S.L., Cerkowno-juridiczeskije i socialno-psichołogiczeskije aspiekty „otłuczenija” Lwa Nikołajewicza Tołstogo, „Jasnopolanskij sbornik”, Tuła 2008.

Goldenwejzer A.B., Wblizi Tołstogo, Moskwa 2002.

Gusiew N.N., Dwa goda s L.N. Tołstym, Moskwa 1973.

Intierwju i biesiedy z Lwom Tołstym, Moskwa 1986.

Komarowa T.B., Siemiejnyje rielikwii roda grafow Tołstych, Tuła 2000.

Kuz’minskaja T.A., Moja żyzn’ doma i w Jasnoj Polanie, Moskwa 1986.

L.N. Tołstoj: pro et contra, Sankt-Pietierburg 2000.

L.N. Tołstoj w wospominanijach sowriemiennikow, t. 1–2, Moskwa 1978.

Leskow N.S., O litieraturie i isskustwie, Leningrad 1984.

Makowickij D.P., U Tołstogo. 1904–1910. Jasnopolanskije zapiski D.P. Makowickogo, „Litieraturnoje nasledstwo”, t. 90, ks. 1–4, Moskwa 1979.

Mikulicz W. (Wiesielitskaja L.I.), Wstrieczi s pisatielami, Leningrad 1929.

Muratow M.W., Tołstoj i W.G. Czertkow po ich pieriepiskie, Moskwa 1934.

Pietrow G.I., Otłuczenije Lwa Tołstogo ot cerkwi, Moskwa 1978.

Pis’ma kniazia Dimitrija Aleksandrowicza Chiłkowa, Siergijew Posad 1915.

Pis’ma M.A. Nowosiołowa k L.N. Tołstomu, „Minuwszeje. Istoriczeskij almanach”, t. 15, Moskwa–Sankt-Pietierburg 1994.

Po powodu otpadienija ot Cerkwi gr. L.N. Tołstogo, Sankt-Pietierburg 1904.

Prugawin A.S., O Lwie Tołstom i o tołstowcach. Oczerki, wospominanija, matieriały, Moskwa 2011.

Russkije myslitieli o Lwie Tołstom, Tuła 2002.

Siergiejenko P.A., Tołstoj i jego sowriemienniki, Moskwa 1911.

Sieriebrow Aleksandr (Tichonow A.N.), Wriemia i ludi. Wospominanija. 1898–1905, Moskwa 1960.

Spiro S.P., Biesiedy s L.N. Tołstym, Moskwa 1911.

Suchotin M.S., Tołstoj w poslednieje diesiatiletije żyzni, „Litieraturnoje nasledstwo”, t. 69, ks. 2, Moskwa 1961.

Suchotina-Tołstaja T.L., Wospominanija, Moskwa 1980.

Tołstaja A.L., Otiec, t. 1–2, Moskwa 2001.

Tołstoj I.L., Moi wospominanija, Moskwa 1969.

Tołstoj S.L., Mat’ i died L.N. Tołstogo, Moskwa 1928.

Tołstoj S.L., Oczerki byłogo, Tuła 1975.

Uchod i smiert’ Lwa Tołstogo. Korriespondiencii. Statji. Oczerki, Sankt-Pietierburg 2010.

Za czto Lew Tołstoj był otłuczen od Cerkwi. Sbornik istoriczeskich dokumientow, Moskwa 2006.

Zacharin-Jakunin I.N., Grafinia A. Tołstaja. Licznyje wpieczatlenija i wospominanija, „Wiestnik Jewropy”, 1904, No 6; 1905, No 4.

Żyrkiewicz A.W., Wstrieczi s Tołstym. Dniewniki i pis’ma, Tuła 2009.

II

Joann Kronsztadtskij, Dniewnik. 1856–1874, t. 1–18, Moskwa–Twier 2005–2010.

Joann Kronsztadtskij, Moja żyzn’ wo Christie, Moskwa 2008.

Joann Kronsztadtskij, Połnoje sobranije soczinienij protojereja Joanna Iljicza Siergijewa, t. 1–6, Kronsztadt 1890–1896.

Joann Kronsztadtskij, Połnoje sobranije soczinienij nastojatiela Kronsztadtskogo Andriejewskogo sobora protojereja Joanna Iljicza Siergijewa, t. 1–6, Sankt-Pietierburg 1897–1902.

Joann Kronsztadtskij, Połnoje sobranije soczinienij protojereja Joanna Iljicza Siergijewa, t. 1–2, Sankt-Pietierburg 1911.

Joann Kronsztadtskij, Połnoje sobranije soczinienij protojereja Joanna Iljicza Siergijewa, t. 1–7, Sankt-Pietierburg 1993–1994.

Joann Kronsztadtskij, Tworienija. Dniewnik, t. 1–5, Moskwa 2001–2009.

Joann Kronsztadtskij, Tworienija. Pis’ma raznych let. 1859–1908, t. 1–2, Moskwa 2011.

Joann Kronsztadtskij, Tworienija. Priedsmiertnyj dniewnik. 1908, maj–nojabr’, Moskwa-Sankt Pietierburg 2003.

Swiatoj prawiednyj Joann Kronsztadtskij. Izbrannyje soczinienija. Propowiedi. Matieriały, Moskwa 2011.

Aleksandr (Siemionow-Tian-Szanskij), episkop, Swiatoj prawiednyj otiec Joann Kronsztadtskij, Moskwa 2011.

Bolszakow N.I., Istocznik wody żywoj, Sankt-Pietierburg 1910.

Dietstwo otca Joanna, Sankt-Pietierburg 1913.

Duchonina J.W., Kak postawił mienia na put’ spasienija otiec Joann Kronsztadtskij, Moskwa 1998.

Jewdokim (Mieszczerskij), episkop, Dwa dnia w Kronsztadtie, Siergijew Posad 1909.

Kisilew I.P., Otiec Joann (Kronsztadtskij) w Krymu, Sankt-Pietierburg 1895.

Kicenko N., Swiatoj naszego wriemieni, Moskwa 2006.

Kronsztadtskij pastyr’, „Cerkowno-istoriczeskij almanach”, wyd. 1–2, Moskwa 2002–2010.

Lewickij P.P., Protojerej Joann Iljicz Siergijew Kronsztadtskij, Pietierburg 1916.

Michaił (Siemionow), jeromonach, Otiec Joann Kronsztadtskij, Sankt-Pietierburg 1903.

Narcyzowa A.F., Putieszestwije otca protojereja Joanna Iljicza Siergijewa, pastyria Kronsztadtskogo, w Suru, Jarosławl 1899.

Ornatskij Joann, protojerej, Wospominanija o Kronsztadtskom pastyrie, Moskwa 2008.

Otiec Joann Kronsztadtskij i Konstantin Pobiedonoscew, [w:] Rieka wriemien: Kniga istorii i kultury, ks. 2, Moskwa 1996.

Otiec Joann Kronsztadtskij w Duchownoj akadiemii, Sankt-Pietierburg 1913.

Otiec Joann Kronsztadtskij w Duchownom sieminarii, Sankt-Pietierburg 1913.

Płotica A., Otiec Joann Kronsztadtskij (iz dniewnika wracza), Moskwa 1915.

Popow Joann, Niezabwiennoj pamiati dorogogo batiuszki otca Joanna Kronsztadtskogo, Sankt-Pietierburg 1909.

Poslednije dni i błażennaja konczina o. Joanna Kronsztadtskogo, Sankt-Pietierburg 1911.

Protojerej Joann Iljicz Siergijew (Kronsztadtskij) i jego priebywanije w Kijewie, Kijew 1893.

Sałtykow K.M., Intimnyj Szczedrin, Moskwa–Pietrograd 1923.

Surskij I.K., Otiec Joann Kronsztadtskij, Moskwa 2008.

Swiatoj Joann Kronsztadtskij w wospominanijach sowriemiennikow, Moskwa 1994.

Swiatoj prawiednyj Joann Kronsztadtskij. Wospominanija samowidcew, Sankt-Pietierburg 2011.

Swiatoj prawiednyj Joann Kronsztadtskij w wospominanijach sowriemiennikow, Moskwa 1997.

Taisija (Sołopowa), igumienija, Awtobiograficzeskije zapiski. Biesiedy s otcom Joannom Kronsztadtskim, Moskwa 2007.

Wieljaminow N.A., Wospominanija ob impieratorie Aleksandrie III, „Rossijskij archiw”, t. 5, Moskwa 1994.

Wieniamin (Fiedczenkow), mitropolit, Otiec Joann Kronsztadtskij, Sankt-Pietierburg 2008.

Wierchowcewa W.T., Wospominanija ob otce Joannie Kronsztadtskom, Siergijew Posad 1916.

Witowicz A., Nasledstwo otca Joanna. Zapiski sudiebnogo pristawa, Pietrograd 1915.

Zarnickij J.I., O. Joann Kronsztadtskij na Wołgie letom 1894 goda, Sankt-Pietierburg 1895.

Żytije swiatogo prawiednogo otca naszego Joanna Kronsztadtskogo czudostworca, Jordanville 1964.

Żywotow N.N., Otiec Joann Iljicz Siergijew, Sankt-Pietierburg 1890.

Żywotowskij S.W., Na Siewier z otcom Joannom Kronsztadtskim, Moskwa 2011.

III

Bałakszyna J.W., Rannije dniewniki o. Joanna Kronsztadtskogo i L.N. Tołstogo: Poisk putiej samopoznanija, [w:] Ispowiedalnyje tieksty kultury: Matieriały Mieżdunarodnoj naucznoj konfierencii, Sankt-Pietierburg, 18–19 nojabria 2006, Sankt-Pietierburg 2007.

Iljaszenko Filipp, diakon, Lew Nikołajewicz Tołstoj i swiatoj prawiednyj Joann Kronsztadtskij: niekotoryje aspiekty wosprijatija konflikta sowriemiennikami, „Jasnopolanskij sbornik” 2008, Tuła 2008.

Ilmienskij S.P., protojerej, Otiec I. Siergijew i graf Tołstoj, Saratow 1912.

Joann Kronsztadtskij, Nieskolko słow w obliczenije łżeuczenija grafa Lwa Tołstogo, Moskwa 1903.

Joann Kronsztadtskij, O duszepagubnom jerieticzestwie grafa L.N. Tołstogo, Sankt-Pietierburg 1905.

Joann Kronsztadtskij, O jerieticzestwie grafa Lwa Tołstogo, Sankt-Pietierburg 1908.

Joann Kronsztadtskij, Otwiet pastyria Cerkwi Lwu Tołstomu na jego „Obraszczenije k duchowienstwu”, Sankt-Pietierburg 1903.

Joann Kronsztadtskij, Protiw gr. L.N. Tołstogo, drugich jerietikow, siektantow naszego wriemieni i raskolnikow, Sankt-Pietierburg 1902.

Joann Wostorgow, protojerej, Znamienija wriemien. Otiec Joann Kronsztadtskij i gr. L. Tołstoj, Ussuryjsk 1909.

Prisnopamiatnyj otiec Joann Kronsztadtskij i Lew Tołstoj, Sankt-Pietierburg 1910–1911 (reprint: Jordanville 1960).

W polskim wydaniu wykorzystano istniejące przekłady dzieł i korespondencji Tołstoja na język polski:

Anna Karenina, przeł. Kazimiera Iłłakowiczówna, Warszawa 1954.

Dzieciństwo. Lata chłopięce. Młodość, przeł. Paweł Hertz, Warszawa 1953.

Dzienniki, t. 1–2, przeł. Maria Leśniewska, Kraków 1973.

Listy, t. 1–2, przeł. Maria Leśniewska, Kraków 1976.

Mikołaj Pałkin, przeł. M.B., „Ilustracyja polska”, 30 maja 1902, nr 22.

Nie mogę milczeć!, przeł. Feliks Kon, Lwów 1909.

Opowiadania i nowele, tłumacze różni, Wrocław–Kraków 1985.

Opowiadania sewastopolskie i inne, przeł. Tadeusz Łopalewski i in., Warszawa 1954.

Spowiedź, przeł. Jacek Baszkiewicz, pl.wikisource.org/wiki/Spowied%C5%BA_%28To%C5%82stoj%29 (dostęp: 15 stycznia 2016).

Wojna i pokój, przeł. Andrzej Stawar, Warszawa 1978.

Zmartwychwstanie, przeł. Wacław Rogowicz, Warszawa 1954.

Wybrane publikacje w języku polskim, z których korzystano przy przekładzie:

Basiński Pawieł, Ucieczka z raju, przeł. Jerzy Czech, Warszawa 2015.

Dostojewski Fiodor, Dziennik pisarza, t. 3: 1877–1881, przeł. Maria Leśniewska, Warszawa 1982.

Fediukina Helena, Leksykon terminologii prawosławnej rosyjsko-polski, Warszawa 2014.

Konachowicz Aleksander, Święty Jan z Kronsztadu. Żywot i duszpasterstwo, Hajnówka 2000.

Kuźminska Tatiana, Mój dom i Jasna Polana, przeł. Zofia i Stanisław Głowiakowie, Warszawa 1966.

Nietzsche Fryderyk, Tako rzecze Zaratustra, przeł. Wacław Berent, Kraków 2014.

Paprocki Henryk, Liturgie Kościoła prawosławnego, Kraków 2014.

Romaniuk Radosław, Dramat religijny Tołstoja, Warszawa 2004.

Semczuk Antoni, Lew Tołstoj, Warszawa 1987.

Szkłowski Wiktor, Lew Tołstoj, przeł. Romana Granas, Warszawa 1982.

Św. Augustyn, Wyznania, przeł. Zygmunt Kubiak, Kraków 2007.

Św. Jan z Kronsztadu, Moje życie w Chrystusie. Wybór, przeł. Dominika Krupińska, Kraków 2015.

Tołstoj Zofia, Pamiętniki, przeł. Maria Leśniewska, Warszawa 2014.

PODZIĘKOWANIA

Wyrażam serdeczną wdzięczność wszystkim osobom, które swą radą, uczynkiem lub życzliwym wsparciem przyczyniły się do
powstania tej książki.

Dziękuję Oldze Basińskiej, O.W. Gładun, Jadwidze Jufierowej, N.A. Kalininej, W.J. Kurbatowowi, M.G. Łoginowej, W.S. Łoginowej, L.W. Miliakowej, Giennadijowi Oparinowi, Nadieżdie Pieriewierziewej, Aleksiejowi Portnowowi, Władimirowi Tołstojowi, Tatianie Szabajewej, Jelenie Szubinej i Jewgienijowi Wodołazkinowi.

PRZYPISY

[1] Hrabina najwyraźniej się myli. Ministrem spraw wewnętrznych był w tamtym czasie Iwan Durnowo. Dmitrij Tołstoj odszedł z urzędu w 1889 roku. A może wspominała o wizycie u niego w związku z innym skandalem, też dotyczącym jej bratanka (przyp. aut.).

[2] Troparion – krótka pieśń liturgiczna ku czci świętego lub z okazji święta (jeśli nie podano inaczej, przypisy pochodzą od tłumaczki).

[3] Czasownia – kaplica, mała cerkiew bez ołtarza.

[4] Fragmenty korespondencji Lwa Tołstoja, które znajdują się w polskim wydaniu Listów, w przekładzie Marii Leśniewskiej. Pozostałe fragmenty – w przekładzie własnym.

[5] Wszystkie fragmenty Dzieciństwa. Lat chłopięcych. Młodości w przekładzie Pawła Hertza.

[6] Fragmenty, które znajdują się w polskim wydaniu Dzienników, w przekładzie Marii Leśniewskiej. Pozostałe fragmenty – w przekładzie własnym.

[7] Wszystkie fragmenty Wojny i pokoju w przekładzie Andrzeja Stawara.

[8] Wszystkie fragmenty Spowiedzi w przekładzie Jacka Baszkiewicza.

[9] Fragment Madonny w przekładzie Juliana Tuwima.

[10] Wszystkie fragmenty Zapisków wariata w przekładzie Jadwigi Dmochowskiej.

[11] Jan Kronsztadzki w rzeczywistości przyjął święcenia kapłańskie w petersburskim soborze Świętych Piotra i Pawła, a Krzysztof był biskupem rewelskim.

[12] Pamięć go zawiodła. Ojciec zmarł w 1851 roku, kiedy Iwan Siergijew studiował już w akademii (przyp. aut.).

[13] Hieromnich – w Kościołach greckokatolickich i prawosławnym mnich posiadający święcenia kapłańskie.

[14] Tutaj i w dalszej części relacji o dzieciństwie i młodzieńczych latach ojca Jana wykorzystuję wyniki badań Julii Bałakszynej oraz krewnej ojca Jana Kronsztadzkiego, współpracownicy Domu Puszkina Tamary Ornatskiej, opublikowane w cerkiewno-historycznym almanachu „Kronsztadskij pastyr’”, wyd. 2, Moskwa 2010 (przyp. aut.).

[15] Daria Iljiniczna, urodzona w 1839 roku, była o dziesięć lat młodsza od brata (przyp. aut.).

[16] Ach, lassen Sie (niem.) – Ach, proszę przestać.

[17] Wszystkie fragmenty Wspomnień w przekładzie Pawła Hertza.

[18] Wszystkie fragmenty Nie mogę milczeć w przekładzie Feliksa Kona.

[19] Fragment Mikołaja Pałkina w przekładzie M.B.

[20] Fragment Dziennika pisarza w przekładzie Marii Leśniewskiej.

[21] A genoux, mauvais sujet! (fr.) – Na kolana, nicponiu!

[22] Według danych z 1903 roku w Kronsztadzie oprócz soboru Świętego Andrzeja był kościół katolicki, luterańska kircha i dwie cerkwie prawosławne – wojsk lądowych i marynarki wojennej. Pozostałe istniejące wówczas cerkwie to tak zwane śwątynie domowe (przyp. aut.).

[23] Antymins – chusta z zaszytymi cząstkami relikwii, akcesorium niezbędne do odprawiania liturgii prawosławnej (przyp. aut.).

[24] Przekład własny. Polskie wydanie Mojego życia w Chrystusie, będące wyborem tekstów świętego Jana z Kronsztadu, nie zawiera cytowanych fragmentów. Wszystkie cytaty z Biblii w przekładach własnych za Biblią warszawską.

[25] Białe duchowieństwo – duchowieństwo świeckie, parafialne, żonaci kapłani, w odróżnieniu od duchowieństwa „czarnego”, czyli mnichów.

[26] Comme il faut (fr.) – taki, jak należy; o dobrych manierach.

[27] Wszystkie fragmenty Anny Kareniny w przekładzie Kazimiery Iłłakowiczówny.

[28] Dieu qui est la bonté même ne peut pas vouloir nos souffrances (fr.) – Bóg, który jest samą dobrocią, nie może chcieć naszych cierpień.

[29] Chère tante (fr.) – kochana ciociu.

[30] Mes chers amis (fr.) – Moi drodzy przyjaciele.

[31] Ros. wierigi – łańcuchy, a właściwie okowy noszone na ciele, służące do poskramiania ciała mnichów lub szaleńców bożych.

[32] Felonion – liturgiczna wierzchnia szata prawosławnego duchownego.

[33] Siergiej Wasiljewicz Maksimow (1831–1901) – znany pisarz, etnograf, rewolucjonista (przyp. aut.).

[34] Proskomidia – pierwsza część liturgii prawosławnej, podczas której dokonuje się przygotowanie Świętych Darów ofiarnych w postaci chleba i wina.

[35] Analogion – pulpit cerkiewny.

[36] Wszystkie fragmenty Liturgii Świętego Jana Chryzostoma w przekładzie ks. Henryka Paprockiego.

[37] Tzn. do domu, w którym zatrzymali się Szustinowie (przyp. aut.).

[38] Przekład Jerzego Czecha w Ucieczce z raju.

[39] Fragmenty Pamiętników, które znajdują się w polskim wydaniu, w przekładzie Marii Leśniewskiej. Pozostałe fragmenty – w przekładzie własnym.

[40] Nie był to pierwszy raz. Po raz pierwszy Tołstoj znalazł się w Pustelni Optyńskiej w wieku trzynastu lat, w 1841 roku, kiedy chowano tam jego ciotkę Aleksandrę Osten-Sacken (przyp. aut.).

[41] A livre ouvert (fr.) – bez wcześniejszego przygotowania, od ręki.

[42] Wszystkie fragmenty Sewastopolu w grudniu w przekładzie Tadeusza Łopalewskiego.

[43] Charmant docteur (fr.) – miły nauczyciel.

[44] Pour écrire de pareilles billevesées (fr.) – żeby wypisywać takie bzdury.

[45] Vous n’allez pas m’assurer pourtant que vous n’avez jamais l’Evangile? (fr.) – Nie powie mi pan chyba, że nigdy nie czytał pan Ewangelii?

[46] Oh, non, il m’est arrivé de lire – je dirai même que st. Luc et st. Mathieu sont assez intéressants; quant à st. Jean – cela ne vaut pas la peine d’en parler (fr.) – Nie, zdarzało mi się ją czytać. Powiem nawet, że święty Łukasz i święty Mateusz są dość interesujący, co zaś tyczy się świętego Jana, to nie warto o nim nawet mówić.

[47] Helas! [...] Vous ne serez donc jamais que le plus aimable de païens! (fr.) – Niestety! Na zawsze zostanie pan tylko najmilszym z pogan!

[48] Piotr Boborykin (1836–1921) – rosyjski pisarz, dramaturg i dziennikarz (przyp. aut.).

[49] Fragment Tako rzecze Zaratustra w przekładzie Wacława Berenta.

[50] William Booth (1829–1912) – angielski pastor, założyciel charytatywnej organizacji Armia Zbawienia (przyp. aut.).

[51] Przekład Jerzego Czecha w Ucieczce z raju.

[52] Kliros – część cerkwi przed ołtarzem, zastrzeżona dla chóru i lektorów.

[53] I.K. Surski to pseudonim Jakowa Walerianowicza Iliaszewicza (1870–1953), radcy stanu, a później działacza białej emigracji, autora dwutomowej pracy o Janie Kronsztadzkim. Surski używał inicjałów I.K., żeby nawiązać do ojca Jana; to skrót od Ioann Kronsztadzki.

[54] Zapewne pomyłka. Jan Kronsztadzki mieszkał na ulicy Michajłowskiej, wcześniej Posadskiej (przyp. aut.).

[55] Epitrachelion – szata liturgiczna będąca symbolem łaski kapłaństwa, odpowiednik stuły.

[56] Soleja – podium, podwyższone miejsce przed ikonostasem.

[57] Iwan Sikorski (1842–1919) – psychiatra i neurolog, wykładowca Uniwersytetu Kijowskiego. Towarzyszył ojcu Janowi podczas jego wizyty w Kijowie w 1893 roku. Pozostawił wspomnienia Psichołogiczeskij fienomien otca Ioanna [Psychologiczny fenomen ojca Jana]. Igor Iwanowicz Sikorski (1889–1972) – syn Iwana Sikorskiego, genialny konstruktor samolotów, wynalazca śmigłowców. W 1919 roku zmuszony do wyjazdu z Rosji, zamieszkał w Ameryce. Wsparł finansowo wydanie książki I.K. Surskiego o Janie Kronsztadzkim (przyp. aut.).

[58] Nikołaj Simanowski (1854–1922) – wybitny rosyjski lekarz, pionier rosyjskiej otorynolaryngologii (przyp. aut.).

[59] Od père Jean (fr.) – ojciec Iwan.

[60] Dziesięcina – dawna rosyjska miara powierzchni ziemi, około 1,1 hektara (przyp. aut.).

[61] Riznica – pomieszczenie w cerkwi, w którym są przechowywane szaty kapłańskie.

[62] Przeciwny tej publikacji był z początku nawet wydawca gazety, Aleksiej Suworin, o czym świadczy jego list do członka kolegium redakcyjnego Aleksieja Żemczużnikowa, cytowany w książce Nadieżdy Kicenko. Suworin uznał wspomnienie za zbyt familiarne, ale w końcu wydrukował je po konsultacji z rodziną carską (przyp. aut.).

[63] Priczetnik – członek kleru parafialnego.

[64] Aleksandra Tołstoj się myliła. Aleksandra Lwowna nie wyjdzie za mąż, wróci na łono Cerkwi i umrze w Stanach Zjednoczonych w wieku dziewięćdziesięciu pięciu lat jako osoba głęboko wierząca. Nie przestanie jednak czcić pamięci ojca (przyp. aut.).

[65] Wszystkie fragmenty Zmartwychwstania w przekładzie Wacława Rogowicza.

[66] Zapewne mowa o Dmitriju Nikitinie, lekarzu domowym Tołstojów w latach 1902–1904 (przyp. aut.).

[67] Je n’ai rien à vous répondre, et vous dirai seulement que pendant que vous parliez, je vous voyais aux prises avec quelqu’un qui se tien en ce moment debout derrière votre chais (fr.) – Nic nie odpowiem, stwierdzę tylko, że kiedy mówiłeś, widziałam, że jesteś we władzy kogoś, kto nadal stoi za twoim krzesłem.

[68] Qui cela? (fr.) – Kto taki?

[69] Lucifer en personne, l’incarnation de l’orgueil (fr.) – Lucyfer we własnej osobie, wcielenie pychy.

[70] Certainement je suis fier d’être le seul qui aie mis enfin la main sur la vérité (fr.) – Oczywiście, dumny jestem z tego, że tylko ja zbliżyłem się do prawdy.

[71] Sobór Chrystusa Zbawiciela w Moskwie, wzniesiony według projektu Konstantina Thona, zaczęto budować w 1839 roku. Został poświęcony i otwarty w 1883 roku.

[72] Mowa o pogromie ludności żydowskiej z 6 i 7 kwietnia (według starego stylu) 1903 roku, w czasie świąt wielkanocnych, sprowokowanym przez władze rosyjskie.

[73] Palica – prawosławna chusta liturgiczna w kształcie rombu, ozdobiona krzyżami.

[74] Skit – odosobniona budowla dla mnichów pragnących prowadzić życie bardziej surowe niż w monasterach.

[75] Fragment wiersza Dźwignąłem pomnik swój w przekładzie Juliana Tuwima.

[76] Przekład Marii Leśniewskiej.

[77] Częściowo wykorzystano niepodpisany przekład zamieszczony na stronie http://pinopa.republika.pl/Tolstoj_Bog.html (dostęp: 30 marca 2016).

[78] Kto zaczyna od tego, że bardziej kocha chrześcijaństwo niż prawdę, wkrótce pokocha swoją sektę lub Kościół bardziej niż chrześcijaństwo, a skończy na tym, że siebie będzie miłował ponad wszystko.

[79] Trebnik (euchologion) – zbiór tekstów nabożeństw, sakramentów i modlitw na różne okazje.

[80] Miropomazanie – jeden z sakramentów Cerkwi, odpowiednik katolickiego bierzmowania.

[81] Przekład Marii Leśniewskiej.

[82] Przekład Marii Leśniewskiej.

[83] Profession de foi (fr.) – wyznanie wiary.

[84] Fragment Wyznań świętego Augustyna w przekładzie Zygmunta Kubiaka.