Dla Eve – niech dąży do prawdy

Dane oryginału

Paul Ekman with Mary Ann Mason Ekman & Tom Ekman

Why Kids Lie. How Parents Can Encourage Truthfulness

Copyright © Dr. Paul Ekman, 1989

All rights reserved

Fotografie na okładce

Mega Pixel, Ron and Joe, Brian A. Jackson/Shutterstock, Maria Uspenskaya

Projekt okładki i stron tytułowych

Agata Muszalska

Wydawca

Aleksandra Małek-Leśniewska

Redaktor prowadzący

Jolanta Kowalczuk

Redaktor

Dorota Polewicz

Produkcja

Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Magdalena Wojtas / 88em.eu

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © for the Polish edition by

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2014

ISBN 978-83-01-19127-6

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2014 r., (wyd. I)

Warszawa 2016

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Podziękowania

Profesorki Norma McCoy i Linda Camras, specjalizujące się w psychologii rozwojowej, a także Robert Ornstein, psycholog i pisarz, uważnie przeczytali wczesny szkic tej książki i udzielili mi wielu pożytecznych wskazówek. Profesor John Yuille, psycholog zajmujący się zeznaniami dzieci, i dr Henry Massie oraz dr Irving Philips, psychiatrzy dziecięcy, przygotowali pomocne recenzje ostatnich dwóch rozdziałów.

Profesorka Maureen O’Sullivan dołączyła do mnie podczas prowadzenia wywiadów z dziećmi na temat ich postaw wobec kłamstwa i podzieliła się ze mną sugestiami dotyczącymi książki. Mój dobry przyjaciel Robert Pickus, który jest dla mnie zarówno wzorem do naśladowania w kwestiach dochowania się wspaniałego potomstwa, jak i moralnym mentorem, podrzucił mi wiele pomysłów i dał sporo wsparcia. Perry Garfinkel był nieocenionym redaktorem, poprawiającym język i prowokującym mnie do wypełnienia luk, przed którymi próbowałem sprytnie uciec.

Moja żona Mary Ann od samego początku zachęcała mnie do napisania tej książki, surowo mnie krytykowała i przyczyniła się do powstania dwóch ważnych rozdziałów. Mój syn Tom podjął wyzwanie, by także mieć swój udział w tym dziele, i napisał własny rozdział, z którego dowiedziałem się kilku rzeczy, o których wcześniej nie miałem pojęcia.

Moje badania nad kłamstwem i przygotowanie tej publikacji zostały wsparte nagrodą Research Scientist Award przyznaną przez National Institute of Mental Health (MH 06092).

Wprowadzenie
Wysoka stawka kłamstwa

Mój syn Paweł nakłamał mi, a ma dopiero pięć lat. Czy to normalne?

Wiem, że Joanna kłamie, kiedy mówi, że nie pali trawy, ale nie jestem w stanie tego udowodnić. Co mam zrobić?

Michał cały czas kłamie. Wyrośnie z tego?

Zosia nie chce powiedzieć, co robi na randkach. Odpowiada mi, że to nie moja sprawa, ale czy ja nie mam prawa wiedzieć? Przecież tylko chcę ją chronić.

Kiedy mój dzieciak kłamie, martwię się, że to ja robię coś, co sprawia, że ucieka się do kłamstw.

Oto troski wspólne wszystkim rodzicom. Przybierają dramatyczną postać, kiedy ktoś przychodzi do ciebie i mówi: „Moja córka świetnie się bawiła w zeszłym tygodniu na imprezie twojego syna. Powiedziała, że ty i twoja żona Mary Ann jesteście idealnymi przyzwoitkami – nikt was nie widział!”.

Tak właśnie dowiedziałem się, że mój pasierb Tom, wtedy trzynastoletni, okłamał mnie. Najwyraźniej urządził pewnego letniego wieczoru imprezę w naszej chacie w Inverness, we wsi oddalonej o czterdzieści mil w górę wybrzeża od naszego domu w San Francisco. Szybko się domyśliłem, że impreza odbyła się, kiedy wraz z żoną musieliśmy z przyczyn zawodowych zostać na noc w mieście.

Tom wiedział, że na imprezach musi być ktoś dorosły. Rodzice w Inverness bardzo wyraźnie wyjaśnili to swoim pociechom. Zwłaszcza po tym, jak wyszło na jaw, że poprzedniego lata niektóre dzieciaki na imprezie bez dozoru piły alkohol. Chcieliśmy uniknąć powtórki z rozrywki.

Kilka tygodni wcześniej zachęcałem Toma, żeby zaprosił znajomych. „Twoja mama i ja będziemy dla was całkiem niewidzialni”, obiecałem. „Zostaniemy w pracowni”. Pracownia jest oddalona od chaty o jakieś 50 metrów, za kilkoma drzewami. Tom niezobowiązująco skinął głową, a ja o wszystkim zapomniałem.

Gdy tak składałem sobie poszczególne elementy układanki, matka, z którą rozmawiałem, spojrzała na mnie pytająco. „Była impreza, prawda?”, zapytała pełna nadziei, że potwierdzę. Mówiąc wprost, byłem oszołomiony i zawstydzony. „O, tak”, wymamrotałem i odszedłem. Ból, rozczarowanie i gniew pojawiły się kilka chwil później. A dużo później przyszło rozbawienie.

Oto byłem ja, rzekomo jeden z czołowych światowych autorytetów w dziedzinie wykrywania kłamstw – w połowie pisania książki o dzieciach i kłamstwie, a jakże – zrobiony w bambuko przez własnego syna! Pomyślałem, jak głupio będę wyglądał przed przyjaciółmi. Poczułem wstyd, że mi wstyd. Później było mi jeszcze bardziej wstyd, że okłamałem tamtą matkę, dając do zrozumienia, że impreza się odbyła.

Rok przed tym zdarzeniem opublikowałem Telling Lies [Kłamstwo i jego wykrywanie w biznesie, polityce i małżeństwie, WN PWN, 2007 – przyp. tłum.] – szczegółową analizę kłamstw dorosłych, opierającą się na dwudziestoletnich badaniach. Choć Tom nie czytał tej książki, doskonale zdawał sobie sprawę z moich kompetencji i z dumą patrzył na moje występy w telewizyjnych programach, w których tę książkę promowałem. Wiedział, że jestem ekspertem w wykrywaniu kłamstw na podstawie mimiki, gestów i zmian głosu kłamcy. Kiedyś przytoczył mi opinię swoich kolegów, że ciężkie musi być życie z ojcem, który jest w stanie wykryć każdą ściemę. Koledzy chcieli wiedzieć, czy kiedykolwiek próbował mnie okłamać i czy mu się to udało. Tom, według jego relacji, odparł wtedy, że gra nie warta jest świeczki.

Ale teraz najwyraźniej była. Zastanawiałem się, czy jednym z jego motywów nie była chęć sprawdzenia swoich możliwości, zobaczenia, czy jego stary rzeczywiście był tak dobry, jak to wszem i wobec ogłaszał. W końcu Tom właśnie wchodził w okres dojrzewania, a więc w fazę, w której młodzież ma potrzebę wyrażania własnej odrębności od rodziców. To wątek stary jak świat w relacjach między ojcami a synami oraz matkami a córkami.

Oszustwo Toma może się większości rodziców nie wydawać rażącym naruszeniem zasad. Ale nawet tak błahe kłamstwo sprawia, że w głowie rodzica pojawiają się ważne pytania.

Poza niewiedzą, co należy zrobić z dzieckiem, dla dziecka albo dziecku, które kłamie, wielu rodziców czuje się zagubionych i nie wie, jak zareagować. Przechodzimy od gniewu do poczucia winy, od zaprzeczania do poczucia odpowiedzialności, od chęci ukarania małolata do pragnienia zignorowania całego tego kłamstwa.

Mary Ann i ja byliśmy bardzo wzburzeni sekretną imprezą Toma. Zszokował nas też nie tyle kaliber samego kłamstwa, ile jego implikacje. Tom zawsze był dzieckiem, na którym można polegać. Chwaliliśmy się tym, że kiedy umawiał się, iż wróci do domu na szóstą, dokładnie tak się działo. Bezgranicznie mu ufaliśmy. Kłamstwo po prostu do niego nie pasowało. Skąd ta nagła zmiana?

Po początkowym szoku i złości moje poczucie bycia zdradzonym przekształciło się w rozczarowanie. Potem zacząłem za kłamstwo Toma obwiniać siebie. Czy przytłoczyłem go nadmiarem odpowiedzialności, pozwalając, by trzynastolatek został sam w domu na noc? Czy jego oszustwo, tak misternie zaplanowane i wdrożone, oznaczało, że zawiodłem jako rodzic? Myślałem sobie, że musiałem coś zrobić nie tak, może nawet wiele rzeczy, skoro mój syn mnie oszukał. Sporo czasu zajęło mi oddzielenie jego odpowiedzialności od własnej.

Najpierw miałem ochotę przyprzeć Toma do muru. Oszukał swoją matkę i mnie, knując za naszymi plecami, dlatego żądza odwetu była ogromna. Teraz ja miałem przewagę. On jeszcze nie wiedział, że my wiemy. Myślałem, żeby poddać go testowi, odkryć, czy jest w stanie kłamać mi prosto w oczy. Mógłbym zadać pytanie: „Powiedz Tom, co robiłeś w ostatnią środę wieczorem, kiedy twoja mama i ja zostaliśmy w mieście?”. Mógłbym wywrzeć nieco większą presję, pytając: „Tom, czy w środę wieczorem był w domu ktoś jeszcze?”. A może powinienem powiedzieć mu wszystko, co wiem, aby nie dać mu szansy wyłgania się z całego zajścia? Gdyby kwestia dzieci i kłamstw nie była w mojej głowie tak żywa, pewnie zareagowałbym inaczej. Pewnie kierowałbym się bardziej gniewem niż rozsądkiem, szukając raczej zemsty, niż chęcią wzmocnienia w moim dziecku prawdomówności.

„Wzmocnienie prawdomówności” – łatwiej powiedzieć, trudniej zrobić. Jest wiele możliwości i nigdy do końca nie wiemy, która da najlepsze rezultaty.

Minęło zaledwie kilka minut od chwili, w której znajoma matka nieumyślnie ujawniła oszustwo Toma. Wiedziałem, że gdzieś tu jest, i zacząłem się za nim rozglądać. Był na plaży i puszczał stateczki. Zawołałem go. „Jestem bardzo zmartwiony”, powiedziałem. Czułem gorąco na własnej twarzy i starałem się nie stracić opanowania. „Właśnie się dowiedziałem, że w zeszłym tygodniu urządziłeś imprezę za naszymi plecami i okłamałeś mnie”.

Popatrzył na mnie oszołomiony, a widok winy i paniki na jego twarzy sprawił, że moja złość minęła. Nagle zrobiło mi się nas szkoda, ponieważ w tym momencie przypomniałem sobie jak to było, kiedy sam miałem tyle lat co on i ktoś przyłapał mnie na kłamstwie. „Nie chcę z tobą o tym rozmawiać dziś wieczorem”, powiedziałem do niego spokojnym głosem. „Potrzebuję czasu na przemyślenie tego wszystkiego, ale to poważna sprawa. Chcę, żebyś też się nad tym zastanowił i był w stanie jutro rano wyjaśnić mi, co zrobiłeś i co twoim zdaniem mama i ja powinniśmy z tym począć”.

Z wcześniejszych doświadczeń wiedziałem, że Tom był typem dziecka, które zawsze obmyślało dla siebie najbardziej drakońskie kary za przewinienia – zdecydowanie gorsze niż jego matka i ja kiedykolwiek bylibyśmy w stanie wymyślić. Uznałem, że dobrze mu zrobi pomartwienie się i zastanowienie nad znaczeniem całej sytuacji. Ja również zyskam na czasie, żeby wszystko przemyśleć i mieć pewność, że moja złość nie wróci.

Następnego ranka, po omówieniu wszystkiego wieczorem z żoną, daliśmy mu szlaban na miesiąc, uniemożliwiając wieczorne wyjścia i spotkania z przyjaciółmi. Powiedzieliśmy mu też, że skoro nie możemy mu już ufać, nie będziemy więcej zostawiać go samego w domu w Inverness na noc. W związku z tym przez resztę lata, kiedy tylko musiałem spędzić noc w mieście, musiał jechać ze mną do San Francisco i wracać następnego dnia. To było dla niego nudne, ale prawdziwa próba nadeszła na jesieni, kiedy Tom poważnie się zaangażował w sobotniowieczorne nocne życie w mieście. Kiedy planowaliśmy spędzić weekend w Inverness, dawniej pozwolilibyśmy mu zostać w mieście na noc i pójść na imprezę. Ale teraz już nie. Musiał jechać z nami i impreza przechodziła mu koło nosa. Ta utrata wolności nie miała być dla niego karą; to była prosta konsekwencja jego działań. Oczywiście była to dla niego ważna lekcja, znacznie ważniejsza niż szlaban. Dowiedział się, jak ciężko jest żyć z ludźmi, którzy ci nie ufają. Dla nas to także było trudne.

Teraz, kiedy piszę te słowa – ponad dwa lata od tamtego zdarzenia – po raz pierwszy znowu zaufaliśmy Tomowi na tyle, żeby mógł zostać sam w domu na noc. Jest teraz starszy i wielokrotnie wspólnie omawialiśmy całe zajście. Gdy tylko pojawiał się temat wywołujący u niego pokusę, by skłamać, bardzo ostrożnie zadawałem mu pytania w sposób zachęcający go do prawdomówności. Nie: „Kto zbił wazon?” albo „Czy to ty zbiłeś wazon?”, ale: „Nie powinniśmy byli stawiać tego wazonu w tym miejscu; rzeczywiście łatwo było go strącić. Czy to zrobiłeś ty, czy twoja siostra?”.

Naprawdę włożyłem sporo wysiłku w wyjaśnienie mu, dlaczego nie powinien urządzać tajnych imprez, dlaczego tak ważne jest, żeby nad grupą młodych ludzi czuwali dorośli. Czasami przypominałem mu o wypadku, który zdarzył się sześć miesięcy wcześniej. Tom miał gości w sobotnie popołudnie. Mary Ann i ja pojechaliśmy do sklepu, zabierając ze sobą naszą córkę Eve, zostawiając Toma i jego przyjaciół w domu, żeby sobie grali w tenisa stołowego i oglądali telewizję. Wróciliśmy do domu kilka godzin później i kiedy otworzyliśmy drzwi, powitał nas nieprzyjemny zapach gazu. Górne piętro pełne było trujących i niebezpiecznych wyziewów. Po tym, jak szybko pootwieraliśmy wszystkie drzwi i okna i wyprowadziliśmy wszystkich z domu, odkryliśmy, że Tom ze znajomymi przypiekali sobie piankowe cukierki w kominku. Tymczasem nie wiedzieli, że zapalając gaz, powinni byli otworzyć przewód kominowy, aby dym i dwutlenek węgla mogły się ulatniać. Niewinny błąd, ale mógł mieć poważne skutki.

Sądzę, że to zdarzenie przekonało Toma, jak łatwo grupa dzieciaków bawiących się w domu bez opieki może nieświadomie wpaść w tarapaty i dlaczego konieczne jest, żeby rodzice byli w pobliżu. Przed pozwoleniem Tomowi, by został sam w domu na noc, upewniłem się, że zrozumiał, iż jest to ważny test na to, czy możemy mu znowu zaufać. Nie musiałem mu tego mówić. On także wiedział, że jeżeli zawiedzie nasze zaufanie jeszcze raz, to nie dostanie kolejnej szansy.

Kłamstwa są jednym z fundamentalnych problemów w życiu rodzinnym. Pomyśl, jak skomplikowane i dziwaczne by ono było, gdybyśmy nigdy nie mogli zaufać, że nasi bliscy są w swoich wypowiedziach szczerzy. Nie dałoby się żyć, gdybyśmy byli zmuszeni sprawdzać i weryfikować wszystko, co się do nas mówi. Musimy wierzyć ludziom na słowo – aż do chwili, w której wykryjemy kłamstwo. Ta wiedza może wywołać spustoszenie w bliskich relacjach. Wyobraź sobie konieczność zastanawiania się nad prawdziwością każdej wypowiedzi twojego dziecka, przyjaciela czy małżonka. „Nie dam rady wrócić dziś wcześniej do domu, muszę zostać dłużej w biurze”. (Czy on/ona ma romans?). Albo: „Odrobiłem lekcje”. (Czy naprawdę lekcje są zrobione, czy też w telewizji zaczyna się jakiś fajny program?).

Nie jest tak, że wszyscy zawsze mówią prawdę lub że my zawsze musimy ją znać. Grzeczność czasami wymaga upiększania rzeczywistości. „To wspaniałe danie – ale ja naprawdę już się bardzo najadłem”, powie gość zaproszony na kolację także wtedy, kiedy gospodyni nie jest mistrzynią sztuki kulinarnej. „Przepraszamy, naprawdę nie damy rady, nie możemy znaleźć opiekunki”, tłumaczą sąsiedzi, podczas gdy prawdziwym powodem jest chęć uniknięcia nudnego wieczoru. Takt często wymaga wybiegów, lawirowania, a czasami powiedzenia czegoś kompletnie nieprawdziwego.

Nieżyjący już profesor Erving Goffman, jeden z czołowych amerykańskich socjologów, traktował całość życia społecznego w kategoriach spektaklu, w którym wszyscy odgrywają role, których się od nich wymaga i oczekuje. Z jego perspektywy de facto nikt nigdy nie mówi prawdy i nie o prawdę chodzi. Chodzi o to, byśmy podążali za, przeważnie niepisanymi, zasadami życia społecznego. Zgadzam się z profesorem Goffmanem. Ktoś może ci pokazać, że się o ciebie troszczy, nie mówiąc ci prawdy i oszczędzając w ten sposób twoje uczucia. Czasami nieprawdziwy przekaz jest tym, co sprawia, że wiemy, co ktoś zamierza zrobić. Kiedy rano pytam moją sekretarkę: „Jak się pani miewa?”, to tak naprawdę wcale nie chcę usłyszeć, że czuje się paskudnie, ponieważ okropnie pokłóciła się ze swoim synem. Chcę wiedzieć, czy jest w stanie wykonywać swoje obowiązki, o czym ona mnie zapewnia mijającą się z prawdą wypowiedzią: „Dobrze”.

Istnieją wyjątki, sytuacje, w których ktoś nie odgrywa po prostu społecznej roli, ale najnormalniej kłamie – są to chwile, w których wierzymy, że mówi się nam prawdę, a tak się nie dzieje. Gdybyśmy wiedzieli, że ktoś kłamie, zachowalibyśmy się inaczej, mielibyśmy inne plany i inaczej ocenilibyśmy tę osobę. Zyski i straty tej osoby, wynikające z kłamstwa, nie są błahe ani dla ciebie, ani dla niej. Stawka przeważnie jest wysoka. Gdy odkryjesz takie kłamstwo, czujesz się wykorzystany. To boli. Podkopuje zaufanie. Profesor Goffman nazywa to „kłamstwami bezczelnymi”.

Bezczelne kłamstwa są zdradą i niszczą bliskość. Rodzą nieufność i burzą wszelkie bliskie relacje. Rodzice nie mogą właściwie odgrywać swojej roli, polegającej na chronieniu, doradzaniu i prowadzeniu przez życie dzieci, jeżeli dysponują niewłaściwymi lub błędnymi informacjami. Tymczasem wszyscy wiemy, że czasami dzieci nas okłamują. W końcu wielu z nas przypomina sobie, jak sami, będąc dziećmi, okłamywaliśmy naszych rodziców.

Co jako rodzice mamy zrobić? Jak możemy utrzymać zaufanie i wzmacniać prawdomówność bez nadmiernego wtrącania się oraz jak możemy zapewnić naszym dzieciom prywatność i autonomię w okresie dorastania? Nie chcemy przeprowadzać śledztwa federalnego w związku z każdym kłamstwem, nie pragniemy jednak wzmacniać skłonności do mijania się z prawdą przez ignorowanie zjawiska. Nie zamierzamy być tak naiwnie łatwym łupem, by wręcz kusić dzieci do okłamywania nas, ale też nie chcemy być tak nieufni i podejrzliwi, żeby nie wierzyć naszym dzieciom wtedy, kiedy na to zasługują.

To trudne pytania, na które nie ma łatwych odpowiedzi. Mimo ważnej roli, jaką odgrywają kłamstwa, jedynie nieliczni zastanawiali się nad ich naturą. Niewielu ludzi świadomie rozmyślało nad kłamstwem i nad tym dlaczego oraz kiedy kłamią. Prawie wszyscy kłamiemy częściej, niż się nam wydaje. Jeszcze mniej uwagi poświęcamy temu, jaki wpływ kłamstwa mogą mieć na nasze dzieci. Większość rodziców staje w obliczu pierwszego poważnego kłamstwa swoich dzieci, będąc na nie całkowicie nieprzygotowana.

Zawodowo badam kłamstwo od ponad dwudziestu lat, ale niełatwo było radzić sobie z nim, będąc rodzicem. Badałem i analizowałem kłamstwa między lekarzem a pacjentem, mężem a żoną, starającym się o pracę a pracodawcą, przestępcą a policjantem, sędzią a świadkiem, szpiegiem a kontrwywiadem, politykiem a wyborcą, ale dopiero niedawno zająłem się kłamstwem między rodzicem a dzieckiem. Moje wcześniejsze badania kłamstw skupiały się na poszukiwaniu wskaźników oszustwa, zdradzieckich i obnażających kłamcę oznak na twarzy, w ciele czy głosie. Na podstawie starannej analizy tysięcy godzin taśm filmowych z wywiadami z dorosłymi opracowałem teorię wyjaśniającą, czym kłamstwa się między sobą różnią, dlaczego część z nich się udaje, a część nie, oraz czy kłamstwa są zawsze złe.

Moje zainteresowanie kłamstwami dzieci pojawiło się po wydaniu Kłamstwa i jego wykrywania w biznesie, polityce i małżeństwie. Podczas programów radiowych czy telewizyjnych promujących moją książkę, w trakcie których słuchacze lub telewidzowie mogli dzwonić do studia, zostałem zasypany pytaniami od rodziców, którym mogłem, niestety, udzielić niewielu mądrych odpowiedzi. To były ważne pytania, a intensywność emocji w głosach rodziców odzwierciedlała głęboką troskę i jeszcze głębszą frustrację. Ich pytania dotyczyły spraw, których dopiero zaczynałem doświadczać z moimi własnymi dziećmi, i po kilkukrotnym zaplątaniu się w odpowiedziach udałem się do biblioteki i przeszukałem wszystkie popularne książki o rodzicielstwie. Ku memu zaskoczeniu na temat kłamstw znalazłem ledwie jedną czy dwie strony. Nie wyszukałem żadnej książki poświęconej konkretnie dzieciom i kłamstwom ani żadnej książki naukowej czy popularnej na ten temat, napisanej mniej niż pół wieku temu.

W czasopismach naukowych można się dokopać do nieco bogatszych informacji na temat dziecięcych kłamstw, ale mając na względzie wagę tego tematu w życiu rodzinnym, nie ma tego wcale dużo. Czytając tę literaturę, znalazłem kilka odpowiedzi, ale nikt nie zebrał ich w coś, co mogłoby pełnić funkcję przewodnika dla rodziców.

W celu uzupełnienia kilku luk przeprowadziliśmy wraz z koleżanką, Mau- reen O’Sullivan, profesorką psychologii na uniwersytecie w San Francisco, wywiady z ponad sześćdziesięciorgiem dzieci w pobliskiej szkole. Osobiście rozmawiałem także z ponad pięćdziesięciorgiem rodziców i niemal ze wszystkimi moimi przyjaciółmi i znajomymi z pracy mającymi dzieci.

W większości badań poświęconych kłamstwom dzieci korzystano z informacji od rodziców i nauczycieli. Mnie ciekawiło, co mówią dzieci. A konkretnie chciałem im zadać pytanie: „Dlaczego kłamiecie?”. Zamierzałem przedstawić im kilka moralnych dylematów dotyczących kłamstw i zobaczyć, czy mają na ten temat jakieś przemyślenia. Planowałem odkryć ich postawy wobec kłamstw mających na celu chronienie drugiej osoby, kłamania z lojalności wobec rówieśników. Chciałem się też dowiedzieć, w jakim wieku uznawały, że ich kłamstwa uchodzą im na sucho.

Rozmawianie w cztery oczy z dziećmi sprawiało mi dużą radość. Większość z nich była początkowo zaskoczona. Nikt nigdy nie prosił ich o opowiadanie o kłamstwach w warunkach gwarantowanej anonimowości i przy zapewnieniu, że nie dostaną reprymendy. Niemniej, choć zapewniałem, że nikt nie będzie wiedział, kim są (wykorzystując laptopa, pokazywałem im, że nazwy plików zawierających rozmowy z nimi to numery, a nie imiona), nie mogę być całkowicie pewien, że ich odpowiedzi nie były przez nie mimo wszystko cenzurowane. Ale dzieciaki były dość otwarte, uwzględniając fakt, że opowiadały dorosłemu o czymś, co wywoływało u nich strach przed możliwą karą, gdyby podzieliły się tym z własnymi rodzicami.

Nie był to mój pierwszy kontakt z dziećmi w roli osób badanych. Byłem psychologiem szkolnym, pracowałem też jako terapeuta z dziećmi cierpiącymi na nerwice i schizofrenię. W roku 1967 przeprowadzałem wywiady z dziećmi na Nowej Gwinei w ramach badań nad uniwersalnością wyrazów twarzy towarzyszących emocjom. Na początku lat siedemdziesiątych byłem jednym z kilku naukowców powołanych przez US Surgeon General do komisji prowadzącej roczne badania nad wpływem przemocy w telewizji na dzieci.

Pisząc tę książkę, korzystam z mojego ponaddwudziestoletniego doświadczenia w badaniu kłamstw; z analizy, integracji i syntezy artykułów naukowych, które udało mi się znaleźć; z przeprowadzonych przez nas wywiadów wypełniających luki i dostarczających bogatego dodatkowego materiału do dalszych przemyśleń oraz z moich doświadczeń jako rodzica. Ta książka jest dedykowana moim znajomym rodzicom. A także znajomym naukowcom, dla których, mam nadzieję, będzie wyzwaniem nawołującym do podjęcia dalszych badań nad kłamstwami dzieci.

To jest książka rodzinna, napisana dla rodzin przez rodzinę. Swój wkład w tę pracę ma każdy jej członek. Pod wieloma względami jesteśmy rodziną typową, pod kilkoma – typową trochę mniej.

Mary Ann Mason Ekman i ja jesteśmy pracującymi rodzicami, ona po czterdziestce, ja po pięćdziesiątce. Dla nas obojga nie jest to pierwsze małżeństwo. Ojciec Toma zmarł, kiedy ten miał osiem lat, dwa lata po naszym ślubie. W tym samym roku urodziła się też nasza córka Eve, która ma teraz osiem lat.

Żyjemy w pośpiechu i chaosie, tak typowym dla większości rodzin. Z racji wieku jesteśmy bardziej osadzeni w naszych karierach zawodowych, a nie będąc już tak zaabsorbowani pracą, osiągnęliśmy punkt w życiu, w którym możemy spędzać więcej czasu z naszymi dziećmi. Mary Ann i ja oboje przeszliśmy przez osobiste, kulturowe i polityczne burze wcześniejszych lat, powracając do dość tradycyjnych wartości. Rodzina jest dla nas najważniejsza; praca znalazła się na drugim miejscu. Rzadko pracujemy wieczorami, niemal nigdy w weekendy. Dzielimy się opieką nad dziećmi dość równomiernie. We wspólnym wychowywaniu dwójki dzieci często polegam na osądach Mary Ann, uważając, że przeważnie ma ona rację. Nie zawsze rzeczywiście ją ma (któż z nas ma?), ale za każdym razem patrzy na sprawy bardzo rozważnie.

Co się tyczy dyscypliny, nasze style rodzicielskie można uznać za komplementarne. Mary Ann jest bardziej pobłażliwa, ja mam podejście bardziej tradycyjne. Ale są takie momenty, kiedy zamieniamy się rolami. I tak samo, jak w wypadku innych interakcji między rodzicem a dzieckiem tej samej płci, Mary Ann jest ostrzejsza w stosunku do Eve, a ja surowiej traktuję Toma. Żadne z nas nie używa kar cielesnych. Summa summarum dobrze się uzupełniamy.

W kwestii kłamstw nasze poglądy zmieniły się znacząco w ciągu ostatnich kilku lat. Oboje jesteśmy ostrożniejsi i bardziej świadomi tego, jak sami modelujemy prawdomówność naszych dzieci.

Choć moja córka Eve nie była w stanie napisać rozdziału, jej życie dostarczyło przykładów i wglądu w temat kłamstw i prawdomówności u małych dzieci.

Ponieważ rodzicom często tak trudno przychodzi zrozumienie, co na temat kłamstw sądzi młodzież, poprosiłem Toma, żeby napisał jeden z rozdziałów. Jedyną rzeczą, jaką mu narzuciłem, była szczerość. Poza własnymi myślami i odczuciami zawarł w tekście również parę komentarzy swoich przyjaciół, z którymi o tym rozmawiał. Jego nastoletnie spojrzenie na to, dlaczego dzieci kłamią, jest ciekawe, szczere i zdumiewająco dobrze napisane – jeśli może to stwierdzić dumny ojciec. Zwracając się bezpośrednio do rodziców, Tom daje pewne wskazówki, jak rozmawiać z dzieckiem przyłapanym na kłamstwie.

Dwa rozdziały autorstwa Mary Ann czerpią z jej wcześniejszych doświadczeń jako profesorki wykładającej amerykańską historię społeczną oraz, ostatnio, jako prawniczki zajmującej się rozwodami i przyznawaniem opieki nad dziećmi. Jej własna książka The Equality Trap (Pułapka równości, Simon and Schuster, 1988) dotyczy położenia kobiet i dzieci w owym czasie w Stanach Zjednoczonych. W książce tej Mary Ann radzi, jak reagować, kiedy wiesz lub podejrzewasz, że twoje dziecko kłamie. Sugestie łączące jej pomysły z moimi wywodzą się częściowo również z mojej analizy literatury naukowej. Czerpią też z jej perspektywy historycznej, pracy jako prawniczki z rodzinami w kryzysie oraz z naszych wspólnych doświadczeń rodzicielskich.

W ciągu ostatnich kilku lat dzieci musiały zeznawać przed sądem w bardzo poważnych sprawach – od przypadków, w których opieka nad nimi jest kwestią sporną, przez oskarżenia o przemoc wobec dzieci, aż po sprawy, w których zeznawały przeciwko własnym rodzicom w związku z przestępstwami narkotykowymi. Ich wiarygodność jako świadków była kwestionowana przez prawników i sędziów, a także przez opinię publiczną. Mary Ann, korzystając ze swoich kompetencji prawniczki specjalizującej się w prawie rodzinnym, wyjaśnia dylematy i kontrowersje wokół dziecka jako świadka w sądzie.

W rozdziałach napisanych przeze mnie czerpałem z moich własnych przemyśleń na temat kłamstw, a także z istniejącej naukowej literatury, przeprowadzonych przeze mnie wywiadów oraz z doświadczeń z własnymi dziećmi.

Czy Tom naprawdę mnie okłamał? Na pewno podstępnie ukrywał imprezę, ale przecież nie wypowiedział ani jednego nieprawdziwego słowa. Tom wiedział, że nabroił, ale protestował, wskazując, że jego zdaniem to nie było kłamstwo. Moim było. Istnieją różnice między ukrywaniem prawdy a mówieniem nieprawdy, ale dla mnie jedno i drugie jest kłamstwem, co dalej wyjaśnię. Przedstawiam także różnice między białymi kłamstwami, oszukiwaniem a poważnymi kłamstwami. Łatwo powiedzieć, że wszelkie kłamstwa są czymś złym, ale większość rodziców nie traktuje wszystkich kłamstw tak samo. Wcale nie chcą, żeby ich dzieci mówiły prawdę na każdy temat – bycie skarżypytą nie jest w cenie, podobnie jak pozbawione taktu walenie prawdą prosto w oczy. Jak wytyczyć linię między dobrym kłamstwem a złym kłamstwem i kto powinien ją nakreślać?

Część rodziców może nieumyślnie zachęcać dzieci do kłamstw, służąc własnym przykładem. Niektóre dzieci są jak gąbki chłonące wszystko, co zobaczą i usłyszą. Uwielbiają także celnie punktować rodzicielską hipokryzję:

Dlaczego moje ściąganie w szkole jest gorsze od tego, co mama i ty robicie w waszych zeznaniach podatkowych?

Właśnie nakłamałaś przez telefon temu sprzedawcy, mamo! Dlaczego zamiast prawdy powiedziałaś mu, że właśnie wychodzimy?

Ale rodzicielskie niewłaściwe modelowanie jest tylko jednym spośród czynników, które należy uwzględnić, rozważając, dlaczego niektóre dzieci kłamią częś- ciej od innych. Dziecięca inteligencja, osobowość, przystosowanie i przyjaźnie – wszystko to ma znaczenie, co wyjaśnię na dalszych stronach książki.

Czy Tomowi by się upiekło, gdybym o imprezie nie dowiedział się od tamtej matki? Czy będąc ekspertem w wyłapywaniu oznak kłamstwa, przyłapałbym Toma bez pomocy z zewnątrz? Czy trzeba być ekspertem, żeby dostrzec dziecięce kłamstwo, czy może tego dokonać każdy rodzic, jeśli tylko będzie chciał je zauważyć? I co ważniejsze: czy rodzice powinni poświęcać czas na zabawianie się w detektywów i szpiegowanie, czy tak naprawdę powinni wykorzystać go na bycie dobrymi rodzicami?

Szukam odpowiedzi na te pytania, wyjaśniam również, dlaczego wraz z wiekiem dzieci kłamią coraz lepiej.

Próbowałem jasno pokazać, kiedy moje opinie są opiniami psychologa, kiedy mają solidne podstawy naukowe, a kiedy wynikają z moich doświadczeń rodzica. Zamiast po prostu przedstawiać wyniki, zapraszam czytelnika do wspólnej analizy, do uczestnictwa w procesie oceny materiału. Możesz nie zawsze zgadzać się z moimi wyborami i sugestiami, ale poznasz alternatywy i przynajmniej zostaniesz wyposażony/wyposażona w informacje wystarczające do tego by zadecydować w tych sprawach samodzielnie.

Jak wyjaśnię nieco później, nie znamy wszystkich odpowiedzi. Potrzeba mnóstwo dodatkowych badań, które zajmą lata. Ale jako rodzic nie mam czasu, żeby czekać. Chcę wiedzieć teraz, jak postąpić z córką i synem. Dlatego w tym momencie oferujemy książkę przygotowaną przez kompetentną rodzinę, która zawiera możliwości i alternatywy w radzeniu sobie z kłamstwami dzieci. Mamy nadzieję, że pomoże ona rodzicom lepiej przygotować się do wdrożenia programów wspierających prawdomówność i – ostatecznie – przyczyni się do powstania bliższych relacji między rodzicami a dziećmi, zbudowanych na wzajemnym zaufaniu i miłości.