Tytuł oryginału

MEIN GROßVATER, DER FÄLSCHER

Copyright © 2015 Deutsche Verlags-Anstalt, München,

in der Verlagsgruppe Random House GmbH

All rights reserved

Projekt okładki

Edyta Banach-Rudzik

Zdjęcie na okładce

© Shuttestock, Noel Tovia Matoff

Zdjęcia w środku

© Archiwum rodziny Krüger

© ullstein bild/BE&W Agencja Fotograficzna

Redaktor prowadzący

Adrian Markowski

Redakcja

Małgorzata Denys

Korekta

Sylwia Kozak-Śmiech

Zofia Firek

ISBN 978–83–8097-872-0

Warszawa 2017

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02–697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

Dla DJ7MG

PROLOG

MĘŻCZYZNA ZE ZWITKIEM BANKNOTÓW

Człowiek, który leży na podłodze i łka, nie jest moim dziadkiem. W dłoni ściska zwitek funtów brytyjskich, które ukradł z warsztatu fałszerskiego. Armia Czerwona jest coraz bliżej i w blokach 18 i 19 obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen zdemontowano już maszyny drukarskie. Teraz także i w jego przypadku chodzi już tylko o przetrwanie. To koniec makabrycznej akcji nazistów; ostatniej szaleńczej próby wygrania wojny z Anglią. Mój dziadek znajdował się w samym centrum tej operacji, dokładnie tak jak ten człowiek, który teraz leży na podłodze i płacze.

Jest to końcowa scena z austriacko-niemieckiego filmu, opowiadającego historię „Operacji Bernhard”. To także historia mojego dziadka, Bernharda Krügera. Ponad milion osób na całym świecie obejrzało film Fałszerze, który nawet w 2008 roku zdobył Oscara. Ci wszyscy ludzie zobaczyli człowieka, który z przerażenia na myśl o zemście swoich więźniów moczy spodnie. Człowieka, który szuka dla siebie usprawiedliwienia: struktura dowodzenia i tym podobne.

„Powinni byli trzymać się prawdy”, twierdzi moja matka, mówiąc o twórcach filmu, „prawda jest jeszcze bardziej absurdalna”. Scena, w której dziadek leży na podłodze, jest w całości zmyślona.

Skądinąd jestem w stanie zrozumieć, dlaczego reżyser i scenarzysta filmu, Stefan Ruzowitzky, tak to przedstawił – chodziło o rozrywkę! Moja ciocia mówi jednak, że ten film niemalże ją zabił. Nie zaprzecza, że jej ojciec był zdeklarowanym nazistą, ale jego historia nie jest aż taka prosta.

Moj dziadek rzeczywiście był fałszerzem Hitlera. Pewnego dnia – druga wojna światowa szalała już od ponad roku – dostał zlecenie, które sam minister propagandy Joseph Goebbels określił w swoim dzienniku mianem „groteskowego planu”1. Celem było doprowadzenie wrogiej Anglii do ruiny gospodarczej poprzez zasypanie jej fałszywymi pieniędzmi. Całe skrzynki fałszywek miały zostać rozrzucone nad Wielką Brytanią, aby najpierw wywołać szał zakupów, a następnie kryzys walutowy. Była to największa operacja fałszerska w historii, a mój dziadek był jej kierownikiem. Bernhard Krüger do końca życia odczuwał dumę z realizacji powierzonego mu zadania, które niemalże zakończyło się sukcesem, ponieważ dostarczył łącznie 134 miliony podrobionych banknotów funtowych.

Niemniej jednak niemiecka Luftwaffe nie miała już wtedy wystarczającej liczby samolotów, żeby móc przeprowadzić atak walutowy. Mimo to podróbki funtów krążyły w wielu krajach Europy, ponieważ naziści wynagradzali fałszywkami tajnych agentów za granicą oraz płacili nimi za surowce. Oprócz tego – i jak na ironię – właśnie tymi podrobionymi funtami członkowie żydowskiego ruchu oporu finansowali w 1945 roku transporty uchodźców do Palestyny i kupowali za nie broń dla żydowskiej podziemnej armii.

Po otrzymaniu zlecenia na fałszowanie pieniędzy od dowództwa SS mój dziadek musiał znaleźć specjalistów, którzy byliby w stanie wyprodukować podróbki na masową skalę. Tak więc szukał ich – cóż za perfidny plan – w obozach koncentracyjnych. W jego warsztacie mogli pracować jedynie Żydzi, ponieważ można ich było w każdej chwili zlikwidować – zarówno w przypadku powodzenia, jak i porażki operacji. Tak czy siak, osoby mające dostęp do tajemnicy zostałyby uciszone. Dziadek pojechał między innymi do Auschwitz i kazał sobie przedstawiać więźniów. Przechadzał się wzdłuż rzędów i pytał: „Jaki jest twój zawód?”. Ten, kto dawał „dobrą” odpowiedź – malarz, litografik, drukarz, zecer – był zabierany przez dziadka. Niektórzy z tych więźniów byli już na listach osób mających trafić do komory gazowej. Prawie wszyscy, którzy musieli pójść z dziadkiem, przeżyli Holokaust. Drukarnia fałszywych banknotów dawała im szansę na przetrwanie obozu koncentracyjnego, ponieważ dopóki byli potrzebni, mogli żyć.

Zastanawiam się, jak dziadek radził sobie w tej sytuacji. Znalazł się na terenie obozu zagłady Auschwitz-Birkenau, jednego z najbardziej przerażających miejsc stworzonych przez nazistów, gdzie przez wskazanie palcem mógł zdecydować o czyimś życiu lub śmierci. Jak można brać udział w czymś takim i wierzyć, że jest się po dobrej stronie? Nie mogłam zadać tego pytania Bernhardowi Krügerowi, ponieważ byłam za młoda, żeby w ogóle móc poruszyć temat Auschwitz. Umarł, kiedy miałam dziesięć lat.

Nigdy się z nim nie pokłóciłam ani nie pogodziłam. Kochałam go jako dziadka. Nigdy nie zostałam skonfrontowana z esesmanem. Kiedy jednak ktoś wrzuca mojego dziadka do jednego worka z resztą nazistów, zawsze mnie to oburza. Wiem, że to irracjonalne. Samej sobie pozwalam na obelgi i oskarżenia wobec niego. Ale kiedy robią to inni, automatycznie przyjmuję rolę obrońcy. Myślę sobie wtedy, że przecież oni w ogóle go nie znali, więc jakim prawem pozwalają sobie na osądzanie?

Ale co ja tak naprawdę wiedziałam? Czy zadałam sobie trud sprawdzenia rodzinnych opowieści o Bernhardzie Krügerze? Czy kiedykolwiek próbowałam je wnikliwie zweryfikować?

W kwietniu 2011 roku poznałam w Waszyngtonie pewną kobietę, która wiedziała o moim dziadku więcej niż ja sama. Margaret Shannon przez dziesięć lat zajmowała się Krügerem i jego fabryką fałszywek. Wszystko zaczęło się w 1999 roku od zlecenia badań nad sprawą przez Centrum Simona Wiesenthala, które planowało misję nurkową w austriackim jeziorze Toplitz. Później pracowała z nowojorskim pisarzem Lawrence’em Malkinem, który napisał książkę o historii fałszerstw2.

Spotkałam Margaret Shannon w meksykańskiej restauracji Cactus Cantina, którą kiedyś regularnie odwiedzała rodzina Bushów. Opowiedziała mi o swoich długoletnich badaniach. „Wciąż zostało kilka tropów”, powiedziała, „których nie zbadałam do końca”. Przejrzała niezliczone akta, stworzyła bazę danych, doprowadziła do publikacji archiwów CIA oraz FBI i wyjechała razem z Malkinem do Londynu, by tropić banknoty Bernharda.

„Poświęciłam tej sprawie niebotycznie dużo czasu”, twierdzi Shannon. Często zastanawiała się, jakim człowiekiem był sturmbannführer SS Krüger. Czytała zeznania świadków, twierdzących, że Bernhard Krüger dobrze traktował więźniów. „Lubili go” – tak francuski oficer zakończył swój raport o moim dziadku i jego podopiecznych. Mimo to w przypadku Bernharda Krügera chodziło o wysoko postawionego esesmana, zdeklarowanego nazistę, który chciał robić karierę. Dlatego też Margaret Shannon rozumiała moje mieszane uczucia i niekończące się pytania: Jakie relacje panowały między dziadkiem a Żydami? Jakim człowiekiem był Bernhard Krüger? Co go napędzało?

Jako badacz historii Margaret Shannon wiele razy rozmawiała już z młodymi Niemcami trzeciego, powojennego pokolenia, którzy zmagali się z podobnymi pytaniami. „W wieku trzydziestu lat, kiedy już mija młodzieńczy egocentryzm, zaczyna się poszukiwanie”, powiedziała. Shannon poznała rozdarcie tych, którzy chcieli wiedzieć więcej niż tylko to, co mogli im opowiedzieć rodzice. Ludzi próbujących zrozumieć, dlaczego ich dziadkowie maszerowali ramię w ramię z nazistami. „Dlaczego nie napisze pani książki o poszukiwaniu swojego dziadka?”, zaproponowała. „Historia Bernharda Krügera jeszcze nie została napisana”.

I tak zaczęła się moja podróż. Przeprowadziłam dziesiątki rozmów, szperałam po archiwach, zbadałam spuściznę po Bernhardzie Krügerze. Chciałam wypełnić możliwie jak najwięcej luk w życiorysie mojego dziadka: Jak doszło do tego, że znalazł się w tajnych służbach? Dlaczego wybrano akurat jego – radiotelegrafistę ze Szczecina – na kierownika tej tajnej operacji? Czy sfałszowane banknoty były rzeczywiście takie dobre? Jak udało się dziadkowi tak perfekcyjnie podrobić jedną z najlepiej zabezpieczonych walut świata? Dlaczego nalegał na przeniesienie warsztatu fałszerskiego do Mauthausen tuż przed zakończeniem wojny? Czy chciał uratować więźniów? Dlaczego po wojnie umorzono prowadzone przeciwko niemu dochodzenia w sprawach o morderstwo? Czy jego więźniowie oczyścili go z zarzutów? Czy może sam sędzia był dawnym nazistą? Oraz: co stało się z tymi wszystkimi fałszywkami?

Ta książka jest poszukiwaniem śladów. Opowiada historię nazisty, być może nawet mordercy – oraz najskuteczniejszego fałszerza pieniędzy w historii. Książka jest opowieścią o moim dziadku, a przez to także i o mnie.

Nie jestem obiektywna. Często zadawałam sobie pytanie, kim jestem „ja” w tej całej historii. Co moje uczucia, moje pomyłki oraz moje nadzieje wnoszą do sprawy? Właściwie nic, choć z drugiej strony wszystko, ponieważ jest to nie tylko niemiecka opowieść, lecz także sprawa rodzinna. Dlatego nie jestem w stanie podejść do niej bez emocji.

1. Goebbels Joseph, Die Tagebücher, Elke Fröhlich (red.), cz. 1. Aufzeichnungen 1923–1941, t. 7, lipiec 1939 – marzec 1940, München 1998, s. 95.

2. Malkin Lawrence, Hitlers Geldfälscher. Wie die Nazis planten, das internationale Währungssystem auszuhebeln, New York/Bergisch Gladbach 2008.

ROZDZIAŁ 1

WZIĘTY W CUGLE

Wiosną 1989 roku mój ojciec wybrał się do szpitala, aby odwiedzić mojego dziadka. Przerzuty zaatakowały już wszystkie jego organy. Dziadek nie miał żadnych szans. Opuszczając centrum onkologiczne, ojciec obawiał się, że nie zobaczy już swojego taty. Na małej kwadratowej karteczce zapisał słowa wypowiedziane przez mojego dziadka na pożegnanie i powiesił ją nad włącznikiem światła w swojej kuchni. Pozostała tam do momentu, aż sam nie zachorował na raka. Na karteczce widniały słowa: „Nieźle mnie wzięli w cugle”.

Od rozstania rodziców ojciec mieszkał w małym dwupokojowym mieszkanku w Curslack – dzielnicy Hamburga, a ja z mamą w pobliskim Neuengamme. Po szkole często przychodziłam do niego, żeby się pouczyć, ponieważ miał komputer z dostępem do Internetu. Komputer znajdował się w kuchni, razem z jego sprzętem radiowym: dziennikiem łączności, kluczem telegraficznym, transceiverem. Był radiooperatorem amatorem. Często stawałam w drzwiach, przyglądając się karteczce z ostatnimi słowami mojego dziadka nazisty. Ojciec zrelacjonował mi później tę swoją ostatnią wizytę w szpitalu. Na koniec powiedział: „«Nieźle mnie wzięli w cugle» to były ostatnie słowa ojca! Właśnie taki był!”. Zaśmiał się wtedy krótko – i zamilkł.

Nie wiem, kogo dziadek miał na myśli, mówiąc „wzięli”. Francuzów? Anglików? Nazistów? Prasę? Stasi? Wrogów miał pod dostatkiem, nawet we własnej rodzinie.

Cugle są połączone z wędzidłem, metalowym elementem ogłowia, który wkłada się koniowi między zęby. Ściągając cugle, jeździec może wywrzeć duży nacisk na żuchwę konia, w ekstremalnym przypadku nawet mu ją złamać. Zwierzę czuje, że musi być posłuszne.

„Nieźle mnie wzięli w cugle”.

Zastanawiam się, czy żal mojego dziadka nie wynikał z tego, że jego kariera i tajna operacja zakończyły się tak nagle i definitywnie w związku z niemiecką „klęską”. Dodatkowo uchodził za przestępcę, pomimo że prawie wszyscy Żydzi z bloków 18 i 19, którzy dla niego pracowali, przeżyli wojnę. Dziadek mówił o „swoich” więźniach, „swoich” Żydach3. Czy to możliwe, że się za nimi wstawiał, walczył i ryzykował dla nich własne życie?

W każdym razie jego ostatnie słowa były przejawem użalania się nad sobą. Były to słowa człowieka, dla którego wstąpienie do SS było szansą na karierę.

Mój dziadek sam też był poddany presji. Przynajmniej tak to odbierał. Ojciec powiedział mi kiedyś, że dziadek zostałby wysłany na front wschodni, gdyby zawiódł. Ta myśl musiała być dla niego przerażająca. Wysłanie na front wschodni byłoby z pewnością „wzięciem w cugle”. Trafić tam oznaczało niemal pewny wyrok śmierci. Toteż sukces był najlepszą szansą na przetrwanie. Przynajmniej tak się wydawało naszej rodzinie.

Mój ojciec jednego był pewien: dziadek nie miał w tamtych czasach innego wyboru. Zawsze odnosiłam wrażenie, że w tej kwestii go usprawiedliwiał. Jakby potrzebował wymówki, że jego ojciec nie mógł postąpić inaczej. Być może bez tego przeświadczenia nie mógłby znieść faktu, że jest jego synem. Albo też nie chciał, żebym pochopnie osądzała własnego dziadka. Kiedy rozmawialiśmy o nazistowskiej przeszłości jego ojca, przyjmował pozycję obronną. Był to temat, przy którym uważałam na to, co mówię, bo mogłam ojca zranić.

Zawsze gdy odwiedzaliśmy dziadka w jego małym mieszkanku w hamburskiej dzielnicy Harburg, był porządnie ubrany i świeżo ogolony. W powietrzu unosił się zapach cygar, na ścianach wisiały afrykańskie drewniane maski: podłużne twarze z ponurymi szparkami na oczy i grubymi wargami. Kiedy zdejmowaliśmy te maski ze ścian po śmierci dziadka, odkryliśmy, co napisał flamastrem od wewnętrznej strony: „Rodezja, Victoria Falls, 1974, gęba nr 5. Kupiona od Murzyna”.

W jego łazience stały pędzel i mydło do golenia, którym namydlaliśmy się dla zabawy z moim rodzeństwem. Dziadek trzymał tam też swój ekspander, dzięki któremu utrzymywał formę.

Nigdy na nas nie krzyknął ani nie stracił cierpliwości. Nam, dzieciom, nie przyszłoby zresztą do głowy, żeby poważnie mu dokuczać – przecież był już taki stary. Nasze wizyty zawsze wyglądały tak samo. Najpierw wbiegaliśmy po schodach do pokoju, przebiegaliśmy koło klatki z kanarkami do stojącego w salonie stołu i opróżnialiśmy jego puszkę z cukierkami. Następnie dziadek brał z regału trzy plastikowe, kolorowe słoniki, które były naszymi skarbonkami. Każdemu z nas wrzucał do skarbonki pięć marek. Często podgrzewał nam parówki w starym, pokrytym kamieniem rondelku. Mruczał przy tym pod nosem. Pewnego razu wyciągnął dla nas plik kartek zużytego papieru milimetrowego i pozwolił nam rysować na ich tylnej stronie. Na stole w salonie leżały różne cyrkle, używane przez nas do tworzenia ornamentów, które później zamalowywaliśmy flamastrami. Dziadek uczył nas, jak dokładnie odrysowywać małe obrazki i literki przez kalkę. Piliśmy przy tym z kolorowych musztardówek jasnozielony syrop marki Weltmeister. Dorośli siedzieli wtedy w kuchni i rozmawiali.

Charlotte Krüger ze swoim dziadkiem

Mama rzadko przychodziła razem z nami, unikała mojego dziadka. Ze swoją niesforną fryzurą i niewyparzonym językiem w ogóle nie odpowiadała dziadkowemu ideałowi kobiety i nie odpuszczała żadnej okazji, aby znów rozniecić tlący się między nimi konflikt. Uważała go za reakcyjnego nazistę, natomiast on ją za lewicową ekstremistkę, która nie powinna się odzywać, kiedy mężczyźni rozmawiają o polityce. W rodzinie nie było tajemnicą, co ci dwoje o sobie myśleli.

Dlatego też najczęściej przy stole kuchennym siedzieli tylko tato z dziadkiem. Rozmawiali ściszonymi głosami, obaj podpierając głowę ręką. Później my, dzieci, dołączaliśmy do nich i graliśmy w kości. Kiedy dziadkowi nie udał się rzut, krzyczał: „Znowu ta sama śpiewka!” i śmiał się swoim głośnym śmiechem palacza. Pachniał cygarami i wodą po goleniu, a przy wydechu wydobywał się z niego lekki świst, który był słyszalny tylko wtedy, gdy się siedziało bezpośrednio koło niego.

Lubiłam przyjeżdżać do dziadka, który przez całe życie wynajmował mieszkania. Przed wojną, jako kawaler, miał tylko jeden pokój. Po wojnie znalazł schronienie u rolników. Był wtedy uciekinierem. Po zwolnieniu z aresztu ponownie zamieszkał w dyskretnie wynajmowanym mieszkaniu, ponieważ bał się, że na jego ślad mogłyby wpaść Stasi albo Mosad i nasłać na niego zabójców.

Nawet podczas wojny tylko przez krótki czas mieszkał razem z moją babcią. Kiedy się poznali, ona zajmowała gustownie urządzone mieszkanie na Kreuzbergu w Berlinie. On miał – położony w odległości około kilometra – pokój od podwórza w domu na Stresemannstrasse, która wtedy nazywała się Saarlandstrasse. W kamienicy frontowej znajduje się dzisiaj teatr, a naprzeciwko swoją siedzibę ma centrala partii SPD. Prawie codziennie rano przejeżdżam tamtędy rowerem. Wtedy często wyobrażam sobie moich dziadków, spacerujących wzdłuż Landwehrkanal.

Na starych zdjęciach rodzinnych moja babcia Margaretha Krüger, z domu Seelbach, jest zawsze ubrana w modne kostiumy z dopasowanymi nakryciami głowy, podręcznymi torebkami i eleganckimi butami, dziadek za to zawsze jest w garniturze, często w kapeluszu. Szykowna parka nazistów z podwójnymi dochodami. Na późniejszych fotografiach widać Margarethę Krüger pchającą wózek, w którym leży „mały Bernd”, czyli urodzony w 1941 roku mój ojciec. Tuż przed zakończeniem wojny przyszło na świat drugie dziecko, moja ciocia Birgit. Z dzisiejszej perspektywy moi dziadkowie przemierzali najczarniejszy rozdział niemieckiej historii. Ale dla nich zapewne był to tylko spacer przez lepszy okres ich życia.

Zastanawiam się, czy mój dziadek sam zmienił kiedyś swój punkt widzenia. Kiedy dotarło do niego, że wiele, a być może wszystko z tego, co wtedy uważał za słuszne, okazało się złe? I jak to w ogóle możliwe, że ktoś, kto nosi nazistowski mundur, uważa się za „dobrego”? Dziadek na pewno nie miał się za zbrodniarza. Ale jak usprawiedliwiał swoje czyny sam przed sobą?

Zawsze kiedy mówię ludziom, że mój dziadek był fałszerzem pieniędzy, są zdziwieni i zaciekawieni. Podrabianie pieniędzy dla wielu ma posmak przygody, kryje w sobie szelmowski urok. Czy on też tak to postrzegał? W każdym razie bardzo by to do niego pasowało – do jego szorstkiego humoru, cygar, kobiet i dobrych garniturów! „Szczwany typek”, zwykł mówić mój ojciec.

Bernhard Krüger aż do śmierci mieszkał u zaprzyjaźnionego małżeństwa przy Grotelerweg w Hamburgu. W małym domku jednorodzinnym było boczne wejście, które po wąskich, wyłożonych dywanem schodach prowadziło na piętro do samodzielnego mieszkania dziadka. Czasami wynajmujący, ciocia Käthe i wujek Hans, zapraszali nas na kawę do swojego mieszkania na parterze. Przy takich okazjach dziadek ściśle dopełniał swojego niezmiennego rytuału: wkładał garnitur, golił się, kupował bukiet kwiatów, przechodził przez ogród i dzwonił do drzwi. Ciocia Käthe szła wtedy specjalnie do fryzjera, a dziadek odsuwał jej krzesło, żeby mogła usiąść – w jej własnym salonie. Wszystko miało swój porządek.

Jako dziecku bardzo mi się podobało zachowanie dziadka. Jego pewność siebie, dobra prezencja, nietypowe nawyki. Do tego miał mnóstwo uroku osobistego. Nie byłam jedyną, której imponował. W jego pokoju znajdowały się dwa duże okna. W jego urodziny obydwa parapety były zastawione ciastami i tortami, przyrządzonymi przez liczne sąsiadki. Był kobieciarzem.

Margaretha i Bernhard Krüger z psem

On sam miał wielką pasję, którą były znaczki pocztowe. Na regałach w jego małym mieszkanku stały ciasno poupychane klasery. Podczas przeglądania albumów rzucała się w oczy cała akuratność charakteru dziadka. Strony jego klaserów dzieliły cienkie, wzorzyste przekładki, które umiejętnie przewracał, bez pozostawiania nawet najmniejszego zagięcia.

Kochał znaczki pocztowe, i to w sposób zorganizowany. To był kolejny rytuał dziadka: zbierał zużyte koperty w pudełku po cygarach i podczas naszych wizyt ostrożnie wycinał rogi ze znaczkami, po czym wkładał je do miseczki z wodą. Po pewnym czasie odklejały się od papieru i wtedy rozkładało się je pojedynczo do wyschnięcia. Często dokonywaliśmy gruntownej oceny znaczków, a dziadek opowiadał nam o ich cechach szczególnych: „Tutaj brakuje pieczątki, uwaga, ten ma zagięty ząbek. Popatrz tutaj, Lotta, to jest królowa Anglii!”. To był mój ulubiony znaczek, młoda królowa Elżbieta w koronie inkrustowanej szlachetnymi kamieniami.

W tamtym czasie nie miałam pojęcia, że dziadek na zlecenie Heinricha Himmlera, podczas wojny, fałszował także brytyjskie znaczki pocztowe. Była to kuriozalna akcja propagandowa, mająca na celu zdemoralizowanie wroga. W tamtym czasie angielska poczta wypuściła z okazji jubileuszu 25-lecia panowania Jerzego V zielone znaczki z podobizną króla z sumiastym wąsem. Na propagandowych fałszywkach mojego dziadka profil monarchy zastąpiono głową Józefa Stalina, a napis brzmiał: „THIS WAR IS A JEWSH WAR 1939–1944”. Niestety w zdaniu, ku wielkiemu niezadowoleniu dziadka, zgubiono literkę „i” w słowie „jewish”. Ten kaleki slogan był pozbawioną fantazji próbą przeciwstawienia się brytyjskim fałszerstwom propagandowym. Anglicy wydrukowali znaczki z Hitlerem o twarzy zombi i napisem „Futsches Reich” (Rzesza przepadła). Brytyjscy agenci przemycili te znaczki do Rzeszy Niemieckiej, jako jeden ze środków wojny psychologicznej. Bitwa na znaczki była jednak najmniej szkodliwą z prowadzonych przez dziadka w jego warsztacie fałszerskim.

Ja i moje rodzeństwo, Anna i Cord, zostaliśmy wyposażeni przez dziadka w zestawy filatelistyczne, składające się z pęsety, lupy i dwóch klaserów – jednego na znaczki niemieckie i drugiego na międzynarodowe. Naśladowałam dziadka i starałam się prowadzić moje zielone klasery z taką samą troską i cierpliwością jak on. Do dzisiaj mam problem z wyrzuceniem ładnego znaczka pocztowego.

Lubiłam patrzeć, jak dziadek operował pęsetą i lupą filatelistyczną. Kiedy jego wypielęgnowane dłonie starego mężczyzny były zajęte znaczkami, wyczuwało się swego rodzaju uroczysty nastrój. U jednej dłoni brakowało mu czubka palca wskazującego. Kiedy my, dzieciaki, pytaliśmy go, co się stało, zawsze opowiadał nam tę samą historyjkę: kiedyś był w chłopskiej zagrodzie i postanowił pogłaskać owcę. Stał i beczał „mee, mee”. Kiedy wyciągnął dłoń w kierunku zwierzęcia, owca nagle kłapnęła pyskiem i chaps! Odgryzła mu czubek palca. Dziadek łapał mnie za palec, naśladując nagły atak owcy. Krzyczałam wtedy, śmiejąc się jednocześnie.

Kiedy byłam mniej więcej w ósmej klasie, nasz nauczyciel biologii pokazał nam uzębienie owcy. „Owce są przeżuwaczami”, tłumaczył, wskazując na szerokie zęby trzonowe. „Potrzebują takich zębów, żeby móc przeżuwać trawę, nie mają natomiast górnych siekaczy, jak zwierzęta mięsożerne”.

„Niemożliwe”, krzyknęłam pewna siebie, „mojemu dziadkowi owca odgryzła palec!”. Nauczyciel, trzymając się swojej wersji, zapewnił mnie, że dziadek wpuścił mnie w maliny. Klasa wybuchła śmiechem. W domu zapytałam się mamy. Powiedziała mi, że dziadek jako młody chłopak w Chemnitz wetknął palec w maszynę i tak stracił jego czubek. W każdym razie tak brzmiała wersja, jaką jej zaserwował. Jako były pracownik tajnych służb miał wprawę w rozpowszechnianiu legend.

Kiedy podczas późniejszej kwerendy znalazłam jego akta SS w berlińskim Archiwum Federalnym, nie doszukałam się w nich żadnej wskazówki dotyczącej brakującego czubka palca. Napisane było tylko: „Znaki szczególne – brak!”. Czyli musiało się to wydarzyć podczas wojny albo zaraz po niej. Czemu miało służyć to otaczanie się tajemnicami?

Ta powściągliwość przeszła na mojego ojca. Być może ma to związek z tym, że służąc w Federalnej Straży Granicznej, również miał „dostęp do tajemnic państwowych”. Może też jednak być tak, że po prostu nie dopytywałam wystarczająco uparcie. Ostatnie zdanie, jakie usłyszałam od ojca, brzmiało: „Rano wysprzątamy garaż”. Żadnego użalania się nad sobą, żadnego ubolewania, nigdy. Tydzień później już nie żył. Miałam dwadzieścia trzy lata.

Z ojcem mogłam porozmawiać na każdy temat. Ale nie rozmawiałam z nim o wszystkim. Potrafił opowiadać najbardziej wciągające historie. Prawie nigdy jednak nie opowiadał o dziadku.

W ciągu pierwszych dni i tygodni po śmierci mojego ojca usłyszałam wiele rodzinnych historii, również o dziadku. Opowiadali je ciocia, mama, przyjaciele ojca. Wielu z tych historii nie znałam i przysięgłam sobie, że je wszystkie zapiszę, zanim pamięć zacznie blaknąć. W tamtym czasie zabrakło mi jednak odwagi, by stawić temu czoła. Mój ojciec nie żyje już od ponad dziesięciu lat. Coraz więcej ludzi, którzy znali mojego dziadka, stopniowo będzie umierać, a razem z nimi te historie.

Zawsze łatwo przychodziło mi nazywanie dziadka „nazistą”, a nawet „złym nazistą”. Równocześnie uważałam Bernharda Krügera za miłego dziadka, nie widząc w tym żadnej sprzeczności. Mój ojciec odczuwał to inaczej. Unikał słowa „nazista”. Zamiast tego tłumaczył, starając się być rzeczowym, że „dziadek był sturmbannführerem SS”. Mówił, że „dziadek otrzymywał rozkazy od Heinricha Himmlera”. Wiem, że jako młodego mężczyznę dręczyły go przede wszystkim obawy, że jako syn oficera SS mógł odziedziczyć po nim jakieś okropne cechy. Bał się, że zło jest częścią naszej rodziny.

Pewnego razu ojciec zabrał mnie i moje rodzeństwo do Salzburga. Miałam mniej więcej jedenaście lat, moja siostra Anna trzynaście, a brat Cord szesnaście. Spodobał mi się wtedy „Dom natury” – olbrzymie muzeum z fantastycznym akwarium. Podczas zwiedzania wystawy dotarliśmy do pomieszczenia, w którym znajdowały się zdjęcia podwodne z jeziora Toplitz. Na samym środku wisiało zdjęcie Bernharda Krügera.

„Tato”, spytała moja siostra, „dlaczego tutaj wisi zdjęcie dziadka?”. Parę dni później, już w Hamburgu, ojciec zawołał nas do siebie. Na stole w salonie ułożył kilka segregatorów. W środku znajdowały się listy i całe mnóstwo starych, pożółkłych dokumentów. Tego dnia ojciec opowiedział nam historię Bernharda Krügera. Mówił nam o tym, jak więźniowie obozów koncentracyjnych musieli pracować dla dziadka w warsztacie fałszerskim. Poinformował nas także o Żydach, za których śmierć odpowiadał jego ojciec. Pewnego dnia dwóch fałszerzy z warsztatu zachorowało na gruźlicę. Ponieważ mieli dostęp do tajemnic państwowych, nie mogli zostać zwyczajnie wysłani do szpitala. Dziadek zgłosił więc obydwa przypadki tuberkulozy swoim przełożonym. Chorzy zostali rozstrzelani.

Kiedy wpisuje się w Google imię i nazwisko „Bernhard Krüger”, dociera się na stronę ze zdjęciem esesmana dokonującego egzekucji na dwóch związanych i klęczących przed nim na ziemi mężczyznach. Tuż obok widzimy fotografię mojego dziadka. Umiejscowienie zdjęć sugeruje, że Bernhard Krüger zamordował dwie osoby. Mój ojciec jednak był przekonany, że dziadek nie był zabójcą. „Co miał zrobić?”, mówił. „Nie miał innego wyboru!”.

Opowieści rodzinne zgadzają się w tym punkcie: Bernhard Krüger był nazistą, ale nie mordercą. Tak jak dziadek przedstawił to ojcu, tak ten przekazał nam jego wersję. Ja natomiast uważałam, że esesmani są mordercami! Jeżeli było się świadkiem działań SS w Sachsenhausen i Auschwitz, jak można było nadal należeć do tego klubu morderców? Nie ma znaczenia, czy było się uroczym dziadkiem dla swoich wnucząt: nazista pozostaje nazistą. Oburzyłam się, kiedy Bernd Eichinger ukazał „ludzką stronę” Hitlera w filmie Upadek. Uważałam, że Hitler nie ma prawa do ludzkiej strony. Nie chciałam też wczuwać się w położenie Hitlera.

Łatwiej jest jednak nienawidzić Hitlera niż własnego dziadka. Nie potrafię z równą łatwością obedrzeć go z człowieczeństwa. To byłoby obłudne. Dlatego podzieliłam go po prostu na dwie połówki: dziadka, z którym sortowałam znaczki, i esesmana rekrutującego w Auschwitz Żydów do swojej tajnej operacji. Jednego kochałam, drugiego nigdy nie poznałam. Nie był częścią mojego życia.

Dlatego też nazistowska przeszłość mojego dziadka nie była moim problemem. Przynajmniej nie od początku.

Dzisiaj zastanawiam się, czym było dla mojego ojca dorastanie jako syn esesmana. Jak często w młodości doświadczał nienawistnych spojrzeń ludzi, ponieważ był synem Bernharda Krügera? A może z tego samego powodu był traktowany z uznaniem? Co było gorsze? I kiedy w ogóle dotarło do mojego ojca, że dziadek miał swój udział w największej zbrodni w historii ludzkości? Niestety nie zadałam mu także i tych pytań, dopóki jeszcze żył.

Po wojnie dziadek nadal miał kontakt ze starymi kolegami. Pomogli mu kiedyś w poszukiwaniu pracy. Mój ojciec Bernd Krüger dorastał w otoczeniu byłych nazistów. W wieku szesnastu lat na życzenie dziadka wstąpił do Federalnej Straży Granicznej. Zobowiązał się do odbycia ośmioletniej służby i wykształcił się – dokładnie tak samo jak jego ojciec – na radiotelegrafistę. Zostały mu wpojone dziadkowe ideały męskości: był wysportowany, zgrabny, miał dobrą postawę. „Naśladował wtedy ojca”, uważa moja matka.

Dopiero po służbie w Federalnej Straży Granicznej ojciec poszedł na studia nauczycielskie. Moi rodzice brali udział w rewolucji 1968 roku, kiedy to studenci buntowali się przeciwko pokoleniu ojców. Moja mama nadal pamięta ten pierwszy raz, kiedy doszło do konfrontacji z moim dziadkiem. Mówiła, że próbował się usprawiedliwiać. Później przekonywania regularnie przybierały na sile, aż w końcu pewnego razu dziadek zalał się łzami. „Był wtedy taki łagodny”, przypomina sobie mama.

Mój ojciec też był łagodny. Pamiętam, że zawsze pojednawczo wyrażał się o Bernhardzie Krügerze.

Moja ciotka Birgit uważa natomiast, że mój ojciec „odciął się” od dziadka. Ja tego tak nie postrzegałam, ale być może ojciec, z sobie tylko znanego powodu, ukrywał to przed nami, swoimi dziećmi. Co prawda ciocia Birgit wyjechała z Niemiec w latach sześćdziesiątych i być może w jej pamięci utrwaliły się jedynie ówczesne ataki moich rodziców na dziadka i całe pokolenie nazistów. Moi rodzice jednak atakowali także ciocię. Mieli wtedy bardzo lewicowe poglądy, a siostra mojego ojca była raczej apolityczna. Brak poglądów był w 1968 roku niewybaczalną wadą. Tak więc oni wszyscy kłócili się między sobą i nierzadko ważną rolę odgrywał wtedy sposób, w jaki każdy z nich podchodził do nazistowskiej przeszłości naszej rodziny. Ciotka w końcu uciekła do Anglii, później do Afryki, a ostatecznie do Nowej Zelandii. Dzisiaj jednak jest tą, która o Bernhardzie Krügerze wyraża się najbardziej pojednawczo. Być może dlatego, że mieszka tak daleko.

Moja mama z ciocią do dzisiaj mają bardzo odmienne poglądy. Kiedy patrzą na dziadka, każda z nich widzi innego człowieka. Dobrze odzwierciedla to opowieść o hortensjach i groźbach śmierci. Moja matka przedstawia następującą historię: na początku lat siedemdziesiątych zadzwonili do dziadka „z Federalnego Urzędu Ochrony Konstytucji”, żeby ostrzec go przed terrorystami z otoczenia Beate Klarsfeld, którzy chcieli go zabić. Mama teraz, podobnie jak i wtedy, robi sobie z tego żarty, ponieważ dziadek ukrywał się i wyglądał zza zasłony, w obawie, że „ktoś mógłby kryć się za hortensjami w ogrodzie”.

Ciocia stanowczo odrzuca tę wersję. Terrorystów bał się nie on, tylko kobieta wynajmująca mu mieszkanie. Ciotka twierdzi, że w tym czasie często odwiedzała dziadka. W jej opinii wcale nie był tchórzem i zwyczajnie chodził na zakupy.

Nie miałam pojęcia, czy mój dziadek bał się, czy nie, jednak o wiele bardziej interesowało mnie, kto mógł chcieć go wtedy zabić i czy wiadomość „z Federalnego Urzędu Ochrony Konstytucji” była prawdziwa. Napisałam e-maila do Beate Klarsfeld. Ta francusko-niemiecka dziennikarka razem ze swoim mężem Sergem w 1972 roku odnalazła zbrodniarza SS Klausa Barbiego, ukrywającego się wtedy w Boliwii. Czy interesowała się również moim dziadkiem? I co wiedziała o rzekomych planach morderstwa w jej ówczesnym otoczeniu?

„Nigdy nie tropiliśmy pani dziadka, to była błędna informacja ze strony służb wywiadowczych”, odpowiedziała. Kwestia, skąd się wzięła ta plotka, pozostała niewyjaśniona, dopóki później w aktach policyjnych nie natknęłam się na telegram z Federalnej Policji Kryminalnej (BKA – Bundeskriminalamt) w Bonn. W telegramie informowano o telefonach z pogróżkami z lipca 1976 roku, które zostały odebrane w niemieckiej agencji prasowo-informacyjnej DPA (Deutsche Presse-Agentur). W słuchawce dało się słyszeć kobiecy głos z francuskim akcentem, który oznajmił: „Będziemy polować na wszystkich esesmanów, teraz także i w Niemczech”. Po Peiperze miał teraz „nadejść czas na Bernharda Krügera”, głosił komunikat drugiego telefonu. Były standartenführer SS Joachim Peiper został zamordowany kilka dni wcześniej w swoim domu we Francji.

Prawdopodobnie ostrzegł go zatem nie Federalny Urząd Ochrony Konstytucji, lecz BKA. Mój dziadek miał zatem powody do obaw.

Z mojego punktu widzenia to jednak nadal nie było sednem sprawy. Zaniepokoiło mnie bowiem, że dziadek był wtedy celem łowców nazistów. Wpisali go na tę samą listę, co Peipera, który popełnił zbrodnie wojenne we Włoszech i w Belgii. Był odpowiedzialny za co najmniej dwie masakry, podczas których straciła życie ponad setka ludzi.

Czy Bernhard Krüger należał do tej samej kategorii zbrodniarzy wojennych? Była to kwestia, o której w naszej rodzinie nigdy nie dyskutowaliśmy, ponieważ wychodziliśmy z założenia, że zbrodniarzem nie był. Ale nigdy tego tak naprawdę dokładnie nie sprawdziliśmy.

Czyżby mój dziadek, tak jak wielu innych zbrodniarzy nazistowskich, wymigał się od kary?

Pewnego dnia, była to jesień 1974 roku, na progu domu gospodyni wynajmującej mieszkanie mojemu dziadkowi w Korntal stanął obcy człowiek. Mężczyzna nie chciał zdradzić jej swojego nazwiska, pytał natomiast o Bernharda Krügera. Niedługo po tym wydarzeniu dziadek otrzymał list polecony od Juliusa Madera z Berlina Wschodniego. Enerdowski dziennikarz, pracujący dla Stasi jako „oficer do zadań specjalnych”, od lat interesował się fałszywą fortuną nazistów. „Panie Krüger, chciałbym zwrócić Pana uwagę na nowe wydanie mojej dokumentalnej książki Bandycki skarb, w którym odgrywa Pan istotną rolę, Pańska osoba pojawia się bowiem zarówno w tekście, jak i na zdjęciach”, napisał. W swojej książce Mader pisze o tym, jak jego oskarżenie o morderstwo przeciwko Bernhardowi Krügerowi spełzło na niczym (zob. rozdział 12). Dla Madera był to dowód potwierdzający, że zachodnie sądy zbyt pobłażliwie potraktowały „szefa fałszerzy niemieckiej oligarchii finansowej”4.

Mój dziadek odczuwał to inaczej. Uważał, że poniósł stosowną karę, a nawet więcej. Czuł się także niezrozumiany przez własne dzieci.

W jednej z puszek po cygarach znalazłam karteczkę z notatkami, które najwidoczniej spisał na krótko przed swoją śmiercią. Chodzi o zapiski do rozmowy z synem. Pod imieniem „Bernd” wymienił przedmioty, które później zostawił w spadku: „kronika, obrazy jeźdźców, cynowy dzbanek, zdjęcia przodków i obrazy ścienne (również te pochodzące z VI F4), dokumenty UB, kufel na piwo, białe kakadu”. „UB” oznaczało „Unternehmen Bernhard”, czyli „Operacja Bernhard”, a „VI F4” było oznaczeniem sekcji fałszerskiej w departamencie wywiadu zagranicznego SS, do którego należał dziadek. Najwidoczniej chciał jeszcze raz porozmawiać z moim ojcem o tych dokumentach, które odziedziczyłam po jego śmierci.

Na samej górze listy napisał: „anonimowe odejście”. Mój ojciec spełnił tę prośbę. Nie ma grobu Bernharda Krügera. Ojciec mówił, że bał się nieodpowiednich ludzi, którzy mogliby odwiedzać jego grób. Jako dziecko myślałam, że chodziło mu o neonazistów, ale później doszłam do wniosku, że miał na myśli Stasi albo też lewicowych radykałów. W każdym razie dziadek nie zostawił nam miejsca, w którym moglibyśmy go opłakiwać. Wszystko, co po nim zostało, to te stare pożółkłe dokumenty, kroniki, fragmenty wspomnień, papiery z czasów denazyfikacji i dochodzenia w sprawie morderstwa. Nikt z mojej rodziny nigdy dokładnie nie przeanalizował tych pamiątek. Nadszedł czas, żeby to zmienić.

CIĄG DALSZY DOSTĘPNY W PEŁNEJ, PŁATNEJ WERSJI

PEŁNY SPIS TREŚCI:

PROLOG. MĘŻCZYZNA ZE ZWITKIEM BANKNOTÓW

ROZDZIAŁ 1. WZIĘTY W CUGLE

ROZDZIAŁ 2. KRONIKA RODZINNA

ROZDZIAŁ 3. POKAZAĆ TWARDOŚĆ

ROZDZIAŁ 4. CZYSTY I ZORGANIZOWANY

ROZDZIAŁ 5. MISJA

ROZDZIAŁ 6. RODZINNE FRONTY

ROZDZIAŁ 7. „NAWET JEŻELI BYŁEM ZŁYM NAZISTĄ”

ROZDZIAŁ 8. BEZKRWAWA BROŃ

ROZDZIAŁ 9. TAK DOBRE, JAK PRAWDZIWE

ROZDZIAŁ 10. GEORG KOHN

ROZDZIAŁ 11. PRAWDZIWY NIEMIEC

ROZDZIAŁ 12. „NIE MIAŁ WYBORU”

ROZDZIAŁ 13. LISTY

ROZDZIAŁ 14. WSPOMNIENIA KRÜGERA

ROZDZIAŁ 15. GREENBACK

ROZDZIAŁ 16. OSTATNI ROZKAZ

ROZDZIAŁ 17. W BATYSKAFIE

EPILOG. FAŁSZERZ

PODZIĘKOWANIA

ARCHIWA I ŹRÓDŁA BIBLIOGRAFICZNE

BIBLIOGRAFIA

3. Opowiedział mi to ocalony więzień obozów koncentracyjnych, Jack Plapler, zob. rozdział 5.

4. Mader Julius, Der Banditenschatz, Berlin (Wschodni) 1966, s. 302.