Kacper Rękawek

Człowiek z małą bombą

O terroryzmie i terrorystach

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż autoryzowane pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Projekt okładki Krzysztof Rychter

Projekt typograficzny Robert Oleś / d2d.pl

Fotografia na okładce © by Alamy / BE&W

Copyright © by Kacper Rękawek, 2017

Opieka redakcyjna Konrad Nowacki

Redakcja Piotr Nehring

Korekta Katarzyna Juszyńska / d2d.pl, Małgorzata Poździk / d2d.pl

Redakcja techniczna Robert Oleś / d2d.pl

Skład Małgorzata Poździk / d2d.pl

Skład wersji elektronicznej d2d.pl

ISBN 978-83-8049-489-3

Spis treści

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Dedykacja

Wstęp. Mała i duża bomba

1 Tu i teraz: nowy terroryzm?

2 Tu i teraz: radykałowie czy kryminaliści?

3 Tu i teraz: co mi zrobisz, jak mnie złapiesz?

4 Codzienna codzienność

5 Innowacyjność. James Bond to błąd?

6 James Bond to jednak błąd

7 O falach, pieniądzach i miękkości

8 Usunięcie przywódcy

9 Negocjacje, zniszczenie i sukces

10 Gangsterzy…

11 …i filantropi

12 Przemysł

13 Cyrk?

14 Bez końca

Podziękowania

Przypisy końcowe

Przypisy

Kolofon

Dla Małgosi

Wstęp

Mała i duża bomba

Człowiek z małą bombą. Po raz pierwszy usłyszałem te słowa w 2007 roku. Niezgrabne, wręcz głupie sformułowanie, opinia jednej osoby. Wypowiedział je Laurence McKeown, były terrorysta, członek Irlandzkiej Armii Republikańskiej (IRA), który spędził szesnaście lat w więzieniu. Dziś ma doktorat i podczas konferencji naukowej, w której uczestniczyłem, irytowały go liczne sformułowania o „terrorystycznym” charakterze organizacji, do której należał, i jej „terrorystycznych” działaniach. Wtedy wydawało mi się to co najmniej dziwne, bo inny uczestnik konferencji, doktor James Greer z uniwersytetu Queen’s w Belfaście, pamiętał, że McKeown wchodził w skład komórki terrorystycznej, to jest grupki terrorystów organizującej zamachy bombowe, działającej w tej części Irlandii Północnej, w której mieszkała jego rodzina. I celem tych zamachów nie były wyłącznie bazy wojskowe czy posterunki policji, lecz także sklepy i miejscowe przedsiębiorstwa, które IRA chciała doprowadzić do ruiny. Cele cywilne, ale należące do znienawidzonych protestantów, którzy albo mieli z dnia na dzień zadeklarować się jako Irlandczycy i wtedy IRA zostawiłaby ich w spokoju, albo opuścić północ Irlandii i na dobre przenieść się do Szkocji lub Anglii. Zamachy te miały pomóc im w podjęciu decyzji. Nie przeszkadzało to jednak McKeownowi, prywatnie uroczemu i dowcipnemu człowiekowi, w relatywizowaniu działań terrorystycznych, w których uczestniczył, i mówieniu: „Jeśli ja, domniemany terrorysta, mam małą bombę, to państwo, które ze mną walczy, ma dużą”.

Kiedy słuchałem McKeowna, przypomniało mi się oświadczenie Światowego Frontu Islamskiego, organizacji wydmuszki kierowanej przez Osamę bin Ladena, pierwszego przywódcę Al-Kaidy, który w 1998 roku pisał o „okupacji” Półwyspu Arabskiego przez stacjonujące tam wojska amerykańskie[1]. „To państwo przewodzące światu zachodniemu, ten silniejszy, miało »terroryzować«, używać terroru przeciwko obywatelom, w tym wypadku mieszkańcom innych państw zamieszkanych przez muzułmanów”. W następnych latach wszelkie cierpienia muzułmanów i ich kłopoty w jakimkolwiek miejscu na ziemi, od Bośni po Azję Południową, Bin Laden przypisywał amerykańsko-izraelskiemu spiskowi, koalicji „Żydów i krzyżowców”. Mówił, że chce „bronić siebie i karać agresora”, i twierdził, że „jeśli to jest ten naganny terroryzm”, to on i jego ludzie „nieuchronnie” będą go stosować i trzeba ich nazywać terrorystami[2]. Jeszcze później przywódcy tak zwanego Państwa Islamskiego, które na kartach tej książki będzie określane mianem ISIS, mówili o radości, jaka wypełniała serca muzułmanów na skutek „upokorzenia, terroru, wściekłości, furii i ruiny” fundowanej „niewiernym” przez członków ich organizacji[3]. To była radość z powodu bycia terrorystą i atakowania ludzi, którzy na to zasługują, ponieważ nie wierzą w jedynego Boga – Allaha. Radość wynikająca z „terroryzowania […] niewiernych” sprawiła, że na ulice miast „Australii, Francji, Kanady, Belgii i innych redut Krzyża [świata chrześcijańskiego] musiało wyjść wojsko – armie krzyżowców”[4].

Zwróćmy uwagę, że wymienione wyżej celebracje i laudacje odnoszą się do terroryzmu mającego na coś odpowiadać. Innymi słowy, nie chodzi tu o przemoc dla samej przemocy, spowodowania orgii krwi i zniszczenia. Al-Kaida uderza w Stany Zjednoczone, bo są one agresorem i manipulatorem naruszającym porządek świata muzułmańskiego. Ten atak to też uderzenie w amerykańskie marionetki w świecie Islamu – dyktatorów, monarchów mieniących się często dobrymi muzułmanami lub obrońcami wiary, a zdaniem Al-Kaidy wykonujących jedynie rozkazy „krzyżowców” oraz „Żydów”. W przypadku ISIS chodzi o apokaliptyczne, czarno-białe starcie świata Islamu z niewiernymi, których trzeba zwalczać tylko z tego powodu (a może aż z tego powodu?), że wierzą w innego Boga lub w ogóle w Niego nie wierzą. W obu przypadkach, Al-Kaidy i ISIS, mamy do czynienia z atakiem kogoś z małą bombą na przeciwnika posiadającego dużą bombę.

Tak właśnie myśli McKeown i wielu mu podobnych. Powiedzą oni, że nie można przemocy IRA, baskijskiej ETA, niemieckiej Grupy Baader-Meinhof, włoskich Czerwonych Brygad stawiać w jednym szeregu z terroryzmem Al-Kaidy i ISIS. Że ci pierwsi mają prawo sięgać po motywowaną politycznie przemoc lub groźbę przemocy wymierzonej w cywilów w imię buntu przeciwko, ich zdaniem, niesprawiedliwej władzy. A ta odpowie ze zdwojoną siłą i użyje wielu dostępnych instrumentów, by zamknąć im usta. I to właśnie odpowiedź władzy stanowi dla wielu prawdziwy terroryzm, terroryzm z dużą bombą. Ja czy, mam nadzieję, my nazywamy to zwalczaniem terroryzmu. Oni wspominają o chęci pomszczenia domniemanych lub prawdziwych krzywd i dodają, że to państwo zabija więcej, częściej i niejednokrotnie w sposób znacznie okrutniejszy. Tak było kiedyś w Afganistanie czy Iraku, a teraz jest w Syrii. Wielu wypomina ofiary palestyńskie, o wiele przecież liczniejsze od tych poniesionych przez Izrael. Z lubością wyliczają zabitych przez szwadrony śmierci w Hiszpanii, Irlandii Północnej, Kolumbii, a mniej miejsca poświęcają zamordowanym w eksplozjach bomb podkładanych przez terrorystów hiszpańskich, irlandzkich czy kolumbijskich. I tak wymiany argumentów mogą trwać bez końca, jak w meczu tenisa ziemnego czy ping-ponga. Zaserwowana piłka po chwili wraca na drugą stronę siatki, jeden gracz zdobywa punkt, ale zaraz potem jego przeciwnik wyrównuje i gra zaczyna się od nowa. Tyle tylko, że w tym meczu nikt nikogo nie przekona i nie będzie zakończenia. Mecz toczy się w odcinkach, może zostać przerwany i zawieszony na tydzień, miesiąc lub rok, by w końcu rozgorzeć na nowo. Podczas konferencji, spotkania, na łamach gazety, periodyku, książki.

Ta wymiana perspektyw i punktów widzenia stanowi genezę tej książki, która nie będzie jednak głosem w niekończącej się dyskusji. Przyglądając się współczesnemu antyterroryzmowi i szukając dla niego optymalnych rozwiązań, stoję po prostu po jednej z tych stron. Niemniej chcę też pokazać i przybliżyć czytelnikowi świat ludzi znajdujących się za barykadą, chcę opowiedzieć o ich troskach, problemach i zmaganiach.

Na polskim rynku jest mnóstwo publikacji o terroryzmie: traktatów naukowych, popularnonaukowych śledztw czy wspomnień osób zasłużonych w walce z tym zjawiskiem. To jest inna książka.

Po pierwsze, jest to książka na tak zwanym styku. To znaczy, że nie napisał jej praktyk. Uspokajam jednak, żaden ze mnie teoretyk, choć mogę za takiego uchodzić, bo jestem naukowcem i analitykiem. Uczestnicząc w projektach naukowych i takowe prowadząc, rozmawiałem z wieloma (byłymi) terrorystami i antyterrorystami. Nie stałem się przez to praktykiem, nie mam co do tego złudzeń, ale ujrzałem inny świat niż ten wyłaniający się z odmętów archiwów lub baz danych. I właśnie o tym jest ta książka – o widzeniu świata poprzez moje doświadczenia, rozmowy, spotkania z ludźmi, którzy byli lub są członkami organizacji terrorystycznych, oraz z tymi, którzy z nimi walczą. Przez lata mojego obcowania z obydwiema grupami nasłuchałem się wielu historii i anegdot, a także zgromadziłem mnóstwo doświadczeń, którymi chciałbym się podzielić. Nie mogę tego zrobić w artykułach czy pracach naukowych, ponieważ – jak zauważyłem – ich recenzenci dość nerwowo reagują na jakiekolwiek cytaty pochodzące od moich rozmówców. Wolą teorie, nowe zestawienia faktów, dopytują o moje interpretacje swoich najnowszych publikacji. A jeśli się nie dostosuję, to mogę zapomnieć o wydrukowaniu artykułów, na których przecież mi zależy, bo liczą się do naukowego dorobku.

Tych historii nie mogę też przedstawić w artykułach popularnonaukowych, bo te są zbyt krótkie i pozwalają na przemycenie jednej, co najwyżej dwóch myśli. I tyle. W książce, oferującej więcej przestrzeni, pojawia się szansa na zaprezentowanie kontekstu, a ten bywa dużo bardziej interesujący i wciągający niż to, co często wydaje nam się najważniejsze w naszych poszukiwaniach informacji na temat terroryzmu i sposobów jego zwalczania. Można przecież w nich wyjść poza oczywistości typu „znane nam znane” (known knowns) – jak to nazwał kiedyś Donald Rumsfeld, amerykański sekretarz obrony w czasach Busha młodszego – że „terroryzm to zło”, że „musimy ich zatrzymać!” albo że „jesteśmy na wojnie z terroryzmem”. Każde z tych sformułowań jest po trochu prawdziwe, ale warto wiedzieć, co na ten temat mówi i sądzi druga strona – terroryści. I pochylić się nad ich słowami, ponieważ dzięki temu możemy podjąć skuteczniejszą walkę z nimi.

Po drugie, nie ma tu przydługawych wstępów historycznych, rozdziału na temat definicji terroryzmu i antyterroryzmu, nie ma masy przypisów, choć tak, będę przywoływał wyniki badań kolegów zajmujących się studiami nad terroryzmem. Wszystko jednak po to, aby pokazać mikroświaty terroryzmu i antyterroryzmu, by ich dotknąć. Różnią się one od tego, jak się je przedstawia w mediach, i wychodzą poza oddziałujące na wyobraźnię sceny triumfalnego pochodu ISIS przez Bliski Wschód, koniecznie z pustynią lub ulicami Ar-Rakki, stolicy Państwa Islamskiego z palmami w tle, lub antyterrorystami szturmującymi kolejne budynki, najlepiej po desancie z helikopterów. To światy pełne zwykłych ludzi, ich wyborów, wad i zalet, zwycięstw i porażek. Często śmieszne, niejednokrotnie tragiczne. Ta książka jest zaproszeniem do wejścia w ich rzeczywistość.

Po trzecie, czytelnik dość szybko zorientuje się, że na tych kartach nie udaję i nie uciekam się do uproszczeń i uogólnień. Nie udaję, że wyjaśniam realia bliskowschodnich konfliktów. Nie ma tu wynurzeń na temat religii, która zdaniem niektórych odpowiada za całe zło współczesnego świata. Nie ma też rozważań na temat francuskich „dzielnic biedy” będących ponoć w stanie dżihadystycznej rewolty przeciwko podobno upadłemu projektowi państwa liberalnego i wielokulturowego. Nie wchodzę także w dyskusje z twierdzącymi, że przemoc ze strony ISIS lub Al-Kaidy to wynik europejskiego kolonializmu. Nie, to byłoby za proste, równoznaczne z pójściem po linii najmniejszego oporu.

Moim zadaniem jest stawianie trudnych pytań: Kim naprawdę są terroryści? Skąd się biorą? Czym się zajmują na co dzień, kiedy już przystąpią do organizacji terrorystycznej? Jakie błędy popełniają? Ile wspólnego z rzeczywistością ma ich medialny wizerunek krwiożerczych fanatyków i radykałów? Czy organizacje, do których należą, nie są podobne do innych, często dość otwarcie funkcjonujących w naszej rzeczywistości? Jak kończy się współczesny terroryzm? Czy terroryści kłócą się ze sobą i rywalizują? Czy są innowacyjni, kreatywni w swoich działaniach? Ktoś powie, że to sprawy dość przyziemne, ale moim zdaniem ciekawsze niż kolejne historyczne analizy międzynarodowego terroryzmu, w których czytelnik po raz enty z rzędu usłyszy, że wszystko zaczęli jakobini we Francji, że łacińskie słowo terrere jest kluczowe i że potem nastali narodnicy w Rosji. Tu będzie o terroryzmie i terrorystach – o tym, kim i jacy są naprawdę.

1

Tu i teraz: nowy terroryzm?

„Trwają dyskusje i prace nad tym, czy aby przypadkiem poglądy skrajnie prawicowe nie są wynikiem choroby psychicznej. Więc może podobnie jest z poglądami dżihadystycznymi…” Słyszę i uszom nie wierzę, bo mówi to bardzo ważna osoba z Chatham House, istniejącego od prawie stu lat brytyjskiego think tanku, i na dodatek podczas ważnej konferencji na temat zwalczania terroryzmu, odbywającej się w centrum Londynu. Gdy padają te słowa, zgromadzeni wokół eksperci z Wielkiej Brytanii, Niemiec, Francji, Holandii i ze Stanów Zjednoczonych kiwają głowami. „Hmm, no tak, pokładajmy w tym nadzieję. Tak, to przecież oczywiste” – zdają się mówić ich spojrzenia. We mnie wszystko się gotuje, bo przecież to kuriozum, sięgamy intelektualnego dna. Oto będę musiał bronić praw neonazistów do bycia neonazistami.

Z przerażenia pomieszanego z zażenowaniem wybawia mnie inny polski uczestnik tej ważnej konferencji, profesor Ryszard Machnikowski: „Sekundę, jak rozumiem, te deliberacje zmierzają do tego, by za chwilę utworzyć orwellowską policję myśli? Albo wyrocznie niczym z filmu Raport mniejszości?”.

Uśmieszki, niektórzy z uznaniem, niektórzy z politowaniem, bo jak interpretować przywołanie struktury policyjnej z Roku 1984 George’a Orwella? Albo hollywoodzkie odwołanie do trzech Kasandr ostrzegających policję, zanim w filmie z Tomem Cruise’em zostanie popełnione przestępstwo? Dopiero co panowała powszechna zgoda, a tu nagle okazuje się, że mamy problem, ponieważ nie można tak po prostu uznać wszystkich radykałów za szaleńców?

Niektórzy będą jednak naciskać, że można, bo przecież – jak ogłosił „The Guardian”, powołując się na badania przeprowadzone przez brytyjską policję – „połowa ludzi sympatyzujących z terroryzmem może mieć problemy psychiczne lub psychologiczne”[5]. Innymi słowy, terroryści to często osoby z takimi problemami, najpierw szaleńcy, a potem czynni radykałowie. To jednak trochę lepiej niż „wszyscy radykałowie to osoby chore psychicznie”, ale powiedzmy szczerze: mamy do czynienia z nadreprezentacją osób z problemami psychicznymi i psychologicznymi wśród terrorystów. Brytyjska policja przyjrzała się pięciuset przypadkom „osób narażonych na zwerbowanie do organizacji terrorystycznych”, czyli funkcjonujących na obrzeżach grup (komórek) planujących ataki terrorystyczne. Okazało się, że czterdzieści cztery procent z nich zostało ocenionych jako „prawdopodobnie z problemami w zakresie zdrowia psychicznego lub trudnościami natury psychologicznej”. Uznano też, że kolejne piętnaście procent może również trafić do tej grupy, jeśli przeprowadzone zostaną kolejne badania. Podsumowując, pięćdziesiąt dziewięć procent potencjalnych terrorystów ma problemy psychiczne lub psychologiczne. W teorii – dobra wiadomość pozwalająca utwierdzić się w przekonaniu, że to jednak szaleńcy i wariaci.

Pamiętam, że przez moment doznałem takiego właśnie uspokojenia. W latach 2014–2016 wraz z kolegami z Wielkiej Brytanii i Holandii uczestniczyłem w tworzeniu bazy danych dotyczących samotnych wilków czy, jak ich nazywaliśmy, „używających przemocy samotnych / solo aktywistów/aktorów”. Baza liczyła sto dwadzieścia osób – solo terrorystów działających w latach 2000–2014 na terenie Unii Europejskiej, o których próbowaliśmy dowiedzieć się wszystkiego. Gromadziliśmy też informacje o stanie zdrowia psychicznego owych samotnych wilków. Jakże byliśmy szczęśliwi, gdy okazało się, że aż trzydzieści pięć procent z nich wykazywało „zaburzenia” psychiczne. To był moment typu: „Mamy cię!”, „Eureka!”, „Wiedziałem!”. Świat stawał się prostszy, a my przybijaliśmy sobie piątki i umawialiśmy się na oblewanie potwierdzenia tej teorii w najbliższym londyńskim pubie. Ktoś jednak postanowił zestawić ten wynik z danymi Światowej Organizacji Zdrowia dla Unii Europejskiej i przyszło rozczarowanie, ponieważ okazało się, że „dwadzieścia siedem procent dorosłej populacji (w przedziale wiekowym osiemnaście–sześćdziesiąt pięć lat) doświadczyło w ostatnim roku przynajmniej jednego z zaburzeń psychicznych”[6]. Czyli terroryści nie odbiegają od normy i wypracowane oraz zbadane – a przy tym wygodne – wytłumaczenie jednak nie działa? Miało być tak pięknie, a nie jest, ponieważ współczesny terroryzm okazuje się dużo bardziej skomplikowany.

T0 badawcze rozczarowanie to tylko namiastka problemu, z jakim zmagają się wszyscy ci, którzy chcą zrozumieć współczesny terroryzm. Szukamy prostych odpowiedzi, konkretów, a zamiast tego brniemy coraz głębiej w sprzeczności, trudności, nieporozumienia i niedomówienia. Już nam się wydaje, że mamy rozwiązanie, a tu ktoś podsuwa nam nowe dane, sygnalizuje kolejne problemy. Ale my, naukowcy, eksperci oraz inni zaznajomieni z tematem, nigdy nie chcemy po prostu powiedzieć: nie wiem. Nie umiem, nie mam wiedzy, nie mam informacji, to są zbyt pochopne wnioski, nie upraszczajmy, nie spłaszczajmy, spójrzmy na kontekst tych wydarzeń. Takie sformułowania są niczym trąd, ponieważ ich użycie oznacza, że nie tłumaczysz ludziom rzeczywistości, piętrzysz problemy, wykręcasz się od odpowiedzi. A masz siedem sekund w telewizyjnej setce, sto czterdzieści znaków na Twitterze, jeden slajd w prezentacji PowerPoint, zanim studenci lub uczestnicy konferencji zasną. Masz kilka minut na wystąpienie przed szacownym gronem na ważnej międzynarodowej konferencji i musisz je jak najlepiej wykorzystać. Jak mawiał jeden z moich szefów: masz pałkę i musisz odbiorcę walić nią po głowie. Więc tak robimy przy okazji każdego tekstu, każdej wypowiedzi czy wywiadu. Czasami to boli i przeszkadza, bo skąd możemy wiedzieć, gdzie ISIS przeprowadzi następny atak? Nie wybuchamy jednak, snujemy jakieś rozważania, odbijamy pytania, nie odpowiadając na nie. I nic z tego nie wynika – widownia i decydenci mają jeszcze większy mętlik w głowie, a my idziemy do domu, gdzie rozmawiając sami z sobą, możemy się upewnić, że mimo tego wszystkiego znamy prawdę. Wiemy więcej i lepiej.

Mnie nadarza się jednak świetna okazja, by powiedzieć: nie wiem. I o tym właśnie są ten i następne rozdziały. Nie wiem, jaki terroryzm nas czeka, kto założy następną Al-Kaidę ani kto stanie na czele ISIS. Na przykładzie kilku wyzwań, z którymi mierzę się ja, a także inni studiujący to zjawisko, postaram się jednak pokazać, jaki jest terroryzm tu i teraz, w połowie drugiej dekady XXI wieku.

Pierwszy problem, z którym musimy się zmierzyć, to określenie, jak „nowy” i niespotykany jest terroryzm ISIS. W teorii jest nowy, bezprecedensowy i wnosi nową jakość do dziejów przemocy politycznej. Zresztą wystarczy się rozejrzeć i zapytać: która organizacja terrorystyczna mogła zorganizować ataki w dwudziestu trzech krajach w ciągu dwóch lat? ISIS. Która organizacja terrorystyczna potrafiła dokonać „koncentrycznych” zamachów na trzech kontynentach tego samego dnia, jak to się stało 26 czerwca 2015 roku, kiedy to terroryści zaatakowali we Francji, w Kuwejcie i Tunezji? ISIS. Która organizacja terrorystyczna kontroluje terytorium i przepoczwarza się w twór quasi-państwowy? ISIS. Te pytania można mnożyć, a odpowiedź zawsze będzie brzmiała: ISIS. Bo to nowa jakość, nowy początek, transformacja.

Samo ISIS mówi jednak, że nie jest takie nowe. Wcale nie próbuje przekonywać, że istnieje od momentu ogłoszenia się latem 2014 roku kalifatem. Jego propaganda pełna jest wzmianek o przeszłości, kiedy nazywało się w ISI, czyli Islamskie Państwo Iraku (lub: w Iraku). Nie wspomina się już jego wcześniejszego wcielenia, czyli Al-Kaidy w Iraku, bo Al-Kaida i ISIS są skłócone. Pamięta się jednak jego przywódcę, Jordańczyka Abu Musaba az-Zarkawiego, który zginął w 2006 roku. Mówiąc krótko, nawet jeśli ISIS miałoby być nowe, to wyrasta z czegoś, co istniało wcześniej, zanim jeszcze w ogóle zwróciliśmy uwagę na dżihadystów w Syrii i Iraku, którzy zrzucali z dachów budynków homoseksualistów i palili żywcem jeńców w klatkach.

Do tego, jak stare jest ISIS, próbował zresztą przekonać mnie weteran polskich służb specjalnych, którego nazwisko litościwie pominę. Spotkaliśmy się na konferencji organizowanej przez Uniwersytet Warszawski w czerwcu 2015 roku. Ja opowiadałem wówczas, jak wyglądają antyterrorystyczne struktury u naszych środkowoeuropejskich sąsiadów, a ów weteran, kiedyś ważna postać w ABW, postanowił podzielić się z uczestnikami konferencji swoją drobiazgową wiedzą na temat ISIS. „To jest organizacja, która powstała w 1979 roku, nie w żadnym 2006 roku, kiedy ogłoszono Islamskie Państwo Iraku! – zagrzmiał. – My to obserwowaliśmy i widzieliśmy, co tam się dzieje”.

Szkoda, że nie dorwałem się potem do głosu, bo chętnie zapytałbym go, skąd ma takie informacje. W uszach dzwoni mi jednak komentarz Paula, analityka amerykańskiego Departamentu Obrony, którego nazwiska nie poznałem, a z którym rozmawiałem w Londynie pół roku przed konferencją w Warszawie.

„W 2006 roku ginie [Abu Musab] az-Zarkawi, jest nowe kierownictwo ISI/ISIS i wszystko im się sypie, dosłownie. Około 2008–2009 roku nie ma już o czym mówić. Ja i moi koledzy po prostu odpuszczamy ten temat, bo widzimy, że nie ma się czym zajmować. Są aż tak słabi. W 2010 roku likwidujemy prawie całe ich kierownictwo i jest to kolejny argument, żeby się nimi nie zajmować, nie pisać analiz, nie zawracać głowy szefom. Tracimy ich z oczu i to jest nasz błąd. I potem przychodzi rok 2012, kiedy wysyłają ludzi do Syrii. Rok 2013 – kłócą się z Al-Kaidą i idą na swoje. Rok 2014 – zdobywają Mosul, miasto dwumilionowe. Ogłaszają kalifat. K…a, co to za jakieś jaja? Jak mogłem to przeoczyć? Wszyscy to przeoczyliśmy”.

Wszyscy z wyjątkiem wysokiego rangą weterana ABW, który już dawno temu wiedział, że Abu Bakr al-Baghdadi (rocznik 1971) zostanie w przyszłości kalifem, kiedy ten, jako kilkulatek w 1979 roku szedł do szkoły. Abstrahując jednak od przenikliwości weterana, jedno jest pewne: ISIS, którego „nowość” wszyscy podziwiamy, wyrasta z czegoś starego, co już było i ma około dziesięciu lat. Co więcej, jest może nawet nastolatkiem, bo jego pierwszy przywódca, az-Zarkawi, wstąpił na dżihadystyczną drogę pod koniec lat dziewięćdziesiątych w rządzonym przez talibów Afganistanie, kiedy to przeprowadzono pewien eksperyment. Przywołajmy w tym miejscu fragment z książki Joby’ego Warricka Black Flags. The Rise of ISIS: „Niech Jordańczyk [az-Zarkawi] prowadzi swój obóz nastawiony na islamistycznych ochotników z Jordanii i innych krajów Lewantu, a także Iraku i Turcji. Al-Kaida zapewni pieniądze na rozruch, a potem będzie patrzeć z daleka, co uda się Zarkawiemu osiągnąć. Z daleka, to znaczy z dystansu około pięciuset sześćdziesięciu kilometrów, bo taka odległość dzieliła kwaterę Bin Ladena od obozu Zarkawiego, który znajdował się blisko granicy z Iranem. Zarkawi nie musi składać przysięgi na wierność Bin Ladenowi ani zgadzać się w pełni z ideologią organizacji. Ale ma dostęp do bogatych darczyńców z Zatoki Perskiej. […] Kiedy po kilku tygodniach [Saif al-] Adel z Al-Kaidy wizytował obóz Zarkawiego, naliczył w nim osiemnaście osób. Po kolejnych dwóch miesiącach były tam czterdzieści dwie osoby, w tym Syryjczycy i Europejczycy. »Tworzyli islamskie minispołeczeństwo« – wspominał dumny Al-Adel”[7].

To w tym „minispołeczeństwie” wszystko się zaczęło, to tam nawiązano znajomości, kontakty, zadzierzgnięto więzy. Nie w 2014 roku w Mosulu, gdzie po raz pierwszy publicznie wystąpił nowy kalif Abu Bakr al-Baghdadi, trzeci następca Az-Zarkawiego na czele organizacji.

Zauważmy, że to przyzwolenie Al-Kaidy i jej pieniądze pozwoliły zaistnieć tej nowej wówczas organizacji. W 2004 roku, kiedy Az-Zarkawi przemieścił się już ze swoimi zwolennikami z Afganistanu przez Iran do Iraku, organizacja oficjalnie weszła w orbitę struktury kierowanej przez Bin Ladena i stała się Al-Kaidą w Iraku. I w teorii, przez następną dekadę, do lutego 2014 roku, nadal stanowiła część szeroko rozumianej Al-Kaidy, nawet jeśli występowała pod nazwą Islamskiego Państwa Iraku (lub: w Iraku). Gdzie tu nowość? Jak w istocie nowa jest ta wcześniej niespotykana jakość? ISIS, jak widać, nie wzięło się znikąd.

Żeby było ciekawiej, to organizacja matka ISIS nadal przecież istnieje. Owszem, parę lat temu popularne było wyśmiewanie się z przywódcy Al-Kaidy Egipcjanina Ajmana az-Zawahiriego. Podobno nie ma charyzmy i źle wypada w mediach, niczym nudny księgowy. Zresztą na nagraniach wideo często tłem Az-Zawahiriego są półki z książkami, co jest przecież takie dwudziestowieczne i nie nadaje się na Twittera, gdzie króluje ISIS. Nie trafia do zrewoltowanej muzułmańskiej młodzieży, która chce działać, a nie wysłuchiwać nudnawych wykładów starego Egipcjanina.

Ten Egipcjanin, owszem, jest stary, być może chowa się w jaskini na afgańsko-pakistańskim pograniczu i musi składać przysięgę na wierność kolejnym przywódcom talibów. Stoi jednak na czele międzynarodowej organizacji terrorystycznej ze spółką córką w Jemenie (Al-Kaida na Półwyspie Arabskim) oraz franczyzami w Afryce Północnej i Zachodniej (Al-Kaida w Islamskim Maghrebie), Afryce Wschodniej (As-Szabab) i przede wszystkim w Syrii, gdzie działa Front Obrony Ludności Lewantu (Dżabhat an-Nusra/Front Dżabhat Fath asz-Szam). Ta licząca tysiące syryjskich powstańców organizacja otwarcie uznaje zwierzchność Az-Zawahiriego. I co więcej, kiedy na froncie panuje zawieszenie broni, An-Nusra rośnie w siłę, bo to do niej napływają radykałowie, którzy nie są zainteresowani rozmowami pokojowymi z syryjskim rządem prezydenta Baszszara Hafiza al-Asada. I uwaga: niektórzy z jej członków chcą ogłosić swój kalifat na obszarach kontrolowanych przez organizację w północno-zachodniej Syrii. Czy wtedy będziemy o nich dyskutować jak o nowszej nowości w naszych studiach nad terroryzmem? Wątpliwe.

Spójrzmy też na inne nowości związane z ISIS, aspekty mające oznaczać, że stanowi nową jakość w dziejach terroryzmu. Świetnie wypunktował je historyk terroryzmu Richard English, szef The Handa Centre for Study of Terrorism and Political Violence, czyli Centrum Badań nad Terroryzmem i Przemocą Polityczną, Uniwersytetu w St Andrews, kiedy na moje zaproszenie odwiedził Polskę zimą 2016 roku.

„Zemsta. Mścimy się, odpowiadamy przemocą. Tak to wygląda, to nakręca ISIS. W ten sposób motywowani są jego członkowie – mścisz się na szyickim rządzie w Iraku, alawickim w Syrii, mścisz się za kolonializm i korygujesz setki lat nieszczęsnej historii. ISIS ma na tym polu sukcesy, co tylko wzmaga jego popularność, bo ludzie przystępują do zwycięskiej drużyny, którą nie jest już Al-Kaida. ISIS mówi: »Możemy odpowiedzieć wrogom. Wszystkim. Pomścimy nasze krzywdy«, ale to nic nowego w historii terroryzmu. […] Od Palestyny, przez Irlandię, Kraj Basków i tak dalej, i tak dalej. Historia ludzi, którzy poprzez działania terrorystyczne nie zmieniają w istocie sytuacji społecznej, politycznej tych, w których imieniu walczą, ale czują się dobrze, bo udany zamach terrorystyczny daje im wielką satysfakcję. […] Idźmy dalej, ISIS kontroluje terytorium i to jest nowość, bo stanowi coś, czym inne organizacje terrorystyczne nie mogą się pochwalić. Czyżby? Myślmy o FARC w Kolumbii. A Hamas? A IRA? Kolejna rzecz – w szeregach ISIS jest pełno emigrantów, obcych, tych wszystkich zagranicznych bojowników. Tak, to te tysiące ludzi, którzy odbyli hidżrę [wędrówkę] do Państwa Islamskiego, bo nie mogli się odnaleźć w swoich krajach. Tylko że to widzieliśmy już wcześniej wśród irlandzkich radykałów, tak bardzo brytyjskich, że zmieniali nazwiska na brzmiące bardziej celtycko. […] Nie mylmy nowych mediów i tego, jak ISIS skutecznie ich używa z ich domniemaną, a nie zawsze obecną, nowością, nowatorskością. Owszem, rekrutują ludzi do dżihadu przy użyciu tych nowych mediów, ale podobnie było i w przeszłości. Kiedyś jednak używano ulotek, komunikatów, książek. Dziś wykorzystuje się tweety, komentarze, lajki na Facebooku, narzędzia, które – uwaga – za dwadzieścia lat też pewnie będą uchodzić za archaiczne. I wtedy może też powiemy, że oto narodził się nowy terroryzm, a on wcale nie będzie nowy, lecz tylko przyswoi sobie nowe, nowoczesne narzędzia. Zresztą, przypomnijmy sobie to z historii – lata osiemdziesiąte XIX wieku, anarchiści używający dynamitu i ci wszyscy naokoło, którzy mówili: »O mój Boże, świat już nigdy nie będzie taki sam, bo oni mają tę nową broń!«. Albo rok 1972 i atak na izraelskich sportowców podczas igrzysk olimpijskich w Monachium. I znowu: »O mój Boże, teraz terroryści mają po swojej stronie telewizję, opanują świat!«. Nie, to się nie stanie, choć ludzie mówią, że ISIS nadchodzi i zatriumfuje. To samo mówiono pod koniec XIX wieku o anarchistach. A potem o Palestyńczykach, gdy ci porywali samoloty, o Al-Kaidzie. […] Tak, ISIS nie zniknie, ale jak w przypadku każdej odnoszącej sukcesy organizacji terrorystycznej jego powodzenie będzie fluktuować […]. ISIS nie stanowi zagrożenia egzystencjalnego. Może zmiany klimatyczne tak, ale nie ISIS. To absurd. Czy oni są tak groźni jak naziści? Nie, absolutnie nie. To nie ta skala”.

To, jak bardzo ISIS stanowiło kiedyś zagrożenie innej skali, oddaje komentarz żony Abu Hamzy al-Muhadżira, przywódcy organizacji po śmierci Az-Zarkawiego. Miała ona zapytać męża: „Gdzie jest to Islamskie Państwo Iraku, o którym mówisz? Mieszkamy na pustyni!”[8]. Owszem, ISIS odnosiło potem wielkie sukcesy, ale to nie znaczy, że tak będzie zawsze. Krótko mówiąc, następcy Az-Zarkawiego nie znaleźli cudownego leku na stanie się nieśmiertelnymi i są podobni do innych grup zbrojnych, terrorystycznych czy rebelianckich. Nadużyciem byłoby mówić, że nie ma w nich niczego nowego, ale przypisywanie im nadludzkich mocy lub permanentnej zdolności tworzenia historii jest grubą przesadą.

Reszta tekstu dostępna w regularniej sprzedaży.

Przypisy końcowe

Wstęp. Mała i duża bomba

[1] Zob. Osama bin Laden, Jihad Against Jews and Crusaders World Islamic Front Statement, 1998, http://goo.gl/BUOpGn, dostęp: 24.02.2017.

[2] Zob. Osama bin Laden, Full transcript of bin Ladin’s speech, Al-Jazeera, 1 listopada 2004, http://goo.gl/jyK12i, dostęp: 24.02.2017.

[3] Zob. New audio message from The Islamic State’s Shaykh Abū Muhammad al ‘Adnānī al-Shām: “Say to Those Who Disbelive”, 12 października 2015, http://goo.gl/eyjPVb, dostęp: 24.02.2017.

[4] Abū Muhammad al ‘Adnānī al-Shāmī, “Say, ‘Die In Your Rage’”, Jihadology, 26 stycznia 2015, http://goo.gl/AUt8G8, dostęp: 24.02.2017.

1 Tu i teraz: nowy terroryzm?

[5] V. Dodd, Police study links radicalisation to mental health problems, „Guardian”, 20 maja 2016, http://goo.gl/1t9Laa, dostęp: 24.02.2017.

[6] J. de Roy van Zuijdewijn, Edwin Bakker, Analysing Personal Characteristics of Lone-Actor Terrorists. Research Findings and Recommendations [w:] Terrorism Research Initiative. Perspectives on Terrorism, http://goo.gl/ijD83B, dostęp: 24.02.2017.

[7] J. Warrick, Black Flags. The Rise of ISIS, Londyn: Bantam Press, s. 67, 68.

[8] C. Bunzel, From Paper State to Caliphate. The Ideology of the Islamic State, „Analysis Paper”, No. 19, marzec 2015, http://goo.gl/kd71OB, dostęp: 24.02.2017.

WYDAWNICTWO CZARNE sp. z o.o.

czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice

tel. +48 18 353 58 93, fax +48 18 352 04 75

mateusz@czarne.com.pl, tomasz@czarne.com.pl

dominik@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl

edyta@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa

redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Marszałkowska 43/1, 00-648 Warszawa

tel./fax +48 22 621 10 48

agnieszka@czarne.com.pl, dorota@czarne.com.pl

zofia@czarne.com.pl, marcjanna@czarne.com.pl

magda.jobko@czarne.com.pl

Dział marketingu: honorata@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: piotr.baginski@czarne.com.pl

agnieszka.wilczak@czarne.com.pl

malgorzata.wietecha@czarne.com.pl

Audiobooki i e-booki: anna@czarne.com.pl

Skład: d2d.pl

ul. Sienkiewicza 9/14, 30-033 Kraków

tel. +48 12 432 08 52, info@d2d.pl

Wołowiec 2017

Wydanie I