Spis treści

- Dedykacja

- O Skinnerze i behawioryzmie

- Wprowadzenie

- Rozdział 1 Przyczyny zachowania

- Rozdział 2 Świat „podskórny”

- Rozdział 3 Zachowanie wrodzone

- Rozdział 4 Zachowanie sprawcze

- Rozdział 5 Postrzeganie

- Rozdział 6 Zachowanie werbalne

- Rozdział 7 Myślenie

- Rozdział 8 Przyczyny i powody

- Rozdział 9 Wiedzieć

- Rozdział 10 Wewnętrzny świat motywacji i emocji

- Rozdział 11 Ja i inni

- Rozdział 12 Problem kontroli

- Rozdział 13 Co jest pod skórą?

- Rozdział 14 Podsumowanie

- Wybrane źródła

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Tytuł oryginału: About behaviorism

Copyright © 1974 by B. F. Skinner.

This translation published by arrangement with Alfred A. Knopf, an imprint of The Knopf Doubleday Group, a division of Random House, Inc.

Copyright © for the Polish edition by Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne Sp. z o.o., Sopot 2013.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka ani jej część nie może być przedrukowywana ani w żaden sposób reprodukowana lub odczytywana w środkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Gdańskiego Wydawnictwa Psychologicznego.

Wydanie pierwsze w języku polskim

Przekład: Piotr Skawiński

Redakcja merytoryczna: Przemysław Bąbel, Paweł Ostaszewski

Redakcja polonistyczna: Katarzyna Rojek

Korekta: Agnieszka Łysik, Patrycja Pacyniak

Opracowanie graficzne i skład: Mirosław Tojza

Projekt okładki: Monika Pollak

Zdjęcie na okładce: © Bettmann/CORBIS

ISBN 978-83-7489-507-1

Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne Sp. z o.o.

ul. J. Bema 4/1a, 81-753 Sopot tel./faks 58 551 61 04

e-mail: gwp@gwp.pl

www.gwp.pl

www.wydawnictwogwp.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Ernestowi Vargasowi i Barry’emu Buzanowi

O Skinnerze i behawioryzmie

Po niemal czterdziestu latach od ukazania się jej w Stanach Zjednoczonych polscy czytelnicy zyskują szansę przeczytania w rodzimym języku jednej z najbardziej znanych książek Burrhusa Frederica Skinnera. Skinner tłumaczy w niej, czym jest stworzony przez niego radykalny behawioryzm, prezentuje swoją koncepcję zachowania człowieka oraz pokazuje, w jaki sposób behawioryzm może wyjaśnić całokształt zachowania człowieka, w tym tak złożone jego formy jak postrzeganie, myślenie, wiedza, motywacja i emocje czy Ja.

Radykalny behawioryzm i analiza zachowania

Jak pisze autor, radykalny behawioryzm jest filozofią nauki, a nie specyficznym kierunkiem czy dziedziną psychologii. Na bazie tej filozofii nauki powstawała eksperymentalna analiza zachowania – dziedzina psychologii zaprezentowana po raz pierwszy w książce Skinnera z 1938 roku Zachowanie się organizmów (Skinner, 1938/1995). Do cech szczególnych eksperymentalnej analizy zachowania zaliczyć można prowadzenie badań na niewielkiej liczbie osobników (zwierząt, osób), z drobiazgową kontrolą zmiennych niezależnych, zależnych i zakłócających. Badania najczęściej są długotrwałe, by wyeliminować zależności przypadkowe, niezwiązane z analizowanym wpływem zmiennych niezależnych na zmienne zależne. Zgodnie z duchem radykalnego behawioryzmu badania w obrębie eksperymentalnej analizy zachowania dotyczą wpływu mierzalnych, środowiskowych czynników (bezpośrednio poprzedzających zachowanie, występujących bezpośrednio po zachowaniu, a także tworzących względnie trwały kontekst, w którym zachodzi analizowana aktywność) na zachowanie się badanego organizmu (jego aktywność) – zarówno zewnętrzną (czynności ruchowe, zachowania werbalne), jak i wewnętrzną (na przykład myślenie, emocje). Są ukierunkowane na poznawanie względnie uniwersalnych praw zachowania, na ciągłe ich uszczegóławianie i replikowanie w odniesieniu do różnych organizmów, zachowań i tak dalej. Poznawane prawa mają zapewnić możliwość przewidywania i kontroli zachowania, w czym radykalny behawioryzm upatruje istoty psychologii jako nauki o zachowaniu.

Praktycznym wykorzystaniem praw zachowania zajmuje się powstała w latach sześćdziesiątych XX wieku stosowana analiza zachowania. Choć prawa te działają w każdym środowisku, to ze względu na łatwość precyzyjnej kontroli zmiennych niezależnych stosowana analiza zachowania odnosi największe sukcesy w pracy nad poprawą jakości życia osób z zaburzeniami rozwoju (na przykład z autyzmem, upośledzeniem umysłowym). Nie bez znaczenia jest także fakt, że osoby te mają nieco ograniczoną możliwość posługiwania się językiem. Jak pokazały badania prowadzone szczególnie intensywnie w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku, między innymi przez Stevena Hayesa z Uniwersytetu Nevady w Reno i jego współpracowników, rozwinięcie się u gatunku ludzkiego sfery werbalnej, niespotykanej u innych zwierząt, wprowadza nową jakość do analizy zachowania (Hayes, Barnes-Holmes i Roche, 2001). Choć

Skinner zaprezentował model funkcjonalny kształtowania się i stosowania zachowań werbalnych, a praktycy z powodzeniem wykorzystują go do rozwinięcia lub poprawy tej sfery aktywności osób z zaburzeniami rozwoju, to w wypadku osób prawidłowo funkcjonujących pod względem posługiwania się językiem właściwe wydaje się wzięcie pod uwagę specyficznych cech sfery werbalnej człowieka. W obrębie behawioryzmu taką propozycją jest teoria ram relacyjnych (Hayes, Barnes-Holmes i Roche, 2001).

W ramach analizy zachowania wyróżnia się jeszcze trzeci element – teoretyczną analizę zachowania, zwaną też konceptualną, zajmującą się zagadnieniami ściśle teoretycznymi, filozoficznymi czy polemicznymi względem innych kierunków i ujęć w obrębie psychologii. Niniejszą książkę można zaliczyć do tego właśnie działu analizy zachowania.

Burrhus Frederic Skinner – człowiek i dzieło

Burrhus Frederic Skinner urodził się 20 marca 1904 roku w Susquehanna w Pensylwanii, a zmarł na białaczkę 18 sierpnia 1990 roku w Cambridge (Massachusetts), gdzie jest pochowany. Był amerykańskim psychologiem, uznanym na podstawie obiektywnych kryteriów za najwybitniejszego psychologa XX wieku (Haggbloom i in., 2002). Stworzył własną filozofię nauki – radykalny behawioryzm, którą przedstawia w tej książce, a także opartą na jej założeniach nową dziedzinę psychologii – eksperymentalną analizę zachowania. Doktorat uzyskał w 1931 roku na Uniwersytecie Harvarda, gdzie następnie pracował. W 1936 roku przeniósł się na Uniwersytet Minnesoty, a w latach 1945-1947 pracował na Uniwersytecie Indiany. W 1948 roku powrócił na Harvard, gdzie pracował do przejścia na emeryturę w 1974 roku.

Skinner prowadził badania nad warunkowaniem sprawczym, czyli procesem uczenia się, w którym przyczynę zachowania stanowią skutki (wzmocnienia i kary), jakie w przeszłości pojawiały się w jego konsekwencji; wzmocnienia i kary decydują o tempie i częstotliwości reagowania. Eksperymenty prowadził w specjalnie skonstruowanym przez siebie urządzeniu, zwanym od jego nazwiska klatką Skinnera. Był on także wynalazcą narzędzia do zapisu kumulatywnego, czyli zapisu reakcji, polegającego na przedstawianiu całkowitej liczby wykonanych reakcji w funkcji czasu. Każda wykonana reakcja podnosiła do góry o ustaloną wysokość kreskę wyrysowywaną przez specjalny rodzaj plotera. Im częściej pojawiały się reakcje, tym bardziej stroma linia powstawała. Przy standardowej skali czasu można było, patrząc na wykres, określić tempo reagowania – podstawową zmienną zależną w eksperymentach Skinnera. Było to niezwykle pomocne w badaniach nad rozkładami wzmacniania, to jest zasadami, według których funkcjonuje zależność między zachowaniem a jego konsekwencjami (wzmocnieniami). Skinner odkrył, że tempo reagowania różni się w zależności od tego, jak często po zachowaniu pojawia się wzmocnienie. Każdy rozkład wzmacniania ma swój charakterystyczny obraz graficzny zapisu kumulatywnego reakcji.

Skinner przypisywał duże znaczenie praktycznym zastosowaniom wyników swoich badań. Jest znany jako twórca urządzeń uczących do nauczania programowanego, które dzieliło materiał do nauczenia na małe fragmenty i w zależności od odpowiedzi ucznia generowało kolejny fragment – z nowym materiałem, gdy odpowiedź była poprawna, lub z uzupełniającą treścią w przypadku złej odpowiedzi. W urządzeniach tych kluczowe było natychmiastowe udzielenie informacji zwrotnej uczniowi, co pełniło rolę wzmocnienia. W czasie II wojny światowej Skinner pracował nad tajnym Projektem Gołąb (zwanym także Projektem Pelikan lub Projektem Orcon – od „organicznej kontroli”), w którym na potrzeby wojska badał możliwości nauczenia gołębi naprowadzania pocisków Pelikan na cele. Jego najbardziej kontrowersyjnym wynalazkiem okazało się specjalne łóżeczko z regulowanym poziomem temperatury i wilgotności, łatwe do sprzątania, z którego korzystał, opiekując się starszą córką. Wzbudziło ono wiele kontrowersji z powodu nieuzasadnionego porównywania do klatki Skinnera.

Skinner jest autorem i współautorem 21 książek i 180 artykułów. Behawioryzm jest jego czwartą książką, która ukazuje się w języku polskim. W polskim tłumaczeniu dostępna jest pierwsza książka Skinnera, która zapoczątkowała eksperymentalną analizę zachowania, czyli Zachowanie się organizmów (Skinner, 1938/1995). Autor przedstawia w niej wyniki swoich wczesnych eksperymentów nad warunkowaniem sprawczym. Z kolei pierwszą książką Skinnera, która ukazała się po polsku (zaledwie kilka lat po amerykańskiej premierze), jest Poza wolnością i godnością (Skinner, 1971/1978), która – podobnie jak Behawioryzm – prezentuje założenia radykalnego behawioryzmu, ale nie w odniesieniu do zachowania jednostki, lecz społeczeństwa. Dostępne jest także polskie tłumaczenie książki Przyjemnej starości! Poradnik praktyczny (Skinner i Vaughan, 1983/2004), która ma charakter poradnika dla seniorów, ale w niewielkim stopniu opartego na analizie zachowania czy radykalnym behawioryzmie. W przekładzie na język polski ukazały się także: ważny artykuł Pół wieku behawioryzmu (Skinner 1963/2002), który prezentuje najważniejsze założenia radykalnego behawioryzmu, oraz cztery mniej znaczące teksty, w tym popularnonaukowy artykuł Jak uczyć zwierzęta (1951/1999) i krótkie teksty poświęcone poglądom autora na temat religii (Skinner, 1987/1994) oraz karania (Skinner, 1988/2004), a także Humanistyczna wersja Dwunastu Kroków AA (Skinner, 1987/1993). Do najważniejszych książek Skinnera, które nie ukazały się do tej pory w języku polskim, zaliczyć należy: Science and human behavior (Nauka i zachowanie człowieka; Skinner, 1953), w której przedstawia podstawy analizy zachowania oraz behawiorystyczne ujęcie różnych aspektów zachowania człowieka i społeczeństwa; Verbal behavior (Zachowanie werbalne; Skinner, 1957) prezentujące Skinnerowską koncepcję zachowań werbalnych; uważaną przez samego autora za jego najważniejsze dzieło Schedules of reinforcement (Rozkłady wzmacniania; Ferster i Skinner, 1957), przedstawiającą wyniki badań nad rozkładami wzmacniania; oraz powieść utopijną Walden two (Skinner, 1948), w której autor przedstawia wizję społeczeństwa opartego na założeniach radykalnego behawioryzmu.

Behawioryzm

Książka Behawioryzm zajmuje szczególnie miejsce w bibliografii Skinnera. Z jednej strony, podobnie jak Science and human behavior (Skinner, 1953), prezentuje behawiorystyczne ujęcie zachowania człowieka, z drugiej jednak, podobnie jak Poza wolnością i godnością (Skinner, 1971/1978), czyni to w sposób bardziej popularny. Przy czym „bardziej” nie znaczy jednak całkowicie popularny. Choć w założeniu Skinnera książka ta miała wyjaśnić szerokiemu gronu odbiorców, czym w istocie jest radykalny behawioryzm, a przy tym obalić liczne mity i nieporozumienia jego dotyczące, to nie jest typową publikacją popularnonaukową. Skinner nie wyjaśnia bowiem szczegółowo podstaw radykalnego behawioryzmu ani analizy zachowania, lecz kieruje czytelnika od razu na wyższy poziom, pokazując, w jaki sposób radykalny behawioryzm ujmuje tak – wydawałoby się – złożone aspekty ludzkiego zachowania jak postrzeganie, myślenie, wiedza, motywacja i emocje czy Ja. Można więc powiedzieć, że Behawioryzm to zarówno książka naukowa, jak i popularnonaukowa. Naukowa dla ludzi, którzy dopiero rozpoczynają poznawanie behawiorystycznej koncepcji człowieka, popularnonaukowa zaś dla czytelników, którzy znają co najmniej podstawy analizy zachowania i radykalnego behawioryzmu, a także psychologii poznawczej, z której założeniami autor polemizuje na kartach tego dzieła. Jednym i drugim książka daje okazję poznania z pierwszej ręki koncepcji Skinnera, która w pracach innych autorów, zwłaszcza wywodzących się spoza behawiorystycznego nurtu psychologii, uległa uproszczeniu, często zbanalizowaniu, a najczęściej została przedstawiona w sposób zniekształcony, nawet przekłamany.

Behawioryzm i Poza wolnością i godnością (Skinner, 1971/1978) można uznać za rozwinięcie idei zawartych w Science and human behavior (Skinner, 1953), przedstawionych szerzej, ale i w bardziej przystępny sposób. Pierwsza pokazuje zachowanie jednostki z perspektywy radykalnego behawioryzmu, a druga – społeczeństwa. Obie publikacje znakomicie się więc uzupełniają, dając w miarę kompletny obraz szeroko pojętej behawiorystycznej koncepcji człowieka. Łączy je jednak coś jeszcze, mianowicie – wbrew temu, co sugeruje osoba autora, który był wybitnym eksperymentatorem – obie książki bardzo luźno opierają się na wynikach badań eksperymentalnych, prowadzonych przez Skinnera i innych analityków zachowania. Skinner i większość współczesnych jemu badaczy z kręgu behawioryzmu prowadzili bowiem badania nad zachowaniem zwierząt, w dodatku najczęściej pojedynczych osobników; nie badali ludzi, a tym bardziej ich zachowań społecznych. Obie książki stanowią więc daleko idące ekstrapolacje wyników badań dostępnych w chwili, kiedy były pisane. Skinner nigdzie nie twierdzi zresztą, że opierają się one na danych empirycznych. Pamiętać bowiem należy, że są to książki prezentujące filozofię nauki, a nie wyniki badań, choć oczywiście zarówno założenia filozoficzne, jak i wyniki badań miały i mają na siebie wzajemny wpływ. Można więc powiedzieć, że w Behawioryzmie, Poza wolnością i godnością, oraz Science and human behavior, ale także w Verbal behavior, Skinner jawi się jako filozof, myśliciel, a nawet wizjoner.

Książka Skinnera spotkała się z różnymi reakcjami. Roger Schnaitter na łamach Journal of the Experimental Analysis of Behavior (Schnaitter, 1975) przedstawił jej niezwykle pozytywną recenzję. Fakt ten nie może dziwić, skoro czasopismo to jest sztandarowym periodykiem kierunku psychologii zapoczątkowanego przez Skinnera. Pojawiły się też jednak bardzo krytyczne recenzje. Przykładowo Thomas Szasz na łamach Libertarian Review (Szasz, 1974) w swojej recenzji nazwał Skinnera mordercą, masowym zabójcą, niedouczonym ignorantem o prymitywnej umysłowości. Zdaniem Szasza bowiem Skinner zrównał człowieka ze zwierzętami, pozbawiając go sensu życia, poczucia znaczenia i wolności. Po latach emocje opadły i recenzje książki Skinnera stały się bardziej wyważone. Pojawiają się odważniejsze głosy przedstawicieli społeczności behawiorystycznej wskazujące zarówno na doniosłe znaczenie jego idei, jak i na problemy, jakie może budzić forma ich przedstawienia. Na przykład John Malone i Natalie Cruchon (Malone i Cruchon, 2001) podkreślają, jak unikalną wobec psychologii głównego nurtu (przede wszystkim psychologii poznawczej) jest propozycja Skinnera. Zwracają uwagę na to, jak ważne jest, że taka propozycja została sformułowana i przyciąga zwolenników także dzisiaj. Ale wskazują również, że autor, chcąc dotrzeć ze swoimi ideami do szerokiego grona czytelników niespecjalistów, nie ustrzegł się uproszczeń – sformułowań, które stają się łatwym celem krytyki, a także niespójnych z jego poglądami. Przykładowo w wielu miejscach książki znajdujemy sformułowania o wpływie wzmocnień na organizm (zamiast na zachowanie) czy utożsamianie kar i wzmocnień negatywnych. Doprowadziło to do bardzo wielu nieporozumień, widocznych także w polskojęzycznych opracowaniach dotyczących koncepcji Skinnera (np. Kozielecki, 1998).

Radykalny behawioryzm dzisiaj

Skinner zmarł w 1990 roku, ale jego idee nie odeszły razem z nim. Jeszcze za jego życia pojawiały się wyniki badań i ich uogólnienia (na przykład prawo dopasowania) pokazujące z jednej strony słuszność głównych założeń radykalnego behawioryzmu (na przykład przewidywanie i kontrola zachowania jako główne cele psychologii), ale z drugiej strony – konieczność wprowadzenia pewnych modyfikacji. Propozycji tych modyfikacji było wiele, ale trzy wydają się szczególnie warte wspomnienia. Są to: koncepcje behawioryzmu teoretycznego Johna Staddona, behawioryzmu molarnego Howarda Rachlina i Williama Bauma oraz wspomniana już teoria ram relacyjnych Stevena Hayesa i jego współpracowników

Staddon (1993, 2001) krytykował między innymi nadanie przez Skinnera zdarzeniom przebiegającym „pod skórą” i „na zewnątrz” tego samego statusu. Jako alternatywę zaproponował dla zdarzeń wewnętrznych określenie „stany wewnętrzne”, upatrując w nich efektów kolejnych doświadczeń organizmu ze środowiskiem, odpowiedzialnych za kolejne, zmodyfikowane reakcje tegoż organizmu. Mają one status konstruktów teoretycznych włączanych do teoretycznych modeli obrazujących interakcje organizmu ze środowiskiem. Trudno dociec, czym takie ujęcie różni się od klasycznej psychologii poznawczej.

W innym kierunku poszły rozważania Rachlina (1994). W swojej analizie radykalnego behawioryzmu wskazuje on na często występujący problem ze znalezieniem czynników środowiskowych bezpośrednio poprzedzających zachowanie i będących jego bezpośrednimi konsekwencjami, którymi moglibyśmy wyjaśniać kolejne obserwowane reakcje. Jako alternatywę proponuje analizowanie zachowania na poziomie nie pojedynczych reakcji, ale wzorców reagowania rozciągniętych w czasie i skorelowanych ze współwystępującymi z nimi zdarzeniami środowiskowymi o charakterze wzmocnień. To główna cecha tak zwanego behawioryzmu molarnego Rachlina i Bauma (Baum, 1994,2002). W obrębie tych wzorców każda pojedyncza reakcja byłaby efektem przynależności do danego wzorca. Tak w wielkim uproszczeniu przedstawia się główna idea tak zwanego behawioryzmu teleologicznego, specyficznej koncepcji samego Rachlina (1994). Interesującą konsekwencją behawioryzmu molarnego jest możliwość odnoszenia się do pojęć umysłowych, tradycyjnie zarezerwowanych dla psychologii poznawczej, takich jak „uczucia” czy „postawy”. Byłyby one tożsame z określonymi wzorcami aktywności, uwidaczniającymi się na przestrzeni czasu. Przykładowo pojęcie kochania kogoś uwidaczniałoby się w rozciągniętej w czasie aktywności tej osoby, a zawierałoby w sobie takie specyficzne reakcje jak pisanie wierszy miłosnych, przynoszenie kwiatów i prezentów, obejmowanie, całowanie, mówienie miłych słów i tym podobne.

Trzecia propozycja rozwinięcia idei radykalnego behawioryzmu odnosi się także do sfery poznawczej człowieka, a w szczególności do specyficznych cech aktywności werbalnej właściwej ludziom. Hayes i współpracownicy (Hayes, Barnes-Holmes i Roche, 2001) podejmują polemikę z poglądami Skinnera i wielu współczesnych skinnerystów co do charakteru zachowań werbalnych człowieka. Starają się pokazać, że zachowania werbalne rządzą się pewnymi prawami, które nie mają charakteru uniwersalnego, to jest właściwego zachowaniom zwierząt i ludzi. Dlatego analiza zachowań werbalnych, poprzestająca na prawach sformułowanych względem innych form reakcji, będzie niepełna, niewystarczająca, wręcz błędna, a przez to nie będzie mogła zagwarantować realizacji głównych postulatów radykalnego behawioryzmu, czyli przewidywania i kontroli zachowania. Nie wdając się w szczegóły, można stwierdzić, iż teoria ram relacyjnych mówi, że aktywność werbalna ma przemożny wpływ na zachowanie się ludzi, ponieważ procesy werbalne traktowane są przez nich jak rzeczywistość fizyczna i mogą zmienić funkcję bodźców fizycznych. Sposób, w jaki procesy werbalne wpływają na zachowanie człowieka, zależy od funkcji konkretnych bodźców werbalnych (co jest konsekwencją uczenia się, czyli indywidualnej historii organizmu) oraz od kontekstowych wskazówek implikujących rodzaj relacji wywodzonych między bodźcami (czyli od konwencji językowej będącej elementem kultury, zatem konsekwencją wpływu społecznego). Takie ujęcie procesów werbalnych pozwala wprowadzić analizę zachowania (w szczególności wyrosłą na jej gruncie terapię poprzez akceptację i zaangażowanie) na tereny dotąd raczej jej niedostępne, takie jak psychologia kliniczna, ale niezwiązana z zaburzeniami rozwoju, czy coaching.

Widzimy zatem, że idee zaprezentowane w niniejszej książce stały się inspiracją dla kilku już pokoleń badaczy i praktyków. Dzięki temu nie umarły wraz z ich autorem, ale ewoluowały i pozwoliły na ekspansję behawioryzmu na nowe terytoria, przyczyniając się do ciągłego wzrostu liczby osób, które bezpośrednio korzystają z wdrażania ich do praktyki: klinicznej, organizacyjnej czy społecznej. Ekspansję tę widać bardzo wyraźnie na świecie, ale jest także dobrze widoczna w naszym kraju, zwłaszcza w obszarze terapii zaburzeń rozwoju. Jesteśmy przekonani, że Behawioryzm przyczyni się do dalszego rozwoju w Polsce koncepcji Skinnera, badań nią inspirowanych i praktycznych rozwiązań opartych na wynikach tych badań.

Przemysław Bąbel

Paweł Ostaszewski

Literatura cytowana

Baum, W. M. (1994). Understanding behaviorism: Science, behavior, and culture. New York: Harper Collins.

Baum, W. M. (2002). From molecular to molar: A paradigm shift in behavior analysis. Journal of the Experimental Analysis of Behavior, 78, 95-116.

Ferster, C. B., Skinner, B. F. (1957). Schedules of reinforcement. New York: Appleton-Century-Crofts.

Hayes, S. C., Barnes-Holmes, D., Roche, B. (red.). (2001). Relational frame theory: A post-Skinnerian account of human language and cognition. New York: Plenum Press.

Haggbloom, S. J., Warnick, R., Warnick, J. E., Jones, V. K., Yarbrough, G. L., Russell, T. M., Borecky, C. M., McGahhey, R., Powell, J. L. III,

Beavers, J., Monte, E. (2002). The 100 most eminent psychologists of the 20th century. Review of General Psychology, 6,139-152.

Kozielecki, J. (1998). Koncepcje psychologiczne człowieka. Warszawa: Żak.

Malone, J. C. Jr, Cruchon, N. M. (2001). Radical behaviorism and the rest of psychology: A review/precis of Skinner’s About behaviorism. Behavior and Philosophy, 29, 31-57.

Rachlin, H. (1994). Behavior and mind. New York: Oxford University Press.

Schnaitter, R. (1975). Between organism and environment. A review of B. F. Skinner’s About behaviorism. Journal of the Experimental Analysis of Behavior, 23,297-307.

Skinner, B. F. (1938/1995). Zachowanie się organizmów. Przeł. K. Dudziak. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Skinner, B. F. (1948). Walden two. New York: Macmillan.

Skinner, B. F. (1951/1999). Jak uczyć zwierzęta. Przeł. J. Siuta. Charaktery, 8, 42-43; 9, 42-43.

Skinner, B. F. (1953). Science and human behavior. New York: Macmillan.

Skinner, B. F. (1957). Verbal behavior. New York: Appleton-Century-Crofts.

Skinner, B. F. (1963/2002). Pół wieku behawioryzmu. Przeł. J. Siuta. W: T. W. Wann (red.), Behawioryzm i fenomenologia (s. 99-121). Kraków: Wydawnictwo UJ.

Skinner, B. F. (1971/1978). Poza wolnością i godnością. Przeł. W. Szelenberger. Warszawa: PIW.

Skinner, B. F. (1987/1994). Czym jest dla mnie religia? Przeł. J. Siuta. Znak, 46(2), 62-64.

Skinner, B. F. (1987/1993). Humanistyczna alternatywa dla Dwunastu Kroków AA. Przeł. J. Siuta. Świat Problemów, 9.

Skinner, B. F. (1988/2004). O karze. Przeł. J. Siuta. Psychologia w Szkole, 2,125-126.

Skinner, B. F., Vaughan, M. E. (1983/2004). Przyjemnej starości! Poradnik praktyczny. Przeł. J. Siuta. Kraków: WiR Partner.

Staddon, J. E. R. (1993). Behaviorism. London: Duckworth.

Staddon, J. E. R. (2001). The new behaviorism: Mind, mechanism, and society. Philadelphia: Taylor & Francis.

Szasz, T. (1974). Against behaviorism. A review of B. F. Skinner’s About behaviorism. Libertarian Review, 111 (December), 6-7.

Wprowadzenie

Behawioryzm nie jest nauką o ludzkim zachowaniu, ale filozofią tej nauki. Niektóre ze stawianych przezeń pytań brzmią następująco: czy rzeczywiście można taką naukę uprawiać? Czy może ona tłumaczyć wszystkie aspekty ludzkiego zachowania? Z jakich metod wolno jej korzystać? Czy formułowane przez nią prawa są równie przekonujące co prawa biologii i fizyki? Czy taka nauka doprowadzi do powstania techniki, a jeśli tak, to jaką rolę odegra ona w ludzkim życiu? Szczególnie istotne jest to, że behawioryzm bierze pod uwagę wcześniejsze ujęcia tego tematu. Ludzkie zachowanie jest najlepiej znaną składową świata, w którym żyjemy, i z pewnością powiedziano w tej dziedzinie więcej niż o jakimkolwiek innym zagadnieniu. Jak wiele z tego warte jest zachowania?

Odpowiedzi na niektóre z tych pytań pojawią się w końcu wraz z sukcesami lub porażkami przedsięwzięć naukowych i technicznych. Bieżące kwestie wymagają jednak, by już teraz udzielono choćby tymczasowych odpowiedzi. Wielu inteligentnych ludzi sądzi, że odpowiedzi te zostały odnalezione i są ostateczne. Oto kilka przykładów powszechnych poglądów na temat behawioryzmu czy też nauki o zachowaniu. W moim mniemaniu żaden z nich nie jest słuszny.

1. Behawioryzm ignoruje świadomość, uczucia i stany umysłu.

2. Pomija wrodzone zdolności i twierdzi, że wszystkie zachowania nabywane są w czasie życia jednostki.

3. Ujmuje zachowanie jedynie jako reakcję na bodźce, przedstawiając tym samym człowieka jako automat, robota, kukiełkę czy maszynę.

4. Nie stara się brać pod uwagę procesów poznawczych.

5. Nie ma w nim miejsca na intencję ani na cel.

6. Nie potrafi wytłumaczyć osiągnięć twórczych na przykład w sztukach pięknych, w muzyce, w literaturze czy w matematyce.

7. Nie przypisuje żadnej roli Ja ani poczuciu własnego Ja.

8. Ma z konieczności powierzchowny charakter i nie może się uporać z głębią umysłu czy osobowości.

9. Ogranicza się do przewidywania i kontroli zachowania, gubiąc przy tym istotę człowieczeństwa.

10. Bada zwierzęta, w szczególności zaś białe szczury, a nie ludzi. Postulowany obraz ludzkiego zachowania nie wykracza zatem poza cechy, które dzielimy ze zwierzętami.

11. Wyników uzyskiwanych w warunkach laboratoryjnych nie da się uzyskać w życiu codziennym. Tak więc to, co behawioryzm ma do powiedzenia na temat ludzkiego zachowania w warunkach naturalnych, jest niepopartą żadnymi dowodami metanauką.

12. Nadmiernie upraszcza pewne zjawiska i bywa naiwny, a odkrywane fakty są albo trywialne, albo doskonale znane.

13. Ma charakter raczej scjentystyczny niż naukowy. Może jedynie imitować naukę.

14. Do jego osiągnięć praktycznych można dojść na drodze zdroworozsądkowego rozumowania.

15. Jeśli postulaty behawioryzmu są słuszne, to odnoszą się także do samego behawiorysty, który nie mówi prawdy, a jedynie to, na co został uwarunkowany.

16. Dehumanizuje człowieka. Jest redukcjonistyczny i niszczy człowieka jako człowieka.

17. Zajmuje się jedynie zasadami ogólnymi, pomijając tym samym niepowtarzalność każdej jednostki.

18. Jest z natury antydemokratyczny, ponieważ stosunek eksperymentatora do badanego ma charakter manipulacji. Wyniki badań mogą być zatem wykorzystywane przez dyktatorów, a nie ludzi dobrej woli.

19. Abstrakcyjne idee, takie jak moralność czy sprawiedliwość, uznaje za fikcję.

20. Pozostaje obojętny wobec ciepła i bogactwa ludzkiego życia, a także stoi w sprzeczności z takimi zjawiskami jak tworzenie i odbiór sztuk pięknych, muzyki czy literatury oraz z miłością bliźniego.

Sądzę, że przytoczone twierdzenia dają wyraz rażącemu niezrozumieniu osiągnięć i znaczenia przedsięwzięcia naukowego, jakim jest behawioryzm. Jak wytłumaczyć powstanie takiego nieporozumienia? Problemów mogły przysporzyć początki kierunku behawiorystycznego. Pierwszym zdeklarowanym behawiorystą był John B. Watson, który w 1913 roku opublikował tekst o charakterze manifestu pod tytułem: Psychologia, jak widzi ją behawiorysta. Watson – na co wskazywał już tytuł – nie postulował stworzenia nowej dziedziny nauki, lecz proponował przekształcenie psychologii w naukę o zachowaniu.

To mogła być jednak strategiczna pomyłka, ponieważ w tamtym okresie większość psychologów sądziła, że bada procesy umysłowe w mentalnym świecie świadomości. Zrozumiałe jest zatem, że psycholodzy nie byli zbyt skłonni do przyznania Watsonowi racji. Wcześni behawioryści zmarnowali mnóstwo czasu i stracili z pola widzenia ważne, wręcz podstawowe kwestie, atakując introspektywny sposób badania życia umysłowego.

Watson dokonał ważnych obserwacji zachowań instynktownych i był w istocie jednym z pierwszych nowoczesnych etologów. Pozostając jednak pod wielkim wrażeniem nowych dowodów na to, czego organizm może się nauczyć, sformułował dosyć radykalne stwierdzenia na temat potencjału ludzkich noworodków. Od tamtej pory stwierdzenia te regularnie przytaczano, by dyskredytować Watsona, chociaż on sam uważał je za przesadzone. Można również powiedzieć, że jego nowa nauka zrodziła się przedwcześnie. Bardzo niewiele danych naukowych na temat zachowania (a zwłaszcza zachowania człowieka) było wówczas dostępnych. Niedobór danych stanowi problem dla każdej nowo powstałej nauki, ale w przypadku agresywnego programu Watsona w dziedzinie tak rozległej jak ludzkie zachowanie niedobór ten okazał się szczególnie szkodliwy. Watson potrzebował silniejszego oparcia w faktach niż to, które był w stanie uzyskać. Nie dziwi zatem, że wiele jego stwierdzeń zdawało się naiwnych lub nadmiernie upraszczających.

Jedyny dostępny wówczas zbiór faktów dotyczących zachowania wiązał się z odruchami bezwarunkowymi i warunkowymi. Watson wykorzystał je w pełni. Pojęcie odruchu sugerowało jednak istnienie przyczynowości typu pchnij – ciągnij, zgodnej z dziewiętnastowieczną koncepcją maszyny. Opublikowane mniej więcej w tym samym czasie prace rosyjskiego fizjologa Iwana Pawłowa wywołały takie samo niekorzystne wrażenie, którego nie poprawiła wyłaniająca się przez kolejne trzy czy cztery dekady psychologia bodźców i reakcji.

Watson oczywiście prezentował najbardziej rzetelne z wyników, jakie był w stanie uzyskać, te zaś pochodziły głównie z badań nad zwierzętami – białymi szczurami wykorzystywanymi w psychologii zwierząt i psami obserwowanymi przez Pawłowa. Zdawało się to sugerować, że ludzkie zachowanie nie ma żadnych cech specyficznych. Żeby wesprzeć roszczenie psychologii do naukowości, ale również po to, by wypełnić swój podręcznik, Watson czerpał z anatomii i z fizjologii. Pawłow zrobił dokładnie to samo, obstając przy tym, że jego eksperymenty nad zachowaniem są w istocie „badaniem fizjologicznej aktywności kory mózgowej”. Żaden z nich nie potrafił jednak wskazać na jakąkolwiek bezpośrednią obserwację układu nerwowego, która rzucałaby światło na zachowanie. Obaj zapędzili się również w nieprzemyślane interpretacje złożonych zachowań człowieka. Watson utrzymywał, że myślenie jest jedynie bezgłośną mową, Pawłow zaś twierdził, że język to po prostu drugi system sygnałów. Watson miał bardzo niewiele do powiedzenia na temat intencji, celu czy kreatywności. Kładł nacisk na technikę, jaką obiecywała nauka o zachowaniu, jednak jego przykłady szły w parze z kontrolą manipulacyjną.