Publikacja dofinansowana przez Dolnośląską Szkołę Wyższą we Wrocławiu.

Copyright © by Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne i Krzysztof Kuźmicz 2015.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w żaden sposób reprodukowana lub odczytywana w środkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Gdańskiego Wydawnictwa Psychologicznego.

Wydanie pierwsze 2015 rok

Redakcja: Jolanta Pawlik-Świetlikowska, Patrycja Pacyniak

Korekta: zespół

Skład: Mirosław Tojza

Projekt okładki: Monika Pollak

Zdjęcie na okładce: © Getty Images

ISBN 978-83-7489-643-6

Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne Sp. z o.o.

ul. J. Bema 4/1a, 81–753 Sopot

e-mail: gwp@gwp.pl

www.gwp.pl

www.wydawnictwogwp.pl

Skład wersji elektronicznej: Tomasz Szymański

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

- Motto

- Wprowadzenie

- Rozdział 1
Przestrzeń sieci jako cyfrowe środowisko komunikacyjne

- 1.1. Wprowadzenie

- 1.2. Proces komunikowania (się) – podstawowe pojęcia, formy i modele

- 1.3 Usługi komunikacyjne środowiska sieciowego

- 1.4. Psychospołeczne właściwości komunikowania w środowisku sieci

- Rozdział 2
Przestrzeń sieci jako cyfrowe środowisko kulturotwórcze

- 2.1. Wprowadzenie

- 2.2 Wokół koncepcji i teorii kultury

- 2.3. Kultura społeczeństwa sieci

- Rozdział 3
Przestrzeń sieci jako cyfrowe środowisko edukacyjne

- 3.1. Wprowadzenie

- 3.2. Kierunki i formy rozwoju e-edukacji

- 3.3. Klasyfikacja systemów e-learningowych

- 3.4. Standaryzacja tworzenia i przenoszenia treści w e-edukacji

- 3.5. Przegląd platform e-learningowych klasy open source

- 3.6. Psychologiczne i pedagogiczne aspekty kształcenia online

- 3.7. Rola nauczyciela w kształceniu zdalnym przez internet

- 3.8. Istota m-learningu

- Rozdział 4
Przestrzeń sieci jako cyfrowe środowisko dziennikarskie

- 4.1. Wprowadzenie

- 4.2. Tradycyjne media w sieci

- 4.3. Dziennikarstwo online. Nowe w mediach

- Rozdział 5
Założenia metodologiczne badań własnych

- 5.1. Wprowadzenie

- 5.2. Zmienna globalna, zmienne szczegółowe i wskaźniki

- 5.3. Problemy badawcze

- 5.4. Hipotezy badawcze

- 5.5. Metody, techniki i narzędzia badań

- 5.6. Charakterystyka próby badawczej i przebieg badań

- 5.7. Założenia funkcjonalne i architektura platformy Edukacj@ on-line

- Rozdział 6
Kultura e-studiowania w świetle badań własnych

- 6.1. Wprowadzenie

- 6.2. Czynniki psychospołeczne

- 6.3. Czynniki materialne

- 6.4. Czynniki organizacyjne

- 6.5. Wirtualna edukacja oczami studentów

- Rozdział 7
Interpretacja wyników badań i wnioski

- Zakończenie

- Bibliografia

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Pomimo wszechobecności internetu

jego natura, język i ograniczenia nie zostały dobrze poznane,

no może z wyjątkiem kwestii ściśle technicznych.

Manuel Castells

Wprowadzenie

Aktualne przemiany cywilizacyjne zachodzące w wielu obszarach życia spowodowały szereg zmian w funkcjonowaniu człowieka zarówno na poziomie indywidualnym, jak i społecznym. Żyjemy w świecie medialnym, w przestrzeni, w której prężnie rozwijająca się technologia informacyjna oraz wielopłaszczyznowy rozwój komunikacji implikują konieczność podjęcia interdyscyplinarnej refleksji nad problemami współczesności i analizy epoki medialnego społeczeństwa sieciowego[1]. Jako punkt wyjścia proponuję koncepcję społeczeństwa sieci (network society), przedstawioną po raz pierwszy przez Manuela Castellsa w trylogii The information age: Economy, society and culture, a rozwijaną później między innymi przez Darina Barneya w monografii Społeczeństwo sieci czy poddawaną krytycznej analizie przez Feliksa Staldera w tomie Manuel Castells. Teoria społeczeństwa sieci.

Idea społeczeństwa sieciowego zakłada, że jego materialną i organizacyjną podstawę stanowi sieć rozumiana jako „nowa morfologia społeczna naszych społeczeństw, a rozprzestrzenianie się logiki usieciowienia w zasadniczy sposób zmienia funkcjonowanie i wyniki w procesach produkcji, doświadczenia, władzy i kultury […]. Nowy paradygmat technologii informacyjnych dostarcza materialnej podstawy do jej szerokiej ekspansji w całej strukturze społecznej”[2].

Przyglądając się bliżej strukturze sieci, zauważamy, że na jej kształt ma wpływ wiele elementów, do których zaliczyć możemy między innymi: punkty węzłowe (nodes) – wyraźne punkty połączone z przynajmniej jednym innym punktem (np. przyjaciele, komputery, firmy – mogą być kreatorami zawartości sieci lub odbiorcami jej treści); powiązania (ties) – łączące jeden węzeł z drugim (np. połączenia kablowe, kontakty – mogą być słabe lub silne, stacjonarne lub mobilne, rozproszone lub skupione, równoległe lub krzyżujące się); przepływy (flows) – są tym, co przechodzi pomiędzy węzłami wzdłuż powiązań (np. plotka, dane, pieniądze – mogą być obfite bądź niewielkie, regularne bądź nierównomierne, znaczące lub bez znaczenia). Sieci mogą być z kolei skupione wokół centrum bądź zdecentralizowane, hierarchiczne lub horyzontalne, zawierające lub wykluczające, intensywne, ekspansywne, wzajemnie oddziałujące bądź nieoddziałujące[3].

Sieć ma wielowymiarową strukturę i zaawansowane rozwiązania technologiczne umożliwiające wymianę wszelkich dóbr w przestrzeni przepływów (space of flows) i w tak zwanym bezczasowym (aczasowym, ponadczasowym) czasie (timeless time)[4]. Przestrzeń jako wyraz praktyk społecznych, symultanicznych w czasie ma trzy warstwy materialnego wsparcia. Pierwszą z nich tworzą obiegi, impulsy wymian elektronicznych (systemy oparte na mikroelektronice, telekomunikacji), na drugą warstwę składają się węzły i koncentratory (huby sieci) miejsca połączeń, komunikacji, z kolei ostatnia odnosi się do elit zarządzających i koordynujących działania, wokół których taka przestrzeń jest łączona[5].

Podobny sąd o istocie społeczeństwa sieci sformułował Tomasz Goban-Klass, podkreślając, że „sieć to siatka powiązań, a zarazem system zasobników i przekaźników – w najszerszym sensie system medialny. Sieć to forma mediów, których treścią jest informacja, a istotą – komunikacja”[6].

Sama istota „sieciowości” nie jest jednak wynalazkiem naszych czasów. Pamiętamy bowiem, że nasi przodkowie od momentu powstania i rozwoju języka oraz mowy budowali swe społeczeństwa częściowo zorganizowane w sieci. (Po)nowoczesne społeczeństwo sieciowe cechuje powstałe w wyniku procesu konwergencji[7] nowomedialne interaktywne środowisko, odgrywające dużą rolę w komunikacji społecznej. To właśnie ono umożliwia jednostce funkcjonowanie w różnych sieciach społecznych o bardzo rozproszonym charakterze (często łączących sfery życia osobistego z publicznym), przekraczanie wymiarów czasu i przestrzeni czy tworzenie wirtualnych czasów, miejsc, światów i wspólnot.

Przestrzeń i czas, a właściwie ich zmiany, zdają się konstytutywnymi cechami przemian w społeczeństwie sieci. Wielu badaczy uważa, że odległość i czas straciły znaczenie[8], a ludzie żyją w „globalnej wiosce”, w miejscu, w którym dochodzi do jednoczesnego rozszerzania się oraz kurczenia przestrzeni i czasu. Jak słusznie zauważył Jürgen Habermas, możemy mówić o „kolonizacji świata i życia przez imperatywy systemowe”[9].

Zmianie uległa także sama jednostka, która w społeczeństwie sieci stała się jedną z najważniejszych składowych – prowadzi zindywidualizowany i mobilny tryb życia, znacznie więcej czasu spędza w przestrzeni sieci, otacza ją technologia, która dla wielu z nas stała się codziennością do tego stopnia, że nie zauważamy jej obecności, przy ewentualnej awarii zaś wpadamy w panikę, a nawet w stany lękowe.

Zarówno w tytule niniejszej książki, jak i w przywołanych klasyfikacjach i interpretacjach sieci pojawiła się kategoria przestrzeni. Z tego powodu niezbędna zdaje się jej naukowa systematyzacja. Pojęcie przestrzeni, w zależności od specyfiki dziedzin badawczych je opisujących, zawiera się w odrębnych ramach kategoryzacyjnych, swoistych dla nauk społecznych, humanistycznych, technicznych czy przyrodniczych. Wszakże czym innym będzie przestrzeń dla artysty sztuk wizualnych, audialnych czy na przykład multimedialnych, inaczej pojmował ją będzie psycholog, filozof, pedagog, a jeszcze inaczej matematyk lub fizyk.

To pozornie oczywiste pojęcie wymaga głębszego zastanowienia, aby dokładnie zrozumieć jego abstrakcyjną, ale i materialną, przyrodniczą, a także kulturową oraz społeczną istotę. Jak pisze Bolesław Szmidt, przestrzeń bywa nazywana „wszechogarniającym żywiołem”[10] o różnorodnej budowie i bogactwie, będącym także potencjalnym zagrożeniem.

W pedagogice postmodernistycznej szeroko akcentowana bywa wielość przestrzeni będących udziałem człowieka. Anna Przecławska zauważa, że „przestrzeń może być […] fizyczna, społeczna, temporalna, symboliczna, psychologiczna […], informatyczna, istnieje też przestrzeń moralna, […] przestrzeń transcendencji”[11]. Ponadto autorka zwraca uwagę, iż we współczesnym medialnym kontekście obserwujemy swoisty związek przestrzeni z czasem, konstatując, że „świat staje się coraz bardziej jednym miejscem i jednym czasem”[12].

Z kolei w pracach z dziedziny teorii architektury przestrzeń bywa określana w perspektywie silnie akcentującej jej orientacyjny charakter oraz znaczenie w życiu i działaniu człowieka. Christian Norberg-Schulz zakłada, że „większość działań człowieka zawiera w sobie aspekt przestrzenny […], przedmioty służące orientacji są rozmieszczone według takich relacji, jak: wewnątrz i na zewnątrz, daleko i blisko, razem i osobno, ciągle i nieciągle. Przestrzeń nie jest zatem szczególną kategorią służącą orientacji, lecz aspektem każdej orientacji”[13].

Kategoria przestrzeni bywa silnie eksponowana także w pracach polskich psychologów i socjologów. Zdaniem Augustyna Bańki pojęcie przestrzeni stanowi „podstawową kategorię psychologiczną i architektoniczną, cokolwiek istnieje w zasięgu zmysłów człowieka albo wyobrażeń, musi istnieć w przestrzeni czy to rzeczywistej (fizycznej), czy też wyobrażeniowej (mentalnej)”[14]. Zdaniem autora przestrzeń jest wszechobecna, a my żyjąc w otaczającym nas świecie, jesteśmy zanurzeni w przestrzeni, jesteśmy jej uczestnikami.

Ciekawe spostrzeżenia dotyczące społecz „tworem natury, lecz dziełem na wskroś ludzkim, przez ludzi wytworzonym w sposób uwarunkowany czynnikami przyrodniczymi, społecznymi i kulturowymi”[15]. To rozumienie przestrzeni zakłada jej społeczne powstawanie zarówno w wymiarze jednostkowym, jak i grupowym. Uważnie ją analizując, możemy wyodrębnić jej kilka rodzajów, do których zaliczamy następujące przestrzenie: produkcji, konsumpcji, symboliki, wymiany i władzy[16].

Jak wskazuje w swych pracach Bertrand Russell, przestrzeń to „twór umysłu, stworzony za pomocą zmysłów. Wskutek naszego doświadczenia każdy poznaje różne przestrzenie (na przykład dotykową, wzrokową)”[17]. Warto przywołać jeszcze tezę Martina Heideggera, który zakłada, że byt człowieka jest przestrzenny, a sama przestrzeń nie stoi w opozycji do człowieka, nie jest też tak, że są ludzie, a poza nimi przestrzeń[18]. To nam uświadamia, że przestrzeń ma wiele znaczeń i w zależności od reprezentowanego podejścia teoretycznego wywołuje rozmaite konotacje.

Z kolei przestrzeń w ujęciu antropologicznym to także aktualna kategoria, człowiek od zawsze bowiem organizował przestrzeń, otaczającą go rzeczywistość, zawsze też symboliczne rzeczywistości, wykreowane sztucznie bądź wyobrażone, stanowiły część ludzkiej kultury[19]. Jak trafnie zauważa Marek Krajewski, przestrzeń wirtualna, cyberprzestrzeń „nie jest wytworem informatyków i najnowszych technologii, ale stanowi warunek życia społecznego – tylko wierząc w to samo zbiorowe zmyślanie, symulację, projekcję, możemy być razem, tylko w taki sposób możemy widzieć to samo i koordynować nasze działania […] wirtualność towarzyszy człowiekowi, od kiedy ten nauczył się wytwarzać sztuczne światy, odrealniać rzeczywistość oraz wytwarzać technologie wizualnej symulacji i opierać na nich swoje doświadczenie rzeczywistości”[20].

Według Lva Manovicha współcześnie mamy do czynienia także z „nawigowalną przestrzenią”, czyli jedną z podstawowych form projektowania i użytkowania „nowych mediów”[21]. Generowane w komputerze wirtualne przestrzenie stały się pełnoprawnymi formami kulturowymi – zasadami, zgodnie z którymi kultura przedstawia ludzkie doświadczenie oraz świat i obecność człowieka w tym świecie[22].

Wskazaną w tytule tej pracy przestrzeń sieci rozumiem jako konstrukt wielowymiarowy i wielowątkowy, mający narzędziową funkcję, będący jednocześnie środowiskiem i wytworem społecznym. Aby go poznać i skategoryzować, wyróżniłem w jego ramach cztery subkategorie, nazwane przeze mnie na potrzeby tej książki środowiskami (przestrzeniami) sieciowej aktywności człowieka. Należą do nich: (1) środowisko komunikacyjne, (2) środowisko kulturotwórcze, (3) środowisko edukacyjne, (4) środowisko dziennikarskie.

Rycina W.1. Przedmiot badań: kultura studiowania w przestrzeni sieci

Źródło: opracowanie własne.

W rozdziale pierwszym charakteryzuję przestrzeń sieci jako cyfrowe środowisko komunikacyjne. Ukazuję sieć w kontekście przeszłości i teraźniejszości komunikowania medialnego, analizuję proces komunikowania i jego podstawowe modele, przyglądam się rozwojowi usług komunikacyjnych sieci oraz psychospołecznym właściwościom komunikowania w przestrzeni sieci. Natomiast w rozdziale drugim analizuję przestrzeń sieci jako środowisko kulturotwórcze, rekonstruuję główne założenia i twierdzenia teorii kultury oraz opisuję kulturę społeczeństwa sieci. W rozdziale trzecim prezentuję przestrzeń sieci jako cyfrowe środowisko edukacyjne, skupiam swą uwagę na kierunkach i formach rozwoju edukacji wirtualnej, dokładnie charakteryzuję systemy i platformy e-learningowe oraz zastanawiam się nad pedagogicznymi i psychologicznymi aspektami uczenia się online. Z kolei w rozdziale czwartym, ostatnim z teoretycznych, ujmuję przestrzeń sieci jako środowisko dziennikarskie, śledzę zmiany, jakie dokonały się w obszarze dziennikarstwa i mediów tradycyjnych od momentu pojawienia się i upowszechnienia sieci, a także systematyzuję pojęcia z zakresu dziennikarstwa internetowego.

Po przedstawieniu założeń teoretycznych w ramach przyjętego obszaru tematycznego w części empirycznej (rozdziały 5–7) poddaję wielowymiarowej analizie kulturę studiowania w przestrzeni sieci, a także przedstawiam wyniki i interpretacje oraz wnioski z badań przeprowadzonych przeze mnie w latach 2008–2012 na dziennikarskich studiach stacjonarnych i niestacjonarnych w Dolnośląskiej Szkole Wyższej we Wrocławiu.

Reasumując: za główny cel niniejszej książki przyjmuję poznanie istoty oraz właściwości kultury studiowania w przestrzeni sieci. Kieruję tę publikację zarówno do badaczy nowych mediów i komunikacji sieciowej, pedagogów i psychologów zainteresowanych e-edukacją, dziennikarzy „starych” i „nowych” mediów, jak i do studentów nauk społecznych i dziennikarstwa oraz do użytkowników sieci. Mam nadzieję, że wyniki badań oraz wnioski z nich płynące będą mogły być wykorzystane w praktyce.

[1] Sieć Web jest medium stosunkowo młodym, ale bardzo dynamicznym i błyskawicznie się rozwijającym. Z raportu 2013 Europe digital future in focus opracowanego przez firmę badawczą comScore wynika, że w grudniu 2012 roku korzystało z internetu za pośrednictwem komputera desktopowego lub laptopa 408,3 miliona Europejczyków w wieku co najmniej 15 lat. To o 7% więcej niż rok wcześniej. W Polsce było 19,35 miliona internautów – o 6% więcej niż dwanaście miesięcy wcześniej. Najwięcej europejskich internautów pochodziło w grudniu 2012 roku z Rosji (61,3 mln), a następnie z Niemiec (52,5 mln), Francji (43 mln), Wielkiej Brytanii (39,4 mln) i Włoch (28,7 mln). Ten ostatni kraj zanotował najwyższy wzrost liczby użytkowników w ujęciu rocznym (+ 17%). Zob. Ponad 408 mln Europejczyków korzysta z internetu, 19,4 mln z Polski (raport), http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/ponad-408-mln-europejczykow-korzysta-z-internetu-19-4-mln-z-polski-raport (dostęp 25.02.2013).

[2] M. Castells, Społeczeństwo sieci, przeł. M. Marody i in., Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2007, s. 467.

[3] D. Barney, Społeczeństwo sieci, przeł. M. Fronia, Warszawa: Sic! 2008, s. 39.

[4] Tomasz Goban-Klas zaleca użycie greckiego słowa achronia – poza czasem – i proponuje mówić o achronicznym czasie.

[5] M. Castells, Społeczeństwo sieci, dz. cyt., s. 412–415.

[6] T. Goban-Klas, W stronę społeczeństwa medialnego, w: Komputer w edukacji: 15. ogólnopolskie sympozjum naukowe, Kraków 23–24 września 2005, red. J. Morbitzer, Kraków: Wydawnictwo Naukowe AP 2005, s. 3.

[7] Konwergencja mediów to proces technologicznych, przemysłowych, kulturowych i społecznych przemian sposobów cyrkulacji mediów we współczesnej kulturze (przepływy treści między różnymi platformami medialnymi), której jednym z wymiarów jest coraz ściślejsza konwergencja technologiczna powoli scalająca ze sobą, także w znaczeniu ekonomiczno-przemysłowym, media nowe ze starymi. Zob. H. Jenkins, Kultura konwergencji. Zderzenie starych i nowych mediów, przeł. M. Bernatowicz, M. Filiciak, Warszawa: WAiP 2008, s. 9–10.

[8] Warto w tym miejscu wspomnieć twierdzenie o „bezczasowym czasie” zaproponowane przez Castellsa (zob. Społeczeństwo sieci, dz. cyt.) czy postulat dotyczący „śmierci odległości” (F. Cairncross, The death of distance. How the communications revolution is changing our lives, Boston: Harvard Business School Press 2001).

[9] J. Habermas, Teoria działania komunikacyjnego, przeł. A. M. Kaniowski, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2002, s. 585–586.

[10] B. Szmidt, Ład przestrzeni, Warszawa: PIW 1998, s. 7.

[11] A. Przecławska, Przestrzeń życia – między perspektywą mikro a makro, w: Pedagogika społeczna. Pytania o XXI wiek, red. taż, W. Theiss, Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Żak 1999, s. 78.

[12] Tamże.

[13] C. Norberg-Schulz, Bycie, przestrzeń i architektura, przeł. B. Gadomska, Warszawa: Murator 2000, s. 16.

[14] A. Bańka, Architektura psychologicznej przestrzeni życia: behawioralne podstawy projektowania, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM 1997, s. 11.

[15] B. Jałowiecki, Społeczne wytwarzanie przestrzeni, Warszawa: PIW 1988, s. 6.

[16] Tenże, M. Szczepański, Miasto i przestrzeń w perspektywie socjologicznej, Warszawa: Scholar 2006, s. 317.

[17] B. Russell, Nasza wiedza o świecie zewnętrznym jako pole badań dla metody naukowej w filozofii, przeł. T. Baszniak, Warszawa: Aletheia 2000, s. 41.

[18] M. Heidegger, Bycie i czas, przeł. B. Baran, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2008.

[19]  A. Ben-Ze’ev, Miłość w sieci. Internet i emocje, przeł. A. Zdziemborska, Poznań: Rebis 2005, s. 16.

[20] M. Krajewski, Kultury kultury popularnej, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM 2005, s. 251–256.

[21] Kategoria „nowe media” jest relatywnie szeroka i wielorako definiowana. Dla Manovicha media stają się nowymi, gdy „wszystkie istniejące media zostają zamienione w dane numeryczne zrozumiałe dla komputera. W rezultacie grafika, ruchome obrazy, dźwięki, kształty, przestrzenie i teksty stają się danymi komputerowymi, na których można dokonać obliczeń”. Zob. L. Manovich, Język nowych mediów, przeł. P. Cypryański, Warszawa: WAiP 2006, s. 90.

[22] Tamże, s. 327.

Rozdział 1

Przestrzeń sieci jako cyfrowe środowisko komunikacyjne

1.1. Wprowadzenie

Istotną funkcją rozwoju społeczeństwa (nie tylko sieciowego) jest komunikacja. Zdają się to potwierdzać słowa Johna Fiske’a, który twierdzi: „Komunikacja jest centralną działalnością naszej kultury. Bez komunikacji każda kultura musi umrzeć”[1]. Kilka kroków dalej w swych rozważaniach poszedł Michael Fleischer, postulując, że „wszystko jest komunikacją”[2]. Komunikowanie tradycyjnie jest rozumiane jako tworzenie, gromadzenie oraz odbieranie informacji przez uczestników systemu, czyli ogół społeczeństwa[3]. Ostatnie lata to okres szczególnego rozwoju i ekspansji komunikacji sieciowej z jej potencjałem wymiany, magazynowania i przetwarzania informacji przez znajdujące się w strukturach sieci komputery, oprogramowanie oraz pozostałe maszyny i urządzenia.

Zanim jednak przejdę do omówienia specyficznego dla przestrzeni sieci środowiska komunikacyjnego, proponuję spojrzenie na historię rozwoju sieci jako pewne kontinuum w rozwoju mediów, element składowy większego systemu medialnego, który nie powstał z nicości, lecz jest potomkiem starych mediów. Pomocna w zrozumieniu tego zjawiska oraz nakreśleniu jego szerszego kontekstu będzie moim zdaniem systematyzacja kluczowych pojęć, form i modeli procesu komunikowania.

[1] J. Fiske, Wprowadzenie do badań nad komunikowaniem, przeł. A. Gierczak, Wrocław: Astrum 2008, s. 15–16.

[2] M. Fleischer, Ogólna teoria komunikacji, przeł. M. Burnecka, Wrocław: Wydawnictwo DSW 2007, s. 174–220.

[3] B. Dobek-Ostrowska, Podstawy komunikowania społecznego, Wrocław: Astrum 1999, s. 162.