Spis treści

- Wstęp

- ROZDZIAŁ 1 Anatomia porażki

- ROZDZIAŁ 2 Porażka w społeczeństwie osiągnięć

- ROZDZIAŁ 3 Trudna akceptacja porażki

- ROZDZIAŁ 4 Powrót do pionu

- ROZDZIAŁ 5 Spożytkować porażkę

- Zakończenie Porażka – pozytywne przesłanie

- Bilbiografia

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Recenzje wydawnicze:

profesor Mariola Łaguna

profesor Wojciech Cwalina

Copyright © by Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne,

Sopot 2010.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w żaden sposób reprodukowana lub odczytywana w środkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Gdańskiego Wydawnictwa Psychologicznego.

Wydanie pierwsze 2012 rok

Redaktor prowadzący: Patrycja Pacyniak

Redakcja polonistyczna: Karolina Bączek

Korekta: Patrycja Pacyniak

Opracowanie graficzne i skład: Mirosław Tojza

Projekt okładki: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne

Zdjęcie na okładce: © 123RF/PICSEL

ISBN 978-83-7489-459-3

Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne Sp. z o.o.

ul. J. Bema4/1a, 81-753 Sopot

tel./faks 58 551 61 04

e-mail: gwp@gwp.pl

www.gwp.pl

www.wydawnictwogwp.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Wstęp

Niepowodzenie przywraca ludziom wszystkie cnoty, jakie pomyślność im odbiera.

Eugène Delacroix

Pozytywna psychologia… porażki?! Nie jestem w stanie policzyć, ile razy słyszałem to pytanie, gdy w trakcie różnych rozmów pojawiał się tytuł niniejszej książki. Niektórzy dodatkowo komentowali: „Tylko Polak mógł coś takiego wymyślić”. Mieli zapewne na myśli permanentne niepowodzenia naszych polityków w zakresie realizacji obietnic wyborczych albo kryzys w rodzimej piłce nożnej, a może i jedno, i drugie. Trudno powiedzieć. Większość ludzi jednak wyrażała w ten sposób dysonans, który pojawiał się w ich umysłach, gdy próbowali połączyć ze sobą pojęcia „psychologia pozytywna” i „porażka”. W mniemaniu wielu osób pochodzą one ze zbiorów bez części wspólnej. Przyjmuję tę reakcję za dobrą monetę i śpieszę z wyjaśnieniem. W końcu, jak uczył Platon, zaskoczenie i zdziwienie są początkiem zrozumienia.

Psychologia pozytywna jest najmłodszą gałęzią nauki o duszy. Rozwija się od 1998 roku, kiedy to Martin E. P. Seligman, wybrany na stanowisko prezydenta Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego, proklamował jej powstanie. Samo pojęcie „psychologia pozytywna” nie jest jednak tak nowe. Światli naukowcy zauważyli, że nazwy tej pierwszy raz użył niemal pół wieku wcześniej Abraham H. Maslow^1.

Można wskazać trzy główne cele naukowo-badawcze psychologii pozytywnej. Pierwszym jest poznanie pozytywnej strony natury człowieka. Ważnym krokiem na tej drodze było opracowanie alternatywnej wobec (rozwijanej przez lata) klasyfikacji psychopatologicznej listy sześciu cnót człowieka, a także leżących u ich podstaw dwudziestu czterech sił charakteru (ang. character strengths and virtues classification – CSV)2. Są to wartości uznawane powszechnie, cenione we wszystkich kulturach i społecznościach, akcentowane od początków filozofii. Na liście cnót znalazły się: mądrość, odwaga, humanitaryzm, sprawiedliwość, umiar i transcendencja. Psychologia pozytywna otworzyła szerzej drzwi do badania takich istotnych własności człowieka, jak pokora, wdzięczność czy dzielność, które wcześniej były poddawane analizom raczej marginalnie.

Kolejnym celem psychologii pozytywnej jest opisanie, czym jest dobre i szczęśliwe życie. Założono, że do dobrostanu i poczucia spełnienia prowadzą trzy drogi: życie przyjemne (ang. pleasant life), życie zaangażowane (ang. engaged life) oraz życie pełne sensu (ang. meaningful life)3. Psychologia pozytywna zachęca do wejścia na szlak smakowania życia, angażowania się w wartościowe działania i realizacji pozaosobowych celów. W poszukiwaniu szczęścia mają człowieka wspierać cnoty i siły psychiczne.

Trzecim ważnym celem tej dyscypliny jest wyjaśnianie funkcjonowania człowieka zgodnie z tak zwanym modelem pozytywnym. Seligman zauważył, że psychologia, podobnie jak i inne nauki społeczne, była zbyt zaabsorbowana negatywną stroną życia. Koncentrowała się raczej na zaburzeniach, na obszarach deficytów i patologii oraz – co się z tym wiąże – na stosownych oddziaływaniach naprawczych^4. Zdaniem Seligmana psychologia, która kształtuje obraz człowieka jako ofiary różnego typu nieszczęść, jest przesiąknięta ideologią wiktymologii i traci z oczu jednostki zdrowe – skoro nic im nie dolega, to przecież nie potrzebują wsparcia. Tak jednak nie jest. Zdrowie psychiczne jest czymś więcej niż tylko brakiem zaburzeń psychologicznych, a sprawne funkcjonowanie to dopiero początek drogi do osiągnięcia prawdziwego szczęścia i trwałego spełnienia. W konsekwencji twórcy psychologii pozytywnej postulują odejście od tradycyjnego medycznego modelu skoncentrowanego na leczenie zaburzeń, kompensacji deficytów i łagodzeniu cierpienia. Ich zdaniem głównym celem oddziaływań powinno być nie wspieranie procesu powrotu do normy, lecz skierowanie człowieka ku pełni życia, rozwoju i szczęścia. Proponuje się przy tym, by nie traktować modelu pozytywnego jako konkurencyjnego, lecz uznać go raczej za komplementarny wobec podejścia tradycyjnego^5. Równoległe rozwijanie obu orientacji ma w przyszłości doprowadzić do ukształtowania tak zwanej zbalansowanej psychologii.

Jak widać, założenia psychologii pozytywnej są… bardzo pozytywne. W niektórych osobach budzą nawet poczucie wzniosłości i zachwytu. Jest przecież coś szlachetnego w otwieraniu przed człowiekiem perspektyw doskonalenia charakteru i wypełniania egzystencji sensem. Na szacunek zasługują wszelkie działania budzące człowieka z chocholego tańca wokół bieżących spraw – gonitwy za przyjemnościami i osiągnięciami – oraz wspierające go, by bardziej „był”. Jednak czy można to uczynić, tracąc zupełnie z oczu tę ciemniejszą, a więc prawem kontrastu – negatywną, stronę życia? Przecież porażki, stres, cierpienia i kryzysy są nieodłącznymi elementami życia każdego człowieka, także tego zupełnie zdrowego i niekwalifikującego się do interwencji terapeutycznej czy jakiegokolwiek oddziaływania zgodnego z modelem medycznym. Problem dualizmu negatywne – pozytywne i związany z nim kłopot całościowego ujmowania człowieka został szybko dostrzeżony i napiętnowany przez psychologów. Zgłaszająca w tym aspekcie wiele uwag krytycznych Barbara Held mówi nawet o zagrożeniu tyranii pozytywnej postawy, która przejawia się w zdystansowanym stosunku psychologii pozytywnej wobec ludzkich słabości^6. Głosy te nie pozostają jednak bez echa. Niewątpliwym krokiem w dobrą stronę są – podejmowane już w ramach psychologii pozytywnej – problemy odnoszące się do „negatywnych” stron życia. Lisa G. Aspinwall i Ursula M. Staudinger w pierwszym dużym opracowaniu dotyczącym sił charakteru piszą nawet: „Sprawdzanie pozytywnych aspektów negatywnych stanów i negatywnych aspektów negatywnych stanów powinno być zasadniczą częścią psychologii sił psychicznych”7. Wiarygodność tej deklaracji potwierdzają podjęte prace dotyczące trudnych emocji i radzenia sobie ze stresem, leczenia depresji, schizofrenii, chorób somatycznych i zaburzeń zachowania^8. Wymienione problemy nie są przy tym analizowane wyłącznie od strony teoretycznej. W ramach psychologii pozytywnej rozwija się już wiele metod terapeutycznych, ułatwiających pacjentom odkrycie i wzmacnianie sił charakteru.

Hugo Steinhaus, profesor Uniwersytetu Lwowskiego, zwracał uwagę, iż „Higiena i medycyna też są ważne, ale najważniejsze jest zdrowie!”9. Nie ulega wątpliwości, że ważniejszym osiągnięciem od zbalansowanej psychologii będzie całościowe podejście do człowieka, które w konsekwencji przyniesie owoc w postaci jego rzeczywistego szczęścia. Mam nadzieję, że skromnym wkładem w ten proces będzie również niniejsza książka. Sądzę, że powinienem jednak podać powody, dla których zainteresowała mnie problematyka niepowodzeń. Po pierwsze, porażka jest zjawiskiem powszechnym. Dotyczy każdego z nas niezależnie od tego, czy jest zdrowy czy chory; dotyczy każdej dziedziny życia i wszelkich form aktywności. O ile mi wiadomo, do tej pory nie rozstrzygnięto żadnego istotnego sporu filozoficznego, podejmowane próby leczenia wielu chorób (np. boreliozy) dają słabe efekty, albo wręcz nie dają ich wcale, mimo starań nie udało się wyeliminować najważniejszych patologii społecznych, większość akcji społecznych nie przekłada się na zmianę zachowania obywateli, od niepamiętnych czasów świat jest pogrążony w stanie wojny (aktualnie można wskazać około 40 konfliktów zbrojnych. Zob. http://www.globalsecurity.org/military/world/war/index.html (pobrano 20.09.2011 r.).), od pewnego czasu obserwuje się systematyczny wzrost rozwodów, coraz większa liczba produkowanych dóbr jest nietrwała, a świat jest pogrążony w kryzysie ekonomicznym mimo stałego wzrostu liczby ekspertów w dziedzinie ekonomii i finansów. Można by jeszcze długo wymieniać. Po drugie, do zajęcia się problematyką porażki skłoniło mnie jej znaczenie dla naszego funkcjonowania. Mam przy tym na myśli zarówno negatywne, jak i pozytywne konsekwencje niepomyślnych sytuacji. Porażka boli. Człowiek przegrany doświadcza trudnych emocji, jego reputacja jest narażona na szwank, grozi mu widmo samotności i/lub brak możliwości kontynuowania życiowych planów. W konsekwencji może pojawić się depresja, załamanie, a nawet samobójstwo. Jest też i druga strona medalu. Biorąc do ręki jakąkolwiek biografię, którą możemy uznać za pouczającą, zauważymy, że najczęściej opisuje ona losy człowieka, któremu wiatr wiał w oczy, a mimo to poradził sobie z trudnościami. Porażka może być przyczynkiem do indywidualnego wzrostu i sprawiać, że nasze życie staje się znaczące i pełniejsze. Po trzecie, ważnym powodem, który pobudził mnie do studiowania problemu niepowodzeń, jest ich status. Porażka to nie tylko temat wstydliwy, rzadko podejmowany również przez naukowców. Niewątpliwie jest to symptom funkcjonowania w społeczeństwie, w którym przede wszystkim liczą się osiągnięcia i sukcesy. Ludzie sukcesu są wskazywani jako modele do naśladowania, a osobiste porażki są najczęściej „zamiatane pod dywan”. Problem akceptacji niepowodzeń wydaje się powszechny. Oczywiście można usłyszeć głosy przekonujące, że należy zajmować się porażką, by wzmocnić swoją pozycję jako człowieka sukcesu^10, ale ja do tego chóru nie dołączam. Chciałbym przyjrzeć się porażce jako ważnemu czynnikowi prorozwojowemu, potencjalnie kierującemu nas ku lepszemu życiu. Myślę, że takie spojrzenie jest możliwe właśnie dzięki psychologii pozytywnej. Integrując wielowiekową refleksję nad źródłami dobrego życia, dziedzina ta dostarcza wskazówek ułatwiających studiowanie sytuacji trudnych pod kątem ich siły sprawczej, zbliżającej człowieka do osiągnięcia szczęścia. Siły charakteru nie tylko ułatwiają pokonywanie życiowych zakrętów, ale także same uzyskują w tych sytuacjach szlif. Mamy więc do czynienia z ważnym zasobem, który – odpowiednio spożytkowany – może sprzyjać wzrostowi osobistemu.

Książka składa się z pięciu rozdziałów. W rozdziale 1 podejmuję próbę uchwycenia istoty porażki. Zwracam uwagę na aspekt poznawczy, emocjonalny i temporalny tego zjawiska. Rozdział 2 został poświęcony omówieniu szerszego kontekstu społecznego, w którym pojawia się porażka. Promowany w mediach model osobowy człowieka sukcesu określiłem mianem współczesnego nadczłowieka i przeciwstawiłem mu wizję człowieka szczęśliwego, charakterystyczną dla psychologii pozytywnej. W rozdziale 3 poruszam problem akceptacji porażki. Wymieniam w nim wiele strategii, które podejmujemy po to, by ewentualne niepowodzenie nie zagrażało samoocenie i samopoczuciu, oraz podaję liczne sugestie dotyczące zwiększenia otwartości na sytuacje niepomyślne. W rozdziale 4 przybliżam problematykę odbudowywania siebie po doznanej porażce w aspekcie emocji, samooceny, relacji społecznych i działania. Wskazuję również możliwości wzrostu w każdym z tych obszarów. Ostatni, 5 rozdział poświęcam zagadnieniu takiego spożytkowania porażki, aby doświadczenie to sprzyjało pogłębianiu mądrości i wypełnianiu swojego życia sensem. Książkę zamyka swoiste przesłanie związane z porażką. Pełni ono rolę podsumowania, ale jest też katalogiem refleksji, które pojawiły się jako owoc rozważań nad problemem porażki.

Zdaję sobie sprawę ze złożoności zadania, którego się podjąłem. Wiem, że każda porażka, której doświadczamy, jest nieco inna i zasługuje na osobną analizę. Z konieczności musiałem prowadzić rozważania na nieco ogólnym poziomie. Niektóre problemy tylko zasygnalizowałem, a wiele twierdzeń ma jedynie formę hipotezy wymagającej weryfikacji w badaniach empirycznych. Oczywiście nie byłem na tej drodze sam. Szczególne podziękowania kieruję pod adresem prof… dr hab. Jadwigi Mizińskiej, dr hab. Stanisławy Steuden i dr Bibianny Bałaj za możliwość wymiany myśli w odniesieniu do życiowych klęsk. Słowa podziękowania należą się również dr Małgorzacie Żurakowskiej, która zgodziła się poprowadzić cykl audycji w Radiu Lublin na temat znaczenia porażki w życiu człowieka. W końcu dziękuję dr hab. Marioli Łagunie za mądrą obecność i bezcenne wsparcie.

ROZDZIAŁ 1

Anatomia porażki

[…] ludzkich postępków nie wyśmiewać, nie opłakiwać i nie potępiać, lecz je zrozumieć.

Baruch Spinoza

Szanując tradycję piśmiennictwa obficie czerpiącego z dorobku nauki, zacznijmy od słownikowej definicji terminu „porażka”. Autorzy Uniwersalnego słownika języka polskiego PWN umiejscawiają niepowodzenie w dwóch kontekstach. Pierwszym jest walka i współzawodnictwo – porażka jest to „przegrana bitwa, walka, rywalizacja; klęska”; drugim zaś realizacja jakichś planów i zamysłów – „poważne niepowodzenie; przegrana; klęska”11. W obu aspektach synonimem niepowodzenia jest klęska, co podkreśla negatywny i bolesny wymiar owego doświadczenia. Podobnie jako „poważne niepowodzenie” definiuje porażkę językoznawca Jerzy Bralczyk – poważne, a więc kładące się cieniem na dalszym życiu, mające jakieś istotne konsekwencje, wymagające stosowania specjalnych środków zaradczych^12. Nie jestem ekspertem w dziedzinie etymologii, ale zapewne niewiele się mylę, twierdząc, że słowo „porażka” ma swoje korzenie w staropolskim słowie „porażać”, czyli „zadawać klęskę, pokonywać w walce, gromić, zwyciężać”13. Pamiętamy z literatury pisanej „ku pokrzepieniu serc”, jak ten lub ów „porażon był” przez przeciwnika w boju lub pojedynku. Inaczej jest z kolei w języku angielskim, do którego słowo failure przywędrowało zza kanału La Manche – pochodzi od francuskiego czasownika faillir, który oznacza „nie trafiać do celu, chybiać i błądzić”14. Czyżby pochodzenie słowa było echem odwiecznych potyczek i antagonizmów między tymi narodami? Ciekawostką jest, że język Woltera odcisnął w tym aspekcie swój ślad również za Pirenejami. Jednak stosowane przez Hiszpanów słowo fracaso pochodzi już nie od faillir, lecz od casser, co oznacza „złamać, rozbić, osłabić”15. Akcent jest położony nie na błądzeniu, jak w przypadku języka angielskiego, lecz na bolesnych następstwach jakiegoś działania. Na zakończenie tej etymologicznej eskapady wspomnę jeszcze, że podobne do hiszpańskiego rozumienie porażki znajdujemy również w języku Johanna Wolfganga Goethego. Stosowane za Odrą scheitern pochodzi od rzeczownika Scheit, oznaczającego rozłupany kawałek drewna, oraz od czasownika scheiden, oznaczającego cięcie lub oddzielanie. Jak jednak uzupełnia Anselm Grün, w języku niemieckim można się doszukać jeszcze nowego wymiaru rozumienia porażki. Według niego ma ona również wiele wspólnego z umieraniem (verscheiden). Z jednej strony umiera coś, w czym pokładaliśmy nadzieję, a z drugiej musimy na nowo zdecydować, którą drogą pójdziemy i jak sobie poukładamy dalsze życie^16.

Wszystkie podróże kształcą, te etymologiczne również. Uświadamiają, że stosowane na co dzień pojęcia odnoszące się do powszechnych zjawisk poprzez wielość kultur i kontekstów, w których są używane, zyskują niezwykłe bogactwo znaczeniowe. To cenna wiedza, ale nie ułatwia ona zadania osobie chcącej w miarę precyzyjnie i jednocześnie w sposób pełny określić istotę takiego zjawiska. Skoro jednak powiedziało się „a”. W tym rozdziale postaram się scharakteryzować porażkę, nie odrzucając przy tym żadnego z zasygnalizowanych aspektów rozumienia tego pojęcia. Spojrzę na nią z perspektywy poznawczej, a więc chłodno kalkulującego i analizującego rzeczywistość umysłu. Zaakcentuję błąd towarzyszący niepowodzeniom, co będzie ukłonem w stronę rozumienia porażki w języku angielskim. Następnie zwrócę uwagę na wymiar emocjonalny, wyraźniej akcentowany w mowie Cervantesa, by ostatecznie – łącząc te dwa aspekty – spojrzeć na porażkę z szerszej perspektywy, jak na rozciągnięte w czasie wydarzenie życiowe, fragment naszej osobistej narracji, z określonymi etapami i swoistą dynamiką. Będzie to korespondowało ze znaczeniem porażki funkcjonującym w języku niemieckim. Chociaż „koń jaki jest, każdy widzi”, to wierzę, że zaproponowane podejście pozwoli spojrzeć na sytuacje niepomyślne wielowymiarowo i odnaleźć w takich doświadczeniach niedostrzegane wcześniej aspekty. Jednakże najpierw zastanówmy się, czy porażka jest tematem, na który w ogóle wolno się wypowiadać…

1.1. Współczesne tabu?

W naszych czasach nie wolno mówić o porażce – to temat tabu. Literatura popularna oferuje mnóstwo przepisów na sukces, jednakże niewiele ma do powiedzenia na temat klęsk i niepowodzeń. Choć często w głębi ducha dręczy nas konieczność nazwania danego doświadczenia porażką, zaakceptowania go i przyznania mu miejsca w historii naszego życia, mimo to rzadko kiedy jesteśmy skłonni rozmawiać o tym z innymi.

Richard Sennett

Słowo „tabu” przywędrowało do kultury zachodniej w XVIII wieku, a jego pojawienie się jest związane z… porażką. Do kultury zachodniej przywiózł je brytyjski żeglarz i odkrywca James Cook, jako osobliwą podróżniczą pamiątkę z wysp Tonga na południowym Pacyfiku^17. Cook udał się w tamte rejony oczywiście w zupełnie innym celu. Jego misja polegała na odkryciu mitycznego kontynentu, Nieznanego Południowego Lądu (łac. Terra Australis Incognita), umieszczonego na mapach przez Ptolemeusza. Po nieudanej wyprawie podjęto kolejną próbę, a potem jeszcze jedną. Terra Australis oczywiście nie odnaleziono, jednak zamiast tego dokonano wielu odkryć, istotnie wzbogacających ówczesną wiedzę na temat świata. Cook odkrył między innymi Nową Zelandię i Australię, nawiązał kontakt z Aborygenami i Aleutami, opisał nieznane dotąd zwierzęta (np. kangury) i rośliny. Tak oto porażka misji zamieniła się w sukces podróżniczy, który byłby pełniejszy, gdyby Hawajczycy nie zatłukli Cooka na śmierć pałkami, a potem, zgodnie z legendą, go nie zjedli. Wróćmy jednak do tabu.

Wypowiadane przez tubylców posługujących się językiem polinezyjskim tapu, przekształcone przez naszych przodków w „tabu”, oznaczało coś intensywnie naznaczonego nadnaturalną, tajemniczą mocą, nieczystego i niebezpiecznego, ale też świętego. Obecnie najczęściej używamy tego słowa w sensie potocznym, w odniesieniu do tematów, przedmiotów i czynności codziennych, które nie są już związane z siłami nadprzyrodzonymi, ale o których po prostu nie należy rozmawiać. Czy porażka jest dla nas takim tematem, tak jak sugeruje to cytowany na wstępie tego podrozdziału socjolog Richard Sennett? Trudno o jednoznaczną odpowiedź, zwłaszcza gdy weźmie się pod uwagę etnograficzne i kulturowe bogactwo naszej planety. Trzeba uczciwie przyznać, że tabu dotyczące porażki nie widnieje na liście uniwersaliów, czyli obyczajów i przekonań spotykanych we wszystkich społecznościach ludzkich, ani na tej, którą sporządził antropolog Donald E. Brown^18, ani też na alternatywnych listach przygotowanych przez Robina Foksa oraz George’a Petera Murdocha^19. Mimo to można mówić o powszechnej dla przedstawicieli gatunku Homo sapiens niechęci do prowadzenia rozmów na temat niepowodzeń. Możemy o tym wnioskować pośrednio, bazując na innych międzykulturowych pojęciach ogólnych. Wśród uniwersaliów znajdziemy bowiem zarówno dążenie do kształtowania pozytywnego obrazu siebie, jak i troskę o to, co myślą o nas inni. Trudno sobie wyobrazić człowieka, który kształtuje pozytywną samoocenę, opowiadając o własnych niepowodzeniach i nie ujawniając przy tym wstydu czy choćby odrobiny smutku. Trudno sobie w ogóle wyobrazić kulturę, w której przegrana byłaby przyjmowana bez emocji, a informacja o niej traktowana tak beznamiętnie, jak wiadomość o składzie chemicznym pustaka wentylacyjnego. Z dużą dozą prawdopodobieństwa można założyć, że jeśli pojawia się tu jakieś zróżnicowanie, to raczej w odniesieniu do typowych dla danej społeczności form wypowiadania się o porażce, a także w zakresie przekazywanych informacji na ten temat.

W kulturze zachodniej wyraźne blokady dotyczące referowania własnych niepowodzeń obserwuje się w społeczeństwie amerykańskim. Richard Sennett nie tylko sygnalizuje obawy obywateli Stanów Zjednoczonych przed otwartym wypowiadaniem się na temat porażki, ale nawet sugeruje swego rodzaju obsesję na punkcie życiowych upadków^20. Podobne obserwacje odnotowują też amerykańscy psychologowie^21. Wskazują na silne tabu dotyczące niepowodzeń w środowisku pracy i szczególnie negatywny wydźwięk słowa „porażka” w kontekście kariery zawodowej. Człowiek spełniony i szczęśliwy to przecież człowiek sukcesu.

Antropolog Kate Fox, tropiąca ukryte zasady zachowania na Wyspach Brytyjskich, mianem „tabu” określiła pewne zwyczaje dotyczące jedzenia, rozmów o pieniądzach czy poszanowania prywatności, ale nie zaobserwowała zmowy milczenia na temat porażki^22. Zamiast tego zauważyła specyficzny sposób wypowiadania się Anglików na temat własnych osiągnięć, co jednak wskazuje na obecność tendencji do spychania problemu niepowodzeń do obszaru nieświadomości. Zdaniem Fox w kraju Beatlesów w dobrym tonie jest zarówno pomniejszanie własnej roli w realizacji zadań („Wybrali mnie chyba dlatego, że nie znaleźli nikogo lepszego”), jak i ironizowanie na temat uzyskanych rezultatów. Dlatego zamiast entuzjazmu związanego z wykazywaniem dominującej roli własnej firmy lub produktu na rynku można usłyszeć komentarz: „No, w sumie nieźle” lub – gdy przepadnie kontrakt warty milion funtów – trudną do zrozumienia bez angielskiego poczucia humoru wypowiedź: „Nawet całkiem nieźle poszło, nie uważasz?”. To przekorne podejście trzeba uznać za sprytny wybieg dostarczający wielu korzyści. Pozwala uniknąć towarzyskiej niezręczności i zakłopotania wynikającego zarówno z nieakceptowanego na Wyspach Brytyjskich chwalenia się, jak i ujawniania własnych niedociągnięć.

Jak to wygląda z kolei w Polsce? Trafna wydaje mi się obserwacja Bartosza Jastrzębskiego, który zauważa, że porażka jest nie tyle tematem zakazanym, ile raczej niemile widzianym^23. Rozmowę o niej porównuje do tematu nienadającego się do konwersacji, jakim są na przykład wizyty w toalecie: „wiadomo, że się przydarzają, jednak rozmawiać o nich byłoby co najmniej nietaktem bądź […] wywołującym zażenowanie blamażem”24. Informowanie o własnych porażkach jest w Polsce raczej tematem niesmacznym i przez to rzadziej podejmowanym. Nie wzbudza jednak jakichś protestów, jak w przypadku wypowiadania negatywnych opinii na temat osób zmarłych czy pytania kobiet o ich wiek. Tego ostatniego tabu lepiej nie łamać.

Zasygnalizowane podejście Polaków do tematu porażki może dziwić, jeśli weźmie się pod uwagę powszechnie znaną skłonność naszego społeczeństwa do narzekania. Sprzeczność jest tu jednak pozorna. Wystarczy przywołać z pamięci kilka konwersacji nasyconych utyskiwaniem, żeby zauważyć, że jeśli już mówimy o porażkach, to raczej nie o własnych. W naszych wypowiedziach częściej pojawiają się klęski i błędy innych osób, a więc chętnie krytykujemy pracę parlamentarzystów, niepunktualność pociągów czy grę reprezentacji narodowej w piłkę nożną. Słyszane w domach, autobusach i barach ekspresje niezadowolenia są raczej symptomem polskiej normy negatywności, czyli uogólnionej i negatywnej wizji świata, który jest spostrzegany jako zły, niesprawiedliwy i krzywdzący^25. Jednak po głębszym zastanowieniu można dojść do wniosku, że podtrzymywanie podobnych przekonań może być korzystne i paradoksalnie torować drogę do pozytywnego samopoczucia. Przecież w świecie pełnym bezdusznych instytucji, bezsensownych przepisów i niekompetentnych ludzi trudno jest odnieść sukces. Jeśli więc będę akcentował kłody, które życie rzuca pod moje stopy, nikt nie będzie mógł oczekiwać ode mnie znaczących osiągnięć, a z kolei fakt, że jakoś prosperuję, jest już godny podziwu. Tak więc podkreślanie w narzekaniach negatywnej strony życia może być zmyślną taktyką, która pozwala skutecznie zmniejszyć odpowiedzialność za swoje położenie, przy okazji zaś ułatwia nawiązanie kontaktu z rodakami, a nawet uzyskanie od nich sygnałów zrozumienia, pocieszenia i wsparcia emocjonalnego^26.

O sile tabu związanego z rozmową na temat porażki każdy może przekonać się sam. Kate Fox, badając niepisane reguły zachowań Anglików, stosowała obserwację uczestniczącą, zachowując się sprzecznie z domniemanymi regułami i obserwując własne reakcje oraz zachowania osób znajdujących się w otoczeniu^27. Na przykład sprawdzając zasady stania w kolejce, sama próbowała załatwiać różne sprawy, wymuszając pierwszeństwo. Wewnętrzny opór i negatywne emocje, których wtedy doświadczała, były wyraźną wskazówką sugerującą istnienie ważnej reguły zachowania w obserwowanym społeczeństwie. Pisze o tym tak: „[…] moje eksperymenty z wpychaniem się do kolejki były najtrudniejsze, najbardziej obrzydliwe i irytujące ze wszystkich łamiących zasady doświadczeń […]. O wiele gorsze niż wpadanie na ludzi, o wiele gorsze nawet niż pytanie ludzi o cenę ich domu albo jak zarabiają na życie”28. Naśladując Fox, każdy z nas może świadomie i celowo podjąć rozmowę z członkami rodziny, przyjaciółmi czy współpracownikami na temat ich niepowodzeń. Doświadczane emocje i odczuwalne blokady będą świadczyły o przekraczaniu jakiejś granicy prywatności czy dobrego smaku. Zresztą również po stronie rozmówcy będzie można zauważyć różnego typu emocje. W czasie gdy przygotowywałem tę książkę, zwróciłem się do jednego z doświadczonych dziennikarzy radiowych z propozycją prowadzenia serii audycji na temat psychologii porażki. Pierwszą reakcją było zdziwienie połączone ze zmieszaniem oraz pytania: „Skąd taki temat?”, „Nie ma lepszych?”.

Nawet jeśli uznamy, że porażka nie należy do tematów zakazanych, to zgodzimy się co do tego, że jest to wątek zdecydowanie rzadziej poruszany w spontanicznych rozmowach, a z całą pewnością rzadziej niż temat sukcesów. Asymetrii w dzieleniu się informacjami dotyczącymi sukcesów i porażek odpowiada także dysproporcja między publikacjami na temat tych zagadnień. Półki księgarń uginają się pod tak zwaną literaturą sukcesu, czyli rozmaitymi poradnikami, przewodnikami i niezbędnikami ludzi zorientowanych na osiągnięcia. Teksty te dotykają niemal każdej dziedziny życia. Każdy z łatwością może znaleźć publikacje instruujące, jak odnieść sukces w życiu zawodowym^29 czy uczuciowym^30. Oczywiście dominują poradniki pozytywnego myślenia, które stanowią dziwaczną mieszaninę uproszczonej psychologii i mistyki. Znaleźć tam jednak książkę o porażce? Trudne zadanie.

Również w literaturze psychologicznej niepowodzeniom poświęca się zdecydowanie mniej miejsca niż problematyce osiągnięć. W bazie danych PsycINFO wśród opublikowanych między rokiem 1970 a 2010 artykułów dotyczących motywacji jest 471 tekstów zawierających słowo kluczowe „sukces” oraz 263, czyli niemal połowę mniej, publikacji z kluczowym słowem „porażka”31. Jednakże nawet podczas przeglądania tego zbioru odniosłem wrażenie, że o porażce trzeba czytać trochę między wierszami, wydobywając informacje z tekstów dotyczących na przykład realizacji celów czy wytrwałości. Przykładowo Zbigniew Zaleski w liczącym 364 strony wartościowym opracowaniu na temat psychologii celów porażce poświęca… 6 stron^32. To i tak dobry wynik w porównaniu z niektórymi podręcznikami z psychologii motywacji^33 lub psychologii sportu^34, w których doświadczenie porażki nie doczekało się osobnego omówienia. Podobnie niewiele możemy się dowiedzieć o niepowodzeniach z publikacji z obszaru psychologii organizacji i zarządzania. Na przykład w leksykonie Człowiek w organizacji. Podręczny słownik psychologii zarządzania i dziedzin pokrewnych znajdziemy definicję sukcesu, ale o porażce autorzy już nie wspominają^35. Podobne wnioski nasuwają się podczas przeglądania innych opracowań z tej dziedziny^36.

Dysproporcja między pracami dotyczącymi sukcesów i porażek jest zastanawiająca. Przecież niepowodzenia nie są zdarzeniami ani rzadszymi, ani mniej ważnymi niż sukcesy. Życie każdego z nas składa się zarówno ze wzlotów, jak i upadków, i nic nie wskazuje na to, że mądrość ludowa „raz na wozie, raz pod wozem” (cytowana przez przedstawicieli wolnych zawodów w dosadniejszej formie: „raz na wozie, raz w nawozie”) miałaby przestać obowiązywać. Myślę, że niewiele zaryzykowałaby osoba idąca o zakład, iż sytuacji niepomyślnych jest w naszym życiu więcej niż sukcesów. Realizacja celów, zwłaszcza tych doniosłych, ma przecież bogatą historię prób i błędów. Trafnie ujął to Thomas J. Watson, założyciel IBM: „Podać wam receptę na sukces? To całkiem proste, naprawdę. Podwójcie tempo, w jakim doznajecie porażek”37. Sukces i porażka są jak dwie strony tej samej monety. Większemu nominałowi po stronie triumfu odpowiada analogiczny ciężar klęski. Łatwy i tani sukces nie daje takiej satysfakcji jak osiągnięcie poprzedzone serią nieudanych eksperymentów lub przekroczeniem własnych słabości. Wartość porażki podkreślają ludzie, którzy dokonują refleksyjnego przeglądu dziejów swojego życia. Wybitny psycholog Józef Kozielecki w swojej autobiografii pod znaczącym tytułem Moje wzloty i upadki. Autobiografia z psychologią w tle równą wagę przykłada do sukcesów i porażek, a analizę tych zdarzeń uznaje za istotny element samopoznania i rozwoju osobistego^38. Podobnie uważał Włodzimierz Sedlak, twórca polskiej szkoły bioelektroniki i pojęcia bioplazmy. Stwierdził on: „Do syntezy prowadziła jedna droga: ciężka praca i duże porażki”39. Tego typu wypowiedzi można by mnożyć, dochodząc za każdym razem do wniosku, że mimo iż doświadczenie porażki jest kłopotliwym tematem codziennych rozmów, to jednak zasługuje na uwagę.

1.2. Błąd wyniku

Tylko ten nie popełnia błędów, kto nic nie robi.

Włodzimierz Lenin

Wziąć porażkę pod lupę to nic innego, jak uważniej przyjrzeć się naszemu zachowaniu. Niepowodzenie, podobnie jak i sukces, jest rezultatem jakiegoś dążenia i związanej z nim aktywności – nie tylko fizycznej i dostrzegalnej przez innych, ale też ukrytej, dokonującej się w sferze życia psychicznego. Na pełny repertuar naszych działań składają się zarówno zachowania reaktywne, inaczej mimowolne, jak i zachowania celowe albo intencjonalne. Jednostką zachowań reaktywnych jest refleks, na przykład odruch mrużenia powiek w reakcji na podmuch powietrza, a zachowań celowych – podjęta czynność, taka jak skonstruowanie wentylatora wprawiającego powietrze w ruch. Gdyby nie było zachowań celowych, niniejsza książka nie mogłaby powstać. Po pierwsze, nie byłbym zdolny sformułować takiego zamierzenia, a po drugie, człowiek w ogóle nie doświadczałby niepowodzeń, znikłby zatem przedmiot mojego zainteresowania. Porażka jest doświadczeniem człowieka intencjonalnego. Skoro zaś działania celowe dotyczą każdej sfery życia, to przeżywamy niepowodzenia w małżeństwie, edukacji, karierze zawodowej czy życiu duchowym. Doznanie to może mieć charakter indywidualny, ale może też być doświadczeniem rodziny, drużyny sportowej, firmy, narodu, a nawet całej ludzkości.

Jeśli chce się dokonać analizy porażki w uporządkowany sposób, warto się odwołać do jakiegoś czytelnego modelu opisującego zachowanie człowieka. Atrakcyjną formułę zaproponował Tadeusz Tomaszewski, nauczyciel kilku pokoleń polskich psychologów. W opracowanej pół wieku temu teorii czynności aktywność celową człowieka ujął on w schemacie Z – W^40. Litera Z oznacza sytuację zadaniową, czyli aktualne położenie, w jakim się znaleźliśmy i które z jakichś powodów ma ulec zmianie. Litera W symbolizuje zaś zamierzony wyobrażony wynik czynności, czyli oczekiwane efekty. Na przykład przekazywane przez media informacje o gwałtownie wzbierającym w rzekach poziomie wody mogą spowodować, że mieszkańcy terenów zagrożonych powodzią uświadomią sobie, iż znajdują się w położeniu, które natychmiast powinni zmienić (Z), dlatego sformułują cel działania (W) i sposób jego realizacji. Oczekiwanym wynikiem powinna być ochrona życia i mienia ludności. Natomiast przykładową adekwatną czynnością prowadzącą do tego rezultatu może być wzmocnienie wałów przeciwpowodziowych albo obniżenie poziomu rzeki poprzez zalanie nieużytków. Jeśli podjęta aktywność nie doprowadzi do oczekiwanego rezultatu, mamy wówczas do czynienia z sytuacją, którą Tomaszewski określił jako błąd wyniku^41. Jest to rozbieżność między wyobrażonym i oczekiwanym a uzyskanym efektem aktywności lub – jeszcze inaczej – sytuacja, w której nie udało nam się sprawić, by nasze aktualne położenie (Z) uległo oczekiwanej zmianie (W). W wymiarze poznawczym porażkę można utożsamić z błędem wyniku. Jej stwierdzenie wymaga uruchomienia podobnych procesów jak wtedy, gdy porównujemy ze sobą dwa obrazki, aby wychwycić różnice. Pierwszym jest wynik oczekiwany, drugim zaś – uzyskany.

Przedstawione rozumienie porażki jest intuicyjnie oczywiste, ale wymaga pewnego komentarza. Aby odpowiedzieć na pytanie, czy mamy do czynienia z porażką, nie potrzebujemy ustalać przyczyn, które doprowadziły do niepowodzenia. W tym momencie nie jest dla nas istotne, czy zawiniły jakieś czynniki zewnętrzne – wadliwe narzędzia, błędne wskazówki innych osób bądź nagłe załamanie pogody, czy też wina leży po stronie osoby działającej (w psychologii określa się ją mianem aktora) – jej zdolności, samopoczucia lub sprawności. Wskazanie „winowajcy” może być, choć nie zdarza się to za każdym razem, co najwyżej następstwem interpretacji danej sytuacji jako porażki. Bardziej istotne jest dostrzeżenie faktu, że jakieś celowe działanie człowieka nie doprowadziło do zamierzonego rezultatu. Jest to warte podkreślenia, ponieważ każdy z nas po swojemu etykietuje rzeczywistość i zdarza się, że mianem porażki nawykowo określa takie sytuacje, które nie są związane z żadną aktywnością celową, na przykład pożar domu, nagłą chorobę czy kradzież majątku. Podobnie spostrzegała to pedagog Teresa Borowska, która, co może zaskakiwać, włączyła porażki do kategorii sytuacji przypadkowych, a nie celowych, i utożsamiła je z działaniem czynników traumatycznych^42. Jej zdaniem doświadczenia te: „[…] są zazwyczaj zdarzeniami przypadkowymi, będącymi poza zasięgiem kontroli człowieka, za to awersyjnymi dlań i często dramatycznymi (np. nagła choroba własna, śmierć najbliższej osoby, wypadek powodujący niepełnosprawność, utrata pracy.)”43. Cenne w refleksji Borowskiej jest podkreślenie znaczenia, jakie dla doświadczanych porażek mogą mieć różnego typu nieprzewidziane bolesne incydenty, które są poza naszą kontrolą i w wielu przypadkach drastycznie komplikują życie. Każdy z nas jest narażony na działanie tego typu nieszczęśliwych zdarzeń losowych, a także wielu innych czynników zewnętrznych, mających wpływ na osiąganie celów^44. Jednak stawianie znaku równości między nimi a porażkami wydaje mi się dość kontrowersyjne. Jak bowiem nazwać wszystkie te sytuacje, w których cel nie został osiągnięty w wyniku zaniedbań osoby działającej, a więc z powodu czynników, które człowiek mógł kontrolować? Czy egzamin oblany przez studenta mylącego fakty i pojęcia nie może być jego porażką? Poza tym, jeśli przyjmiemy, że działanie niezależnych od człowieka czynników awersyjnych jest niepowodzeniem, to co w takim razie będzie sukcesem – brak owych czynników, czy też konsekwentnie trzeba będzie utożsamić sukces ze szczęśliwym splotem okoliczności? I w końcu, jak należy nazwać sytuacje, w których nie jesteśmy w stanie precyzyjnie wskazać przyczyn, a dysponujemy jedynie jakimiś lepiej lub gorzej uzasadnionymi hipotezami? Czy niespodziewana i trudna do wyjaśnienia przegrana sportowca w zawodach, w których był faworytem, nie jest porażką? Niewątpliwie bieg naszego życia jest w jakiejś mierze przypadkowy i losowy, i każdy z nas był i jeszcze wielokrotnie będzie zaskoczony obrotem Koła Fortuny, ale mimo to nie rezygnujemy ze stawiania sobie celów, przewidywania i kreowania biegu zdarzeń. Katastrofa ekologiczna, wypadek czy choroba oczywiście mogą utrudnić, a nawet uniemożliwić realizację celu, ale nie są porażką rozumianą jako błąd wyniku. Mogą co najwyżej być jej przyczyną. Co więcej, są tylko jedną z wielu możliwych przyczyn, bo tak jak nieszczęścia chodzą parami, tak też przyczyn zazwyczaj jest wiele, mimo że w trakcie „dochodzenia” niestety zazwyczaj się okazuje, że porażka jest sierotą. Ten wątek rozwinę jeszcze w rozdziale 3.

Porażkę rozumianą jako błąd wyniku należy wyraźnie odróżnić nie tylko od przyczyn niepowodzenia, ale także od samego rezultatu działania. Oczywiście wynik jakiejś aktywności celowej jest warunkiem koniecznym, by stwierdzić niepowodzenie, ale nie jest to warunek wystarczający. Odwołam się do kilku prostych przykładów. W czasie każdej sesji egzaminacyjnej zdarza się sytuacja, w której ten sam stopień, na przykład czwórka, wpisany do indeksu dwóch studentów wywołuje odmienne reakcje tych osób. Jeden żak się cieszy i radośnie wybiega na korytarz, drugi zaś jest wyraźnie rozczarowany i smutny. Ten sam wynik czynności, a jednak różne jego interpretacje: zwycięstwo i klęska. Podobnie w każdych wyborach możemy dostrzec polityka, który obiektywnie rzecz biorąc, je przegrał, a mimo to uzyskane poparcie napawa go dumą. I w końcu, każdy z nas wielokrotnie obserwował sportowców, którzy nie stawali na podium, a jednak przeżywali radość po dotarciu do mety – często nawet większą niż wyłoniony na podstawie obiektywnych kryteriów triumfator zawodów. Wszystkie te zdarzenia pokazują, że porażka nie jest tożsama z wynikiem czynności. Rezultat jest oczywiście ważny, tak jak istotna jest ocena w indeksie, wynik wyborów czy kolejność w biegu lekkoatletycznym. Porażka jest jednak interpretacją wyniku, dokonywaną na drodze jego porównania ze sformułowanymi na wstępie oczekiwaniami, a więc z oceną, której spodziewał się student, poparciem, jakie zakładał polityk, czy aspiracjami sportowca.

Oczekiwania pojawiające się w naszych głowach, gdy formułujemy cel, pełnią rolę ważnego standardu, do którego porównujemy swoje aktualne położenie. Dzięki nim możemy niewidzialną linijką odmierzać dystans dzielący nas od pożądanego stanu na każdym etapie działania. Na tej podstawie regulujemy swoje zachowanie poprzez intensyfikowanie wysiłków albo zwolnienie tempa, tak jak w trakcie jazdy samochodem, gdy naciskamy mocniej na gaz po uświadomieniu sobie, że od punktu docelowego dzieli nas jeszcze długi dystans. Gdy zakończymy aktywność, możemy stwierdzić, czy jesteśmy zwycięzcami, czy też ponieśliśmy klęskę. Wtedy dopiero się okazuje, czy uzyskany awans, rozwód, brązowy medal, wygrana w Lotto bądź mandat wyborców jest dla nas sukcesem czy porażką. Obiektywny rezultat czynności jeszcze nie przesądza o wygranej i przegranej. Istotne jest to, jak oceniamy go my sami.

1.3. Subiektywny charakter porażki

Nie jest zwycięzcą ten, co zwyciężył, jeżeli zwyciężony nie uznał swej klęski.

Enniusz

Wstałem o świcie i z mocno bijącym sercem poszedłem szybko wybrzeżem do wioski. Rzadko w swoim życiu odczuwałem tak wielką wesołość. Właściwie nawet nie wesołość, lecz podniosłe, nieuchwytne, niczym nie usprawiedliwione uczucie radości. Zresztą nie tyle nie usprawiedliwione, ile wbrew wszelkim racjom. Tym razem straciłem cały majątek: pieniądze, liny, kolejkę. Odeszli również moi ludzie. Przystań zbudowana specjalnie, aby wywozić stąd węgiel, nie będzie teraz służyła niczemu. Przepadło wszystko.

Nikos Kazantzakis, Grek Zorba

Zapewne każdy chciałby być kowalem własnego losu, ale na naszą codzienną aktywność składają się zarówno zadania własne, jak i te, których wykonanie narzucił nam ktoś z zewnątrz. Z własnej inicjatywy możemy się uczyć obcego języka, remontować dom, oddawać się jakiemuś hobby, a nawet bić tak dziwne rekordy, jak zakładanie na siebie jak największej liczby podkoszulków czy rozbijanie o swoje czoło możliwie największej liczby jaj w ciągu minuty. W ten sposób realizujemy swoje marzenia i aspiracje. Sami określamy cel i oczekiwania dotyczące pożądanego wyniku, mamy wpływ na to, co, jak, kiedy i po co ma być zrobione. Można powiedzieć, że panujemy nad sytuacją – przynajmniej na etapie planowania. Z kolei zadania narzucone przypominają wykonywanie rozkazów w wojsku, przygotowywanie raportu dla szefa albo wykonywanie jakiejś usługi dla klienta. Inni ludzie pełnią rolę zleceniodawców, wskazują efekt, który ich interesuje, najczęściej wywierają też presję dotyczącą czasu i sposobu realizacji. Ich preferencje są ważniejsze niż nasze, co nierzadko prowadzi do konfliktu interesów. Dziecko może mieć przecież zdecydowanie lepszy pomysł na spędzenie popołudnia niż zlecone przez ojca koszenie trawnika w przydomowym ogrodzie. W takiej sytuacji rodzic najczęściej spotka się z różnymi formami buntu i oporu, od marudzenia po włoski strajk, a więc przesadnie dokładne i wydłużone w czasie wykonywanie nieakceptowanego zadania.

Wyjaśnię teraz związek między porażką a typem wykonywanych zadań. Otóż w przypadku zadań własnych sami stwierdzamy rozbieżność między oczekiwaniami a rezultatem, a w przypadku zadań narzuconych informację zwrotną otrzymujemy od innych osób. W ostatniej sytuacji to ludzie z otoczenia pełnią rolę sędziów, egzaminatorów czy konkursowych jurorów, którzy – niczym starożytni Rzymianie po walce gladiatorów – wyrokują o wygranej lub przegranej. Jednak niezależnie od tego werdyktu ostateczne stwierdzenie błędu wyniku i interpretacja danej sytuacji jako porażki jest zawsze subiektywną decyzją działającego podmiotu. To my, czyli aktorzy, udzielamy odpowiedzi na pytanie, czy osiągnęliśmy dokładnie to, co chcieliśmy lub powinniśmy byli uzyskać. Dlatego dwie osoby znajdujące się w identycznym położeniu mogą odmiennie kategoryzować i etykietować to doznanie.

Nasz subiektywny osąd dotyczący rezultatów działania może być oczywiście sprzeczny z opiniami obserwatorów i zleceniodawców. Mamy wtedy do czynienia z podwójną oceną wykonanego zadania^45. Jest to częste zjawisko. Sportowcy sprzeczają się bowiem z decyzjami arbitrów, uczniowie uważają, że oceny nauczycieli są niesprawiedliwe, a oskarżeni nie przyjmują do wiadomości wyroku sądu – przecież nie od dziś wiadomo, że więzienia są pełne ludzi niewinnych. A oto ciekawy przykład rozbieżności w interpretacji rezultatu działania.

Józef Kozielecki, wspominając w swojej autobiografii ciemne czasy stalinizmu, pisze, że w 1954 roku dyrektor jego szkoły przekazał mu informację, która wzbudziła lęk i czarne mroczki przed oczami. Mianowicie Kozielecki dowiedział się, że rada pedagogiczna wybrała go jako kandydata na studia w Moskwie, gdzie będzie zgłębiał tajniki marksizmu-leninizmu. Jedynym warunkiem było pomyślne zaliczenie egzaminu z języka polskiego i rosyjskiego. Dla przyszłego psychologa perspektywa wyjazdu na takie studia była nie do przyjęcia. Wychowany w duchu patriotyzmu i pamiętający krzywdy, jakie komuniści wyrządzili zesłanemu na Syberię ojcu, kandydat do moskiewskiej akademii postanowił egzamin… oblać. W trakcie części pisemnej celowo popełnił kilka kardynalnych błędów ortograficznych, a jeszcze mniej kompetencji ujawnił w części ustnej: „Przy omawianiu poezji Włodzimierza Majakowskiego mówiłem językiem polsko-rosyjskim, jąkałem się, stękałem, traciłem wątek. Pamiętam, jak egzaminator spojrzał na przewodniczącego komisji i znacząco pokiwał głową”46. Kozielecki osiągnął swój cel, choć oczywiście reakcja dyrektora szkoły była bardzo negatywna. Ten sam wynik, a jednak dla jednego sukces, dla drugiego zaś porażka.

Zjawisko podwójnej oceny wyniku dostrzeżono także w badaniach psychologicznych. Efraim Darom i Daniel Bar-Tal sprawdzali spostrzeganie sukcesu i porażki przez uczniów i nauczycieli ośmiu klas jednej ze szkół w Tel Awiwie^47. Najpierw uczniowie wypełniali test egzaminujący ich wiedzę z zakresu matematyki, hebrajskiego oraz znajomości Biblii. Po sprawdzeniu odpowiedzi i przekazaniu wyników uczestnikom badania poproszono o ocenę, czy ich zdaniem osiągnęli sukces, czy doznali porażki. Identyczne zadanie otrzymali także nauczyciele. Podwójną ocenę wyniku stwierdzono w niemal 25% przypadków. Tam, gdzie uczeń stwierdzał sukces, nauczyciel zaznaczał porażkę, i odwrotnie – tam, gdzie uczeń wskazywał porażkę, nauczyciel mówił o sukcesie. Tego typu rozbieżności powodują, że uczniowie mają negatywne zdanie o nauczycielach i szkole, piętnując brak sprawiedliwości. Efekt ten może zostać jednak zniwelowany dzięki bliższemu kontaktowi nauczyciela z uczniem i przekazywaniu informacji zwrotnej na temat osiągnięć szkolnych w bardziej rozbudowanej formie niż tylko nota w dzienniku.

Trzeba powiedzieć, że dysponujemy dużą swobodą w zakresie kwalifikowania jakiegoś zdarzenia jako sukces lub niepowodzenie. Możemy przecież w różny sposób określać wszystkie kluczowe elementy sytuacji zadaniowej: formułowane na wstępie oczekiwania, wskaźniki osiągnięcia celu i w końcu wielkość rozbieżności między rezultatem wyobrażonym a uzyskanym. Korzystając z dowolności w tym zakresie, możemy interpretować każdą sytuację w sposób korzystny dla siebie, czyli niebudzący trudnych emocji i przyjazny dla samooceny. Im trudniej ustalić, jaki właściwie miał być cel działania albo po czym konkretnie można poznać, że dana czynność została właściwie wykonana, tym większa szansa, iż uniknie się porażki, związanej z nią odpowiedzialności oraz ewentualnych sankcji. Oczywiście modyfikacje mogą być dokonywane nawet post factum. W ten sposób postępują niektórzy badacze, którzy – otrzymując wyniki sprzeczne z hipotezami – tak zmieniają wstępne przypuszczenia, by pasowały do uzyskanych danych. Jest to jeden z przejawów tendencji do unikania porażek. Będzie o tym jeszcze wielokrotnie mowa w tej książce. Proponuję, by w tym miejscu przyjrzeć się bliżej poszczególnym elementom intencjonalnego działania, które możemy modyfikować lub interpretować tendencyjnie.

Zacznijmy od samego zamierzenia, czyli od sytuacji zadaniowej. Każdy cel może być sformułowany w sposób wyraźny albo mglisty. Klarowny zamiar to taki, który zawiera pełną informację o wyniku. Na przykład wójt gminy zagrożonej powodzią może określić cel następująco: „Zabezpieczenie ludności i mienia przed zalaniem poprzez natychmiastowe wysadzenie wałów 10 kilometrów przed zagrożoną miejscowością”. W tym przypadku łatwo będzie ustalić, czy poczynania wójta zakończyły się sukcesem czy porażką. Każdy może określić rozbieżność między oczekiwanym a osiągniętym wynikiem, ponieważ już na wstępie wiadomo, co powinno być zrobione. Dodatkowo określono również, jak to można zrobić, jakie są ramy czasowe i po co taki wynik ma być osiągnięty. Inaczej jest w przypadku mglistych celów. Tutaj informacja o wyniku jest niepełna. Trzymając się przykładu zagrożenia powodziowego, można rozpatrzyć następującą sytuację: „Przeprowadzenie akcji ratunkowej”. Zamiar jest określony, lecz na bardzo ogólnym poziomie, w konsekwencji czego trudno jednoznacznie stwierdzić klęskę lub powodzenie. Nie wiadomo przecież, po czym konkretnie poznamy, czy zainicjowana przez wójta akcja została przeprowadzona prawidłowo. Mieszkańcy mogą mieć do niego pretensje o zalane domostwa, ten z kolei może się tłumaczyć, że działania były zorganizowane wzorowo, lecz poziom wody okazał się wyższy od zapory zbudowanej z worków z piaskiem.

Osoby, które zlecają nam wykonanie jakichś czynności, mogą to również czynić jasno lub mgliście. Student może uzyskać od promotora albo jednoznaczne polecenie: „Oddać pracę magisterską do dziekanatu do końca maja”, albo mglisty komunikat: „Oddać pracę magisterską przed końcem studiów”. W drugim przypadku pojęcie „koniec studiów” może być rozumiane na wiele sposobów. Pragnąc uniknąć porażki, student może oszukiwać siebie samego i wybrać interpretację najkorzystniejszą w danym momencie. Aby uniknąć podobnych manipulacji, osoby zlecające wykonanie danej czynności powinny wyrażać swoje oczekiwania tak precyzyjnie, jak to tylko możliwe. Interesujący i pouczający przykład podał dyrygent i kompozytor Jerzy Maksymiuk: „Dyrygent ma pomagać, a nie egzaminować. Strasznie trudne. I ma mówić jak najmniej. Znów strasznie trudne. Mówić tylko o rzeczach generalnych, w dodatku jasno. Kiedyś koleżanka zwróciła mi uwagę: »Nie mów, że mamy grać ładnym dźwiękiem. Co to znaczy? Czy my gramy brzydko? Mów, ile mamy użyć smyczka, jak wibrować, jak to ma brzmieć. Pokaż nam, o jaki dźwięk ci chodzi, a nie mówisz: ’ładnie’«”48.

Oczekiwania stają się klarowne dzięki precyzyjnemu określeniu wskaźników osiągnięcia celu. W idealnym świecie zamierzenia powinny być tak formułowane, żeby aktor i obserwator dokładnie wiedzieli, po czym można poznać, iż efekt został osiągnięty. Na przykład cel kursu językowego może być sformułowany następująco: „Po zakończeniu kursu językowego uczestnicy będą w stanie napisać tekst dyktanda numer 10 w ciągu 15 minut, popełniając nie więcej niż 3 błędy, bez korzystania ze słownika”49. Jest to godny podziwu i powielania poziom szczegółowości, ale trzeba zaznaczyć, że nawet przy dobrych chęciach osiągnięcie takiego standardu nie jest możliwe w każdej sytuacji. Jak bowiem określić wskaźniki sukcesów i porażek na przykład w takich dziedzinach jak nauka? Problem ten analizowali między innymi uczestnicy zorganizowanej kilka lat temu konferencji „Sukces w nauce”50. Wprawdzie nie wypowiadali się na temat porażek, ale zasygnalizowane przez nich problemy w zakresie jednoznacznego określenia wskaźników pomyślności pracy uczonych można łatwo przenieść na doświadczenie niepowodzenia. By uzmysłowić sobie realność trudności, o których mowa, przywołajmy kilka głosów w dyskusji. Psycholog Edward Nęcka za wyróżnik sukcesu przyjął twórczość, czyli zdolność wytworzenia produktu jednocześnie nowego i wartościowego. Od razu jednak zastrzegł, że „[…] ocena nowości i wartości dzieła może być trudna, a prawie zawsze bywa tendencyjna […] [oraz że – P. F.] uznanie nowości, a zwłaszcza wartości, może się dokonać z dużym odroczeniem w czasie”51. Fizyk Andrzej Staruszkiewicz, próbując uściślić definicję sukcesu, zaproponował interesujące kryterium matematyka Davida Hilberta. Zgodnie z nim „[…] znaczenie wybitnej pracy naukowej jest proporcjonalne do liczby prac, które zostały całkowicie zdezaktualizowane lub których znajomość można sobie darować, w wyniku pojawienia się pracy wybitnej, stwarzającej wyższy poziom oglądu problematyki naukowej”52. Kryterium to uderza swoją konkretnością i uwodzi możliwością dokonania pomiaru, jednak, jak słusznie zauważył inny fizyk Andrzej Białas, pomija ono pewną klasę osiągnięć ważnych w humanistyce i naukach przyrodniczych^53. Ciekawą propozycję wysunął socjolog Piotr Sztompka^54. Zasugerował zamianę negatywnie obciążonego słowa „sukces” na bardziej przyjazne „uznanie”. Zaakcentował znaczenie, jakie dla powodzenia naukowców ma rezonans społeczny wywołany uzyskanymi przez nich wynikami badań. Z kolei filozof Jan Woleński wyraźnie odróżnił sukces od osiągnięć^55. Jego zdaniem miarą sukcesu może być tytuł naukowy, członkostwo w akademiach, udział w konferencjach, nagrody naukowe, liczba cytowań czy liczba habilitantów. Natomiast osiągnięcie jest według Woleńskiego orzekane o wytworze, wedle jego rzeczywistej wartości, niezależnie od tego, kto jest jego autorem i jak aktualnie jest oceniana jego praca. Jak widać, nie ma łatwego zadania osoba, która postanowiła osiągnąć sukces w nauce.

Podobne trudności w definiowaniu wskaźników realizacji celu napotykamy także w przypadku działań złożonych, na przykład działań ukierunkowanych na wprowadzanie pokoju na świecie. Wydaje się, że jest to łatwe do określenia – pokój to przecież brak wojen. Jednak, jak podkreśla LiseM. Howard, naszą pewność burzy trudność jednoznacznego określenia, co możemy traktować jako fakt zakończenia wojny^56. Czy jest nim ustanie działań zbrojnych armii zwaśnionych państw, czy też rozwiązanie mniej lub bardziej jawnego konfliktu leżącego u ich podłoża? Natomiast w przypadku wojen domowych: czy wskaźnikiem pokoju będzie brak strzałów na ulicy, czy też wprowadzenie demokratycznych standardów funkcjonowania państwa? Dostrzegając te trudności, możemy się tylko cieszyć, że nie jesteśmy osobami odpowiedzialnymi za rozstrzygnięcie, czy dana misja pokojowa zakończyła się fiaskiem czy sukcesem.

Chcąc ustalić, czy rezultat został osiągnięty, możemy brać pod uwagę różnego typu kryteria. Tradycyjnie wyróżnia się kryteria twarde, które opierają się na przesłankach obiektywnych, oraz subiektywne kryteria miękkie^57. Przykładami twardych wskaźników są: czas (produkcji), odległość (rzutu dyskiem), wartość (firmy), kolejność (w rankingu), wysokość (skoku o tyczce) czy liczba (uratowanych rozbitków). Ich twardość bierze się stąd, że każdy, kto będzie chciał dokonać ich pomiaru, powinien uzyskać tę samą wartość (liczbę). Na podstawie tych wskaźników można oszacowywać kolejne wartości, na przykład iloraz liczby cytowań wszystkich publikacji z danego czasopisma w ciągu ostatnich dwóch lat i całkowitej liczby wszystkich prac opublikowanych w tym okresie w tym czasopiśmie daje znany naukowcom Impact Factor, który ma odzwierciedlać rangę naukową danego czasopisma w określonej dziedzinie wiedzy. Ustalając ostateczną ocenę efektu działań, zwykle bierze się pod uwagę wiele twardych wskaźników, które wcale nie muszą być ze sobą spójne. Zdarza się, że zwycięstwu drużyny piłkarskiej towarzyszą dodatkowo pozytywne wskaźniki czasu utrzymywania się przy piłce, niska liczba fauli i wysoka dokładność podań. Może też być jednak inaczej. Do historii i języka potocznego przeszło przecież pojęcie pyrrusowe zwycięstwo, oznaczające wygraną okupioną tak dużym kosztem, że w zasadzie nie ma podstaw, by cieszyć się ze zwycięstwa. Zgodnie z przekazami historycznymi starożytny król Epiru Pyrrus w bitwach pod Herakleją i Ausculum w 279 roku p.n.e. pokonał legiony rzymskie, ale poniósł tak dotkliwe straty, że były one równoznaczne z klęską^58. Tak zazwyczaj kończą się batalie, w których zwycięstwo jest osiągane za wszelką cenę – nie tylko na wojnie, ale także w życiu prywatnym, w sporcie i biznesie. Ukuto nawet termin toksyczny sukces na określenie zdrowotnych, emocjonalnych i społecznych kosztów obsesyjnego dążenia do sukcesu, co jest typowe dla społeczeństwa osiągnięć^59.

Kryteria miękkie bazują na subiektywnych ocenach uzyskanego wyniku i mają raczej charakter jakościowy, a nie ilościowy, jak twarde miary. Jednym z najważniejszych jest uznanie, z jakim spotykają się nasze poczynania. Na przykład naukowcy w ocenie wyników swojej pracy kierują się nie tylko liczbowymi wskaźnikami cytowań, ale także opinią środowiska wyrażoną w recenzjach i polemikach, typem czasopism i wydawnictw, które przyjęły teksty do druku, rangą konferencji, na które są zapraszani, oraz uczelni, które proponują im posadę. Rezonans społeczny wywoływany przez nasze poczynania jest ważny i trudno znaleźć osobę, której nie cieszyłby aplauz publiczności i która nie martwiłaby się negatywnymi opiniami innych ludzi, zwłaszcza gdy są to oceny osób z najbliższego środowiska i – w dodatku – uznawane za niesprawiedliwe. Spójrzmy na przykład.

Legendarna polska himalaistka Wanda Rutkiewicz, pierwsza kobieta, która stanęła na szczycie K2, mimo pozytywnych ocen niezależnych komisji nie potrafiła przekonać całego środowiska o zdobyciu innego ośmiotysięcznika – Annapurny. Boleśnie przeżyła zarzuty kolegów, których znała wiele lat i z którymi wielokrotnie się wspinała. Jej przyjaciółka, Ewa Matuszewska, komentuje te wydarzenia, cytując Arka Gąsienicę Józkowego: „Wanda dostała potwornie w kość podczas wyprawy na Annapurnę. Stało się tu coś, co jest tragedią dla każdego alpinisty – została pomówiona o to, że nie weszła na szczyt. W naszym środowisku wierzymy sobie. Były komisje, Wanda przedstawiała zdjęcia, które były zrobione prawie po ciemku, poruszone. Międzynarodowa Komisja w Austrii uznała, że Wanda była na szczycie. A koledzy z wyprawy zarzucili jej, że nie mogła wejść, bo była wolna. Ale była wytrwała, wytrzymała… Później komisja Polskiego Związku Alpinizmu również uznała wejście Wandy na szczyt. Jak można było później zrobić jej takie świństwo? Na schodach siedziby PZA przy ulicy Ciołka mija ją jeden z najwybitniejszych polskich alpinistów i mówi: »Wanda, uznaliśmy, że weszłaś, ale ja ci, kurwa, nie wierzę!«”60.

Nigdy się nie dowiemy, czy krytyka środowiska alpinistów wymierzona w Wandę Rutkiewicz była uzasadniona. Jednak przyglądając się tej sytuacji, możemy sobie uzmysłowić, że w gruncie rzeczy każdy z nas jest trochę jak himalaista, który za każdym razem musi zdobyć dwa szczyty – ten konkretny i obiektywnie zmierzony oraz ten społeczny, liczony uznaniem znaczących osób.

Negatywny rezonans społeczny nie zawsze pojawia się w formie krytyki. Częstą reakcją jest ignorancja. Mało znanym faktem z życia Niccolo Machiavellego, któremu nieśmiertelną sławę zapewniła popularna od setek lat książka Książę i pochodzące z niej credo manipulatorów „Cel uświęca środki”, jest bolesne lekceważenie, którego doznał po publikacji owego dzieła. Pierwsze wydanie Księcia spotkało się z niemal zerowym odzewem ze strony czytelników, a szczególnie bolesna dla autora była zimna reakcja kierującego Florencją Wawrzyńca Wspaniałego, któremu polityk zadedykował swoje dzieło. Podobno gdy wręczano mu książkę, ledwie rzucił na nią okiem i był „[…] bez porównania bardziej zainteresowany dwoma psami hodowlanymi, które akurat mu podarowano”61. Podobne reakcje musiało znosić na przestrzeni dziejów wielu twórców. Na przykład Fryderyk Nietzsche miał ogromne problemy z zainteresowaniem czytelników swoim najważniejszym, kultowym dziełem Tako rzecze Zaratustra. Ukończywszy czwartą część książki, nie mógł znaleźć nikogo, kto chciałby ją wydać. Podobno nawet sam sfinansował druk czterdziestu egzemplarzy, które wysłał przyjaciołom i znajomym^62. Ignorancja jest zarówno bolesna, jak i kłopotliwa. Nie bardzo wiadomo, jak się zachować, o ile w ogóle można zrobić coś lepszego, niż godne i dumne przyjęcie tej sytuacji do wiadomości poszerzone o refleksję nad rzeczywistą wartością opinii innych ludzi na nasz temat.

W większości przypadków przy dokonywaniu oceny rezultatu własnego działania kierujemy się swego rodzaju mieszanką kryteriów twardych i miękkich. Najczęściej mamy tu pewną swobodę wyboru wskaźników, co oczywiście otwiera drzwi do manipulacji, aby na końcu wypaść dobrze albo przynajmniej nie tak znów najgorzej. Gdy ktoś nas niesłusznie krytykuje, możemy – jeśli to tylko możliwe – sprowadzić rozmowę na poziom faktów i na twardym gruncie wykazać niesłuszność tych opinii. Natomiast gdy twarde dane nieubłaganie sugerują przegraną, możemy szukać pocieszenia właśnie w kryteriach miękkich. Przy odrobinie szczęścia możemy znaleźć się w położeniu piłkarzy Stanów Zjednoczonych, którzy w czasie mistrzostw świata w piłce nożnej rozegranych w 2010 roku w Republice Południowej Afryki mogli liczyć na lojalną przychylność dziennikarzy.

Drużyna amerykańska w fazie grupowej zmierzyła się z Anglią – uznawaną za jednego z faworytów rozgrywek. Mecz zakończył się remisem 1:1. Jednak dzień po zawodach czytelnicy gazety New York Post (13.06.2010) mogli obejrzeć zamieszczoną na całej stronie tytułowej fotografię bramkarza niesionego na rękach zawodników drużyny amerykańskiej i rzucający się w oczy napis USA wins 1-1 (USA wygrywa 1-1). Osobliwa i bardzo „amerykańska” interpretacja remisu. Ale to nie koniec. W kolejnej fazie rozgrywek drużyna Stanów Zjednoczonych została pokonana przez reprezentację Ghany w stosunku 1:2. Ten sam dziennik poświęcił jednak temu wydarzeniu już tylko У okładki (New York Post, 27.06.2010). Czytelnicy zobaczyli leżącego na murawie i trzymającego się za głowę zawodnika oraz napis This sport is stupid anyway (Tak czy owak ten sport jest głupi). O drużynie Ghany oczywiście nie wspomniano ani słowem.

Jak widać, jednoznaczne określenie, czy mamy do czynienia z porażką, wcale nie musi być łatwym zdaniem. Ustalenie błędu wyniku jest sprawą dyskusyjną szczególnie wtedy, gdy wiąże się z odpowiedzialnością za efekt działania i surową karą za zaniedbania. Swoboda w zakresie rozumienia celu i możliwość doboru różnych wskaźników jego osiągnięcia otwiera drogę do subiektywnych, czasem sprzecznych, interpretacji. Jednak to nie wszystko. Okazuje się, że o tym, jak bardzo negatywnym doświadczeniem może być porażka, nie decyduje rozbieżność między wynikiem oczekiwanym a aktualnym. Druzgocącą klęską piłkarzy jest przegrana 5:0 na własnym boisku, gdy zakładano odwrotny wynik, ale przyczyną silnego wzburzenia może być również niewielka różnica między zamiarem a efektem. Świetnie ilustruje to klasyczny już dzisiaj eksperyment przeprowadzony przez jedynego, jak dotąd, psychologa noblistę Daniela Kahnemana i jego współpracownika Amosa Tversky’ego^63. Osobom badanym prezentowali oni historię o panach Crane i Tees, którzy mieli wylecieć z pewnego miasta o tej samej godzinie, lecz różnymi samolotami. Na lotnisko jechali samochodem, natknęli się jednak na korek i przybyli 30 minut po planowanym czasie wylotu. Pan Crane dowiedział się, że jego samolot odleciał o czasie, a pan Tees, że jego lot się opóźnił, lecz samolot odleciał 5 minut temu. Uczestników eksperymentu poproszono o wskazanie osoby, która była bardziej zdenerwowana po otrzymaniu informacji o czasie odlotu. Stwierdzono, że aż 96% osób jako bardziej zdenerwowanego wskazuje pana Tees. Oczywiście nigdy nie będziemy mogli spytać go o zdanie, jednak odwołując się do własnego doświadczenia, wiemy, jakie emocje może wzbudzać myśl, że wystarczyło wyjść z domu zaledwie kilka minut wcześniej. Reakcja jest nieadekwatnie gwałtowna w stosunku do rozbieżności między celem a efektem.

Efekt dostrzeżony w przytoczonych badaniach potwierdzono poza laboratorium. Na przykład zauważono, że sportowcy, którzy zajęli trzecią pozycję, a więc zdobyli brązowy medal, są często bardziej zadowoleni ze swoich osiągnięć niż ich rywale, którzy zdobyli medal srebrny^64. Wyjaśnienie tego fenomenu nasuwa się samo. Dla brązowych medalistów punktem odniesienia jest sportowiec, który zajął czwartą pozycję. Dlatego mogą się cieszyć z tego, że nie popełnili jakiegoś błędu, który usunąłby ich z pozycji medalowej. Z kolei srebrni medaliści mogą się zamartwiać tym, że tak niewiele zabrakło im do zwycięstwa. Dla nich punktem odniesienia jest zwycięzca zawodów i właśnie z jego wynikiem porównują własne osiągnięcia. Podobnie mówi się, że najgorszą pozycją dla sportowca jest pozycja czwarta. Jeśli jest najgorsza, to znaczy, że lepiej już być ostatnim w rankingu niż tuż przed podium. Jak widać, ocena wielkości błędu wyniku jest zróżnicowana w zależności nie tylko od aktualnego położenia, ale też od kontekstu, który wpływa na jego ocenę. Modelowo jest to prosta czynność poznawcza – porównanie oczekiwań z dokonaniami, gdy jednak w grę wchodzą: odpowiedzialność za wynik, emocje, tendencja do podtrzymywania poczucia własnej wartości i widmo sankcji związanych ze sprawieniem zawodu, rozpoczyna się myślowa ekwilibrystyka.

1.4. Porażka a stres, trauma, frustracja

Słowu „stres”, podobnie jak słowom „sukces”, „porażka” czy „szczęście”, nadaje się rozmaite znaczenia i dlatego tak bardzo trudno je zdefiniować, chociaż weszło na stałe do naszego języka potocznego.

Hans Selye

Spójrzmy teraz na porażkę od strony emocjonalnej. Zdaję sobie sprawę z faktu, że w świetle współczesnej psychologii odróżnianie tego, co jest tylko poznawcze i wyłącznie emocjonalne, jest ryzykowne, ale zapewne każdy z nas podskórnie czuje, że rację miał Blaise Pascal, ucząc, iż „serce ma swoje racje, których rozum nie zna”. Porażka, którą w ogóle warto się zajmować, jest bolesnym doznaniem, ale co to właściwie oznacza? Konia z rzędem każdemu, kto – bazując na aktualnej literaturze psychologicznej – będzie potrafił jednoznacznie odróżnić takie pojęcia, jak „stres”, „kryzys emocjonalny”, „sytuacja trudna”, „sytuacja traumatyczna”, „konflikt”, „wydarzenie krytyczne”, „frustracja” czy „sytuacja problemowa”. Wszystkie wymienione terminy opisują przeżycia człowieka znajdującego się w opresji, choć akcentują nieco inny aspekt owego negatywnego doświadczenia. Jeśli tylko uchwycimy intuicyjnie jakąś ważną cechę dystynktywną danego pojęcia, to szybko zagubimy ją w gąszczu oferowanych definicji^65. Rozstrzygnięcia terminologiczne i debatę na ten temat pozostawiam tęgim głowom, sam zaś zdaję się na własny wybór i osąd.

Zapewne każdemu z nas porażka najbardziej kojarzy się z sytuacją stresu psychologicznego. Według Richarda S. Lazarusa i Susan Folkman doświadczamy go wtedy, gdy relację między sobą a otoczeniem oceniamy jako stratę, zagrożenie i/lub wyzwanie^66. Tak jak w przypadku porażki, to my i tylko my możemy stwierdzić, czy przeżywamy stres, zależy to bowiem od oceny aktualnego położenia. Na przykład przegrany mecz może być źródłem stresu, ponieważ oznacza stratę pozycji lidera, wystawia na ataki dziennikarzy i konieczność nadrobienia dystansu do czołówki w kolejnym spotkaniu. Podobnie oblany egzamin w sesji letniej to utrata możliwości dowolnego gospodarowania czasem w czasie wakacji, zagrożenie egzaminem komisyjnym w przypadku kolejnego niepowodzenia i konieczność lepszego opanowania zadanego materiału. Ocena sytuacji jako stresującej, tak jak to wskazywałem w odniesieniu do porażki, ma charakter subiektywny. Dwie osoby znajdujące się w identycznym położeniu mogą inaczej przeżywać daną sytuację. Awans może być dla jednej z nich zdarzeniem przyjemnym, dla drugiej zaś nawet przerażającym, jeśli tylko odpowiednio pomyśli o randze wyzwań i odpowiedzialności, jaka się z tym wiąże.

Zgodnie z omawianą koncepcją następstwem oceny danej sytuacji jako stresującej jest określenie możliwości radzenia sobie z nią. Wektor uwagi jest w tym momencie skierowany już nie na otoczenie, lecz na własne zasoby. Generalnie wyróżnia się dwa typy radzenia sobie ze stresem, określane jako strategia zadaniowa i strategia emocjonalna. Pierwsza jest orientacją skoncentrowaną na problemie. Działająca zgodnie z nią osoba traktuje porażkę jak zadanie lub łamigłówkę, z którą trzeba się uporać. Może obniżyć stres na przykład dzięki wzięciu się z porażką „za bary”, a więc rozwiązując problem planowo i systematycznie. Na przykład kierowca rajdowy, który przegrał jeden etap wyścigu, może gruntownie przeanalizować własne błędy i funkcjonowanie pojazdu, wprowadzić modyfikacje do sposobu działania oraz odpowiednie usprawnienia techniczne. Postępowałby zaś zupełnie inaczej, gdyby działał zgodnie ze strategią emocjonalną. W tym przypadku porażka jest traktowana przede wszystkim jako przykre i bolesne doznanie. Dlatego przyjęcie tej opcji jest dążeniem do obniżenia przykrego napięcia i złagodzenia trudnego afektu. Można to osiągnąć poprzez działania, z których jedne są w dłuższej perspektywie ewidentnie niekorzystne, ale inne – godne propagowania. Negatywną stroną strategii emocjonalnej jest dystansowanie się od niepowodzenia, lekceważenie go, ucieczka w używki lub samoobwinianie i autoagresja. Z kolei pozytywną jest kontrola emocji, poszukiwanie wsparcia społecznego oraz pozytywne przewartościowanie poprzez dostrzeganie dobrych stron własnego położenia. Czytelnicy porównujący swoje reakcje na porażkę ze wskazanymi sposobami postępowania zapewne zauważyli, że stosują mieszankę tych technik. Jest tak, ponieważ strategie zadaniowa i emocjonalna w większości przypadków współwystępują ze sobą. Na przykład regulowanie przykrych emocji sprzyja rozwiązywaniu problemu, z kolei aktywne działanie i „wzięcie byka za rogi” najczęściej obniża przykre napięcie towarzyszące życiowym trudnościom.

Koszty, jakie ponosimy, doświadczając stresu, są podstawą określenia stopnia dotkliwości danego niepowodzenia. Można nawet wskazać kontinuum porażek – hipotetyczną linię, na której umieszczone są sytuacje niepomyślne. Na jednym krańcu (przyjmijmy, że jest on najbardziej wysunięty w lewo) znalazłyby się mało znaczące potknięcia, z którymi możemy sobie poradzić natychmiast i które nie zostawiają po sobie nawet śladu. Z kolei przeciwny prawy kraniec wypełniają porażki największego kalibru, sromotne klęski, które niejednokrotnie wymagają specjalistycznej interwencji nawet wiele lat po przykrym zdarzeniu. Kontinuum porażek jest dla każdej osoby nieco inne, a przyglądając się mu w różnych okresach życia, można zauważyć, jak te same zdarzenia zmieniają swoje miejsca. Przygotowując tę książkę, przeprowadziłem proste badanie. Poprosiłem studentów pierwszych lat psychologii, by wyobrazili sobie sytuację, w której otrzymują od swojego znajomego e-mail zatytułowany „Porażka”. Następnie zasugerowałem, by wypisali kilka możliwych zdarzeń, które ich zdaniem mógł opisać nadawca wiadomości. Zebrałem te informacje i opracowałem listę pięćdziesięciu czterech studenckich niepowodzeń. Były wśród nich doświadczenia związane ze sferą życia prywatnego (nieudzielenie skutecznej pomocy bliskiej osobie), nauką (bycie przyłapanym na ściąganiu), sportem (przegrany mecz w grze zespołowej) czy z pracą zawodową (zmiana pracy na gorszą). Listę porażek przekazałem następnie innym studentom z prośbą o ocenę stopnia, w jakim dane przeżycie jest według nich bolesne lub dotkliwe. Potem uszeregowałem wszystkie doświadczenia od najmniej do najbardziej przykrego, tworząc kontinuum studenckich porażek. Niepowodzeniami w najmniejszym stopniu dotkliwymi okazały się takie zdarzenia, jak: niewielka liczba znajomych na Facebooku, porażka kulinarna (np. przypalona zupa), udział w nieudanej imprezie czy przegrany zakład. Natomiast najhardziej bolesne były: rozpad związku poprzez porzucenie przez partnera, konieczność powtarzania roku, utrata pracy czy skreślenie z listy studentów. Pewnie się wiele nie pomylę, twierdząc, że osoby, które okres studiów mają już dawno za sobą, z rozrzewnieniem, a może i wzruszeniem, czytają o tych największych katastrofach w życiu studenta. Cudowne lata. Wróćmy jednak do głównego wątku.

Mimo że ocena stopnia dotkliwości niepowodzenia jest sprawą bardzo indywidualną, to pewnie większość z nas na lewym krańcu kontinuum porażek umieściłaby tak zwane kłopotliwe położenie (ang. predicament). Barry R. Schlenker precyzuje, że jest to „każde zdarzenie, które rzuca złe światło na pochodzenie, charakter, postępowanie, uzdolnienia czy motywacje aktora”67. W kłopotliwym położeniu znajdujemy się wtedy, gdy zrobimy coś, czego robić się nie powinno, na przykład zaniedbamy obowiązki, źle coś wykonamy lub zostaniemy przyłapani na gorącym uczynku. Dla studentów takie drobne potknięcia to porażka kulinarna lub bycie przyłapanym na ściąganiu. Kłopotliwe położenie przez chwilę rzuca na nas negatywne światło, możemy sobie jednak z tym poradzić, przedstawiając odpowiednie wyjaśnienia lub podejmując jakąś formę zadośćuczynienia.

Jak już wspomniałem, na prawym krańcu kontinuum porażek znajdują się sytuacje, z którymi nie jest tak łatwo sobie poradzić. To właśnie tutaj badani ulokowali utratę pracy i skreślenie z listy studentów. Sytuacja wymaga podjęcia nadzwyczajnych środków zaradczych, ponieważ porażka znacząco destabilizuje sytuację życiową. Ekstremalny charakter mają oczywiście zdarzenia traumatyczne. Są to przerażające doświadczenia, które wzbudzają uczucie silnego strachu, bezradności i grozy^68. Wywołują je stresory o niezwykłej sile rażenia, przygniatające swoim ciężarem: kataklizm, wypadek drogowy, bycie świadkiem zbrodni, udział w działaniach wojennych, bankructwo lub całkowita utrata mienia. Nic dziwnego, że badani studenci nie wymieniali tego typu zdarzeń, ponieważ trudno sobie wyobrazić, by osoba doświadczająca traumy była w stanie napisać do kogokolwiek e-mail. Trauma uniemożliwia normalne życie. Powoduje różnorodne zaburzenia somatyczne i psychiczne^69. W ciągu godziny od wydarzenia traumatycznego pojawiają się zaburzenia lękowe, dezorientacja, gniew lub rozpacz. W kolejnych dniach i tygodniach po wydarzeniu pojawiają się odrętwienie, dystans i brak odczuwania emocji. Gdy miną miesiące, a nawet lata, ujawniają się zaburzenia, które określa się jako zespół stresu pourazowego (ang. posttraumatic stress disorder; PTSD) i zaburzeń osobowości^70. Typowe są przebłyski wspomnień i powtórne silne przeżywanie zdarzenia traumatycznego. To życiowa katastrofa, ale zawsze jest szansa, że po nocy przyjdzie dzień, a czas nieraz bywa najlepszym lekarzem. Okazuje się, że nawet do druzgocącej klęski można nabrać dystansu, opracować poznawczo tę sytuację, odbudować siłę psychiczną, a w niektórych przypadkach znaleźć równowagę i sens życia. Możliwe jest też osiągnięcie wyższego poziomu jakości życia, niż miało to miejsce przed wydarzeniem krytycznym. Więcej na ten temat piszę w ostatnim rozdziale niniejszej książki.

Omawianie emocjonalnego aspektu porażki byłoby niepełne, gdyby pominąć często kojarzone z nią pojęcie frustracji^71. Każdy, kto stal w korku ulicznym, śpiesząc się na pociąg lub samolot, dokładnie wie, o czym mowa. Pojawienie się przeszkody na drodze do celu najczęściej wzbudza gniew i agresję, dlatego uwięzieni w korku kierowcy trąbią na siebie, walą pięścią w kierownicę i wrzeszczą, zalewając siebie nawzajem potokiem inwektyw. Przyczyna frustracji często tkwi także w nas samych – w błędnych decyzjach i zaniedbaniach. Typową reakcją jest wtedy oskarżanie siebie i autoagresja. Dzięki licznym badaniom wiadomo, że siła agresji zależy od trzech czynników: złość jest tym większa, (1) im ważniejszy był dla nas zablokowany cel, (2) im bardziej osiągnięcie tego celu było uniemożliwione przez przeszkodę i (3) im większa liczba działań została zablokowana^72. Okazuje się, że niewielkie frustracje sumują w nas trudne emocje i mogą prowadzić do skumulowanej reakcji, nieadekwatnej w swej sile do wywołującego ją bodźca. Doskonale pokazał to Joel Schumacher w nakręconym w 1993 roku filmie Upadek (tyt. oryg. Falling down). Główny bohater, w którego wcielił się Michael Douglas, po serii negatywnych doświadczeń, takich jak utrata pracy i rozwód, zostaje uwięziony w gigantycznym korku na autostradzie do Los Angeles. Wszystko jest nie tak, jak trzeba. Z nieba leje się żar, klimatyzacja wysiada, drażni latająca mucha. Wydawałoby się, że to nic wielkiego, ale dla człowieka doświadczającego licznych porażek to kropla, która przelewa czarę. Bierze swój neseser, wychodzi z samochodu i wyrusza na wędrówkę w kierunku domu zamieszkiwanego przez byłą żonę i córeczkę, która tego dnia obchodzi urodziny. Po drodze wdaje się w kilka awantur, w których frustrat daje upust silnym emocjom. Dociera na miejsce, ale jest to również kres jego życiowej wędrówki.

Film Schumachera można odczytać jako ostrzeżenie przed przerażającymi skutkami codziennych niepowodzeń i frustracji. A może ich być naprawdę dużo – tyle, ile jest celów, których nie udaje się nam osiągnąć. Ada Chulef wraz ze współpracownikami opracowała listę aż 135 celów, do których może dążyć człowiek^73. Badacze głęboko zanurzyli chochlę w kotle literatury psychologicznej i do zestawienia włączyli między innymi potrzeby wyróżnione przez Henry’ego Murraya i Abrahama H. Maslowa, wartości opisane przez Miltona Rokeacha oraz instynkty wyodrębnione przez Williama McDougalla. Na liście znalazły się tak różne cele, jak na przykład bycie kreatywnym, kupowanie rzeczy, na które ma się ochotę, bycie zdrowym psychicznie, unikanie bólu, posiadanie własnego mentora lub wykonywanie pracy, którą się lubi. Oczywiście nie jest możliwa realizacja wszystkich tych zamierzeń, dlatego ze zbioru dążeń każdy wybiera kilka, które traktuje priorytetowo. Tak przynajmniej deklaruje 78% respondentów badania ankietowego przeprowadzonego w 2006 roku przez CBOS^74.

Najbardziej znaczące dążenia związane są z aspiracjami. To w nich wyrażają się nasze pragnienia, które co prawda są tylko wyobrażeniami wyniku, ale w odróżnieniu od marzeń mają charakter bardziej konkretnych projektów^75. Aspiracje odnosi się też do stopnia trudności celu, do którego dążymy. Mówimy, że ktoś ma wysoki poziom aspiracji, gdy wybiera cel wymagający, niski zaś, gdy zadowala się działaniem łatwym^76. Różnimy się aspiracjami. Na przykład we wspomnianych badaniach ankietowych dla pytanych o opinię kobiet najistotniejsze było utrzymanie pracy (32% badanych), dla mężczyzn zaś – odpowiednie warunki materialne (30%). Priorytetem dla Polaków w wieku od 18 do 24 lat była praca (57%) i zdobycie wykształcenia (55%), a dla osób mających więcej niż 64 lata – zdrowie (35%)77. Brak pomyślności w sferach związanych z aspiracjami jest bolesny. Na przykład Anna Firkowska-Mankiewicz w badaniach osób uzdolnionych wykazała, że podstawą sukcesu życiowego jest dla nich w większym stopniu możliwość samorealizacji niż powodzenie w sferze materialnej^78. Osoby te, w porównaniu z innymi badanymi, miały wyższe zarobki i lepszą pozycję społeczną, ale nie miało to znaczenia dla tych badanych, którzy nie ukończyli studiów. Brak wyższego wykształcenia spostrzegali jako życiową porażkę, na tyle dotkliwą, że kładła się cieniem na ogólnej ocenie satysfakcji z życia. Rozwój osobisty był dla nich ważniejszy niż status materialny i sytuacja zawodowa. Myślę, że to mocny argument dla wszystkich rodziców, którzy właśnie próbują przekonać swoje nastoletnie dzieci do kontynuowania nauki na wyższych uczelniach.

Aspiracje odnoszą się do celów lokowanych na linii życia w pewnym dystansie od „tu i teraz”, ale przecież frustracji możemy doświadczać każdego dnia. Nie wszystko nam się udaje, ale wściekłość i silne emocje wzbudzają tylko niektóre przeszkody. Można to zrozumieć, przyglądając się wynikom badań Roberta A. Emmonsa, który od wielu lat uważnie analizuje tak zwane dążenia osobiste (ang. personal strivings)79. Są to „charakterystyczne wartości, które człowiek chce osiągnąć swoim zachowaniem”80, albo inaczej to, co staramy się czynić lub powodować codzienną aktywnością. Dążeniem osobistym jest na przykład myślenie o potrzebach innych ludzi, niepozwalanie innym na zbliżanie się do siebie, unikanie myślenia o problemach finansowych albo robienie dobrego wrażenia na innych. Może nim być również chęć unikania porażek i kontrolowania wybuchów złości. Nie można dojść do sufitu w osiąganiu dążeń osobistych, tak jak na przykład nie można raz na zawsze zrobić dobrego wrażenia. Mało tego, jedno dążenie osobiste będzie się przejawiało w wielu różnych sytuacjach społecznych tego samego dnia – raz pomyślnie, innym razem zaś poniżej oczekiwań. Upadek zawsze boli, ponieważ dążenia osobiste są sprzężone z osiągnięciem i podtrzymywaniem pozytywnej samooceny. Emmons określa je jako zadania ego (ang. ego tasks)81. Na przykład dążenie „spowodować, by życie rodziców było lżejsze” jest powodem do chluby. Można je osiągnąć choćby przez takie zadania, jak samodzielne radzenie sobie z trudnościami lub oszczędzanie pieniędzy. Na poziomie operacyjnym wymaga to już zaangażowania i wytrwałości. Niepowodzenie w tym zakresie wzbudza wstyd – a przynajmniej tak powinno to wyglądać u normalnie funkcjonującej osoby.