Tytuł oryginału: Messages. The Communication Skills Book

Copyright © 1995 New Harbinger Publications, Inc 5674 Shattuck Avenue Oakland, GA 94609

Copyright © for the Polish edition by Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2001

Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka ani jej część nie może być przedrukowywana ani w żaden sposób reprodukowana lub odczytywana w środkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Gdańskiego Wydawnictwa Psychologicznego.

Wydanie trzecie w języku polskim

Redakcja: Anna Świtalska-Jopek

Korekta: Michał Pruski

Projekt okładki: Monika Pollak

Skład: Mirosław Tojza

Zdjęcia: © Images.com | Corbis

ISBN 978-83-7489-520-0

Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne

81-753 Sopot, ul. Bema 4/1A, tel./faks (58) 551 61 04

e-mail: gwp@gwp.pl, www.gwp.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

- Wstęp

- Część I. Umiejętności podstawowe

1. Rozdział 1. Sztuka słuchania

- Pseudosłuchanie i słuchanie prawdziwe

- Bariery utrudniające uważne słuchanie

- Odkrywanie własnych barier utrudniających uważne słuchanie

- Cztery kroki skutecznego słuchania

- Pełne słuchanie

- Sztuka słuchania w związkach

2. Rozdział 2. Odsłanianie się

- Korzyści płynące z odsłaniania się

- Opór przed odsłanianiem się

- Optymalne poziomy otwarcia

- Ćwiczenia

- Otwartość w praktyce

3. Rozdział 3. Ekspresja

- Cztery rodzaje ekspresji

- Pełna komunikacja

- Skrzyżowane komunikaty

- Przygotowanie wypowiedzi

- Ćwiczenie wypowiadania pełnych komunikatów

- Zasady skutecznej ekspresji

- Część II. Umiejętności na poziomie zaawansowanym

1. Rozdział 4. Język ciała

- Ruchy ciała

- Zależności przestrzenne

2. Rozdział 5. Parajęzyk i metakomunikaty

- Elementy parajęzyka

- Zmiana parajęzyka

- Metakomunikaty

- Jak radzić sobie z metakomunikatami?

3. Rozdział 6. Ukryte programy

- Osiem ukrytych programów

- Funkcje ukrytych programów

4. Rozdział 7. Analiza transakcyjna

- Komunikaty rodzica, dziecka i dorosłego

- Analiza własnej komunikacji

- Rodzaje transakcji

- Zasady czystej komunikacji

5. Rozdział 8. Precyzowanie wypowiedzi

- Rozumienie modelu

- Określanie ograniczeń modelu

- Precyzowanie zniekształceń w modelu

- Podsumowanie

6. Rozdział 9. Kultura i rodzaj

- Różnice kulturowe

- Rodzaj

- Część III. Sztuka radzenia sobie w sytuacjach konfliktowych

1. Rozdział 10. Trening asertywności

- Nasze prawa

- Trzy podstawowe style komunikacji

- Asertywne cele

- Asertywna ekspresja

- Asertywne słuchanie

- Połączenie asertywnej ekspresji z asertywnym słuchaniem

- Odpowiadanie na krytykę

- Szczególne strategie asertywne

2. Rozdział 11. Uczciwa kłótnia

- Nieuczciwa kłótnia

- Rozpoznawanie stylów nieuczciwej kłótni

- Uczciwa kłótnia

- Zasady uczciwej kłótni

- Twój skrypt uczciwej kłótni

3. Rozdział 12. Negocjacje

- Konflikt

- Zasady uczciwych negocjacji

- Kiedy idzie jak po grudzie

- Część IV. Sztuka komunikowania się w sytuacjach towarzyskich

1. Rozdział 13. Przedwczesne osady

- Ograniczenia postrzegania

- Uogólnianie założeń

- Percepcja wybiórcza

- Stereotypy

- Aprobata i dezaprobata w przedwczesnej ocenie

- Zniekształcenie parataktyczne

- Pielęgnowanie iluzji

2. Rozdział 14. Nawiązywanie kontaktu

- Lęk przed nieznajomymi

- Nawiązywanie kontaktu

- Sztuka konwersacji

- Synteza poszczególnych elementów

- Część V. Sztuka porozumiewania się w rodzinie

1. Rozdział 15. Sztuka rozmawiania o seksie

- Mity

- Kiedy twój partner odmawia

- Ocena współżycia

- Zasady skutecznej komunikacji na temat potrzeb seksualnych

- Jak lepiej komunikować się w sferze fizycznej?

2. Rozdział 16. Sztuka komunikowania się z dziećmi

- Słuchanie

- Ekspresja

- Wspólne rozwiązywanie problemów

- Kiedy sobie odpuścić

- Kiedy musimy powiedzieć „nie”

- Chodzi o to, że…

3. Rozdział 17. Komunikowanie się w rodzinie

- Zaburzenia procesu porozumiewania się w rodzinie

- Patologia rodzinna

- Jak zadbać o zdrowe komunikowanie się w rodzinie?

- Część VI. Umiejętność wywierania wpływu na ludzi

1. Rozdział 18. Wywieranie wpływu

- Nieskuteczne strategie wpływania na zmianę

- Skuteczne strategie wpływania na innych

- Twój plan wpływania na zmianę zachowania innych osób

2. Rozdział 19. Małe grupy

- Rodzaje małych grup

- Role w grupach zadaniowych

- Bariery utrudniające skuteczną komunikację w grupie zadaniowej

- Zasady skutecznego funkcjonowania grup zadaniowych

- Wskazówki dla lidera grup zadaniowych

3. Rozdział 20. Przemawianie na forum publicznym

- Cel

- Temat

- Prezentacja

- Organizacja prezentacji

- Analiza audytorium

- Styl

- Materiały uzupełniające

- Przykład przemówienia

- Wygłoszenie wykładu

- Trema

4. Rozdział 21. Rozmowa-wywiad

- Zasady prowadzenia rozmowy-wywiadu

- Precyzowanie swoich celów

- Przygotowanie do prowadzenia rozmowy-wywiadu

- Przygotowanie do uczestniczenia w wywiadzie

- Bibliografia

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

WSTĘP

Sztuka porozumiewania się jest podstawową umiejętnością życiową, tak ważną, jak umiejętność radzenia sobie w szkole czy zarabiania na życie. Ma ona w dużym stopniu wpływ na nasze osobiste szczęście. Kiedy potrafimy skutecznie się porozumiewać, tworzymy i utrzymujemy przyjazne relacje z innymi, doceniani jesteśmy w pracy, nasze dzieci obdarzają nas szacunkiem i zaufaniem, potrafimy zadbać o swoje potrzeby seksualne.

Jeśli nasza komunikacja z innymi jest mniej skuteczna, któraś z dziedzin naszego życia niedomaga: w pracy może ci się układać, ale przy stole rodzinnym słychać krzyki; być może jesteś zadowolony z seksu, jednak przyjaźnie nie trwają zbyt długo. Trudno ci znaleźć odpowiednią pracę, a twój współmałżonek jest oziębły, choć potrafisz świetnie się bawić ze swoimi starymi kumplami. Na przyjęciach konacie ze śmiechu, jednak do domu wracasz sam.

Umiejętność skutecznego porozumiewania się z innymi sprawia, że życie nam się układa. Gdzie można się jej nauczyć? Nasi rodzice są często kiepskimi wzorcami, a szkoła zajęta jest nauczaniem francuskiego i trygonometrii. Niejednokrotnie nie ma w pobliżu nikogo, kto mógłby nauczyć nas, jak komunikować swoje potrzeby, jak wyrażać złość czy tajone lęki; nikogo, kto pokazałby, jak grać fair, zamiast obwiniać, jak aktywnie słuchać, jak upewnić się, co druga osoba miała na myśli, zamiast domyślać się znaczenia.

Techniki skutecznej komunikacji są znane i dostępne od lat. Można ich uczyć i powinno się to robić od samego początku, równolegle z nauką pisania, czytania i liczenia. Młodych ludzi powinno się uczyć efektywnego porozumiewania się i wychowywania dzieci, zanim jeszcze zostaną rodzicami, a nie dopiero wówczas, gdy ich własne nastoletnie dzieci zaczną chodzić na wagary czy uciekać z domu. Szkoły wyższe – zamiast wykładać teorię skutecznej komunikacji – powinny w swoich programach umieścić praktyczne ćwiczenia z technik komunikacyjnych.

Niniejsza książka zawiera opisy najbardziej podstawowych technik komunikacyjnych. Przedstawione są one w skondensowanej formie, z dostateczną liczbą przykładów i ćwiczeń, które pozwalają na praktykowanie pożądanych umiejętności. Z książki tej dowiesz się, co robić, a nie, co myśleć na temat porozumiewania się z innymi. Nie znajdziesz w niej czysto teoretycznych rozważań, chyba że potrzebne będą one do zrozumienia danej techniki komunikacyjnej.

Wystarczy spojrzeć na spis treści, aby zauważyć, że praktyczny aspekt książki został odzwierciedlony w jej układzie. Pierwsze trzy rozdziały poświęcone są umiejętnościom podstawowym. Każdemu z nas potrzebna jest umiejętność słuchania, odkrywania przed innymi swoich myśli i uczuć oraz wyrażania tego, co dla nas istotne.

Druga część niniejszej książki, poświęcona umiejętnościom na poziomie zaawansowanym, zawiera sześć rozdziałów, które uczą, jak używać języka ciała i rozumieć go, jak odczytywać parajęzyk i metakomunikaty, jak odkrywać swoje ukryte programy, korzystać z analizy transakcyjnej w komunikacji, jak wyrażać się jasno i dochodzić sedna w wypowiedziach innych, jak budować mosty porozumienia pomiędzy kulturami i płciami.

Następna część zawiera trzy rozdziały poświęcone podstawowym umiejętnościom w sytuacjach konfliktowych: sztuce asertywności, uczciwej kłótni i negocjacji. Kolejna część, dotycząca umiejętności nawiązywania kontaktów towarzyskich, zawiera dwa rozdziały: jeden na temat unikania pułapek wynikających z uprzedzeń, a drugi – na temat nawiązywania kontaktu.

Piąta część, poświęcona umiejętnościom porozumiewania się w rodzinie, uczy, jak porozumiewać się ze swoim partnerem, dziećmi i resztą rodziny.

Ostatnia część zawiera cztery rozdziały na temat umiejętności wywierania wpływu, skutecznego komunikowania się w małej grupie, wygłaszania przemówień i radzenia sobie podczas rozmowy kwalifikacyjnej.

To oczywiste, że powinno się najpierw przeczytać rozdziały poświęcone umiejętnościom podstawowym i zaawansowanym, zanim przejdzie się do części opisujących specyficzne aspekty danej relacji czy własnej sytuacji życiowej. Nieco mniej oczywisty jest fakt, że należy zrobić coś więcej, niż tylko przeczytać poszczególne rozdziały. Samo przeczytanie to rozminięcie się z przesłaniem tej książki, głoszącym, że sztuka porozumiewania się jest umiejętnością. Umiejętność można nabyć jedynie poprzez doświadczenie. Należy coś zrobić – należy wykonać podane ćwiczenia, zastosować się do wskazówek i zdobyć te umiejętności w praktyce.

Trudno oczekiwać, aby ktoś po przewertowaniu Podstaw mechaniki stał się doświadczonym konstruktorem. Podobnie nie można oczekiwać, że po przejrzeniu rozdziału o nawiązywaniu kontaktu będziemy się z łatwością wypowiadać i prowadzić fascynujące konwersacje. Nauka poprzez praktykę odnosi się w takim samym stopniu do umiejętności porozumiewania się, jak do pracy w drewnie, jazdy na nartach czy gry na instrumencie. Nabycie umiejętności wymaga wiedzy – wiedza zaś jest w tej oto książce. Jednak sama wiedza to za mało – należy ją przełożyć na praktykę dnia codziennego.

CZĘŚĆ PIERWSZA

UMIEJĘTNOŚCI PODSTAWOWE

Rozdział 1

SZTUKA SŁUCHANIA

Jesteś na przyjęciu. Ktoś opowiada anegdoty, ktoś inny narzeka, a jeszcze inny chwali się awansem. Wszyscy z niecierpliwością czekają na swoją kolej – chcą opowiedzieć swoją historię. Nagle wydaje ci się, że nikt nikogo nie słucha. Historie płyną, a „słuchacze” błądzą oczyma, zdradzając brak uwagi. Być może ćwiczą w myślach swoje wypowiedzi. Wydaje się, że wszyscy potajemnie zawarli umowę: „Ja będę twoim słuchaczem, jeśli ty potem będziesz moim”. Być może przyjęcie było udane, ale goście wracają do domów, nikogo nie wysłuchawszy ani nie poznawszy.

Sztuka słuchania to podstawowa umiejętność służąca tworzeniu i utrzymywaniu związków z innymi. Jeśli potrafisz słuchać, ludzie lgną do ciebie. Przyjaciele zwierzają ci się, przez co pogłębia się wasza przyjaźń. Łatwiej ci odnosić sukcesy, gdyż naprawdę słuchasz i rozumiesz innych: wiesz czego chcą, co ich rani lub irytuje. Często „uśmiecha się do ciebie szczęście”, ponieważ ludzie cię doceniają i lubią, gdy jesteś w pobliżu.

Osoby, które nie słuchają innych, to nudziarze. Wydaje się, że nie interesuje ich nikt inny oprócz nich samych. Odpychają potencjalnych przyjaciół i partnerów, wysyłając im następujący komunikat: „To, co masz mi do powiedzenia, nie ma dla mnie większego znaczenia”. W rezultacie osoby takie często czują się samotne i wyizolowane. Tragedia polega na tym, że ludzie ci bardzo rzadko rozumieją, w czym tkwi błąd. Zmieniają perfumy, wodę po goleniu, kupują nowe ubrania, starają się być zabawni, mówią o „ciekawych” rzeczach. Jednak problem pozostaje. Nikt nie lubi z nimi rozmawiać, gdyż rozmówca nigdy nie czuje się wysłuchany.

Brak umiejętności słuchania jest niebezpieczny! Umykają nam ważne informacje i nie zauważamy nadchodzących problemów. Chcąc zrozumieć postępowanie innych, musimy domyślać się i zgadywać, uzupełniając w ten sposób luki wynikające z braku umiejętności słuchania.

Słuchanie to zaangażowanie i komplement. Słuchając, angażujemy swoją uwagę, aby zrozumieć, jak czuje się nasz rozmówca, w jaki sposób postrzega swój świat. Oznacza to wyzbycie się swoich uprzedzeń i przekonań, niepokojów i interesów, aby patrzeć oczyma drugiej osoby. Jest to próba postrzegania rzeczy z jej perspektywy. Słuchanie to komplement, ponieważ niesie w sobie następującą informację: „Interesuję się tym, co dzieje się w twoim życiu – ty i twoje doświadczenia są dla mnie ważne”. W odpowiedzi na taki komplement ludzie zwykle zaczynają cię lubić i doceniać.

PSEUDOSŁUCHANIE I SŁUCHANIE PRAWDZIWE

Prawdziwe słuchanie nie polega jedynie na zachowaniu milczenia, podczas gdy druga osoba mówi. Prawdziwe słuchanie oparte jest na intencji zaangażowania się w jeden z następujących celów:

1. Zrozumienie drugiej osoby;

2. Cieszenie się jej obecnością/zainteresowanie rozmową;

3. Nauczenie się czegoś;

4. Udzielenie pomocy lub pocieszenie.

Jeśli naprawdę chcesz kogoś zrozumieć, nie ma na to innego sposobu, jak tylko wysłuchać tę osobę uważnie. Takie słuchanie przychodzi łatwo, kiedy dobrze się nam rozmawia, dobrze się bawimy lub chcemy się w trakcie rozmowy czegoś nauczyć. Gdy chcesz komuś pomóc wyrazić to, co czuje, musisz zaangażować się i słuchać. Kluczem do prawdziwego i uważnego słuchania jest pragnienie i zamiar.

Niestety, pseudosłuchanie często brane jest za słuchanie prawdziwe. Intencją pseudosłuchania nie jest wysłuchanie drugiej osoby, ale zaspokojenie jakiejś swojej potrzeby, osiągnięcie jakiegoś celu. Oto typowe cele pseudosłuchania:

1. Stworzenie wrażenia, że jesteś zainteresowany tym, co słyszysz, po to, aby druga osoba cię polubiła;

2. Trzymanie się na baczności i nasłuchiwanie, czy istnieje niebezpieczeństwo odrzucenia cię przez rozmówcę;

3. „Wyławianie” jednej specyficznej informacji – ignorowanie wszystkich innych;

4. Granie na zwłokę – potrzebne do przygotowania twojej kolejnej wypowiedzi;

5. Słuchanie „jednym uchem” po to tylko, aby ktoś wysłuchał ciebie;

6. Słuchanie w celu odkrycia słabych stron rozmówcy lub wykorzystania informacji na swoją korzyść;

7. Słuchanie w celu wychwycenia słabych punktów argumentacji – aby potwierdzić, że zawsze masz rację; zbieranie amunicji, aby zaatakować;

8. Sprawdzanie, jak rozmówcy reagują – dbanie o to, aby osiągnąć pożądany skutek;

9. Słuchanie „jednym uchem”, ponieważ – pomimo braku zainteresowania – dobre, miłe i uprzejme osoby powinny słuchać innych.

10. Słuchanie, „jednym uchem”, ponieważ nie wiesz, jak się wymigać od rozmowy, nie raniąc lub nie obrażając rozmówcy.

Ćwiczenie: Każdemu z nas zdarza się czasem udawać, że słucha. Jest to normalne. Problem zaczyna się wówczas, gdy pseudosłuchanie zdarza się o wiele częściej niż słuchanie prawdziwe (z intencją, aby zrozumieć, bawić się tym, co słyszymy, nauczyć się czegoś lub pomóc rozmówcy). Z reguły im uważniej słuchamy, tym lepiej czujemy się w danej relacji. Przyjrzyj się rozmowom z ważnymi osobami w swoim życiu i oszacuj proporcje pomiędzy pseudosłuchaniem a słuchaniem prawdziwym. Oceń, jaki procent tych rozmów opiera się na prawdziwym słuchaniu.

Wykorzystaj powyższe informacje i odpowiedz na następujące pytania:

1. Kogo słuchasz najbardziej uważnie?

2. Jakich osób nie słuchasz naprawdę?

3. Co sprawia, że jednych osób słuchasz z łatwością, a innych słucha ci się trudniej?

4. Czy są na powyższej liście osoby, których chciałbyś słuchać uważniej?

Ćwiczenie: Wybierz osobę, z którą stosunki mogłyby ci się układać lepiej. Przez jeden dzień zaangażuj się w prawdziwe, uważne słuchanie. Po każdym spotkaniu z tą osobą zastanów się, jaka była twoja intencja: czy próbowałeś tę osobę zrozumieć, cieszyłeś się jej obecnością/bawiłeś rozmową, chciałeś się czegoś nauczyć, a może pomóc jej lub doradzić? Sprawdź, czy miało miejsce pseudosłuchanie – jeśli tak, jakie potrzeby zaspokajało, jaki miało cel?

Nawyki powstają bardzo łatwo. Gdybyś wykonywał to ćwiczenie przez tydzień, zacząłbyś odruchowo zwracać uwagę na to jak bardzo jesteś uważny w słuchaniu innych.

BARIERY UTRUDNIAJĄCE UWAŻNE SŁUCHANIE

Poniżej opisujemy dwanaście przeszkód, niepozwalających nam naprawdę słuchać. Niektóre z nich to nasze stare, dobrze znane sztuczki, do których często się uciekamy. Inne rezerwujemy tylko dla szczególnych osób lub sytuacji. Nawet jeśli okaże się, że wiele z opisanych barier jest ci dobrze znanych, nie martw się, ponieważ wszyscy je stawiamy. Zaznajomienie się z nimi da ci szansę na ich rozpoznanie wówczas, gdy pojawią się podczas słuchania drugiej osoby.

1. Porównywanie

Porównywanie utrudnia słuchanie, ponieważ w trakcie rozmowy cały czas próbujesz ocenić, kto jest mądrzejszy, bardziej kompetentny, zdrowszy emocjonalnie – ty czy twój rozmówca. Niektórzy skupiają się na tym, kto więcej cierpiał, kto jest większą ofiarą. Podczas gdy ktoś mówi, ty myślisz: „Czyja też potrafiłbym to zrobić?…. Ja miałem gorzej, on nie wie, co to trudności… Ja zarabiam więcej… Moje dzieci są dużo bystrzejsze”. Niewiele dociera do ciebie, ponieważ jesteś zbyt zajęty ocenianiem, czy dorównujesz rozmówcy.

2. Domyślanie się

Osoba, która domyśla się, czyli czyta w myślach drugiej osoby, nie zwraca zbytnio uwagi na to, co ludzie mówią, a wręcz nie dowierza słowom. Próbuje zgadnąć, co rozmówca „naprawdę” myśli lub czuje. „Mówi, że chce iść na to przedstawienie, ale założę się, że jest zmęczona i chce odpocząć. Jeśli będę nalegał, może mieć do mnie żal”. Osoby czytające w myślach zwracają mniejszą uwagę na słowa, a większą na intonację i inne drobne wskazówki, po to, aby przejrzeć rozmówcę i odczytać „prawdę”.

Jeśli masz tendencję do domyślania się, prawdopodobnie z góry zakładasz, jak ludzie na ciebie reagują. „Założę się, że patrzy teraz na moją beznadziejną cerę… Chyba myśli, że jestem głupi… Odpychają moja nieśmiałość”. Takie domysły, przeczucia, „intuicyjne” przebłyski i niejasne przesłanki nie mają nic wspólnego z tym, co dana osoba do ciebie mówi.

3. Przygotowywanie odpowiedzi

Jeśli myślisz, co masz powiedzieć za chwilę, nie masz czasu na słuchanie. Cała twoja uwaga skupiona jest na skrzętnym przygotowywaniu następnej wypowiedzi. Musisz się starać, aby wyglądać na zainteresowanego, ale twój umysł pędzi z prędkością stu kilometrów na godzinę, ponieważ masz za chwilę opowiedzieć historię lub wygłosić uwagę. Niektórzy ćwiczą w myślach całe sekwencje wypowiedzi: „Najpierw powiem to, następnie to, a potem…” i tak dalej.

4. Filtrowanie

Filtrowanie to słuchanie wybiórcze. Zwracasz na przykład uwagę na to, czy twój rozmówca jest zły, nieszczęśliwy lub czy jesteś w innej emocjonalnie „niebezpiecznej” sytuacji. Skoro tylko upewnisz się, że w rozmowie nie wchodzą w grę żadne zagrażające ci emocje, twój umysł „odpływa”. Pewna kobieta słuchała swojego syna na tyle tylko, aby upewnić się, że nie awanturuje się w szkole. Kiedy dowiedziała się, że nie, zaczynała myśleć o liście zakupów. Pewien młody człowiek zawsze na początku rozmowy oceniał, w jakim nastroju jest jego dziewczyna. W momencie gdy upewniał się, że jest zadowolona, odpływał myślami gdzie indziej.

Inny sposób filtrowania informacji to unikanie słyszenia pewnych wypowiedzi – zwłaszcza negatywnych, krytycznych, nieprzyjemnych czy zagrażających. Nie pamiętamy pewnych informacji, tak jakby nigdy nie zostały one powiedziane.

5. Osądzanie

Negatywne etykietki mają ogromną moc. Jeśli osądzisz, że ktoś jest głupi, „nienormalny” lub nie dorasta do pewnego poziomu, nie zwracasz większej uwagi na to, co ta osoba mówi. Już ją spisałeś na straty. Pochopny osąd jakiegoś stwierdzenia i uznanie go za obłudne, niemoralne, faszyzujące, lewicujące czy szalone oznacza, że przestałeś słuchać i reagujesz odruchowo (tak jak twoje kolano po uderzeniu młotkiem neurologicznym). Osądy powinny być formułowane dopiero po wysłuchaniu i ocenieniu treści wypowiedzi. To podstawowa zasada uważnego słuchania.

6. Skojarzenia

Słuchasz „jednym uchem” i nagle coś, co przekazuje rozmówca, uruchamia łańcuch skojarzeń. Sąsiadka mówi ci, że zwolniono ją z pracy, a ty w ułamku sekundy przenosisz się do momentu, gdy ciebie wyrzucono z pracy za granie w kierki podczas przedłużanych przerw na kawę. Tak, kierki to wspaniała gra; te cudowne noce na Sutter Street spędzane na grze w kierki. I już cię nie ma – jesteś nieobecna w rozmowie, a wracasz dopiero po kilku minutach, słysząc jak twoja sąsiadka kończy: „Wiedziałam, że mnie zrozumiesz, tylko nie mów nic mojemu mężowi”.

Kiedy jesteśmy znudzeni czy zniecierpliwieni rozmową, mamy większą skłonność do uciekania w łańcuch skojarzeń. Dotyczy to nas wszystkich. Czasem potrzeba ogromnego wysiłku, aby naprawdę słuchać. Jednak, jeśli zdarza ci się to z pewnymi określonymi osobami, być może za mało się starasz, aby je poznać lub docenić. A na pewno oznacza to, że niezbyt doceniasz to, co one mają do powiedzenia.

7. Utożsamianie się

Bariera ta polega na tym, że cokolwiek powie twój rozmówca, odnosisz do swojego doświadczenia. Jeśli ktoś chce ci opowiedzieć o bólu zęba, a to przypomina ci twoją operację z powodu paradontozy, przerywasz i zaczynasz swoją opowieść, nie czekając na koniec poprzedniej. Wszystko, co słyszysz, przypomina ci coś, co ty zrobiłeś czy przeżyłeś. Tak zajęty jesteś swoimi ekscytującymi opowieściami, że nie masz czasu, aby naprawdę usłyszeć i poznać drugą osobę.

8. Udzielanie rad

Jeśli jesteś wspaniałym doradcą, gotowym do pomocy i rozwiązywania problemów innych, wystarczy, że usłyszysz kilka pierwszych zdań, a już zaczynasz szukać odpowiedniej rady. Jednak preparując swoje sugestie i przekonując rozmówcę, aby „tylko spróbował” zrobić to, co sugerujesz, możesz przeoczyć to, co najważniejsze. Możesz nie rozpoznać uczuć – nie zauważyć i nie uszanować bólu. Twój rozmówca będzie się czuł samotny, ponieważ go nie wysłuchałeś, nie byłeś obecny dla niego.

9. Sprzeciwianie się

Ta przeszkoda każe ci się kłócić i spierać. Druga strona nigdy nie czuje się naprawdę wysłuchana, ponieważ zawsze ci spieszno, aby się z nią nie zgodzić. Podczas rozmowy wyszukujesz wypowiedzi, z którymi mógłbyś polemizować. Zajmujesz niewzruszoną pozycję, bardzo jasno i stanowczo wyrażasz swoje przekonania i priorytety. Jednym ze sposobów na uniknięcie sprzeciwiania się jest powtórzenie tego, co usłyszałeś od rozmówcy oraz uszanowanie jego zdania. Znajdź jeden punkt, w którym mógłbyś się z nim zgodzić.

Jednym z rodzajów sprzeciwiania się jest gaszenie rozmówcy za pomocą zgryźliwych i sarkastycznych uwag, które mają na celu zaniechanie tematu. Na przykład Helen zaczyna opowiadać Arthurowi o problemach na zajęciach z biologii. Arthur komentuje: „Kiedy w końcu nabierzesz rozumu i dasz sobie z tym spokój?”. Al nie może już znieść hałasu z głośno nastawionego telewizora. Kiedy mówi o tym Rebece, ona odpowiada: „Mój Boże, tylko nie zaczynajmy tej telewizyjnej zabawy od początku”. „Gaszenie” jest standardową barierą utrudniającą prawdziwe słuchanie w wielu małżeństwach. Sprawia ono, że komunikacja szybko przybiera formę stereotypowych wzorców: każda ze stron powtarza litanię znanych i wrogich stwierdzeń.

Inny rodzaj sprzeciwiania się to dyskontowanie, czyli lekceważenie lub przyjmowanie wiadomości z zastrzeżeniem. Bariera ta dotyczy osób, które nie mogą znieść komplementów. „Ja niczego wielkiego nie zrobiłem… Co ty mówisz, przecież zachowałem się jak łamaga… To miło, że tak mówisz, ale to naprawdę kiepskie osiągnięcie”. Technika dyskontowania polega na tym, że za każdym razem, gdy słyszysz komplement, natychmiast wyliczasz wszystko, co może obniżyć twoją wartość. Osoba wypowiadająca komplement nie czuje się usatysfakcjonowana, gdyż nie jest pewna, czy rzeczywiście usłyszałeś jej pochwałę. I ma rację – nie usłyszałeś.

10. Przekonanie o swojej racji

Taka postawa oznacza, że jesteś gotowy posunąć się bardzo daleko – nawet do przekręcenia faktów, podnoszenia głosu, wymawiania, obwiniania, przypominania grzechów z przeszłości – aby tylko uniknąć poczucia, że się mylisz. Nie jesteś w stanie słuchać krytyki, nie znosisz, jak ktoś cię poprawia, nie możesz słuchać nikogo, kto proponuje ci jakąkolwiek zmianę. Masz niewzruszone przekonania. Nigdy nie przyznajesz się do błędów – nie nazywasz rzeczy po imieniu – więc nie uczysz się na nich i cały czas je popełniasz.

11. Zmiana toru

Zmiana toru to nagła zmiana tematu. Przestawiasz rozmowę na inne tory, kiedy jesteś znudzony tematem lub czujesz się nieswojo, gdy jest on poruszany. Inny sposób zmiany toru to obracanie w żart, czyli ciągłe reagowanie na słowa rozmówcy żartem lub dykteryjką. Chcesz w ten sposób uniknąć niepokoju lub dyskomfortu słuchania drugiej osoby i poważnego traktowania jej słów.

12. Zjednywanie

„Tak… Prawda… Absolutnie… Wiem… Oczywiście… Niewiarygodne… Tak… Naprawdę?” Chcesz być miły, uprzejmy, wspierający. Chcesz, aby ludzie cię lubili, więc zgadzasz się ze wszystkim. Słuchasz na pół uważnie – na tyle tylko, aby nie zgubić wątku – ale nie angażujesz się naprawdę. Nie dostrajasz się do rozmówcy – chcesz tylko zjednać go sobie. Badasz, co mówi.

Przeczytałeś opisy barier w komunikacji i wiesz chyba, które odnoszą się do ciebie. W miejscu zaznaczonym poniżej wypisz te, które są typowymi dla ciebie sposobami unikania prawdziwego, uważnego słuchania.

……………

Wykorzystaj teraz poniższe ćwiczenie, aby odkryć, które kontakty blokujesz oraz jakie osoby czy grupy osób „sprzyjają” wystąpieniu konkretnych barier. Na przykład możesz polemizować ze swoją mamą, a zmieniać tor rozmowy z najlepszym przyjacielem; możesz chcieć zjednać sobie swojego szefa i przygotowywać w myślach wszystkie odpowiedzi, a rozmawiając ze swoimi dziećmi, udzielać im wielu rad.

ODKRYWANIE WŁASNYCH BARIER UTRUDNIAJĄCYCH UWAŻNE SŁUCHANIE

Ćwiczenie: Zaobserwuj i zapisz, jakich barier w słuchaniu zwykle używasz w kontaktach z ważnymi w twoim życiu osobami. Być może w rozmowach z niektórymi z nich występuje więcej niż jedna bariera.

Ćwiczenie: Przyjrzyj się wzorcom występowania barier. Czy stawiasz ich więcej w rodzinie, czy w pracy, z przyjaciółmi tej samej czy przeciwnej płci? Czy pewne osoby lub sytuacje wywołują występowanie barier? Czy przeważnie wykorzystujesz tę samą przeszkodę, czy też stawiasz różne bariery w różnych sytuacjach i w kontaktach z różnymi osobami?

W usystematyzowaniu obserwacji dotyczących blokowania uważnego słuchania pomocne będzie jeszcze jedno ćwiczenie, składające się z pięciu kroków. Zarezerwuj sobie na jego wykonanie jeden dzień. Zauważ, że celem tego ćwiczenia nie jest eliminacja barier, ale zwiększenie świadomości tego, jak i kiedy je wznosisz.

1. Wybierz barierę, którą budujesz najczęściej

……………

2. Prowadź obliczenia. Ile razy użyłeś tej bariery w ciągu dnia?

……………

3. W rozmowie z jakimi osobami wykorzystywałeś tę barierę najczęściej?

……………

4. Jakie tematy lub sytuacje zwykle wywoływały wznoszenie tej bariery?

……………

5. Jak się czułeś w momencie, gdy zacząłeś blokować uważne słuchanie? (Zaznacz wszystko, co odnosi się do tej właśnie sytuacji.)

ZNUDZONY NIESPOKOJNY POIRYTOWANY ZRANIONY ZAZDROSNY SFRUSTROWANY PONAGLANY PRZYGNĘBIONY KRYTYKOWANY PODEKSCYTOWANY ZAATAKOWANY ZAABSORBOWANY CZYMŚ INNYM ZMĘCZONY

(Inne) ……………

To ćwiczenie poszerzające świadomość może być powtarzane wielokrotnie. Za każdym razem poświęć cały dzień na obserwację jednej przeszkody. Możesz w ten sposób obserwować wszystkie swoje bariery utrudniające ci uważne słuchanie.

Ćwiczenie: Kiedy staniesz się bardziej świadomy tych przeszkód, być może zechcesz zmienić niektóre ze swoich zachowań. Na kolejne ćwiczenie zarezerwuj sobie dwa dni.

1. Wybierz jedną osobę, której słuchanie blokujesz i chciałbyś tego zaniechać

……………

2. Prowadź obliczenia. Ile razy blokowałeś uważne słuchanie tej osoby w ciągu jednego dnia?

……………

3. Jakie bariery wznosiłeś?

……………

4. Jakie tematy lub sytuacje zwykle wywoływały wystąpienie danej bariery?

……………

5. Drugiego dnia świadomie unikaj blokowania i korzyści, jakie za tym idą. Zamiast tego zacznij parafrazować (patrz następny podrozdział). Naprawdę zaangażuj się w słuchanie swojego rozmówcy. Zaobserwuj i zapisz, jak się czujesz i co się dzieje, kiedy chcesz uniknąć blokowania. (Uwaga: Nie oczekuj cudów. Sukcesem będzie zmniejszenie częstotliwości używania barier o połowę).

……………

Początkowo możesz odczuwać niepokój, znudzenie lub irytację. Być może odkryjesz, że udaje ci się uniknąć jednej bariery po to tylko, aby pojawiła się następna. Rozmowa może zejść na niewygodne dla ciebie tory. Możesz nagle zacząć ujawniać sprawy, które do tej pory zatrzymywałeś dla siebie. Bądź badaczem. Obiektywnie obserwuj, co się dzieje. Oceń to. Czy czujesz się lepiej w nowej sytuacji, czy wówczas, gdy zachowywałeś się wobec danej osoby po staremu? Jeśli nie czujesz się lepiej, przedłuż ćwiczenie do tygodnia. Stopniowo, z biegiem czasu, sprawdzanie, na ile uważnie słuchasz innych, stanie się twoim zwyczajem.

CZTERY KROKI SKUTECZNEGO SŁUCHANIA

1. Słuchanie aktywne

Słuchać to nie znaczy siedzieć nieruchomo i milczeć – to potrafi nawet zmarły. Słuchanie to proces aktywny, który wymaga naszego udziału. Pełne zrozumienie komunikacji zwykle wymaga zadawania pytań i udzielania informacji zwrotnych. Dzięki takiej wzajemnej wymianie pełniej doceniamy to, co słyszymy. Przekraczamy w ten sposób ramę biernego przyjmowania; stajemy się współtwórcą procesu komunikacji. Oto sposoby aktywnego słuchania.

Parafrazowanie to powtarzanie swoimi słowami tego, co – jak nam się wydaje – ktoś powiedział. Umiejętność parafrazowania jest absolutnie niezbędna, aby naprawdę słuchać. Chcąc sparafrazować słowa rozmówcy, musimy się naprawdę skupić na słuchaniu i próbować zrozumieć, co dana osoba ma na myśli. Nie mamy wówczas czasu na budowanie barier. Parafrazy można zaczynać następującymi zwrotami: „Mówisz, że… Innymi słowy… Więc z grubsza biorąc, czułeś się wtedy… Zaczekaj, próbuję zrozumieć – doświadczałeś wówczas. Tak więc wydarzyło się wówczas coś, co… Czy chcesz przez to powiedzieć, że…?”. Spróbuj, jak to działa. Parafrazuj, ilekroć ktoś powie coś dla ciebie ważnego. Przekonasz się, że zbierzesz plon w postaci pięciu ważnych korzyści:

1. Ludzie bardzo sobie cenią to, że ktoś ich naprawdę słucha.

2. Parafrazowanie zapobiega narastaniu złości i łagodzi kryzysy.

3. Parafrazowanie zapobiega nieporozumieniom. Wszelkie domysły i błędy w interpretacji są od razu wyjaśniane.

4. Parafrazowanie pomaga zapamiętać, o czym była mowa.

5. Parafrazowanie utrudnia porównywanie, osądzanie, przygotowywanie wypowiedzi, sprzeciwianie się, doradzanie, zmianę toru rozmowy, uciekanie w skojarzenia i tym podobne. W rzeczy samej parafrazowanie to antidotum na wszystkie przeszkody blokujące uważne słuchanie.

Skoro parafrazowanie tak skutecznie rozwiązuje problemy powstające w procesie słuchania, dlaczego wszyscy nie zaczniemy go stosować? Powinniśmy. Niestety szkoły rzadko wpajają podstawowe umiejętności życiowe, a większość nas uczy się, biorąc przykład z innych. Szkoda, że dookoła jest tyle złych przykładów.

Ćwiczenie: Aby nabrać wprawy w parafrazowaniu, wykonaj następujące ćwiczenie. Poproś przyjaciela – najlepiej kogoś, kto lubi eksperymentować z nowościami – aby ci pomógł. Wyjaśnij mu, że chcesz nauczyć się lepiej słuchać. Najogólniej mówiąc, zadanie przyjaciela polega na mówieniu: poproś, aby opowiedział ci ważną dla niego historię ze swojego życia. Twoje zadanie to parafrazowanie tego, co usłyszałeś. Go jakiś czas powiedz swoimi słowami to, co usłyszałeś do tej pory, i upewnij się, że poprawnie odczytałeś przekaz. Po każdej twojej parafrazie przyjaciel ma stwierdzić, czy rzeczywiście zrozumiałeś, co miał na myśli. Jeśli potrzeba, poprawia to, co powiedziałeś, a ty podajesz kolejną parafrazę, uwzględniając te poprawki. Kontynuujecie parafrazowanie i poprawianie dopóty, dopóki przyjaciel nie uzna, że został uważnie wysłuchany.

Będziecie zdziwieni, jak dużo czasu niekiedy potrzeba, aby wyjaśnić nieporozumienia i ustalić, co rzeczywiście zostało powiedziane. Zauważycie, jak łatwo powstają błędne interpretacje.

Precyzowanie często towarzyszy parafrazowaniu. Oznacza zadawanie pytań aż do uzyskania pełniejszego obrazu. Skoro twoją intencją jest pełne zrozumienie tego, co słyszysz, często musisz prosić o więcej informacji, więcej wyjaśnień; musisz znać okoliczności. Precyzowanie pomaga ci zaostrzyć uwagę tak, aby słyszeć coś więcej niż tylko ogólniki. Słyszysz wówczas opowieść o wydarzeniach w kontekście myśli i uczuć twojego rozmówcy, a więc słyszysz właściwą historię. Jeśli dopytujesz się, chcesz wiedzieć więcej – pozwalasz drugiej osobie odczuć, że jesteś nią zainteresowany. Przesyłasz jej następującą informację: „Jestem gotowy do poznania i zrozumienia cię”.

Informacja zwrotna. Słuchanie aktywne polega na przekazywaniu informacji zwrotnej. Jeśli sparafrazowałeś, wyjaśniłeś i – miejmy nadzieję – zrozumiałeś to, co zostało powiedziane, to dobry moment, aby powiedzieć o swoich reakcjach. Bez popadania w osądy możesz podzielić się tym, co myślałeś, czułeś lub czego doświadczałeś. Nie oznacza to sprzeciwiania się czy utożsamiania się z treścią wypowiedzi; oznacza jedynie dzielenie się tym, co dzieje się wewnątrz ciebie.

Jest to dobry moment, aby sprawdzić, w jaki sposób postrzegasz otoczenie. Być może do tej pory odczytałeś język ciała, słyszałeś ton głosu, zauważyłeś oznaki zdradzające uczucia rozmówcy i wyciągnąłeś jakieś wnioski na temat treści przekazu. Aby sprawdzić, jak postrzegasz te wszystkie elementy, zamień to, co słyszałeś i widziałeś w próbny opis: „Chcę zrozumieć twoje odczucia. Czy można powiedzieć, że czujesz teraz (opis)”. Albo: „Słuchając tego, co mówisz, zastanawiam się, czy to, co teraz czujesz, można opisać jako (opis)”. Wypowiadamy te słowa bez próby aprobaty czy dezaprobaty, a jedynie w celu sprawdzenia, czy nasze intuicyjne przeczucia są właściwe.

Informacja zwrotna pomaga drugiej osobie ocenić znaczenie i skuteczność swojego komunikatu. Daje rozmówcom szansę na poprawę błędnych interpretacji i wyjaśnienie nieporozumień. Oferuje również twojemu rozmówcy świeży i cenny – może inny – twój punkt widzenia.

Istnieją trzy ważne cechy dobrej informacji zwrotnej. Musi ona być natychmiastowa, szczera i wspierająca. Natychmiastowa – to znaczy wypowiedziana zaraz po pełnym zrozumieniu komunikatu (po sparafrazowaniu go i wyjaśnieniu). Odkładanie informacji zwrotnej na później, na przykład na kilka godzin, sprawia, że nie jest ona tak cenna. Szczera – to znaczy ma to być twoja prawdziwa reakcja, a nie coś w rodzaju Kto się boi Wirginii Woolf Nie musisz nikogo ciąć na kawałki – brutalność raczej rzadko wiąże się ze szczerością. Wspierająca – to znaczy w sposób łagodny i delikatny przekazująca to, co chcesz powiedzieć, ale nie powodująca szkody czy uciekania się rozmówcy do obrony. Na przykład zdanie: „Mam wrażenie, że jest coś, czego mi nie mówisz” jest bardziej wspierające niż stwierdzenie: „Coś przede mną ukrywasz”. Zdanie: „Myślę, że prawdopodobnie popełniłeś błąd” jest bardziej wspierające niż: „Głupio postąpiłeś”.

2. Słuchanie empatyczne

Słuchanie empatyczne wymaga uświadomienia sobie jednej tylko sprawy: każdy z nas próbuje przetrwać. Nie musisz wszystkich lubić czy zgadzać się ze wszystkimi, ale uznaj jeden fakt: łączą nas nieustanne zmagania. Każda sekunda to próba przetrwania – zarówno fizycznego, jak i psychicznego. Każda myśl, każdy wybór, każdy moment ma nam zapewnić przeżycie.

Wszelkie akty niegodziwości, nierozwagi, przemocy i zła – to wszystko strategie zminimalizowania bólu (śmierci) i utrzymania się przy życiu. Niektórzy opanowali lepsze strategie przetrwania, inni nie mają żadnych kompetencji i burzą wszystko, czego dotkną. Ci drudzy żyją fizycznie krócej i również wcześniej umierają śmiercią psychiczną z powodu przewlekłej depresji lub niepokoju.

Słuchanie empatyczne oznacza słuchanie z odpowiednim nastawieniem: „Trudno jest mi tego słuchać, ale mam przed sobą drugiego człowieka, który próbuje przeżyć”. Zadaj sobie takie pytanie: „W jakim stopniu takie nastawienie lub przekonanie – choć w ostatecznym rozrachunku może się ono okazać nieskuteczne – zmniejszyło niepokój mojego rozmówcy i zaspokoiło jakieś jego potrzeby?”.

Nasza umiejętność słuchania w naturalny sposób obniża się, gdy rozmówca złości się, krytykuje lub użala się nad sobą. Jeśli zauważysz, że słuchanie empatyczne sprawia ci trudności, zadaj sobie następujące pytania:

1. Z jakiej potrzeby wypływa ta (złość, krytyka etc.)?

2. Jakiego niebezpieczeństwa ta osoba doświadcza?

3. O co prosi?

3. Słuchanie otwarte

Trudno jest słuchać, kiedy oceniamy lub szukamy winy. Cały komunikat ulega zaburzeniu, ponieważ my przygotowujemy się do odrzucenia osoby lub jej koncepcji. Jeżeli z góry chcemy kogoś odrzucić, słuchamy wówczas wybiórczo, filtrując wszystko, co nie ma dla nas sensu, a wychwytując wszystko, co wydaje się fałszywe lub głupie. Zbieramy i gromadzimy te wszystkie „głupoty”, aby potem móc się nimi podzielić z tymi, którzy nas „zrozumieją”.

Osądy mogą przynosić korzyści, ale jest też cena, którą trzeba za nie zapłacić:

1. Jeśli ktoś dowiedzie, że twoje opinie nie są prawdziwe, dowiesz się o tym ostatni.

2. Nie rozwijasz się intelektualnie, ponieważ słuchasz tylko takich opinii, które już znasz.

3. Odrzucasz wartościowych ludzi tylko dlatego, że nie zgadzasz się z ich opiniami.

4. Odtrącasz ludzi od siebie, ponieważ ciągle się z nimi spierasz i nie słuchasz ich uważnie.

5. Umykają ci ważne informacje.

Prawie każdy z nas ma kłopoty z otwartością podczas słuchania. Nieprzyjemnie jest słuchać, jak twoje „święte krowy” redukowane są do rozmiarów hamburgera. Nie chcesz słyszeć pewnych faktów o sobie albo nie chcesz wierzyć, że osoba, której nie lubisz, powiedziała coś, nad czym warto się zastanowić. Naturalną twoją reakcją jest sprzeciw, polemika, zakrzyczenie tego, co słyszysz.

Lęk, że możesz nie mieć racji, jest tak wielki, ponieważ opinie i przekonania bardzo ściśle są związane z poczuciem własnej wartości. Możemy być przekonani, że jeśli nie mamy racji, jesteśmy głupi, źli i bezwartościowi. Zrobilibyśmy ogromny krok do przodu, gdybyśmy nasze opinie i przekonania postrzegali jako tymczasowe hipotezy, które można obalić lub zmodyfikować. Być może zamiast uzależniać poczucie swojej wartości od tego, czy „mam rację”, moglibyśmy zmienić obraz własnej osoby i postrzegać siebie jako człowieka, który – ponad wszystko – chce znaleźć prawdę.

Słuchanie z otwartością jest umiejętnością, której można się nauczyć. Poniższe ćwiczenie – zwane zamianą ról – powinieneś przeprowadzić z kimś, komu ufasz. Wybierzcie jakąś kłótnię z przeszłości – niezbyt ostrą wymianę zdań. Niech każda z osób zapozna rozmówcę ze swoim punktem widzenia, a następnie zamieńcie się rolami i przedstawcie argumenty strony przeciwnej. Niech każdy zrobi to naprawdę przekonująco i rzeczywiście zaatakuje punkt widzenia drugiej (pierwotnie swojej) strony. Spróbujcie wygrać spór w nowej roli. Nie kończcie, dopóki każdy z was nie ujrzy problemu z perspektywy swego rozmówcy. Na koniec podzielcie się tym, czego doświadczyliście.

Oczywiście, zazwyczaj praktykowanie zamiany ról nie jest możliwe. Inne ćwiczenie, które zwiększy waszą otwartość, to zabawa w antropologa. Wyobrażaj sobie, że osoby, z którymi rozmawiasz, to przybysze z innej planety lub innego kraju: mają inne zwyczaje, religię, sposób myślenia. A ty jesteś antropologiem, który próbuje to wszystko zrozumieć. Twoje zadanie polega na tym, aby odkryć, jaki jest sens ich punktu widzenia i jak odpowiada on ich światopoglądowi, historii i systemowi społecznemu.

Najważniejsza zasada słuchania z otwartością to wysłuchanie całości komunikatu, a dopiero potem ocenianie go. Przedwczesna ocena nie ma sensu, gdyż nie posiadamy pełnej informacji.

4. Słuchanie świadome

Na słuchanie świadome składają się dwa elementy. Jeden to porównanie tego, co słyszymy, ze swoją wiedzą historyczną oraz wiedzą o ludziach i życiu. Porównujemy bez osądu: jedynie odnotowujemy, jak dany komunikat pasuje do znanych nam faktów.

Drugi element świadomego słuchania to obserwowanie i wsłuchiwanie się w spójność wypowiedzi. Czy ton głosu osoby mówiącej, akcentowanie pewnych fragmentów wypowiedzi, wyraz twarzy i postawa – odpowiadają treści komunikatu? Gdy ktoś mówi ci, że właśnie zmarł jego ojciec, a przy tym uśmiecha się, siedząc wygodnie w fotelu z rękami założonymi za głowę, informacja jest niespójna. Jeśli ciało, twarz, głos i słowa nie wysyłają spójnego komunikatu, twoje zadanie, jako słuchacza, polega na wyjaśnieniu tej rozbieżności i przekazaniu informacji zwrotnej. Jeśli zignorujesz brak spójności, stwarzasz przestrzeń dla komunikatu niepełnego lub sprzecznego.

Jeżeli chcesz poćwiczyć swoją spostrzegawczość, obejrzyj w telewizji kilka komedii. W większości humor opiera się na braku spójności pomiędzy treścią a formą przekazu.

PEŁNE SŁUCHANIE

Ludzie chcą być słuchani, więc szukają potwierdzenia, czy tak rzeczywiście jest. Oto wskazówki, jak być w pełni zaangażowanym słuchaczem:

1. Utrzymuj kontakt wzrokowy.

2. Nachyl się nieco w stronę rozmówcy.

3. Wspieraj mówiącego, kiwając głową lub parafrazując.

4. Upewnij się, czy dobrze rozumiesz, poproś o sprecyzowanie wypowiedzi, zadając pytania.

5. Zadbaj o to, aby nic nie odciągnęło ani nie rozproszyło twojej/waszej uwagi.

6. Nawet jeśli jesteś zły lub rozdrażniony, zaangażuj się w słuchanie i zrozumienie wypowiedzi.

SZTUKA SŁUCHANIA W ZWIĄZKACH

Bodajże najważniejszym kontekstem dla twoich umiejętności słuchania jest związek z partnerem. Proces zwany komunikacją odwzajemnioną oferuje przestrzeń, w obrębie której możecie się wzajemnie naprawdę słuchać. Komunikacja odwzajemniona polega na tym, że kiedy rozmawiacie na jakiś temat i powstaje konflikt, dajecie sobie szansę wypowiadania kolejno swoich opinii – jesteście raz mówiącym, raz słuchaczem, zmieniając się co pięć minut.

Kiedy mówisz:

1. Wyjaśnij swój punkt widzenia krótko i zwięźle.

2. Unikaj obwiniania i obrzucania przezwiskami. Nie oskarżaj i nie skupiaj swojej uwagi na potknięciach partnera.

3. Mów o sobie i swoim doświadczeniu. Skup się na tym, czego chcesz i co czujesz.

Kiedy słuchasz:

1. Skup całą swoją uwagę na partnerze, aby naprawdę zrozumieć jej/jego uczucia, opinie, potrzeby.

2. Nie sprzeciwiaj się temu, co słyszysz, nie dyskutuj, nie poprawiaj niczego, co mówi twój partner.

3. Możesz zadawać pytania, aby coś wyjaśnić, ale nie polemizuj i nie wygłaszaj argumentów negujących stwierdzenia partnera.

Kiedy jedna strona – w czasie pięciu minut – opisze swój punkt widzenia, osoba słuchająca powinna go podsumować, używając opisanej wcześniej techniki parafrazowania. Jeśli w podsumowaniu brakuje czegoś ważnego albo gdy komunikat został niewłaściwie zrozumiany, osoba mówiąca może ponownie wyjaśnić i wytłumaczyć swoje stanowisko, i tak aż do momentu, w którym poczuje, że została dobrze zrozumiana.

Po skończeniu takiej rundy, strona dotychczas słuchająca ma swoje pięć minut na opisanie własnego punktu widzenia. Dalsze instrukcje – jak wyżej, znów do momentu, w którym osoba mówiąca poczuje się zrozumiana.

Metoda komunikacji odwzajemnionej może być wykorzystywana niemal w każdej sytuacji konfliktowej. Jej główne zalety to zwolnienie tempa interakcji – a więc również zmniejszenie prawdopodobieństwa eskalacji konfliktu – oraz stworzenie miejsca dla potrzeb i uczuć każdego z partnerów.

Rozdział 2

ODSŁANIANIE SIĘ

Odkrywanie siebie przed innymi może wywoływać w nas tyle lęku co skakanie z samolotu bez spadochronu. Jesteśmy powściągliwi, chowamy się za zasłoną, ponieważ przeczuwamy odrzucenie lub dezaprobatę. W ten sposób wiele tracimy. Pokazywanie innym prawdziwego Ja wnosi do naszych relacji ekscytację i intymność. Oczyszcza je i ożywia. Bez odsłaniania się przed innymi pozostajemy w izolacji, w obrębie swojego własnego doświadczenia.

Nie można się nie odsłaniać. Jeśli jesteśmy wśród innych, zawsze wysyłamy jakieś komunikaty o sobie. Nawet jeśli wszystkich ignorujemy, nasza postawa i cisza coś ujawniają. Nie chodzi więc o to, czy odkrywać się przed innymi, ale jak to robić w sposób właściwy i skuteczny.

Zdefiniujmy, co dla nas w tym rozdziale oznaczać będzie odsłanianie się – będzie to komunikowanie informacji o sobie. Z tej krótkiej definicji wynika wiele ważnych wniosków. Po pierwsze komunikowanie zakłada istnienie drugiej osoby odbierającej komunikat. Introspekcja i pisanie o sobie w pamiętniku znajdą się więc poza obszarem naszych rozważań. Słowo „komunikowanie” zakłada również ujawnianie siebie za pomocą języka niewerbalnego, na przykład gestów, postawy czy tonu głosu. Sygnały niewerbalne zawierają wiele nieuświadomionych, a więc niezamierzonych komunikatów.

Słowo informacja w definicji oznacza, że to, co komunikujemy, to rzeczy nowe dla drugiej osoby, a nie stara prawda w nowym przebraniu. Informacja może dotyczyć faktów, które zaobserwowaliśmy i zwracamy na nie uwagę; uczuć, których doświadczaliśmy w przeszłości lub doświadczamy w danej chwili; myśli o sobie lub innych; oraz pragnień i potrzeb aktualnych lub minionych.

Zasadniczy element powyższej definicji to wyrażenie „o sobie”. Mamy tu na myśli prawdziwe Ja. Odsłanianie się nie polega na otaczaniu się obłokiem kłamstw i zniekształceń czy chowaniu się za maską atrakcyjności.

W celu lepszego zrozumienia, o jakim Ja tutaj mówimy, przedstawmy siebie symbolicznie jako koło podzielone na cztery części:

Opracowane na podstawie Okna Johari, przedstawione w: J. Luft (1984). Group Process: An introduction to Group Dynamics. Palo Alto, CA: National Press Baaks.

Pierwsza ćwiartka to Otwarte Ja, które obejmuje wszystkie nasze świadome działania i wypowiedzi. Druga ćwiartka to Ślepe Ja, czyli to, co rozpoznają u nas inni, a czego sami jesteśmy nieświadomi, a więc: nasze przyzwyczajenia, oznaki zmanierowania, mechanizmy obronne, strategie ucieczki. Trzecia ćwiartka to Ukryte Ja. Zawierają się w nim nasze sekrety – wszystko, co potajemnie myślimy, czujemy, czego pragniemy. Czwarta ćwiartka to Nieznane Ja. Z definicji ta część jest nieznana, a więc możemy jedynie przypuszczać, że istnieje, oraz nazwać ją nieświadomością lub podświadomością. Najmocniejszym dowodem na istnienie Nieznanego Ja są nasze sny, doświadczenia po zażyciu mocnych leków lub narkotyków oraz przeżycia mistyczne.

Powyższy podział nie jest sztywny, a poszczególne części nie są zamknięte. Nasze obserwacje, myśli, uczucia i pragnienia stale poruszają się pomiędzy poszczególnymi sferami. Wszystko, co widzisz, słyszysz i czego dotykasz w świecie zewnętrznym, przechodzi do naszego Ukrytego Ja. Część informacji zapominamy, co oznacza, że przechodzą one do Nieznanego Ja. Niektóre doświadczenia wzmacniają nasze nieuświadomione przyzwyczajenia, a więc wędrują do Ślepego Ja. Pewne rzeczy pamiętamy, ale ich nie ujawniamy, tak więc pozostają one w Ukrytym Ja. A jeszcze inne zauważamy i dzielimy się nimi z innymi – te przechodzą do Otwartego Ja. Kiedy doświadczamy jakiegoś wglądu na temat siebie samych i naszych mechanizmów działania, informacja ta przenosi się ze Ślepego Ja do Ukrytego Ja. Jeśli podzielimy się tym wglądem z kimś innym, informacja przechodzi do Otwartego Ja.

W tym rozdziale przyglądamy się przejściu informacji dotyczących naszych obserwacji, myśli, uczuć i potrzeb z Ukrytego Ja do Otwartego Ja. Na tym polega tytułowe odsłanianie się. Jeśli potrafisz pokazać innym prawdziwego siebie, twoje Otwarte Ja jest ogromne w porównaniu z pozostałymi częściami. Im jest ono większe, tym większych doświadczysz korzyści wynikających z pokazywania prawdziwego siebie.

KORZYŚCI PŁYNĄCE Z ODSŁANIANIA SIĘ

To prawda, że nie jest łatwo odkryć siebie przed innymi. Czasem zadajemy sobie pytanie, czy jest sens wyjaśniać, kim jesteśmy, ryzykując tym samym, iż zostaniemy odrzuceni. Jednak ciągle na nowo ujawnia się istniejąca w nas potrzeba zbliżenia się do innych, pokazania im swojego wnętrza. Oto niektóre korzyści płynące z trudu odkrywania prawdziwego Ja przed innymi.

Większa samoświadomość

Twierdzenie, że znamy siebie w takim stopniu, w jakim znają nas inni, brzmi paradoksalnie, jednak jest prawdziwe. Często nasze myśli, uczucia i potrzeby wydają się nam niejasne i mgliste, dopóki ich nie zwerbalizujemy. Aby zostać zrozumianym przez innych, musimy uświadomić sobie, zdefiniować i opisać swoje myśli, uczucia i potrzeby oraz wyciągnąć z nich wnioski. Wyrażanie potrzeb na przykład nadaje im kształt, kolor, dodaje szczegółów oraz pozwala zauważyć niespójności i potencjalny konflikt, który wymaga rozwiązania.

Pogłębienie związków

Wiedza o samym sobie i innych jest podstawą budowania bliskich związków. Jeśli dwie osoby są gotowe na otworzenie się nawzajem przed sobą, ich związek pogłębia się i rozwija w synergii. Zamykanie się na drugą osobę sprawia, że związek jest powierzchowny i nie przynosi zadowolenia.

Poprawa komunikacji

Otwarcie rodzi otwarcie. Jeśli ty stajesz się dostępny dla innych, oni również odpowiadają otwartością. Zwiększa się zakres tematów waszych rozmów – nawet z osobami, z którymi nie pozostajesz w zbyt zażyłych stosunkach. Rozmowy na poszczególne tematy pogłębiają się; pojawia się coś więcej niż suche fakty i opinie. Zaczynacie dzielić się swoimi uczuciami, głęboko skrywanymi przekonaniami oraz potrzebami.

Mniejsze poczucie winy

Poczucie winy to emocjonalna hybryda powstała z połączenia złości na siebie i lęku przed odwetem za coś, co zrobiliśmy, pomyśleliśmy lub czego nie zrobiliśmy. Poczucie winy jest często nieracjonalne i zawsze sprawia ból. Nawet niewielkie otwarcie się przed innymi może ten ból uśmierzyć. Ujawnienie tego, co zrobiliśmy lub pomyśleliśmy, zmniejsza poczucie winy w dwojaki sposób: (1) nie musimy już dłużej angażować swojej energii, aby utrzymać nasze wykroczenie w tajemnicy, oraz (2) w momencie ujawnienia swojego wykroczenia możemy popatrzeć na nie bardziej obiektywnie. Możemy również otrzymać informację zwrotną od innych. Da nam to szansę stwierdzenia, czy nasze poczucie winy jest uzasadnione, czy też nasze zasady i wartości są zbyt surowe i bezwzględne.

Otwarcie się przed innymi jest również zinstytucjonalizowaną formą „pierwszej pomocy”: katolicy spowiadają się, protestanci dzielą się swoim świadectwem ze współwyznawcami, członkowie grup AA przyznają, że są alkoholikami, osoby przechodzące terapie ponownie przeżywają traumatyczne wydarzenia. Aby doświadczyć leczniczych skutków odsłaniania się, nie potrzebujemy duchownego ani terapeuty – wystarczy przyjaciel.

Więcej energii

Utrzymywanie w sekrecie ważnych informacji o sobie pochłania dużo energii. Wyobraź sobie, że straciłeś pracę, wracasz jak zwykle do domu i nikomu nie wspominasz o grożącej wam wizji niedostatku. Z pewnością nie zauważysz nowej fryzury żony, nie docenisz swojego ulubionego dania na stole, nie dostrzeżesz świeżo pomalowanej łazienki, tak bardzo będziesz zajęty trzymaniem w tajemnicy swojego sekretu. Staniesz się małomówny, zamknięty w sobie i zrzędliwy. Nic nie będzie cię bawić, życie stanie się ciężarem. Wycieknie gdzieś cała twoja energia. Dopóki nie zdejmiesz tego ciężaru z siebie, będziesz chodzącym trupem.

Jeśli rozmawiasz z kimś, a rozmowa się nie klei, urywa się i jest nudna, zastanów się, czy przypadkiem czegoś nie ukrywasz. Niewyrażone uczucia i potrzeby mają tendencję do wzbierania i wrzenia wewnątrz ciebie, a przez to do hamowania spontaniczności. Twoja rozmowa przybiera formę oracji pogrzebowej. Jeśli twoje skrywane uczucia lub potrzeby sprawiają, że twój związek z drugą osobą zamiera, jest to nieomylny znak, iż należy wyjawić jakiś sekret.

OPÓR PRZED ODSŁANIANIEM SIĘ

Skoro odsłanianie się niesie ze sobą takie korzyści, dlaczego każdy z nas nie mówi zawsze wszystkiego i wszystkim? A wręcz przeciwnie – istnieje ogromny opór przed odkrywaniem siebie, który sprawia, że pozostajemy zamknięci w naszym Ukrytym Ja.

Otwarte mówienie o sobie nie jest społecznie akceptowane. Nieładnie jest mówić na swój temat zbyt dużo czy też rozmawiać o swoich uczuciach i potrzebach poza kręgiem rodzinnym.

Nie ujawniamy swojego wnętrza również z lęku: przed odrzuceniem, karą, obmową czy wykorzystaniem informacji przeciwko nam samym. Przecież ktoś może się z nas śmiać, odmówić nam lub odejść. Jeśli wyjawisz jedną wadę, pomyślą, że posiadasz jeszcze wiele innych. Jeśli ujawnisz coś pozytywnego, powiedzą, że się chwalisz. Kiedy stanowczo opowiesz się za czymś, być może będziesz musiał coś z tym zrobić: zagłosować, dać coś z siebie, zaangażować się w czyjeś problemy, zgłosić się na ochotnika. W końcu możesz się również obawiać samowiedzy. Instynktownie wiesz, że odkrywając siebie przed innymi, lepiej poznajesz sam siebie. Podejrzewasz, że możesz odkryć jakieś nieprzyjemne prawdy o sobie i wolisz trwać w nieświadomości.

OPTYMALNE POZIOMY OTWARCIA

Niektórzy są w większym stopniu ekstrawertykami – są bardziej otwarci niż inni. Otwarte Ja u takich osób jest proporcjonalnie większe niż inne części:

Stopień odkrywania siebie przed innymi nie jest wielkością stalą. Owszem, możesz być na ogół bardziej otwarty czy bardziej zamknięty niż ktoś inny, ale zakres otwartości będzie się zmieniał w zależności od twojego nastroju, rozmówcy czy tematu rozmowy. Poniższy diagram przedstawia tę samą osobę w różnych sytuacjach:

Badania dotyczące odkrywania siebie przed innymi potwierdzają to, co sugeruje zdrowy rozsądek: jesteśmy bardziej otwarci wobec partnera, niektórych członków rodziny i bliskich przyjaciół. Chętniej ujawniamy swoje preferencje co do ubrań i jedzenia niż swój status majątkowy czy preferencje seksualne. Nasz nastrój może sprawić, że nie będziemy mieli ochoty na ujawnienie niczego. Przeciętny poziom otwartości wzrasta w przedziale wiekowym od 17 do 50 lat; po pięćdziesiątce jesteśmy bardziej zamknięci w sobie.

Zdrowa otwartość wobec innych to kwestia równowagi – nauczenia się tego, kiedy, co i komu można powiedzieć. Najogólniej mówiąc, im więcej informacji systematycznie przesuwamy do Otwartego Ja, tym lepsza będzie nasza komunikacja. Ostrożnie ze skrajnościami. Jeśli twoje Otwarte Ja będzie zbyt duże, staniesz się gadatliwy; Jeżeli zbyt małe – wycofasz się i staniesz się zbyt tajemniczy. Zbyt duże Ślepe Ja zmniejszy twoją świadomość tego, jak odbierają cię inni. Nie będziesz nawet wiedział, że masz reputację tyrana, dusigrosza czy osoby chodzącej z głową w chmurach. Niewielkie Ślepe Ja to uzależnienie od autoanalizy i samoświadomości. Jeśli Ukryte Ja jest zbyt duże, trudno będzie nawiązać z tobą kontakt, a jeśli zbyt małe – nie będzie można na tobie polegać i powierzyć ci żadnego sekretu.

ĆWICZENIA

Ocena własnej otwartości

Ćwiczenie to pokaże ci, w jakim stopniu jesteś otwarty wobec ważnych w twoim życiu osób. W poniższej tabelce zaznacz, jak rozmawiasz z matką, ojcem, najlepszym przyjacielem, partnerem i dzieckiem na wszystkie tematy wymienione po lewej stronie. Jeśli twoi rodzice już nie żyją lub nie możesz nikogo wpisać jako przyjaciela czy partnera, pozostaw te kolumny niewypełnione.

Wykorzystaj poniższą skalę oceniania:

0 – Nic nie mówię na ten temat.

1 – Rozmawiam na ten temat ogólnie. Druga osoba zna niektóre fakty, ale nie ma pełnego obrazu.

2 – Mówię na ten temat wszystko, przekazuję pełny obraz – łącznie ze swoimi obserwacjami, przemyśleniami, uczuciami i potrzebami.

X – Kłamię, przedstawiam nieprawdziwy obraz siebie w odniesieniu do tej sprawy. Druga osoba ma o mnie błędne wyobrażenie.

Zauważ teraz, na jakie tematy łatwiej ci rozmawiać (te, przy których postawiłeś i i 2). Zauważ, jakie tematy przemilczasz lub mówisz o nich nieprawdę. Ile energii pochłania ukrywanie tych kłamstw? Zauważ, z kim najwięcej rozmawiasz, a przed kim się chowasz. Czy istnieją jakieś oczywiste wzorce w rodzinie? A wzorce dotyczące seksu? Zapisz tematy i osoby, na których chciałbyś skupić swoją uwagę i miej je w pamięci podczas następnego ćwiczenia.

OTWARTOŚĆ W PRAKTYCE

Dzięki poniższemu ćwiczeniu nabierzesz biegłości w odkrywaniu siebie przed innymi. Składa się ono z trzech etapów, począwszy od wypowiadania faktów, a skończywszy na ujawnianiu myśli, uczuć i potrzeb w danej chwili.

1. Fakty. W tej części ćwiczenia mówimy tylko o faktach. W rozmowie ze znajomym/znajomą opowiadamy o swojej pracy, ostatnich wakacjach lub jakimś ciekawym doświadczeniu. Mów o tym kiedy, gdzie, co, kto i tak dalej. Nie wypowiadaj swoich opinii ani nie zdradzaj uczuć. Kiedy poczujesz, że mówienie o faktach nie sprawia ci problemu, przejdź do etapu drugiego.

2. Myśli, uczucia i potrzeby dotyczące przesztości lub przyszłości. Fakty to tylko część doświadczenia. Następny krok w ćwiczeniu otwartości to dołączenie do opowieści opisu swoich myśli, uczuć i potrzeb. W tabelce z poprzedniego podrozdziału znajdziesz tematy do wykorzystania na tym etapie. Możesz rozmawiać o swoich upodobaniach muzycznych, przekonaniach religijnych, ambicjach zawodowych, finansach, swoim zdrowiu, powodach do dumy i tym podobnych. Wybierz jeden z tematów i porozmawiaj o nim z kimś, komu ufasz. Oprócz faktów opowiedz o tym, co myślisz i czujesz w związku z daną sprawą oraz jakie są twoje potrzeby w danej dziedzinie. Nie próbuj jeszcze rozmawiać o tym, co czujesz i myślisz w chwili obecnej. Do rozmowy wybierz na razie temat, który odnosi się do przeszłości (niedawnej lub odległej) lub przyszłości. Jeśli poczujesz, że dobrze sobie radzisz, przejdź do następnego etapu.

3. Komunikaty „tu i teraz”. Jest to najtrudniejszy rodzaj otwarcia wobec innych, ponieważ trzeba podjąć ryzyko dzielenia się z drugą osobą tym, co myślisz, czujesz i czego potrzebujesz w danej chwili. Na tym etapie możesz na przykład mówić o tym, że twój rozmówca jest dla ciebie atrakcyjny; że ukrywasz coś przed nim; że ubarwiasz swoją opowieść, aby wywrzeć dobre wrażenie; że zależy ci na rezultacie tej rozmowy. Możesz mówić o tym, jaki wpływ na ciebie mają reakcje twojego rozmówcy, jakie są twoje potrzeby w danej chwili, czy jesteś zrelaksowany, zdenerwowany i tak dalej. Taki rodzaj otwartości jest najpełniejszy i najbardziej satysfakcjonujący. Przyjrzymy się mu bliżej w następnym rozdziale.

Jeżeli chcesz nauczyć się komunikatów „tu i teraz”, wybierz jeden aspekt swojego doświadczenia i koncentruj się na nim przez tydzień. Na przykład w jednym tygodniu poćwicz udzielanie informacji zwrotnej na temat tego, jaki wpływ ma na ciebie dana rozmowa. Stawiaj sobie niewielkie zadania i realizuj je powoli, tak aby nie zniechęciły cię one do dzielenia się swoim doświadczeniem „tu i teraz”.

Rozdział 3

EKSPRESJA

Sam: Czy musimy iść dzisiaj na spotkanie Towarzystwa Rodziców i Nauczycieli (P.T.A.1)?

Jane: A o co chodzi?

Sam: Sam nie wiem. Ciągle to samo. Nic nowego się tam nie dzieje.

Jane: Czy coś się ostatnio wydarzyło?

Sam: Właściwie nic. Niektórzy nawet ciekawie mówią, ale sam nie wiem… a teraz spotkania prowadzi pani Williams.

Jane: Nie podoba ci się jej sposób prowadzenia?

Sam: Nie, ona jest w porządku. Jest taka… zorganizowana. Nie, nie ma o czym mówić. Zbierajmy się i chodźmy.

Sama czeka jeszcze jeden nudny wieczór. Pani Williams będzie przemawiać jak generał Patton^2, a ktoś inny będzie się rozwodził na temat „świadomości kulturowej”. Gdyby Sam precyzyjnie wyraził, o co mu naprawdę chodzi, być może przekonałby Jane, aby opuścili jeden wieczór lub aby pomogła mu coś zmienić w istniejącej formule spotkań. Ponieważ nie wyraził się jasno, Jane nie ma pojęcia, co go drażni, i nie może odpowiedzieć na jego potrzeby.

Tematem tego rozdziału jest wyrażanie siebie w sytuacjach dla nas ważnych i w kontaktach z istotnymi dla nas osobami. Nie dowiesz się tutaj, jak asertywnie poprosić sprzedawcę o ładny kawałek mięsa, ale z pewnością będziesz się mógł nauczyć, jak wyrażać się jasno na temat swoich wewnętrznych doświadczeń oraz w pełni je opisywać.

CZTERY RODZAJE EKSPRESJI

Możemy wyróżnić cztery rodzaje ekspresji: dzielenie się obserwacjami, przemyśleniami, wyrażanie uczuć oraz wyrażanie potrzeb. Każdy z nich wymaga innego stylu wypowiedzi i często innego słownictwa.

Obserwacje

Dzielenie się obserwacjami wymaga języka naukowca, detektywa, specjalisty od naprawiania telewizorów. Oznacza ono mówienie o tym, co odbierają nasze zmysły – bez spekulacji, domyślania się czy wyciągania wniosków. Komunikat sprowadza się do podawania faktów. Oto kilka przykładów obserwacji:

1. „Przeczytałem w czasopiśmie „Enquirer”, że za pięćset lat nadejdzie wiek lodowcowy”.

2. „Wcześniej mieszkałam na ulicy Feli, nr 1996”.

3. „Ona planuje założyć szyfonową sukienkę z białą krezą”.

4. „Dzisiaj rano zepsułem toster”.

5. „Kiedy wyjeżdżałem z Kansas, było bardzo gorąco. Słaby wiatr zaznaczał się na polach, a gdzieś z oddali, z północy, nadchodziła burza”.

Wszystkie powyższe stwierdzenia opisują dokładnie to, co ktoś usłyszał, przeczytał lub czego osobiście doświadczył. Gdyby Sam umiał precyzyjnie opisać swoje obserwacje ze spotkań P. T. A., prawdopodobnie wspomniałby o tym, że niezmiennie się one przedłużają, że pani Williams wybiera referujących bez konsultacji z grupą oraz że pewnych tematów w ogóle się nie porusza.

Myśli

Nasze myśli to konkluzje i wnioski wyciągnięte z tego, co usłyszeliśmy, przeczytaliśmy lub zaobserwowaliśmy. Są to próby syntezy naszych obserwacji, podejmowane w celu zrozumienia, co się dzieje i dlaczego dochodzi do pewnych wydarzeń. Myśli to również oceny i osądy, które stwierdzają, że coś jest dobre lub złe, właściwe lub niewłaściwe. Inne rodzaje myśli to nasze przekonania, opinie i teorie. Oto kilka przykładów:

1. „Aby małżeństwo było udane, małżonkowie nie mogą być samolubni” (przekonanie).

2. „Myślę, że wszechświat będzie stale, w nieskończoność, powtarzał cykl eksplozji i kurczenia się” (teoria).

3. „On musi się chyba bać swojej żony. Zawsze kiedy jest z nią, wydaje się zdenerwowany” (opinia).

4. „Log Cabin to jedyny syrop, który warto kupować” (opinia).

5. „Niewłaściwie postąpiłeś, tak po prostu przestając się z nią spotykać” (osąd wartościujący).

Gdyby Sam potrafił wyrazić swoje przemyślenia na temat spotkań P.T.A., mógłby powiedzieć, że pani Williams jest osobą zbyt dominującą i pretensjonalną. Mógłby zasugerować, że celowo tłumi wszelkie konflikty, ponieważ chce utrzymać dobre stosunki z administracją szkoły.

Uczucia

Wyrażanie uczuć sprawia nam chyba najwięcej trudności w kontaktach z ludźmi. Niektórzy nie chcą poznawać naszych uczuć – wydają się znudzeni lub zdenerwowani, kiedy próbujemy o nich mówić. Inni filtrują uczucia, zauważając tylko niektóre. Mogą usłyszeć, jak mówisz o swoim przygnębieniu po rozwodzie, ale nie zauważą już twojego lęku przed śmiercią. Najbardziej „niepożądanym” uczuciem jest złość, gdyż jest ona zagrożeniem dla poczucia wartości własnej słuchacza.

Skoro niektórzy boją się uczuć, możesz zdecydować, że zachowasz niektóre z nich dla siebie. Jednakże w dużej mierze to twoje uczucia czynią cię tym, kim jesteś – osobą wyjątkową. A uczucia dzielone z drugą osobą są cegiełkami budującymi bliskość. Kiedy pozwalasz innym dowiedzieć się, co cię denerwuje, przeraża czy cieszy, ma to dwojakie konsekwencje: inni lepiej cię rozumieją i współodczuwają z tobą oraz mogą zmodyfikować swoje zachowanie, aby zaspokoić twoje potrzeby.

Oto przykłady dzielenia się swoimi uczuciami:

1. „Tęsknię za Aleksandrem i czuję się taka zagubiona, odkąd wyjechał do Europy”.

2. „Czuję, że cię zawiodłem, i to naprawdę nie daje mi spokoju”.

3. „Jestem sama w domu i aż drżę z niepokoju”.

4. „Kiedy cię widzę, budzi się we mnie radość. Czuję niesamowity przypływ uczuć”.

5. „Próbuję uświadomić sobie, jak się czuję. Jestem chyba oszołomiona i trochę zła”.

Zauważmy, że dzielenie się uczuciami nie jest tym samym co dzielenie się obserwacjami, wygłaszanie wartościujących sądów czy opinii. Na przykład stwierdzenie: „Czasem czuję, że jesteś bardzo surowy” nie ma nic wspólnego z uczuciami – jest to zakamuflowany osąd.

Gdyby Sam potrafił mówić o swoich uczuciach, prawdopodobnie powiedziałby Jane, że na zebraniach P. T. A. czuje się znudzony, a pani Williams go denerwuje. Mógłby również wyrazić swoje obawy co do poważnych niedociągnięć w programie szkolnym oraz swoją frustrację spowodowaną faktem, iż nikt nie podejmuje żadnych działań, aby cokolwiek zmienić.

Potrzeby

Nikt, z wyjątkiem ciebie, nie wie, czego potrzebujesz. Jesteś ekspertem i najwyższym autorytetem w dziedzinie swoich potrzeb. Może jednak istnieć w tobie silny wewnętrzny zakaz ich wyrażania. Masz nadzieję, że przyjaciele i rodzina będą na tyle wrażliwi i domyślni, aby wiedzieć, czego chcesz. Bardzo powszechne jest założenie: „Gdybyś mnie naprawdę kochał, wiedziałbyś, co jest nie tak”. Skoro czujesz, że proszenie o cokolwiek jest niewłaściwe, wyrażasz swoje potrzeby za pomocą złości lub rozżalenia. Pod złością kryje się następujący przekaz: „Nie powinienem/powinnam prosić; ty powinnaś/powinieneś domyślić się moich potrzeb”.

Próbę stworzenia bliskiego związku bez wyrażania swoich potrzeb można porównać do prowadzenia samochodu bez używania kierownicy. Możesz jechać dosyć szybko, ale nie możesz zmieniać kierunku ani omijać dziur na drodze. Jeżeli dwoje ludzi potrafi jasno i z troską o drugą osobę wyrażać swoje potrzeby, wówczas taki związek – poprzez zmiany i dopasowywanie się do siebie – się rozwija.

Następujące stwierdzenia to przykłady wyrażania potrzeb:

1. „Czy możesz wrócić do domu przed siódmą? Chciałabym, abyśmy poszli dzisiaj do kina”.

2. „Jestem wykończona. Czy mógłbyś pozmywać i położyć dzieci?”

3. „Potrzebuję trochę czasu dla siebie w ten weekend. Możemy się spotkać w niedzielę wieczorem?”

4. „Chciałbym spotkać się z tobą, spokojnie usiąść i porozmawiać o tym”.

5. „Mógłbyś mnie przytulić?”

Potrzeby same w sobie nie są niczym niewłaściwym. Wyrażenie ich nie stanowi oceny ani oskarżenia. To jedynie proste stwierdzenia mówiące o tym, co mogłoby ci pomóc lub sprawić ci radość.

Wracając do historii cytowanej na początku tego rozdziału – Sam mógłby powiedzieć Jane, że bardzo potrzebuje odpoczynku i chce z nią spędzić wieczorem trochę czasu: „Rozpalmy w kominku i posiedźmy sobie dzisiaj razem”.

PEŁNA KOMUNIKACJA

Pełna komunikacja to połączenie wszystkich czterech rodzajów ekspresji: tego, co widzimy, myślimy, czujemy i potrzebujemy. Bliskie związki opierają się na pełnej ekspresji. Twoi najbliżsi przyjaciele, twój partner i twoja rodzina nie poznają cię naprawdę, jeśli nie podzielisz się z nimi wszystkimi swoimi doświadczeniami. Oznacza to, że nie możesz pomijać pewnych spraw, ukrywać swojej złości czy tłumić swoich potrzeb. Oznacza to również precyzyjne dzielenie się swoimi obserwacjami, jasne wypowiadanie wniosków, wyrażanie uczuć oraz formułowanie próśb i sugestii, jeśli czegoś potrzebujesz lub widzisz możliwość zmiany.

Ekspresja częściowa to niepełny przekaz – pominięcie pewnych informacji. Niepełne przekazy powodują zamieszanie i brak zaufania. Nasi rozmówcy czują, że czegoś w komunikacji brakuje, choć nie wiedzą czego. Wyłączają się, kiedy słyszą osądy, niezłagodzone opisem twoich uczuć czy nadziei. Nie chcą słyszeć twojej złości, jeśli nie opowiesz o frustracji czy zranieniu. Podejrzliwie słuchają wniosków niepopartych obserwacjami. Niedobrze czują się z żądaniami wyrastającymi z niewy-rażonych uczuć i założeń.

Nie każdy związek czy sytuacja wymagają pełnej ekspresji. Skuteczna komunikacja z twoim mechanikiem samochodowym prawdopodobnie nie będzie wymagała rozmowy o głębokich uczuciach czy potrzebach emocjonalnych. Nawet w rozmowach z osobami bliskimi większość przekazów ma charakter informacyjny. Jednak ekspresja częściowa, w której pomijamy lub niejasno wyrażamy coś ważnego, zawsze stanowi niebezpieczeństwo. Jest ona pułapką, zwłaszcza wówczas, gdy mówimy o sprawach złożonych, które są nieodmiennie obecne w procesie budowania bliskości.

Możemy sprawdzić, czy dokonujemy ekspresji pełnej czy częściowej, zadając sobie następujące pytania:

1. Czy mówiłem o faktach? Czy mój komunikat oparty był na tym, co zaobserwowałem, przeczytałem lub usłyszałem?

2. Czy wyraziłem i jasno nazwałem swoje wnioski i konkluzje?

3. Czy wyraziłem swoje uczucia bez obwiniania i osądzania?

4. Czy wyraziłem swoje potrzeby bez obwiniania i osądzania?

SKRZYŻOWANE KOMUNIKATY

Komunikat jest skrzyżowany wówczas, gdy w jednej wypowiedzi zostały wymieszane i pomylone różne rodzaje ekspresji. Na przykład w zdaniu: „Widzę, że znów masz na sobie tę starą sukienkę” nieprzejrzyście wyrażone są uczucia, przemyślenia i obserwacje. Mama mogłaby więc sformułować swoją uwagę dotyczącą stroju córki następująco:

1. „Ta sukienka jest trochę zniszczona i ciągle jeszcze widać na niej tę plamę z atramentu, której nie udało nam się wywabić” (obserwacja).

2. „Uważam, że nie jest ona wystarczająco elegancka, aby pójść w niej z niedzielną wizytą do dziadka” (myśl),

3. „Czuję niepokój na myśl, że kiedy dziadek zobaczy cię w tej sukience, powie pewnie, że nie jestem zbyt dobrą mamą” (uczucia).

Skrzyżowane komunikaty w najlepszym razie powodują zamieszanie, ale mogą również wprowadzać ogromny dystans pomiędzy rozmówcami. Zdanie: „Widzę, że twoja żona dała ci na drugie śniadanie dwie soczyste pomarańcze” wprowadza zamieszanie, ponieważ obserwacja zabarwiona jest potrzebą. Potrzeba ta wyrażona jest w formie niejasnej aluzji i słuchacz sam musi zdecydować, czy to, co słyszał, było ukrytą prośbą. Stwierdzenie: „Karmiłaś psa, a w tym czasie wystygł mi obiad” wydaje się zwykłą obserwacją, jednak przemawia przez nie złość i osąd („Bardziej dbasz o psa niż o mnie”).

Skrzyżowane komunikaty różnią się od komunikatów częściowych tym, że niczego w nich nie pomijamy. Mówimy o swoich uczuciach, wnioskach czy potrzebach, jednak nie wprost – ukrywamy je. Oto przykłady takich komunikatów:

1. „Nie mógłbyś choć raz zachować się jak człowiek?”. W tym stwierdzeniu potrzeba zabarwiona jest osądem (myśl). Pełen komunikat mógłby brzmieć następująco: „Zwykle mówisz mało, a jeżeli się odzywasz, mówisz cichym i bezbarwnym głosem (obserwacja). Wydaje mi się wówczas, że cię nie obchodzę i że nie odczuwasz żadnych emocji (myśl). Czuję się zraniona (emocje) i bardzo chciałabym, abyś rozmawiał ze mną (potrzeba)”.

2. „Co roku odwiedzasz nas z innym mężczyzną. Nie wiem jak możesz ich tak zmieniać”. Zdanie to, wypowiedziane cierpkim tonem, jest obserwacją zabarwioną osądem wartościującym (myśl). Pełen komunikat brzmiałby następująco: „Co roku odwiedzasz nas z innym mężczyzną (obserwacja). Zastanawiam się, czy twoje związki z nimi nie są zbyt płytkie i powierzchowne (myśl). Martwię się tym i równocześnie czuję rozczarowanie, że przyzwyczajam się do kogoś i nigdy go już potem nie spotykam (uczucie). Mam nadzieję, że zaangażujesz się w stały związek z jednym partnerem (potrzeba)”.

3. „Wiem, na czym polega twój problem – lubisz dostawać pieniądze, ale nie lubisz pracować”. Jest to przykład wyrażenia uczucia zabarwionego osądem wartościującym (myśl). Pełny komunikat to: „W ciągu ostatnich dwóch tygodni spóźniłeś się do pracy sześć razy (obserwacja). Dla mnie oznacza to, że chcesz się wymigać od pracy (myśl). Twoje spóźnienia irytują mnie (uczucie) i oczekuję, że nie będziesz się spóźniał częściej niż raz w miesiącu (potrzeba)”.