Copyright © by Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2012.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w żaden sposób reprodukowana lub odczytywana w środkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Gdańskiego Wydawnictwa Psychologicznego.

Redakcja: Agnieszka Łysik

Korekta: Katarzyna Lendzion

Skład: Mirosław Tojza

Projekt okładki: Monika Pollak

Zdjęcie na okładce: © 123RF/PICSEL

ISBN 978-83-7489-450-0

Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne Sp. z o.o.

ul. J. Bema 4/1a, 81-753 Sopot

tel./faks 58 551 61 04

e-mail: gwp@gwp.pl

www.gwp.pl

www.wydawnictwogwp.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

W obecnych czasach zmienia się sposób podejścia do wychowania dzieci. Tak zwane tradycyjne wychowanie oparte na przekonaniu, że osoba dorosła wie, co jest dobre dla dziecka, i musi osiągnąć cele wychowawcze, choćby siłą, odchodzi. Obecnie większość rodziców poszukuje innych rozwiązań. Ich podstawą jest nowa świadomość jakości relacji z dziećmi. Określa je poziom uczciwości rodziców w stosunku do siebie samych. Dziecko patrzy na świat oczami rodziców. Aby zatem zmienić dziecko, najpierw musimy zmienić siebie. Tego uczy niniejsza książka.

Autorzy

Małgorzata Całusińska – oligofrenopedagog i neurologopeda, pracuje z dziećmi, młodzieżą i dorosłymi. Od wielu lat prowadzi terapię z dziećmi z zaburzeniami rozwoju mowy. Proces terapii to według niej wspólna droga – dziecko przychodzi po swoją moc (pomoc), która odbija się w drugim człowieku. Szczególne miejsce w tym procesie zajmuje rodzina.

Wojciech Malinowski – lekarz medycyny weterynaryjnej, ukończył studia podyplomowe odnowy biologicznej i szkolenia z psychoterapii metodą psychologii procesu dra Arnolda Mindella. Interesuje się oddziaływaniem zwierząt i przyrody w procesie terapeutycznym, psychologicznymi aspektami zdrowienia, terapią poprzez sztukę i znaczeniem dotyku w rozwoju dziecka.

Podziękowania

Lew Wygotski powiedział, że to dzięki innym stajemy się sobą. Chylimy więc czoła w geście podziękowania setkom Dzieci i ich Rodziców, których dane nam było spotkać na drodze zawodowej.

Dziękujemy Wam – za to, że mogliśmy dawać i jednocześnie otrzymywać. Dziękujemy Koleżankom i Kolegom z Zespołu Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej nr 2 w Gdańsku oraz Nauczycielom z rejonu działania poradni – za wsparcie i wspólne doświadczenia.

Bardzo serdecznie dziękujemy dyrektor PPP nr 2 Joannie Brzoskowskiej za otwartą postawę, wspieranie inicjatyw i rodzących się pomysłów w pracy z dziećmi i ich rodzinami.

Dziękujemy naszym Rodzinom za to, że są.

Dziękujemy naszym Przyjaciołom za użyczenie nam zdjęć ich Dzieci.

Przede wszystkim bardzo serdecznie dziękujemy Koleżankom: Mai Walter za dobre słowa, wsparcie i pomysł dotyczący wzbogacenia książki o prezentacje, a także za pomoc w opracowaniu części warsztatowej; Karolinie Romanow za użyczenie zdjęć, inspiracje i serdeczne wsparcie; Oli Ptak za użyczenie zdęć i wspólne spacery, podczas których rodziły się kolejne pomysły.

Wstęp

Dzieciństwo

to Złoty Czas

w Rozwoju Człowieka

W obecnych czasach wszystko dzieje się bardzo szybko. Mamy telefony komórkowe, internet, środki masowego przekazu – dzięki nim informacja lotem błyskawicy obiega kulę ziemską. W jaki sposób oddzielić te informacje, na których podstawie można budować zdrowsze relacje, od informacji, pod których wpływem odczuwamy ogrom lęku i destrukcji?

Jakie umiejętności musi wykształcić rodzic i nauczyciel, aby stać się przewodnikiem dla dziecka? Czy dzisiaj dzieci mają dostateczne oparcie w rodzicach? Czy nauczyciele potrafią tak pokierować procesem nauczania, aby przekształcać informacje w wiedzę, a następnie pomagać uczniom w kształtowaniu umiejętności korzystania z niej?

Zachowanie to język dziecka. Obserwując zachowanie dzieci i młodzieży, można wyciągnąć tylko jeden wniosek: czas na zmianę. Czas na zmianę w sobie. Propozycję takiej zmiany zawiera ta książka.

Tylko zmieniając siebie, możemy rzeczywiście wpływać na zmianę postawy naszych dzieci i uczniów. Tylko świadomy wysiłek zaowocuje zmianą. Najsilniejszym, najbardziej determinującym do zmiany i do rozwoju czynnikiem są dzieci i ich potrzeby. Ale żeby te zmiany mogły się urzeczywistnić, potrzebne są: ogrom miłości, zaufanie i odwaga.

Można więc powiedzieć, że przyjście na świat dziecka to zapowiedź ogromnych zmian w życiu małżonków, a każdy rok jego życia to ogromne zmiany w życiu rodziny. Potrzeby dziecka i potrzeby rodziców zawsze stoją w opozycji. To ogrom bezwarunkowej miłości, jaką rodzice obdarzają dziecko, rodzi przestrzeń dla jego rozwoju. To ogrom bezwarunkowej miłości, jaką dziecko obdarza rodziców, daje rodzicom odwagę do tworzenia owej przestrzeni.

U źródeł wszelkich zmian leżą więc miłość i odwaga.

W jaki sposób korzystać z tej książki?

Książka składa się z 14 rozdziałów, w których prezentowane zagadnienia oparte zostały na wybranej literaturze przedmiotu oraz własnych doświadczeniach i przemyśleniach. Staranny wybór treści w poszczególnych rozdziałach podyktowany był zgłaszanymi potrzebami rodziców uczestniczących w spotkaniach i warsztatach.

Celem naszej pracy jest pogłębianie świadomości dotyczącej procesu wychowania podejmowanego zarówno przez rodziców, jak i nauczycieli. Rodzice i nauczyciele patrzą – każdy ze swojego punktu widzenia – ale patrzą na dziecko. Proponujemy taki punkt widzenia, który uwzględnia wychowanie w wartościach, wychowanie do życia przejawiającego wartości ogólnoludzkie. Literatura, na którą się powołujemy, została tak dobrana, by ukierunkowywała rozwój i wzrost.

W jaki sposób korzystać z warsztatów?

W książce przedstawiamy przykładowe scenariusze zajęć warsztatowych z rodzicami. Poszczególne ćwiczenia mają dynamiczny charakter. Nie należy sztywno się ich trzymać, wybór należy do prowadzącego. Proponujemy po dwa ćwiczenia do każdej myśli zawartej w prezentacji. W praktyce może się okazać, że prowadzący zaproponuje jedno z ćwiczeń z książki lub własne. To zależy od specyfiki grupy i zamierzeń osoby prowadzącej.

Ćwiczenia staraliśmy się tak dobierać, by optymalnie charakteryzowały myśl przewodnią. Dla nas ważne są przede wszystkim cele, istota ćwiczeń, które mają oddać zamysł zawarty w tytule danych warsztatów. To jest nasze spojrzenie.

Staraliśmy się też, by w warsztatach pojawił się element zabawy, by nie każdy temat traktowany był z powagą, ale też wprowadzał rozluźnienie, swobodne podejście, pobudzał twórczo. Celowo nie zamieszczaliśmy przykładów zajęć początkowych, takich jak zawarcie kontraktu, integrowanie grupy. Prowadzący zajęcia mają opanowany warsztat pracy z grupą i wykorzystają tu własne umiejętności i sposoby. Część to propozycje autorskie, przy pozostałych podawaliśmy źródła. Zachęcamy do tworzenia własnych pomysłów i dzielenia się nimi. Podczas zajęć z rodzicami zdarzało się, że w trakcie spotkań zmieniały się ćwiczenia, że były wykorzystywane do innych tematów. Często sami rodzice inspirowali nas do dalszych poszukiwań.

W jaki sposób korzystać z prezentacji?

W części warsztatowej zamieszczone są sentencje, do których proponujemy ćwiczenia. Myśli te są w naszym odczuciu na tyle ważne, że daliśmy im miejsce w przestrzeni w postaci prezentacji.

Proponujemy, aby ćwiczenia były prowadzone w odniesieniu właśnie do tych sentencji. W prezentacji wykorzystaliśmy zdjęcia, które „przenoszą słowa do świata ożywionego”, nadają sentencjom szczególne znaczenie. To połączenie obrazu i słowa jeszcze bardziej pobudza twórcze energie, którymi każdy z nas w równym stopniu dysponuje i każdy ma moc ich uruchomienia.

W prezentacjach świadomie bawiliśmy się graficznym kształtem wyrazów, a więc formą przekazu. Jest to nasza propozycja przyjrzenia się, jak oddziałuje na każdego z nas forma, a jak treść przekazu. Jakie jest ich wzajemne powiązanie. Jak postrzegamy treść przekazu uwolnioną od znanych, powszechnie stosowanych schematów formy i jak każdy z nas czuje się w takiej sytuacji.

Czy istnieje w nas przestrzeń do doświadczania treści przekazu niezależnie od formy?

każdy człowiek

którego los

postawił na

mojej drodze

dokładnie takim

jakim jest

jest dla mnie

jak odnaleziony

diament

przybliża mnie

do celu

zrozumienia

Tematy spotkań

Miejsce w rodzinie

Moje zasoby jako rodzica

Zasoby dziecka

Granice

Wierzchołek góry lodowej, czyli mowa ciała

Emocje

Czy umiem być zrelaksowanym rodzicem, czyli nauka relaksacji

Przez co tracę grunt pod nogami, czyli jak oswoić lęk

Gdzie prowadzę swoje dziecko, czyli zagrożenia współczesnego świata

Rola zabawy w życiu dziecka i rodziny

Rusztowanie, czyli budujemy fundament pod wszechstronny rozwój dziecka

Komunikacja w rodzinie

Wychowujemy niezależnego człowieka, czyli blokowanie lub wzrost

Poczucie sprawstwa – czym jest i do czego prowadzi

Miejsce w rodzinie

Wasze dzieci nie są waszymi dziećmi.

Są synami i córkami Życia, które pragnie istnieć.

Rodzą się dzięki wam, lecz nie z was.

I chociaż z wami przebywają, nie należą do was.

Możecie obdarzać je waszą miłością, lecz nie waszymi myślami,

Albowiem mają swoje własne myśli.

Możecie dać schronienie ciałom ich, ale nie duszom.

Albowiem ich dusze zamieszkują dom jutra,

Do którego nie możecie wstąpić nawet w snach.

Khalil Gibran, Prorok

Najważniejsze zagadnienia rozdziału

• Związki rodzinne to związki szczególne

• Osobista przemiana rodziców zawsze wpływa na dzieci

• Zdrowe relacje rodzinne

• Relacje symbiotyczne

• Jak określić swój punkt rozwoju?

„Rodzice mogą rozpocząć swoje starania od ujrzenia dziecka, które mają, a nie tego, które myślą, że mają”¹. Rodzina jest miejscem szczególnym dla każdego człowieka, a rodzice są ludźmi wyjątkowymi. Cud narodzin to czas wyjątkowy w życiu większości rodziców na całym świecie. Dzień narodzin jest zapowiedzią często długiej drogi, a jednocześnie zaproszeniem do rozwoju dla każdego członka rodziny.

Związki, które stawiają największe wymagania, to związki rodzinne, szczególnie te pomiędzy rodzicami a dziećmi. Rodzice biorą na siebie odpowiedzialność za rozwój swojego dziecka na każdej płaszczyźnie, między innymi fizycznej, emocjonalnej i duchowej. To, w jaki sposób będą się układały relacje pomiędzy rodzicami a dzieckiem, zależy od uważności rodziców, szczerości w kontaktach i przede wszystkim od „celu podróży”. Wiele osób doświadczyło i doświadcza, że to, co dajemy dzieciom, dajemy jednocześnie sobie. My, dorośli, zyskujemy wówczas przestrzeń do własnego rozwoju. Natomiast dzieci, obserwując sposoby radzenia sobie rodziców z życiowymi przeszkodami, budują własne strategie zachowania. W naturalny sposób rodzina staje się miejscem wzajemnych przemian. Osobista przemiana rodziców zawsze wpływa na dzieci.

W sferze życia rodzinnego w dziedzinie wychowywania dzieci nie ma ekspertów – istnieje tylko bycie w rodzinie oraz zaangażowani w ten proces rodzice i ich pociechy. Jeżeli w rodzinie brakuje należytej uwagi rodziców nakierowanej na dzieci i na siebie wzajemnie, istnieje duże prawdopodobieństwo, że relacje rodzinne nie będą prowadzić do wzrostu poszczególnych jej członków oraz rodziny jako całości.

Dziś spora grupa psychologów i pedagogów za bardzo skupia się na samym dziecku, odchodząc od tego, co najtrudniejsze: od relacji rodzic – dziecko oraz od wzajemnych relacji między małżonkami. Każdy pedagog i każdy psycholog wie o tym, że częstą przyczyną zaburzeń w zachowaniu dziecka są nieprawidłowe relacje rodzinne. Zwykle jednak w kontakcie z dzieckiem zapomina się o tej podstawowej dla wychowania kwestii.

Oddziela się dziecko od rodziców i właśnie jemu przypisuje się szereg zaburzeń, szuka się sposobów „ujarzmienia dziecka”, zamiast dotarcia do pierwotnego źródła problemu i jego rozwiązania w sposób całościowy.

Osoby szczęśliwe w małżeństwie są również świetnymi rodzicami – do takich wniosków doszli Helen Hunt i Harville Hendrix po wielu latach pracy terapeutycznej.

Szczęśliwi małżonkowie to szczęśliwe dzieci.

Szczęśliwe dzieci to szczęśliwa rodzina.

Szczęśliwa rodzina to miejsce i przestrzeń do swobodnego wzrostu oraz zmiany.

„Na wybór partnera życiowego wpływa wewnętrzne wyobrażenie własnych rodziców. Zinternalizowane i pochodzące z dzieciństwa doświadczenia z rodzicami w dużym stopniu determinują także sposób wychowania dzieci”². Jeżeli jedno z małżonków pochodziło z rodziny, w której nie mogło swobodnie wyrażać siebie, nie miało przestrzeni dla własnej drogi, myśli i poglądów, nie otrzymało należytej uwagi dla siebie – to istnieje prawdopodobieństwo, że może ten schemat powielać. Sytuacja zmieni się dopiero, gdy rodzic zyska świadomość tego, co się aktualnie dzieje wokół jego osoby. W procesie życia, w zależności od decyzji, stajemy się lub też nie świadomymi małżonkami, a następnie świadomymi rodzicami. Decyzja to wybór rozwiązania, który prowadzi do wzrostu, poszerza horyzonty lub zamyka drogę rozwoju. Możemy uznać dziecko za leniwe, mało ambitne, za takie, które odziedziczyło „złe geny” po przodkach, lub możemy starać się zrozumieć zachowanie dziecka w odniesieniu do relacji rodzinnych. Może „lenistwo” i „brak ambicji” to zbyt duży ciężar do uniesienia przez dziecko, a może paradoksalnie brak należytej stymulacji i konkretnych zadań stawianych mu do wykonania. Nie ma gotowych recept nawet na pozornie podobne sytuacje. Jest za to mądrość rozróżniania.

Jeżeli sami, dorastając, nie rozwiązaliśmy własnych problemów do końca, to za sprawą naszych dzieci wrócą one do nas jak bumerang i będą prowokować nas nieświadomie do szukania rozwiązań. Powinniśmy wówczas podjąć to wyzwanie. Jeżeli jako nastolatek byłeś wykluczany przez rodziców z rozmów o twoim dojrzewaniu i nie było w tej kwestii swobodnego sposobu komunikowania się, a ty jako osoba dorosła nie przepracowałeś tej sprawy, to między tobą a twoim dzieckiem również pojawią się tu niedomówienia. Twoje dzieci o tak istotnym aspekcie swojego życia będą się dowiadywały od kolegów, z książek lub filmów. Tylko czy o to w tym chodzi?

Krzywdy – niczym spadek – przechodzą z pokolenia na pokolenie. Rodzice ranią swoje dzieci na tym samym etapie rozwoju, na którym sami zostali zranieni.

Helen Hunt i Harville Hendrix

Do zadań rodziców należy zbudowanie bezpiecznej relacji opartej na strukturach, dzięki którym możliwy jest zdrowy pod względem emocjonalnym i duchowym związek z bliskimi osobami. Rodzina o takich strukturach jest jak żyzna, dobrze nawodniona gleba dla rośliny. Miłość i uwaga rodziców to minerały gwarantujące rozwój. Zarówno kwiat, jak i dziecko potrzebują czasu do prawidłowego wzrostu. Czas daje możliwość obdarowywania. Zarówno małżeństwo, jak i rodzicielstwo stanowią szansę na otrzymanie dla siebie tego, co daje się partnerowi lub dziecku.

Owocne rodzicielstwo nie zależy od posiadania odpowiedniego dziecka ani od sprzyjających okoliczności. Zależy od wewnętrznej siły do odkrywania i leczenia własnego bólu.

Rodzice na całym świecie kiedyś zrozumieją, że pełnia dziecka zależy od pełni jego opiekunów.

Helen Hunt i Harville Hendrix

Dzieci rodzą się bezbronne, nie potrafią świadomie i celowo wykonać żadnego ruchu. Potrzebują naszej opieki, ochrony, która umożliwi im przejście drogi od dzieciństwa do dorosłości. Wraz z rozwojem dziecko samo, w sposób instynktowny, sygnalizuje nam o kolejnych wyzwaniach. Nauczyło się raczkować, zaczyna chodzić, poznaje świat, smakuje go na swój sposób. Jeden rodzic w takiej sytuacji poczuje ulgę, widząc, że dziecko się usamodzielnia. Inny z tego samego powodu doświadczy smutku, myśląc: „Już mnie nie potrzebuje”. Obie reakcje są ludzkie, chociaż odmienne. Obie wynikają z własnych przeżyć i doświadczeń. Raczkujące dziecko wkrótce zacznie chodzić. Będzie badało świat, poszerzając swoje horyzonty. Uczymy je samodzielności dlatego, żeby umiało żyć samodzielnie, a nie było przedłużeniem nas samych.

Ile jest matek i ojców wokół nas, którzy pozwolili swoim dorosłym już dzieciom ich opuścić? Czy niedzielny obiad to radość spotkania czy przymus? Czy opiekowanie się wnukami to rzeczywista pomoc i wspieranie dzieci i wnuków, czy też kompulsywna potrzeba bycia zajętym?

Posłużmy się przykładem znanej przypowieści. Spotyka się dwóch mnichów. Jeden mówi do drugiego: „Odnalazłem już cel, mam jasno oświetloną drogę. Mój kaganek jasno świeci, moi bracia jeszcze nie doszli tam, gdzie ja”. Na to drugi odpowiada: „Bracie, gdyby twój kaganek naprawdę jasno świecił, oświetliłby drogę pozostałym braciom”.

Podstawowym rodzicielskim zadaniem jest pomagać dzieciom nas opuścić.

Helen Hunt i Harville Hendrix

Nieświadome rodzicielstwo wynika z nieumiejętności rodzica odróżniania siebie od dziecka. Ten brak umiejętności to symbioza. Termin symbioza został przeniesiony z biologii na grunt psychologii. Jednostkę symbiotyczną cechuje trudność w uznaniu własnej autonomii, tożsamości, określa ona siebie poprzez relację z kimś drugim, zamiast zobaczyć, jaka jest naprawdę. Taka osoba doświadcza bycia w silnym związku z którymś z rodziców, ma ograniczone poczucie własnego Ja i poczucie własnego działania. Brak autonomii może przejawiać się w sferze dotyczącej samostanowienia, podejmowania decyzji, działania i samokontroli.

Dobre rodzicielstwo to równowaga. Dobre rodzicielstwo zapewnia odpowiednie miejsce w rodzinie zajmowane w zależności od pełnionych ról. Dobre rodzicielstwo to przestrzeń do następujących po sobie przemian. Dobre rodzicielstwo to szacunek dla tego procesu i bezwarunkowa zgoda na jego przebieg. Aby zachować równowagę, trzeba wiedzieć, czego dzieci potrzebują od swoich rodziców.

Każde dziecko posiada między innymi:

• potrzebę przetrwania,

• potrzebę życia i jego wyrażania,

• potrzebę doświadczania swojego związku z innymi i tym, co je przewyższa.

Helen Hunt i Harville Hendrix

Potrzeba przetrwania

To podstawowa potrzeba dziecka, która może być zaspokojona jedynie przez kontakt z innymi osobami – zwykle rodzicami lub innymi bliskimi. W tej relacji dziecko uczy się, w jaki sposób z sukcesem budować związki służące przetrwaniu.

Potrzeba życia i jego wyrażania

To świadomość pełni, więzi i energii życiowej danej dziecku wraz z przyjściem na świat. Dzieci mają naturalną zdolność do wyrażania swojej obecności w świecie – głos pozwala na śpiewanie i krzyczenie, a ciało na bieganie i tańczenie. Dziecko przejawia siebie w swoim zachowaniu, o ile nie zabijemy w nim ruchu i swobody istnienia.

Potrzeba wyrażania swojego związku z innymi i tym, co je przewyższa

Dziecko rodzi się do tego, by odczuwać więź z rodzicami, a poprzez nich – z kosmosem.

Helen Hunt i Harville Hendrix

Rodzice uczą dziecko przede wszystkim umiejętności tworzenia dobrych związków i przejawiania tego poza rodziną. Według Helen Hunt i Harville Hendrix są to podstawowe potrzeby dziecka, a zadaniem rodzica jest stworzenie odpowiednich warunków sprzyjających ich zaspokajaniu. Zakłada to ustalenie właściwych, zdrowych granic.

Jest to także możliwe dzięki odpowiedniemu dostrojeniu się do dziecka i rozwinięciu w sobie umiejętności instynktownego wyczuwania jego potrzeb.

Zachowanie człowieka w rodzinie podlega dwóm uniwersalnym prawom:

• jednostki przekazują sobie ogólne wzorce,

• wszystko się zmienia.

Helen Hunt i Harville Hendrix

Co może zrobić rodzic, aby zapewnić swojemu dziecku odpowiednie miejsce w przestrzeni rodzinnej?

1. Odkryć swoje dziecko, czyli:

• znać etap rozwoju, na którym aktualnie się ono znajduje,

• zaspokoić jego potrzeby na danym etapie rozwoju.

2. Określić swój styl rodzicielski.

Styl rodzicielski to sposób reagowania. Jego znajomość jest przydatna do określenia stylu swojego nieświadomego rodzicielstwa. Pozwala na zdobycie informacji o tym, co rodzic może zmienić w sobie na każdym etapie rozwoju swojego dziecka.

3. Dokonać rozróżnienia pomiędzy dzieckiem a sobą – moje dziecko nie jest mną!

Nie zdrowe pomieszanie osobowości oraz nie respektowanie granic innych osób nazywa się w psychologii symbiozą.

4. Zebrać informacje o swoim rodzicielstwie. Ich źródłem mogą być:

• własne emocjonalne reakcje na dziecko,

• wspomnienia dotyczące swoich rodziców z tego etapu własnego rozwoju,

• myśli i uczucia wyrażane przez dziecko,

• opinie i obserwacje współmałżonka oraz innych osób,

• obserwacja samego siebie w relacji z dzieckiem.

5. Określić obszary, w których konieczny jest rozwój.

Punkty rozwoju to miejsca konfliktu bądź dyskomfortu w kontakcie z dzieckiem. Wielu rodziców nie potrafi swobodnie rozmawiać ze swoimi dziećmi o współżyciu, seksualności i dojrzewaniu. Innym ogromną trudność sprawiają rozmowy o Bogu, śmierci i przemijaniu. Zastanówmy się, czy przedmiot szkolny „przygotowanie do życia w rodzinie” nie stanowi przeniesienia poza dom trudnych spraw, które powinny być rozwiązane właśnie na łonie rodziny? Czy w ogóle możliwe jest przygotowanie do życia w rodzinie poza nią?

Bez pracy nad sobą nie można efektywnie pomóc dziecku przejść poprzez etapy rozwojowe, na których sami się zablokowaliśmy jako dzieci lub nastolatki.

Świadoma obserwacja oraz bycie świadkiem swojego zachowania uczą rodziców rozpoznawania, kiedy reakcje wymagają uzdrowienia. „To jest to, gdy na normalne zachowanie dziecka za każdym razem reagujesz gwałtownie i raczej negatywnie. […]. Twoja nadmierna reakcja stanowi wskazówkę, że napotkałeś swój punkt rozwoju”³. Może on pomóc ci w pokonaniu tego, co jest aktualnie trudne w rodzicielstwie.

Twoje dziecko będzie cię uczyło uzdrawiania. Co najważniejsze, nauczy cię, co musisz zrobić, żeby je dobrze wychować.

Helen Hunt i Harville Hendrix

Podstawowa zasada panująca we wszechświecie to zasada łączności. Wszyscy jesteśmy ze sobą połączeni. O tej jedności coraz częściej zaczynają mówić naukowcy. Ławica ryb złożona z tysięcy osobników równocześnie zmienia kierunek ruchu – płynnie i bez zderzeń, choć z wielką prędkością. Ślepe termity rozpoczynają budowę kopca w dwóch miejscach i spotykają się dokładnie w tym samym punkcie, mimo oddzielenia obu grup szybą. Człowiek czujący czyjś wzrok na swoich plecach – mimo że nie jest uprzedzony o takiej możliwości i nie widzi obserwatora – podświadomie to wyczuwa i odwraca się. To tylko kilka przykładów zadziwiającego rezonansu między organizmami, którego próbą wyjaśnienia jest koncepcja pól morfogenetycznych Ruperta Sheldrake’a. „Noworodek doświadcza łączności (jedności) ze wszechświatem poprzez swoich rodziców. Rodzice stanowią wszechświat noworodka. W jego emocjonalnym i umysłowym wszechświecie będzie panować harmonia bądź niepokój w zależności od tego, jak jest wychowywane. Na jego relacje z Bogiem w znacznym stopniu będą wpływać jego relacje z rodzicami”⁴. Zrozumienie tej prawdy motywuje do wprowadzania zmian i wzrastania w nich.

Rodzicielstwo to nie pojedynczy, wyizolowany akt. Rodzice nie są oddzieleni od dzieci. Uczucia nie są oddzielone od myśli. Ciało nie jest oddzielone od umysłu. Człowiek nie jest oddzielony od natury. Człowiek to system otwarty, świadomie oddziałujący na drugiego człowieka, bez względu na to, czy pozostaje z nim w kontakcie fizycznym, czy nie. Zdolność rozumowania i emocje są ze sobą wewnętrznie powiązane. Przyroda i człowiek są w zasadniczy sposób od siebie zależni. Wszystko jest połączone. Założenia świadomego rodzicielstwa zanurzone są w tej perspektywie, tak więc wychowując świadomie, dokonujemy afirmacji kosmicznego procesu i w nim uczestniczymy.

Helen Hunt i Harville Hendrix

Bert Hellinger, współczesny niemiecki psychoterapeuta, jako podstawę metody swojej pracy przyjął zasadę, w myśl której każdy, kto się urodził, ma prawo przynależności do systemu rodzinnego. Wykluczonymi są wszyscy ci, których z różnych powodów (upośledzenie, choroba psychiczna, nieakceptowany przez rodzinę wybór drogi życiowej) usunięto na margines rodzinny (oddanie do adopcji, zrzeczenie się praw rodzicielskich, porzucenie, wypędzenie itp.). Wykluczeni to także ci, którym odmówiono szacunku i przynależnych im praw w systemie rodzinnym. Jeśli dojdzie do wykluczenia kogoś ze wspólnoty rodzinnej, wówczas w całej rodzinie pojawiają się zakłócenia.

Warsztaty: miejsce w rodzinie

• Rodzice mogą rozpocząć swoje starania od ujrzenia dziecka, które mają, a nie tego, które myślą, że mają.

Istotą poniższych ćwiczeń jest ujrzenie swojego dziecka nie przez pryzmat samego siebie i swoich wyobrażeń, ale patrzenie w taki sposób, aby zobaczyć w nim odrębną istotę z własnymi potrzebami, marzeniami, dążeniami i z własnym spojrzeniem na świat.

Ćwiczenie 1

Instrukcja: każdy rodzic otrzymuje narysowaną na kartce sylwetkę dziecka. Jest to praca indywidualna.

Przebieg: uczestnik kończy zdanie „Moje dziecko jest…”, wpisując co najmniej 10 określeń. Przykładowe ćwiczenia przedstawia rysunek (zob. s. 25).

Komentarz: staramy się, aby określenia wyrażane były w sposób pozytywny, budujący obraz dziecka, podkreślający jego dobre strony.

Ćwiczenie 2

Instrukcja: zadaniem rodzica jest ułożenie kołysanki, którą chciałby nucić swojemu dziecku.

Oto przykład nuconej kołysanki:

Śpij mój synku mały,

świat już zasnął cały.

Główkę na poduszkę złóż,

zaśnij słodko, oczka zmruż.

Komentarz: rodzic nuci kołysankę swojemu dziecku i jeśli chce, układa nową.

• Dzisiejsza psychologia i pedagogika za bardzo skupiają się na samym dziecku, odchodząc od tego, co najtrudniejsze: od relacji rodzic – dziecko i wzajemnych stosunków między małżonkami.

Celem kolejnych ćwiczeń jest przypomnienie, że dobre rodzicielstwo opiera się na dobrym partnerstwie.

Ćwiczenie 3

Instrukcja: ćwiczenie grupowe. Na środku stołu stoi dzban. Każdy uczestnik wyobraża sobie kwiat, który lubi najbardziej.

Przebieg: każdy uczestnik kolejno podchodzi do dzbana, wkłada kwiat i podaje zdrobnienie imienia, jakim się zwraca do partnera, przypomina sobie sytuacje, w których je wypowiadał.

Komentarz: ćwiczenie ma przywołać miłe wspomnienia w relacji z partnerem, akceptację i miłość.

Ćwiczenie 4

Instrukcja: ćwiczenie grupowe. Zadaniem uczestników jest powiedzenie czegoś dobrego o swoim małżonku lub partnerze.

Przebieg: uczestnicy kończą rozpoczęte zdania.

Mój mąż jest…

Moja żona jest…

Komentarz:wypowiedzi powinny uwzględniać tajemnicę prywatności i intymność współpartnera. Celem ćwiczenia jest przywołanie dobrych stron partnera.

• Do zadań rodziców należy zbudowanie bezpiecznego związku opartego na strukturach, dzięki którym możliwy jest zdrowy emocjonalnie i duchowo związek z bliskimi osobami.

Celem kolejnych ćwiczeń jest uświadamianie sobie, że zdrowa emocjonalnie i duchowo rodzina daje przestrzeń do rozwoju każdemu swojemu członkowi.

Ćwiczenie 5⁵

Instrukcja: praca indywidualna. Rodzice dostają kartę pracy, którą wypełniają.

Przebieg: analizowanie zagadnień zawartych w ćwiczeniu.

Komentarz:rodzic minimalista jest nadmiernie zajęty własnym dorosłym życiem. Skrywa swoje uczucia, reaguje niecierpliwością i brakiem uczuć na potrzeby dzieci, które nie czują z nim bliskości, często się go boją, wcześnie się uczą, że nie należy mu przeszkadzać. Dziecko minimalisty wzrasta w emocjonalnym osamotnieniu. Rodzic maksymalista dokonał identyfikacji ze swoim rodzicem, również maksymalistą, i teraz kontynuuje tradycję. Osacza swoje dziecko uczuciami. Jego granice są płynne, nie wie, jak chronić swą przestrzeń przed dziećmi ani jak szanować ich przestrzeń. Dziecko maksymalisty wzrasta, nie mogąc w pełni oddzielić się od rodzica i stać się samodzielnym dorosłym.

KARTA PRACY

W tabeli podano cechy charakteryzujące maksymalistę i minimalistę. Przyjrzyj się im i przypisz każdej z nich punkty od i do 5, w zależności od tego, czy dobrze do ciebie pasują. Cyfra i oznacza, że dana cecha ciebie nie opisuje, a cyfra 5 – że bardzo dobrze cię opisuje. Następnie podlicz punkty i wpisz wyniki pod każdą kolumną. Potem, na podstawie tego, jak postrzegasz partnera, podlicz liczbę jego punktów i zapisz ją innym kolorem. Możesz omówić uzyskane wyniki z partnerem.

Maksymalista

Minimalista

skłonność do gwałtownego wyrażania uczuć

skłonność do skrywania uczuć

skłonność do wyrażania przesadnych emocji i osaczania dziecka swoją uwagą

skłonność do ograniczania emocji i ukrywania ich przed dzieckiem

skłonność do polegania na innych w kwestii wychowywania dzieci

skłonność do zaprzeczania zależności i ignorowania cudzych porad dotyczących dzieci

skłonność do przejaskrawiania potrzeb, tak własnych, jak i dziecka

skłonność do pomijania własnych potrzeb i niedoceniania potrzeb dziecka

skłonność do wymuszonych zachowań; wydaje się otwarty i subiektywny, lecz w skrytości nastawiony jest na obronę

skłonność do obsesji na punkcie własnego wewnętrznego świata oraz do dzielenia się nim w niewielkim stopniu

skłonność do zapraszania innych do przestrzeni osobistej oraz naruszania przestrzeni dziecka

skłonność do wyłączania innych z przestrzeni osobistej oraz unikanie przestrzeni dziecka

skłonność do lgnięcia do dziecka i jednocześnie do podkreślania swojej hojności

skłonność do zaniedbywania uczuć, myśli i zachowań dziecka oraz do ukrywania własnych

skłonność do posiadania niejasno określonych granic oraz nieuświadamiania sobie granic dziecka

skłonność do posiadania sztywno wyznaczonych granic oraz obejmowania nimi dziecka

skłonność do szukania wskazówek na zewnątrz; na ogół pyta innych o porady

skłonność do szukania wskazówek w sobie; na ogół postępuje wg tego, co sam uznaje za najlepsze

skłonność do skupiania się na potrzebach innych, zaspokajania ich w akcie samopoświęcenia

skłonność do myślenia głównie o sobie

skłonność do działań impulsywnych

skłonność do obsesyjnego rozważania każdego działania

skłonność do podporządkowania i manipulacji

skłonność do dominacji

skłonność do przechodzenia od bierności do agresji

skłonność do zachowań bierno-agresyw-nych

Ćwiczenie 6⁶

Instrukcja: praca indywidualna. Odpowiadanie na pytania zawarte w karcie pracy.

Przebieg: uczestnik, znając siebie, swojego partnera oraz swoje zachowania rodzicielskie, odpowiada na pytania.

Komentarz:ćwiczenie dostarcza wiedzy o tym, jak ty i twój partner wyrażacie energię (bardzo intensywnie bądź prawie wcale), pomaga dostrzec komplementarność waszego związku. Zobaczysz, w których miejscach stanowicie swoje przeciwności. Dziecko identyfikuje się z rodzicem, który jest dla niego istotniejszy, którego postrzega jako silniejszego. Dzięki temu możesz mieć pewien pogląd na to, ku jakiej strukturze charakteru będzie się skłaniało twoje dziecko.

KARTA PRACY

1. Który termin najlepiej opisuje strukturę twojego związku z partnerem?

a) maksymalista

b) minimalista

2. Który termin najlepiej opisuje charakter twojego partnera wjego związku z tobą?

a) maksymalista

b) minimalista

3. Który termin najlepiej opisuje charakter twojej matki (opiekującej się tobą) w stosunku do twojego ojca?

a) maksymalista

b) minimalista

4. Który termin najlepiej opisuje charakter twojego ojca (opiekującego się tobą) w stosunku do twojej matki?

a) maksymalista

b) minimalista

5. Który termin najlepiej opisuje ciebie jako rodzica w stosunku do twojego dziecka (dzieci)?

a) maksymalista

b) minimalista

6. Który termin najlepiej określa twojego partnera wjego związku z waszymi dziećmi?

a) maksymalista

b) minimalista

• Podstawowym rodzicielskim zadaniem jest pozwolić dzieciom nas opuścić.

Istotą tych ćwiczeń jest przypomnienie, że dzieci nie są naszą własnością.

Ćwiczenie 7

Instrukcja: wyobrażenie swojego dziecka za 10-15 lat. Jak wygląda, gdzie iz kim mieszka, jaki wykonuje zawód – im więcej szczegółów, tym lepiej.

Przebieg: praca indywidualna, ćwiczenie trwa około 5 minut, można włączyć cichą, relaksacyjną muzykę. Podczas trwania wizualizacji zwracamy uwagę na pojawiające się emocje. Po wykonaniu wizualizacji każdy uczestnik nazywa pojawiające się emocje i zapisuje je na kartce.

Komentarz:można dzielić się odczuciami na forum grupy lub w małych zespołach.

Ćwiczenie 8

Instrukcja: praca indywidualna. Ćwiczenie trwa około 5 minut, można włączyć cichą, relaksacyjną muzykę.

Przebieg: przypomnienie sobie najszczęśliwszego okresu z własnego dzieciństwa.

Komentarz: uczestnicy przedstawiają swoje wspomnienia na forum grupy.

• Bez pracy nad sobą nie można efektywnie pomóc dziecku przejść przez etapy rozwojowe, na których sami zablokowaliśmy się jako dzieci i jako nastolatki.

Kolejne ćwiczenia pomogą wam zrozumieć, że wasze rodzicielskie blokady są jak żarówki w połączeniu szeregowym. Wystarczy awaria jednej z nich i przepływ prądu ulega zakłóceniu. Warto nad nimi pracować.

Ćwiczenie 9⁷

Instrukcja: praca indywidualna. Uczestnik otrzymuje kartę pracy, wypełnia ją zgodnie z instrukcją.

Przebieg: analizowanie zagadnień zawartych w karcie pracy.

Komentarz: ćwiczenie pomoże ci zebrać informacje na temat twoich przekonań, które zostały ukształtowane w dzieciństwie. Sprawdź, czy więcej jest przekonań pozytywnych czy negatywnych.

KARTA PRACY

Przekonania pozytywne

Przekonania negatywne

umiem doprowadzić do zaspokojenia większości swoich potrzeb

nie umiem doprowadzić do zaspokojenia większości swoich potrzeb

mam prawo do istnienia

nie mam prawa do istnienia

mogę liczyć na innych

nie mogę liczyć na innych

mogę odmawiać, a mimo to ciągle będę kochany

nie mogę odmawiać i być jednocześnie kochany

jestem zauważony, ceniony i akceptowany

nigdy nie zostanę zauważony, doceniony i zaakceptowany

mogę być sobą i jednocześnie być akceptowany i kochany