Tytuł oryginału: More than words: The power of nonverbal communication

Copyright © 2010 by Miles L. Patterson

Copyright © by Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2011.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w żaden sposób reprodukowana lub odczytywana w środkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Gdańskiego Wydawnictwa Psychologicznego.

Wydanie pierwsze

Redakcja polonistyczna: Jolanta Gadomska

Korekta: Patrycja Pacyniak

Opracowanie graficzne i skład: Mirosław Tojza

Projekt okładki: Monika Pollak

Zdjęcie na okładce: © 123RF/PICSEL

ISBN 978-83-7489-470-8

Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne Sp. z o.o.

ul.J. Bema 4/1a, 81-753 Sopot

tel./faks 58 551 61 04

e-mail: gwp@gwp.pl

www.gwp.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

- Dedykacja

- Wstęp

- Rozdział 1. Natura i zakres komunikacji niewerbalnej

- Rozdział 2. Co i skąd wiemy?

- Rozdział 3. Składniki i wzorce komunikacji niewerbalnej

- Rozdział 4. Podstawowe czynniki kształtujące komunikację niewerbalną

- Rozdział 5. Dostarczanie informacji

- Rozdział 6. Regulowanie interakcji

- Rozdział 7. Wyrażanie poczucia bliskości

- Rozdział 8. Wywieranie wpływu na innych

- Rozdział 9. Kształtowanie wizerunku

- Rozdział 10. Podejście systemowe

- Literatura zalecana

- Bibliografia

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Z pełnej miłości wdzięcznością pamięci moich rodziców,

Jamesa A. oraz Rose E. Pattersonów,

poświęcam.

Wstęp

Komunikacja niewerbalna to fascynujący temat. Zainteresowałem się nim ponad czterdzieści pięć lat temu, na studiach, i ciągle się nim zajmuję. Może po prostu wolno się uczę, ale myślę, że u podstaw tej długotrwałej fascynacji leży coś więcej. Ogromne znaczenie komunikacji niewerbalnej jest widoczne nie tylko w kontaktach „twarzą w twarz”, lecz również w mediach, w tym w telewizji czy w internecie. Ponieważ zachodzi ona w znacznej mierze automatycznie, poza świadomością, ludzie często nie zdają sobie sprawy z tego, że wysyłają czy odbierają tego typu komunikaty.

W czasopismach czy literaturze popularnej komunikację niewerbalną nazywa się często mową ciała i przedstawia jako zestaw luźno połączonych sygnałów i zachowań niosących specyficzne znaczenia dotyczące myśli czy uczuć człowieka. Termin „mowa ciała” służy do analizowania związków między ludźmi, zachowań polityków, a nawet przebiegu zawodów sportowych. Niestety jest nietrafny i zwodniczy. Komunikacja niewerbalna nie dotyczy tylko ciała; nie jest językiem; jej znaczenia zwykle nie są specyficzne, lecz uwarunkowane szerszym kontekstem społecznym. Jednym z celów tej książki jest skorygowanie błędów i dostarczenie Czytelnikom informacji pozwalających zrozumieć fenomen komunikacji niewerbalnej, których źródłem są zarówno badania, jak i dociekania teoretyczne. Złożoność zjawiska sprawia, że trzeba się również przyjrzeć stosowanym dotąd metodom badawczym. W książce tej omawiam więc także metody wykorzystywane w licznych badaniach, zwracając uwagę na to, jak przyczyniły się one do lepszego zrozumienia komunikacji niewerbalnej.

Większość książek popularnych, a także podręczników poświęconych tej tematyce, jest zorganizowana wokół kanałów komunikacji. Poświęca się więc na przykład jeden rozdział zachowaniom przestrzennym, inny – wizualnym, następnie pisze się o wyrazach twarzy, dotyku i tak dalej. To bardzo wygodna metoda uporządkowania materiału, ale system niewerbalny tak nie działa. Wszystkie te składniki bowiem współdziałają ze sobą w sposób zintegrowany, a ich skumulowany efekt przewyższa sumę części. Zamiast porządku wyznaczanego kanałami komunikacji w książce tej przyjmuję porządek funkcjonalny. Łączę więc składniki komunikacji niewerbalnej w system służący różnym funkcjom społecznym. Innymi słowy, ujmuję ją jako skoordynowany system ułatwiający realizację adaptacyjnych celów interpersonalnych.

Do powstania tej książki przyczyniło się, w sposób pośredni lub bezpośredni, wiele osób, którym chciałbym za to gorąco podziękować. Zacznę od moich mentorów z czasów studenckich, w tym zwłaszcza od Lee Sechresta, Bentona Underwooda i Donalda Campbella z Northwestern University, których pasje oraz umiejętności badawcze stanowią dla mnie trwały, niedościgniony wzór. Prace antropologa Edwarda T. Halla oraz socjologa Ervinga Goffmana pozwoliły mi ujrzeć dynamikę zachowań społecznych i komunikacji w szerszej perspektywie. Moja żona Dianne i syn Kevin przez całe lata okazywali mi wielką cierpliwość i wspierali mnie w moich wysiłkach. Dianne bardzo pomogła mi również w nakreśleniu niektórych wątków książki oraz w korekcie rękopisu. Dziękuję także Paulowi Wilmarthowi za jego pomoc w ukształtowaniu obrazu teorii w rozdziale 10. Wreszcie, wysoko sobie cenię wyrazy niezachwianego wsparcia oraz zachęty ze strony Bernata Montaguta z Editorial Aresta oraz Howiego Gilesa, redaktora serii.

Miles Patterson

Marzec 2010

1

Natura i zakres komunikacji niewerbalnej

Ludzie, jak inne ssaki naczelne, są zwierzętami społecznymi. Kontakty z innymi mają decydujące znaczenie dla naszego przetrwania, rozwoju oraz satysfakcji z życia. Komunikacja pozwala zaspokoić podstawowe potrzeby w tym zakresie. Komunikacja werbalna, językowa, jest doskonałym narzędziem przekazywania informacji o ludziach, przedmiotach, zdarzeniach oraz ideach – minionych, teraźniejszych i przyszłych. Kiedy jednak spotykamy się z drugim człowiekiem, większe znaczenie wydaje się mieć komunikacja niewerbalna. Nie chodzi przy tym jedynie o kontakty bezpośrednie, twarzą w twarz, lecz również o te zachodzące za pośrednictwem mediów, takich jak telewizja czy internet.

Celem tej książki jest szeroko zakrojony opis siły i powszechności komunikacji niewerbalnej w codziennym życiu. Nie chodzi mi jednak o przytaczanie interesujących anegdot, lecz o wyjaśnienie, jak komunikacja niewerbalna działa i co leży u źródła jej skuteczności. Na podstawie wielu wyczerpujących badań przyjmuję podejście funkcjonalne, polegające na analizie użyteczności tej komunikacji w realizacji celów interpersonalnych. W czterech pierwszych rozdziałach omawiam jej podstawy. Rozdziały od 5 do 9 poświęcone są najważniejszym obszarom komunikacji niewerbalnej oraz ich znaczeniu w życiu społecznym. W rozdziale ostatnim, opierając się na wcześniejszych ustaleniach, buduję ramę pojęciową pozwalającą zrozumieć, jak wiele można powiedzieć, nie używając słów.

Mowa ciała?

W literaturze popularnej, czasopismach czy różnych mediach komunikację niewerbalną nazywa się zazwyczaj mową ciała. Nie jest przypadkiem, że nie użyłem dotąd w tym rozdziale tego zwrotu. Teraz pragnę wyjaśnić, dlaczego, i naprawić powszechnie występujący błąd. „Mowa ciała” to termin, za pomocą którego interpretujemy nastrój i motywację innych ludzi. Jeśli jakaś drużyna została upokorzona przez przeciwnika, możemy usłyszeć od komentatora sportowego, że „widać to po mowie ciała zawodników”. Kiedy jednak fortuna się odwraca i drużyna chwyta wiatr w żagle, sytuacja ta również znajduje odbicie w ich mowie ciała. Wielką wagę przykłada się do zachowania polityków i innych osób publicznych. Co mowa ciała mówi o motywach ich postępowania, w jakim stopniu świadczy o ich szczerości lub nieszczerości? Czasopisma popularne podkreślają, że ma ona wielkie znaczenie dlatrafnego doboru partnera, ale pozwala również ustalić, czy aby partner nie oszukuje. Ważną cechą bohaterów wielu dramatów kinowych i telewizyjnych jest umiejętność dostrzeżenia oznak wiarołomności w zachowaniu czarnych charakterów.

Oczywiście wygląd, postawa, ruchy, wyrazy twarzy mogą świadczyć o uczuciach ludzi czy zwierząt, ale nie są mową ciała. Aby to wyjaśnić, przyjrzyjmy się językowi. Jego materiał budulcowy, słowa, to arbitralne znaki odsyłające do konkretnych desygnatów – przedmiotów, zdarzeń, ludzi czy idei. Kiedy więc ktoś mówi na przykład „drzewo”, w naszych myślach pojawia się precyzyjna idea drzewa. Można oczywiście dowodzić, że istnieją różne rodzaje drzew, ale desygnatu słowa „drzewo” raczej nie pomylimy z desygnatem słowa „ptak”, choć często przecież znajdują się one blisko siebie. Co natomiast znaczy uśmiech na czyjejś twarzy? Oczywiście niesie on ze sobą pewne znaczenie, ale jakie? Może osoba uśmiechająca się okazuje swoje zadowolenie, a może gotowość do współpracy? A może bawi ją nasze onieśmielenie obecnością innych ludzi? Znaczenie konkretnych zachowań niewerbalnych jest warunkowane kontekstem, zależy od okoliczności. Poza nielicznymi wyjątkami nie mają one swojego słownika.

Zachowania niewerbalne niewątpliwie coś znaczą, ale znaczenie to zależy od stanu ducha oraz intencji konkretnej osoby, a także od zaistniałej sytuacji. Moja radość może wynikać z tego, że Cię widzę, ale również z tego, że spotkałem kogokolwiek po dwóch tygodniach niewychodzenia z domu. Ponadto, język to nie tylko semantyka. Ma on także reguły składniowe określające, w jaki sposób powinno się łączyć słowa, aby przekazać zamierzone treści. Kolejność słów nie jest bowiem dowolna. Między zdaniem „Tom upadł na most” a zdaniem „Most upadł na Toma” istnieje jednak pewna różnica, Tom zaś wie o tym najlepiej. Słowa, mówione czy pisane, muszą występować w określonej kolejności.

Oczywiście można przesłać jakąś informację, nie używając słów pisanych czy mówionych. Na przykład Amerykański Język Znaków (American Sign Language) to język, którym się nie mówi. Ma on swój słownik, ze znakami niosącymi określone znaczenia, oraz reguły składniowe. W efekcie język znaków funkcjonuje jak werbalny, choć nie wiąże się on z mową, a jedynie z oznaczaniem. Podobieństwo między nimi widać już na poziomie neurologicznym. Język znaków oraz język werbalny są obsługiwane głównie przez lewą półkulę mózgu. Kiedy ludzie mówią lub wysyłają znaki, pobudzone zostaje miejsce w lewej półkuli zwane obszarem Broca. Kiedy zaś słuchają mowy lub odbierają znaki, pobudzone zostaje inne miejsce tejże półkuli zwane obszarem Wernickego. Natomiast wysyłanie i odbieranie sygnałów niewerbalnych są obsługiwane przede wszystkim przez prawą półkulę. Choć język znaków opiera się na ruchach ciała, a nie na mowie, to w dalszym ciągu pozostaje jednak systemem lingwistycznym. Innymi słowy, mowa i język znaków spełniają podobne funkcje, różnią się natomiast od sygnałów niewerbalnych, takich jak spojrzenie, wyraz twarzy, odległość między ludźmi czy dotyk. Zatem Amerykański Język Znaków to prawdziwy język, w przeciwieństwie do systemu niewerbalnego. Oznacza to, że komunikacja niewerbalna nie jest językiem.

Co więcej, system komunikacji niewerbalnej obejmuje nie tylko ciało. Przestrzeń dokoła nas czy należące do nas przedmioty również dostarczają innym informacji, nawet pod nieobecność „nadawcy”. Wystarczy sobie uświadomić, jak różnią się nasze zachowania w zależności od tego, czy znajdziemy się w przestrzennym, luksusowym gabinecie dyrektora, czy też w klitce, w której pracująjego podwładni. Zdjęcia, plakaty oraz inne przedmioty znajdujące się w naszym domu czy biurze też mówią coś o naszym nastawieniu, doświadczeniu, zainteresowaniach. Tymi elementami otoczenia również można manipulować w celu stworzenia dobrego wrażenia. Niezależnie od tego, czy pojawiły się wokół nas w wyniku bezrefleksyjnego użytkowania, czy też w efekcie świadomych działań, stanowią część większego systemu komunikacji. Zwrot „mowa ciała” nie jest dla niego odpowiednią nazwą. Pozwolę więc sobie zaproponować własną definicję komunikacji niewerbalnej. Rozumiem przez nią wysyłanie i/lub odbieranie informacji oraz komunikatów perswazyjnych poprzez otoczenie fizyczne, wygląd oraz zachowania niewerbalne.

Powszechność komunikacji niewerbalnej

Podczas rutynowych kontaktów z innymi zazwyczaj dochodzi do subtelnych wymian na poziomie niewerbalnym. Zachodzą one, kiedy „negocjujemy” kolejność przechodzenia przez drzwi albo wybieramy miejsce do siedzenia w poczekalni. Na ogół staramy się wybrać najlepszy moment na trudną rozmowę. Zastanawiamy się, czy nasz rozmówca wygląda, jakby się ciągle martwił albo przejmował tym, co stało się wczoraj. W takich sytuacjach nasze postępowanie nie wynika ze starannej analizy różnych możliwości, lecz z odczytywania zachowania innych ludzi – komunikacji niewerbalnej. Przez cały czasy wysyłamy sygnały do tych, którzy nas otaczają, i odczytujemy sygnały wysyłane przez nich.

Komunikacja niewerbalna nie ogranicza się jednak tylko do tych sytuacji, w których inni są fizycznie obecni. Obejmuje ona również obrazy, a nawet głosy, które do nas dochodzą z telewizji czy internetu. Każde medium komunikacji przenoszące informację wizualną i audialną nieuchronnie staje się przekaźnikiem komunikacji niewerbalnej. Kwestia dźwięku wymaga krótkiego komentarza. Sygnały dźwiękowe wiążą się z parametrami mowy, takimi jak głośność, wysokość tonu, intonacja czy pauzy. Wpływają na znaczenie słów, same słowami nie będąc.

Oczywiście obrazy nie pojawiły się dopiero w epoce nowoczesnych technologii. Starożytne rysunki, reliefy czy rzeźby to przedstawienia wizualne, które poruszały ówczesnych ludzi. Dzisiaj wielki wpływ na nasze myśli, uczucia i zachowania mają ilustracje i zdjęcia z gazet, czasopism czy billboardów. O ich sile świadczy stare powiedzenie: „Jeden obraz jest wart tysiąca słów”. Co więcej, zdjęcia w gazetach czy czasopismach wywierają wpływ na wszystkie dziedziny naszego życia, oddziałują na ludzi ukształtowanych w różnych kulturach. Różnice językowe mogą bardzo utrudniać porozumienie w języku pisanym czy mówionym, ale obrazy nie wymagają na ogół tłumaczenia. Zdjęcia z ataku terrorystycznego na Stany Zjednoczone z 11 września 2001 roku wzbudziły na całym świecie chęć niesienia pomocy i współczucie dla ofiar oraz dla zaatakowanego kraju. Natomiast obrazy znęcania się nad więźniami irackimi przez amerykańskich żołnierzy i cywilów, pochodzące z wiosny 2004 roku, wywołały zupełnie inną reakcję.

Obrazy filmowe, telewizyjne czy internetowe często wywierają większy wpływ niż te, na których nie ma ruchu. Telewizja to główne medium nie tylko informacji czy rozrywki, lecz również reklamy. Telewizyjne spoty reklamowe niewątpliwie przedkładają wygląd nad treść. Zazwyczaj bowiem nie dostarczają zbyt wielu informacji o reklamowanym produkcie. Widzimy natomiast szczęśliwych, pięknych ludzi cieszących się życiem tylko dlatego, że prowadzą cadillaca, piją heinekena czy noszą ubrania od Hilfigera. Niekiedy zaś wykorzystywana jest przeciwna strategia – wzbudzania lęku poprzez niepokojące obrazy odrzucenia, utraty, okaleczenia: jeśli nie kupimy zachwalanego produktu lub nie skorzystamy z reklamowanej usługi, to coś złego może się przytrafić nam lub naszym bliskim. Choć reklamówki te zazwyczaj w niewielkim stopniu przypominają rzeczywistość, producenci wydają na nie ogromne pieniądze, ponieważ przyciągają one naszą uwagę i wpływają na nasze decyzje.

Ogromny potencjał perswazyjny obrazu wykorzystują również agencje rządowe, siły polityczne, instytucje religijne czy dobroczynne. Istnieją ku temu dobre powody. Rzadko kiedy ważymy starannie argumenty i wyciągamy logiczne wnioski.

O wiele częściej kierujemy się tym, co czujemy do określonego produktu czy wiadomości, a obrazy potrafią uczuciami znakomicie manipulować. W dodatku, są o wiele bardziej zrozumiałe niż komunikaty słowne, łatwiej też trafiają w sedno sprawy. W reklamie telewizyjnej, gdzie czas to pieniądz, obrazy są skuteczniejsze od „faktów”, z czego nie wynika, rzecz jasna, że powinniśmy powierzyć relacjonowanie faktów reklamodawcom.

Swoistość komunikacji niewerbalnej

Choć komunikacja niewerbalna występuje w mediach, takich jak telewizja czy internet, to jednak szczególną rolę odgrywa w kontaktach twarzą w twarz. Tu też najsilniej uwidacznia się jej odmienność od komunikacji werbalnej. Przyjrzyjmy się bliżej niektórym różnicom między nimi. Komunikacja werbalna ma charakter nieciągły i opiera się na regułach. Jest nieciągła, ponieważ nawet w samym środku ożywionej wymiany zdań zdarzają się pauzy, chwile, kiedy wszyscy milkną. W niektórych sytuacjach zaś, na przykład podczas posiłku czy wspólnego oglądania telewizji, zdarzają się dłuższe okresy bez rozmowy. Nawet wtedy więc, gdy stykamy się z innymi ludźmi, w wielu momentach nic nie dzieje się z kanałem werbalnym. Komunikacja werbalna opiera się też na zasadzie, że ludzie mówią po kolei. Zdarzają się co prawda wyjątki, kiedy mówią wszyscy naraz, ale wówczas ten proces nie działa za dobrze.

Pierwszą i podstawową właściwością komunikacji niewerbalnej jest natomiast to, że zawsze „działa”. Jeśli tylko pojawia się sposobność nadania lub odbioru informacji wizualnej, dźwiękowej, dotykowej, zapachowej, kanał niewerbalnyjest zawsze otwarty. Dzieje się tak nawet wtedy, gdy zachowanie danej osoby nie ulega zmianom. Jeśli więc ktoś przez dłuższy czas wcale się nie rusza, to swoim wyglądem i postawą w dalszym ciągu przekazuje informacje. Z faktu, że kanał niewerbalny jest zawsze otwarty, nie wynika, iż przetwarzamy całość naszego otoczenia społecznego. Uwaga jest wybiórcza, zauważamy tylko to, co nas interesuje i jest dla nas ważne. Na przykład ludzie, którym zależy na zrobieniu dobrego wrażenia podczas rozmowy kwalifikacyjnej lub pierwszej randki, są szczególnie wyczuleni na płynące od partnera oznaki akceptacji lub dezaprobaty. Na identyczne sygnały ze strony pracownika McDonalda, który ich właśnie obsługuje, mogą w ogóle nie zwrócić uwagi.

Druga cecha komunikacji niewerbalnej zachodzącej podczas bezpośredniego kontaktu wynika z pierwszej. W przeciwieństwie do komunikacji werbalnej, nadawanie i odbieranie sygnałów niewerbalnych przebiegają bez przerwy. W tym samym momencie, w którym wysyłamy sygnały niewerbalne naszym wyglądem i zachowaniem, jednocześnie obieramy takie same sygnały wysyłane przez ludzi z naszego otoczenia. Procesy nadawcze i odbiorcze zachodzą równolegle. Jest to rutynowa forma organizowania naszych kontaktów z innymi. Obowiązuje nawet w przypadku kontaktów asymetrycznych, kiedy jedna osoba mówi, a inne słuchają, jak to się często dzieje w klasie. Na przykład kiedy prowadzę zajęcia, skupiam się raczej na stronie nadawczej niż odbiorczej. Jednak odbiór też jest ważny, gdyż muszę obserwować reakcje studentów: czy mnie słuchają i rozumieją? Studenci natomiast skupiają się prawdopodobnie na odbiorze (mam nadzieję), w pewnym jednak zakresie muszą również kierować swoim zachowaniem. Dobrym przykładem jest coraz częstsze korzystanie przez nich z telefonów komórkowych podczas zajęć. Mimo jasnych i jednoznacznych zakazów niektórzy próbują jednak to robić, co wymaga od nich dodatkowego wysiłku. Muszą bowiem kryć się z telefonami i udawać, że słuchają wykładu. Nawet w takich asymetrycznych interakcjach zarówno studenci, jak i wykładowcy jednocześnie wysyłają zatem i odbierają komunikaty niewerbalne. Natomiast równoczesne wysyłanie i odbieranie przekazów werbalnych byłoby bardzo trudne.

Trzecia właściwość komunikacji niewerbalnej polega na tym, że wysyłanie i odbieranie sygnałów zachodzą w znacznym stopniu automatycznie, poza świadomością. Zazwyczaj nie „myślimy” o niewerbalnej stronie naszych interakcji. Ludzie po prostu jakoś się zachowują, wskutek czego błyskawicznie powstają wrażenia. Doświadczamy ich jako spontanicznych i prawdziwych, niewymagających refleksji. Natomiast komunikacja werbalna wymaga pewnego skupienia po obu stronach. Nawet podczas swobodnej towarzyskiej rozmowy musimy kierować naszą uwagą, kontrolować, co mówimy, i słuchać partnera. Podczas rozmów na poważniejsze tematy, albo na przykład wtedy, gdy słuchamy osoby mówiącej z obcym akcentem, zrozumienie treści wypowiedzi wymaga nierzadko wielkiego wysiłku. Wysyłanie i odbieranie komunikatów niewerbalnych zachodzi zaś zazwyczaj bez żadnej specjalnej kontroli.

Z funkcjonalnego punktu widzenia jest to sensowne. Dlaczego mielibyśmy pracować nad naszym zachowaniem czy zastanawiać się nad zachowaniem innych ludzi, skoro nie jest to niezbędne? Dochodzimy więc do czwartej cechy: komunikacja niewerbalna jest poznawczo skuteczna. To jej ogromna zaleta, ponieważ jesteśmy zazwyczaj poznawczymi skąpcami, staramy się unikać zbędnego, a czasami nawet niezbędnego wysiłku poznawczego, koniecznego do tego, by kierować własnym zachowaniem oraz oceniać zachowania innych. Dzięki temu możemy skierować nasze zasoby poznawcze ku bardziej wymagającym zadaniom. Zaabsorbowani pracą zawodową czy sprawami domowymi jednocześnie komunikujemy się z otoczeniem, wysyłamy subtelne sygnały niewerbalne i odbieramy sygnały wysyłane przez innych.

Komunikacja niewerbalna „działa” więc przez cały czas, co nie stanowi jednak wielkiego obciążenia dla naszych baterii poznawczych. Choć zdarza nam się mylić, to zazwyczaj wymiana sygnałów niewerbalnych idzie nam całkiem dobrze przy niewielkim wysiłku. Zwiększony wysiłek poznawczy przynosi w tym zakresie skutki odwrotne od zamierzonych. Jeśli zaczniemy, jako nadawcy, pracować nad naszym zachowaniem, może ono stać się nienaturalne, mało spontaniczne. Jeśli zaś, jako odbiorcy, będziemy zbyt intensywnie zastanawiać się nad znaczeniem czyjegoś zachowania, może to podważyć trafność naszych sądów, tak charakterystyczną dla ocen dokonywanych automatycznie. Tam więc, gdzie chodzi o namysł nad wysyłaniem i odbieraniem komunikatów niewerbalnych, więcej zazwyczaj nie znaczy lepiej.

Ostatnia właściwość komunikacji niewerbalnej dotyczy szczególnie kontaktów twarzą w twarz. Poza nielicznymi wyjątkami osadzona jest ona w „tu i teraz”. Wielką zaletą języka mówionego i pisanego jest to, że pozwalają one opisywać i analizować wydarzenia minione, a także spekulować o przyszłości. Komunikacja niewerbalna otwiera okno na bardzo wąski wycinek rzeczywistości – od tego, co się zdarzyło przed chwilą, do tego, co się wydarzy w najbliższej przyszłości. Oczywiście mogę uśmiechać się na myśl o jakimś dawnym przyjemnym zdarzeniu albo marszczyć czoło z obawy przed czekającą mnie w przyszłym tygodniu trudną rozmową. Zazwyczaj jednak zachowania niewerbalne informują o stanach bieżących. Wprawdzie język umożliwia nam opisywanie i analizowanie wydarzeń minionych i przyszłych, ale brakuje mu spontaniczności, siły i skuteczności, z jaką komunikacja niewerbalna wspiera nasze kontakty społeczne tu i teraz.

Podsumowując: komunikacja niewerbalna, w przeciwieństwie do swojej werbalnej odpowiedniczki, „działa” zawsze. Kanały nadawcze i odbiorcze pracują jednocześnie. Większa część porozumiewania się zachodzi automatycznie i poza świadomością. W wyniku tej automatyzacji komunikacja niewerbalna ma dużą wydajność poznawczą. Możemy więc skupić naszą uwagę na czymś innym, podczas gdy wysyłanie i odbieranie komunikatów niewerbalnych będą koordynowało nasze interakcje z innymi. Wreszcie, komunikacja niewerbalna zarządza naszymi kontaktami tu i teraz, na bieżąco.

W niniejszej książce omawiam komunikację niewerbalną z perspektywy funkcjonalnej. Pytam więc, jakie pożytki z niej płyną i jak objawia się ona w różnych funkcjach. Ważne jest również, by zrozumieć procesy leżące u jej podłoża. W jaki sposób odkrywamy złożone i subtelne metody działania komunikacji niewerbalnej w naszym otoczeniu społecznym? Odpowiedź na to pytanie zasługuje na uwagę, ponieważ decyduje nie tylko tym, co odkrywamy, lecz również przesądza o wadze i trafności naszych odkryć. Dlatego w następnym rozdziale zastanowimy się, w jaki sposób powstaje nasza wiedza na temat komunikacji niewerbalnej oraz oddziałujących na nią procesów.

2

Co i skąd wiemy?

Złóżmy, że nie piszę o komunikacji niewerbalnej, lecz naturze wszechświata. Przyznaję przy tym, iż nigdy ie patrzyłem przez teleskop i nie znam wyników najnowszych badań astronomicznych. Jestem jednak przekonany, że gwiazdy znikają z nieba. Dlaczego? Bo dzisiaj widzę ich mniej niż pięćdziesiąt lat temu. Choćbym nie wiem jak mocno bronił prawdziwości moich doznań, słuchacze pozostaliby, jak sądzę, sceptyczni. Moje przeświadczenie można bowiem tłumaczyć na wiele sposobów. Może nie pamiętam już, co widziałem, będąc nastolatkiem? Może na farmie pięćdziesiąt kilometrów od Chicago, gdzie dorastałem, zanieczyszczenie powietrza było mniejsze niż w dzisiejszym Saint Luis? A może na wsi mniej było rozpraszających uwagę wielkomiejskich świateł, stąd łatwiej było dostrzec słabsze gwiazdy? W dodatku, oczy dziś też nie te, co przed pięćdziesięciu laty. Jakkolwiek więc mocno wierzyłbym swoim doznaniom, nie są one wiarygodne.

Jednak z zagadnieniem poruszanym w niniejszej książce jest inaczej. Ostatecznie komunikacja niewerbalna to element codziennego życia. Do jej obserwacji nie potrzebujemy specjalistycznego sprzętu. Każdego dnia po wielekroć wchodzimy w rozmaite interakcje z innymi ludźmi, a komunikacja niewerbalna odgrywa w nich dominującą rolę. Czy jednak bezpośredniość naszego doświadczenia wystarczy, aby rozumieć jej działanie? Prosta odpowiedź na to pytanie brzmi: „nie”. Dlaczego? Zastanówmy się nad tym, rozpoczynając od procesu nadawczego.

Niektórzy ludzie twierdzą, że wiedzą, jak się zachowywać i jak ich zachowanie wpływa na innych. Rzeczywiście, jednostki, które osiągają wysokie wyniki w testach samoobserwacji[1], rozumieją swoje działania i potrafią tak kierować własnym zachowaniem, aby wpływać na innych ludzi. Umieją też znakomicie zmieniać swoje zachowanie, dostosowując je do sytuacji. Do grupy tej należy wielu polityków, aktorów czy sprzedawców. Musimy jednak odróżnić tego typu umiejętności od świadomości własnego wyrazu twarzy, długości spojrzenia czy specyfiki gestykulacji. Ostatecznie rzadko kiedy mamy możliwość oglądania samych siebie. Czy kiedykolwiek widzieliście swój uśmiech bez patrzenia w lustro lub oglądania siebie na wideo?

Czasami różnica między tym, co myślimy o naszym zachowaniu, a tym, co w istocie robimy, ujawnia się, gdy próbujemy ukrywać nasze prawdziwe odczucia. Staramy się na przykład pokryć rozczarowanie szerokim uśmiechem, ale ludzie, którzy nas znają, wiedzą, że coś jest nie tak. Pomimo naszych najszczerszych wysiłków ktoś może zapytać: „O co chodzi?”. Ponieważ mamy, w najlepszym razie, tylko bardzo ogólne wyobrażenie sygnałów, jakie wysyłamy do innych, nasza samowiedza nie obejmuje rozmaitych szczegółów dotyczących nadawczej strony komunikacji niewerbalnej.

Podobnie mylące jest poleganie jedynie na własnym doświadczeniu przy rozpatrywaniu odbioru. Czy szczególnie wrażliwi i przenikliwi obserwatorzy potrafią opisać, w jaki sposób tworzą sobie wyobrażenia innych ludzi? Przykładem takiego człowieka jest niewątpliwie stworzony przez Arthura Conan Doyle’a Sherlock Holmes. Spostrzegawczość i przenikliwość pomagały mu rozwiązywać najtrudniejsze zagadki kryminalne. My, czytelnicy, podobnie jak doktor Watson jesteśmy zdumieni tym, jak pozornie nieistotne drobiazgi nieuchronnie i logicznie prowadzą do odkrycia przestępcy. Jednak w prawdziwym świecie nasze sądy o innych nie wynikają na ogół z tak szczegółowej i przemyślanej analizy, jak sądy Sherlocka Holmesa. Kiedy chcemy wyrazić naszą ocenę, zwykle nie zwracamy uwagi na drobiazgi dotyczące wyglądu i zachowania innych ludzi, nie łączymy strzępów informacji, nie zastanawiamy się nad ich znaczeniem. Taki sposób formułowania poglądów, charakterystyczny dla naszej świadomości, jest bowiem o wiele rzadszy niż droga nieświadoma, używana w komunikacji niewerbalnej. Kiedy na przykład poznajemy nowego sąsiada, nie odhaczamy kolejnych pozycji wyglądu i zachowania na istniejącej w naszym umyśle liście kontrolnej, by następnie z logicznie uporządkowanych przesłanek wyciągnąć wniosek. Przeciwnie, nasze wrażenia powstają błyskawicznie, właściwie bez wysiłku. To bowiem, co dzieje się automatycznie, poza kontrolą świadomości, nie podlega logicznej analizie. Jeśli jednak nie jesteśmy świadomi komunikacji niewerbalnej, to jak możemy ją analizować?

Innymi słowy, własne doświadczenie nie wystarczy, aby rozumieć komunikację niewerbalną – to, jak jest nadawana i odbiera na. Co nie przeszkadza, że opisy mowy ciała w literaturze popularnej oraz czasopismach częściej niż na badaniach opierają się na osobistych doświadczeniach oraz anegdotach. Nawet jeśli ich autorzy są wykwalifikowanymi profesjonalistami – psychiatrami, psychologami, konsultantami oraz specjalistami innego typu – to przecież podlegają tym samym automatycznym procesom co wszyscy ludzie. Ktoś mógłby odrzec, że ich doświadczenie pozwala im dostrzegać treści dotąd zautomatyzowane i czynić je przedmiotem analizy. Być może. Jednak szeroko zakrojone badania dowodzą, że świadome procesy poznawcze bardzo różnią się od procesów automatycznych. Co więcej, także oceny, które w ich efekcie powstają, są odmienne. Jeżeli więc popularne książki i artykuły w czasopismach poświęcone komunikacji niewerbalnej opierają się na świadomej analizie doświadczeń ich autorów, to nakreślony obraz działania tego systemu jest, w najlepszym razie, niepełny. Moja książka również tym różni się od popularnych ujęć interesującego nas zagadnienia, że nie przedstawia go jedynie w postaci serii ciekawych anegdot. Komunikacja niewerbalna jest bowiem zjawiskiem bardzo złożonym, obejmuje rozmaite zachowania, podlega wpływom wielu czynników, służy realizacji różnorodnych celów w kontaktach z innymi ludźmi. Nasze rozumienie tego zjawiska jest wynikiem badań prowadzonych przez kilkadziesiąt lat.

Metody badawcze

Naukowe badanie jakiegokolwiek zagadnienia, czy chodzi o zwalczenie pewnej choroby, odkrycie nowych źródeł energii, czy też sposobów działania komunikacji niewerbalnej, wiąże się z przyjęciem podobnych metod. Najpierw prowadzi się systematyczną obserwację badanego fenomenu i dokonuje jego opisu. Jak często dany proces czy zjawisko zachodzi? W jakich okolicznościach? W jaki sposób się rozwija? Uważna obserwacja dostarcza zazwyczaj wielu informacji, ale nie wystarcza, aby odpowiedzieć na pytania o przyczynę ani też zdefiniować warunki graniczne danego zjawiska. W naukach przyrodniczych – biologii, chemii, fizyce – relacje przyczyny i skutku ustala się na drodze eksperymentalnej. Efekt wywoływany przez daną zmienną bada się w warunkach pozwalających na wyeliminowanie innych czynników, albo przynajmniej staranne ich kontrolowanie. Na przykład nie jesteśmy w stanie określić szkody czy pożytku wynikających z przyjmowania danego leku, po prostu obserwując ludzi, którzy go zażywają, i porównując ich z tymi, którzy go nie przyjmują. Dlaczego? Ponieważ członkowie każdej z tych grup mogą się różnić wieloma cechami wpływającymi na funkcjonowanie ich organizmów. Może na przykład osoby przyjmujące dane lekarstwo bardziej troszczą się o swoje zdrowie, lepiej się odżywiają i ćwiczą fizycznie? W takiej sytuacji stan ich zdrowia się poprawia, jednak niekoniecznie w wyniku działania leku. A może do eksperymentu zgłosili się tylko ludzie ciężko chorzy? Po kilku miesiącach stan ich zdrowia będzie w dalszym ciągu dużo gorszy niż w grupie kontrolnej, choć lek zadziałał. W dobrze zaprojektowanym badaniu ochotników przydziela się losowo do grupy biorącej lek i do tej, której podaje się tylko placebo. Przed rozpoczęciem eksperymentu każdy z nich dowiaduje się, do której grupy został przydzielony, i musi wyrazić pisemną zgodę na takie właśnie warunki. W tej sytuacji badacze mają daleko posuniętą pewność, że różnice stanu zdrowia osób z obu grup są rzeczywiście efektem działania leku. Ostatnio zresztą obiegowa wiedza na temat skuteczności niektórych znanych leków została zweryfikowana, kiedy to w wyniku starannie przeprowadzonych eksperymentów wykazano, że nie przynoszą one żadnych efektów, a niekiedy nawet okazują się szkodliwe.

Mimo tego zdaniem niektórych ludzi efekty interwencji medycznych są właściwie oczywiste. Albo pacjent ma się lepiej, albo nie. Jeśli stan zdrowia większości ludzi podejmujących daną formę leczenia poprawia się, to nie trzeba marnować energii, czasu i pieniędzy na eksperymenty, które powiedzą to samo. Nie jest to jednak takie pewne. Przyjrzyjmy się interesującemu eksperymentowi dotyczącemu zabiegu operacyjnego, który bez wątpienia pomagał pacjentom. Dokładnie mówiąc, chodziło o skuteczność artroskopii w leczeniu zapalenia kostno-stawowego kolana. Po zabiegu większość pacjentów sygnalizowała poprawę. Po co więc prowadzić eksperyment, jeśli pacjenci sami oceniają operację jako skuteczną? Jest wszak oczywiste, że jej cel zazwyczaj zostawał osiągnięty. Być może trzeba jednak zapytać, co rozumiemy przez poprawę. A dokładniej: poprawę w porównaniu z czym. Aby odpowiedzieć na te dwa pytania, J. Bruce Moseley wraz z zespołem badaczy zgromadzili grupę stu osiemdziesięciu chorych na zapalenie kostno-stawowe kolana, gotowych uczestniczyć w eksperymencie o trzech zmiennych. Uczestników poinformowano, że istnieje 1/3 szans, iż zabieg chirurgiczny, któremu zostaną poddani, będzie miał charakter placebo. Tych, którzy się na to zgodzili, losowo podzielono na trzy grupy. W dwóch pierwszych grupach przeprowadzono rzeczywiście stosowane przy takim schorzeniu operacje (płukanie lub oczyszczenie stawu), w trzeciej zaś zastosowano chirurgię placebo. W tym ostatnim przypadku pacjentów poddano pełnej procedurze przygotowawczej, takiej samej jak osoby, u których wykonano zabieg oczyszczania stawu, z magnetofonu odtworzono też dźwięki normalnie mu towarzyszące, na wypadek gdyby narkoza nie była pełna. Na kolanie zrobiono trzy niewielkie nacięcia, ale nie wprowadzano żadnych narzędzi. Po zabiegu pacjenci pozostawali na oddziale pooperacyjnym tak samo jak po prawdziwej operacji. Opiekujące się nimi pielęgniarki nic nie wiedziały o eksperymencie. Pacjenci z tej grupy byli więc traktowani identycznie jak ci, którzy przechodzili prawdziwą operację.

Przez następne 24 miesiące po operacji badano samopoczucie wszystkich pacjentów oraz stan ich zdrowia. Wyniki nie wykazały żadnych różnic między grupami w zakresie odczuwania bólu czy sprawności ruchowej. Obiegowy pogląd o skuteczności artroskopii został więc zakwestionowany. W czasie prowadzenia tego eksperymentu zabiegowi artroskopii poddawało się ponad 300 tysięcy Amerykanów rocznie. Jeżeli pomnożyć to przez 5000 dolarów – taki bowiem był jego koszt jednostkowy przed dziesięciu laty – otrzymamy sumę 1,5 miliarda dolarów rocznie za operację nieprzynoszącą rzeczywistych efektów. Uzasadnia to chyba potrzebę przeprowadzania eksperymentów dotyczących zabiegów, o których „wszyscy wiedzą”, że są skuteczne.

Przykład ten pokazuje wartość metod eksperymentalnych przy ustalaniu relacji przyczynowych. Jak większość eksperymentów w naukach przyrodniczych, badania eksperymentalne nad komunikacją niewerbalną prowadzi się zazwyczaj w laboratorium, w którym można precyzyjnie kontrolować wszystkie zmienne, a zachowania ludzkie podlegają starannym pomiarom. Badanie zachowań człowieka w laboratorium różni się, rzecz jasna, od badania reakcji biochemicznych czy łączenia się genów. Pierwiastki chemiczne czy geny nie zmieniają bowiem swojego zachowania tylko dlatego, że są obserwowane. Z ludźmi jest inaczej. Ponieważ zastanawiają się nad swoimi doznaniami, mogą w laboratorium zmienić swoje zachowanie w sposób nieprzewidziany przez eksperymentatora. W dodatku laboratorium różni się od ich domu, szkoły czy pracy, więc ich zachowanie może różnić się od tego, które zachodzi w warunkach naturalnych. Wyniki eksperymentów prowadzonych w starannie kontrolowanych warunkach laboratoryjnych nie zawsze można uogólnić w odniesieniu do tego, co dzieje się w realnym świecie.

To napięcie między możliwością kontrolowania zmiennych i określania relacji przyczynowych (wewnętrzna prawomocność) z jednej strony a reprezentatywnością wyników z drugiej (zewnętrzna prawomocność) znajduje niekiedy odzwierciedlenie w przyjmowanych strategiach badawczych. Dla psychologów i specjalistów od spraw komunikacji kontrola i precyzja w ustalaniu relacji przyczynowych są zazwyczaj ważniejsze od możliwości uogólniania. Wolą więc prowadzić eksperymenty w laboratorium. Antropolodzy i socjologowie przedkładają zaś możliwość uogólniania nad precyzję i kontrolę. Z tego powodu wolą prowadzić zwykłą obserwację interakcji zachodzących w warunkach naturalnych, a następnie szukać powtarzalnych wzorów zachowania.

Te dwa przeciwstawne podejścia dobrze ilustruje przypadek, który miał miejsce w początkach mojej kariery zawodowej. Kiedy w roku 1967 rozpoczynałem pisanie doktoratu w Northwestern University, pracę na wydziale antropologii podjął wielki autorytet w tej dziedzinie, jeden z pionierów współczesnych badań nad zachowaniami przestrzennymi, Edward T. Hall. Dwie jego książki: Bezgłośny język oraz Ukryty wymiar to klasyka literatury w tym zakresie. Choć jego kompetencje miały istotne znaczenie dla prowadzonych przeze mnie badań nad rolą przestrzeni w interakcjach społecznych, postanowiłem nie prosić go, by uczestniczył w pracach mojej komisji doktorskiej. Słusznie czy nie, uznałem, że ponieważ każdy z nas pracuje w innej dyscyplinie naukowej, to jeśli on znajdzie się w mojej komisji, nie będę mógł prowadzić takich badań, najakich mi zależało. Po skończeniu rozprawy i zaakceptowaniu do druku pierwszego mojego artykułu zebrałem się na odwagę i wysłałem mu fragment pracy z prośbą o rozmowę. Był na tyle uprzejmy, że przeczytał tekst i zgodził się ze mną porozmawiać. Jednak jego reakcja nie należała do delikatnych. Powiedział, że tekst jest interesujący, ale prowadzone przeze mnie eksperymenty nie są nic warte… Po tym, co usłyszałem na temat moich metod badawczych, schroniłem się w zaciszu wydziału psychologii, gdzie panowało bardziej sprzyjające nastawienie do badań eksperymentalnych.

Można jednak połączyć zalety badań laboratoryjnych i obserwacji w warunkach naturalnych. Na przykład niektórzy badacze przeprowadzają eksperymenty w warunkach naturalnych w miejscach, w których badane interakcje normalnie występują. W początkach mojej działalności naukowej badałem, jak reagują ludzie, kiedy obcy (moi współpracownicy) podchodzą do nich na bardzo bliską odległość. Te badania inwazji przestrzennej prowadziłem zarówno w laboratorium, jak i w warunkach naturalnych. W tym drugim przypadku była to biblioteka uniwersytecka. Wybraliśmy porę obiadową, kiedy w bibliotece było stosunkowo pusto, skupiając się na osobach siedzących samotnie. Jeden z moich asystentów siadał przy tym samym stole co samotny czytelnik, na krześle obok niego, dwa lub trzy krzesła dalej albo naprzeciw. Drugi asystent siadał kilka stołów dalej, obserwował i zapisywał reakcje badanej osoby. Okazało się, że w przypadkach szczególnej bliskości, gdy asystent siadał obok lub naprzeciw, badani często objawiali swoim zachowaniem skrępowanie. Odchylali się więc albo odgradzali od intruza ramieniem.

Innym przykładem tego typu badań były nasze ostatnie studia nad zachowaniem przechodniów. Chciałem sprawdzić, jak zachowania niewerbalne ułatwiają nasze przelotne kontakty z obcymi w miejscach publicznych. Przeprowadziłem więc badanie subtelnych reakcji okazywanych przez przechodniów podczas mijania innych osób. Sytuacje takie, choć trwają zaledwie kilka sekund, dają wgląd w normy społeczne, a także ukazują stosunek członków danej społeczności do obcych. W naszych badaniach pierwszy asystent (współpracownik) zachowywał się w jeden z trzech sposobów: unikał kontaktu z mijanym przechodniem, patrzył na niego lub patrzył i uśmiechał się. Wszystko to działo się na przestrzeni 3-4 metrów, a więc w odległości, z jakiej normalnie możemy na kogoś popatrzeć i się do niego uśmiechnąć. Drugi asystent (obserwator) szedł około dziesięciu metrów za pierwszym. Jego zadaniem było obserwowanie reakcji pieszego w trzymetrowej strefie mijania. Nasze badania pokazały, mówiąc ogólnie, wielką moc uśmiechu, jeśli chodzi o zdolność wywoływania spojrzenia, uśmiechu lub skinięcia głową ze strony obcego, ale odkryliśmy również kilka bardzo zaskakujących różnic kulturowych. Omówię je bardziej szczegółowo w rozdziale poświęconym regulowaniu interakcji.

Oczywiście niektóre rzeczy można badać wyłącznie w laboratorium. Na przykład badanie fizjologicznych reakcji na dotyk wymaga podłączenia do osoby badanej różnych czujników. Warunki laboratoryjne są również niezbędne, aby rejestrować na taśmie wideo bardzo szybkie zmiany wyrazu twarzy w reakcji na rozmaite przedstawienia wizualne. Tylko w laboratoriach, i to znakomicie wyposażonych, można wykorzystywać najnowsze technologie, w rodzaju rzeczywistości wirtualnej czy obrazowania neuronalnego. Wiele jednak można się dowiedzieć bez kosztownego wyposażenia. Wyzwaniem, ale i przyjemnością w tego typu badaniach jest możliwość tworzenia nowych sposobów odpowiadania na pytania. Niniejsza książka jest poświęcona nie tylko temu, co wiemy o komunikacji niewerbalnej, lecz również temu, skąd to wiemy, a więc sposobom prowadzenia badań.

Na rynku nie brakuje materiałów na temat komunikacji niewerbalnej. Niezliczone poradniki oraz artykuły w czasopismach są poświęcone rozmaitym zagadnieniom związanym ze skutecznością mowy ciała. Większość z nich omawia poszczególne kanały komunikacji albo poszczególne zachowania w izolacji. Na przykład artykuł w czasopiśmie może odpowiadać na pytanie: co twoja postawa mówi o tobie? Jeśli leżysz i chrapiesz, to twoja postawa mówi najprawdopodobniej, że śpisz. Albo takie pytanie: czy swoim wyrazem twarzy odstraszasz innych? Tak, zwłaszcza jeśli warczysz. Te żartobliwe przykłady wskazują na istotne ograniczenie tego typu podejścia. Nasze zachowania rzadko kiedy występują w izolacji. Aby je zrozumieć, trzeba je umieścić w kontekście innych zachowań. W podobny sposób wiele książek porusza kwestie kanałów komunikacji. Po rozdziale lub dwóch wprowadzenia pojawiają się kolejno rozdziały o zachowaniach przestrzennych, wizualnych, wyrazie twarzy, gestach, dotyku, aż do wyczerpania materiału.

Jest to niewątpliwie bardzo wygodny i prosty sposób organizowania informacji o systemie niewerbalnym. Niestety jednak ani nie nadajemy, ani też nie odbieramy informacji niewerbalnych izolowanymi kanałami, każde zachowanie oddzielnie. Trzeba więc się zastanowić, jak składniki systemu mają się do siebie, jak wszystkie razem tworzą szersze wzory komunikacji niewerbalnej. Nie jesteśmy, oczywiście, w stanie wyodrębnić i zanalizować każdej możliwej kombinacji dziesięciu czy dwunastu elementów zachowania, ale powinniśmy być wyczuleni na ich łączne działanie.

Rozumienie systemu niewerbalnego to coś więcej niż tylko opis wysyłania i odbierania komunikatów. Przede wszystkim trzeba bowiem wiedzieć, dlaczego dane wzorce się pojawiają. Czasami komunikacja niewerbalna może się wydawać arbitralna, a nawet nielogiczna, ale taka nie jest. W niniejszej książce przyjmuję podejście funkcjonalne, skupiam się więc na jej użyteczności w codziennym życiu. Innymi słowy, staram się pokazać, co ta forma komunikacji znaczy dla nas na poziomie indywidualnym i gatunkowym. W następnym rozdziale buduję podstawy podejścia funkcjonalnego, poddając oglądowi poszczególne elementy komunikacji niewerbalnej, czyli składniki i zachowania składające się na system niewerbalny. Zwracam również uwagę na to, jak indywidualne sygnały i zachowania łączą się w bardziej ogólne, znaczące całości.

[1] Samoobserwacja – chodzi tu o odpowiednik angielskiego terminu self-monitoring, czyli obserwacyjną kontrolę własnych zachowań (przyp. red.).