Pamięci mojego Dziadka

We know, what we are, but know not what we may be.

(Wiemy, kim jesteśmy, ale nie wiemy, kim być możemy).

Słowa Ofelii z Hamleta W. Shakespeare’a

BANITA I KANCLERZ – O CZYM TO JEST?

Treść niby znana – sprawa ścięcia Samuela Zborowskiego – właściwie: mit, ale jak to z mitami bywa, są długo na czasie. Znawcy dziejów nie doszli do zgody w ocenach, coś z tego niepokoju musiało zostać w sztuce, choć Zamoyskiego poniekąd rozumiem.

Znana więc i nieznana.

Jest to rzecz o odpowiedzialności rządzących i ich uwarunkowaniach, o dziwnej sprawie wolności.

Mamy tu uroki Ukrainy, niebezpieczne, mamy gry polityczne, nieufność, trudną sytuację kraju i metafizyczne rozterki epoki przełomu (nasza przełomowa już permanentnie), postać Batorego, wielkiego stratega, trochę zagubionego, domowe kłopoty królowej i jej polityczne rachuby, ambitnego Krzysztofa, brata Samuela, który chciałby się sprzymierzyć ze złymi mocami, wreszcie samego Samuela, w gruncie rzeczy słabego, który nie panuje nad sobą. Istotna jest (rzecz jasna) rola Zamoyskiego… Ma on zamiar działać odpowiedzialnie, a nie wszystko wyszło po jego myśli. Wreszcie widzimy jego filozofującego błazna, poczciwego a dowcipnego. O, ten w końcu sprawia niespodziankę… W ogóle starałam się, żeby niektórzy bohaterowie byli zagadką także dla siebie – i żeby język brzmiał świeżo, jednak nie anachronicznie.

Ważną rolę odgrywają tu listy, dostarczone i niedostarczone, a także to, że Zamoyski i Samuel (historycy mogą być zdumieni!) nigdy się nie spotykają. Chodzi mi o ważność tak zwanego dialogu…

Dialog, więc język? Dzisiejsza epoka zaniedbała nieco poetycką funkcję słowa. Dramat – dzięki niej – już w czytaniu może pokazać pełny obraz świata.

Sporo zatem mówi się tu o Kochanowskim, który się w końcu pojawia w swojej trochę prywatnej, trochę publicznej sprawie i umiera. Cały czas zwyczajne życie ma swoje prawa.

JESZCZE KILKA SŁÓW O TYM DRAMACIE

Tyle było nieporozumień, wmawiań: dramat jest bezwzględnie literaturą. Coś go łączy z liryką – poprzez pieśń, również z epiką, ale nie ma kłopotów z narratorem wszechwiedzącym (taki wydaje się dziś sztuczny) ani kłopotów z psychologizowaniem, oddawaniem „strumienia świadomości” i tak dalej. Funkcję narratora zdaje się przejmować czytelnik, dookreślając pewne rzeczy, a w teatrze – widz i aktorzy interpretujący. Nie jest to żadna ułomność utrudniająca odbiór czysto literacki. Ma to znaczenie filozoficzne, tak najprościej można wejść w dialogiczny model rzeczywistości ludzkiej i pojąć istotę konfliktów. Słowo to mało? Ono przemieszcza się swobodnie w czasie (wspomnienia, przewidywania) i przestrzeni. Wystarczy, żeby zrozumieć akcję, delektować się myślą, kształcić wyobraźnię. Ważne, że w teatrze nie wszystko musi być wprost pokazane (to rzecz upodobań, co zostanie przedstawione). Tak czy inaczej, to, co kryje się w słowach przekazujących myśl, istnieje dla odbiorcy! Owszem, inaczej dla czytelnika, inaczej (całkiem inaczej, bo poprzez medium sceny) dla widza, ale istnieje.

Prawda, dramat ułatwia życie teatrowi, liczy się zazwyczaj z ograniczeniami czasu przedstawienia, z daną konwencją teatralną, z architekturą, ale żyje zbyt samodzielnym życiem, żeby być tylko scenariuszem, „partyturą teatralną”, czymś jedynie na użytek ludzi sceny. Oni zresztą biorą na warsztat różne teksty, nie tylko dramaty, a ostatecznie i przy wystawieniu tych ostatnich mają coś do roboty.

Każda inscenizacja, nawet taka „wierna”, jest inna, ba, każde konkretne przedstawienie jest nieco inne. Sceniczne „tu i teraz” to nie lektura dramatu. Scena to także taniec, balet, opera i tak dalej, wreszcie pantomima, która słów wygłaszanych nie potrzebuje, choć wymaga jakiegoś scenariusza, a możliwości ma jakie ma. Tu widać jasno różnicę między dramatem (posługującym się całym bogactwem, jakie niesie ze sobą myśl zamknięta w słowach), scenariuszem a przedstawieniem.

Jest jeszcze kwestia oprawy scenicznej. Ta może aktorowi przeszkadzać, nawet czynić z niego przedmiot, może dyskretnie pomagać, także pomagać słowu, nawet poprzez swoisty „kontrapunkt”.

W filmie zastajemy inną sytuację. Tu naprawdę aktor wtopiony jest w obraz w sposób naturalny, choć wszystko razem jawi się jako rodzaj „snu”. Konkretna obecność aktora w teatrze zbyt się narzuca, trzeba uważnie dobierać całą resztę.

Dramat Banita i kanclerz nie ma zamiaru rywalizować z mistyczną potęgą sztuki Słowackiego, osnutej na tych wydarzeniach historycznych. A dlaczego historia? Żeby się nie zaplątać w łatwą publicystykę i przede wszystkim dlatego, że historia uczy różnych rzeczy. Wierności wobec źródeł tu sporo… Zmieniłam – ze względów właśnie dramaturgicznych – kilka szczegółów. Podaję przykłady: oczywiście Zamoyski był przy egzekucji Samuela i chyba aż tak nie „hamletyzował”, działał według niektórych samowolnie, król w końcu kazał poczekać. Wymyśliłam historię z podartym listem, tak istotną dla akcji, a także to, że Krzysztof interesował się po faustowsku magią; takie rzeczy były zresztą bliskie tamtej epoce (Zygmunt August miał podobne pasje), a i w naszych czasach wracają. Jakoś trudno się z tym pogodzić.

Jak to sobie wyobrażam na scenie? Ot, jakieś podesty, schody, wnęki, kotary (ważny arras!), drzwi, stoły, krzesła, no i rekwizyty – coś w sumie bliskiego (myślę sobie nieśmiało) „maszynie do grania Shakespeare’a” Zofii Wierchowicz. Czy tak szybkie zmiany miejsca akcji szkodzą? Kostiumy dość ascetyczne, moralitetowe, choć utrzymane w guście epoki (polskie luźne szaty, włoskie bardziej obcisłe, bufiaste, żołnierze z elementami zbroi i bronią, kobiety mają marszczone spódnice, czepce bądź siatki na głowie, biust przysłonięty, rzadziej z dekoltem nieprzysłoniętym spodnią koszulką), Kozacy ubrani na szaro, trochę tu też oliwkowej zieleni, bez przesadnej troski o „folklor”, Krzysztof ma na sobie płaszcz żółty jak płaszcz Judasza u Giotta, Samuel i osoby z nim związane – na przykład Oleś – noszą dyskretny fiolet (kolor dopełniający!), król jest cały brunatny, jakiś odcień brązu może wyróżniać żołnierzy. Zamoyski odznacza się zgaszonym karminem, poza tym (u innych postaci) dużo ciepłej, pomarańczowej ochry z akcentami błękitu, bieli, zbroje srebrzyste, błazen w jasnej czerwieni z dodatkami szmaragdowymi, lekko szarawymi, królowa nosi się czarno, z dodatkiem bieli czepca i chust.

Zresztą szczegóły nie muszą być tak ważne, byle uniknąć krzykliwości, a zachować pewien nawet symbolizm.

Ten utwór chce łączyć pewne rozumienie tragizmu (może najbliższe nowoczesnej myśli Schelera) z niektórymi doświadczeniami dramaturgii elżbietańskiej i wyrazistością moralitetu.

Tragizm! Jakby się rozmywał? Coś się jednak stało, krew jakaś się polała, tyle że Troja-Polska jeszcze nie upadła. Nie jest to więc na pewno Norwidowska „biała tragedia”. Co do jatki (w recenzji zauważono, że jej nie ma)… w końcu dziś straszy się makabrą dla rozrywki, a może trochę i po to, by ludzi otumanić.

Język tutaj to polszczyzna nie tak odległa od dzisiejszej. Pisano, że zaskakująco nowoczesny… Musi być ta mowa bliska współczesnej, bez zbędnego archaizowania w każdym szczególe, a zarazem czujna wobec anachronizmów, taka, by nie raziła w tamtej epoce. Rytm słowa przechodzi chwilami w rytm białego jedenastozgłoskowca, bliski polskiej dramaturgii (Odprawa posłów greckich!). Jest ważny. Dyscyplinuje. Nawiązania do Kochanowskiego są oczywiste, ale najbardziej chodzi tu o ducha jego poezji. Przypomnijmy: klasyczny umiar, intelektualizm o metafizycznych ciągotach, a zarazem niebanalna uczuciowość. Ten dramat mówi też o roli literatury. Może i muzyki, sztuki… Pieśń Kozaków została „ściągnięta” z książki o nich (słowa).

Muzyka (w teatrze) zasadniczo z epoki albo w jej stylu. W trzecim akcie można by wykorzystać Melodie na psałterz polski Mikołaja Gomółki, z tekstem albo bez tekstu. Może ich echo warto uwzględnić w późniejszej pieśni Błazna?

Maria Zofia Lewandowska

REDAKCJA: Zuzanna Gościcka-Miotk

KOREKTA: Alicja Maszkowska

OKŁADKA: Daniel Rusnak

ILUSTRACJA: Maria Zofia Lewandowska

SKŁAD: Monika Burakiewicz

KONWERSJA DO EPUB/MOBI: InkPad.pl

© Maria Zofia Lewandowska i Novae Res s.c. 2014

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, reprodukcja lub odczyt jakiegokolwiek fragmentu tej książki w środkach masowego przekazu wymaga pisemnej zgody wydawnictwa Novae Res.

Wydanie drugie

ISBN 978-83-7722-799-2

NOVAE RES – WYDAWNICTWO INNOWACYJNE

al. Zwycięstwa 96/98, 81-451 Gdynia

tel.: 58 698 21 61, e-mail: sekretariat@novaeres.pl, http://novaeres.pl

Publikacja dostępna jest w księgarni internetowej zaczytani.pl.

Wydawnictwo Novae Res jest partnerem

Pomorskiego Parku Naukowo-Technologicznego w Gdyni.