Wstęp

Obserwowane w skali światowej rodzajowe, ilościowe i jakościowe przemiany procesów produkcji oraz wymiany dóbr i usług, a także wzrost indywidualnej konsumpcji, stanowią jeden z licznych przejawów świadczących o rozwoju gospodarczym przedsiębiorstw. Wyznacznik wzrostu gospodarczego stanowi również pogłębiający się społeczny podział pracy oraz wynikająca z niego specjalizacja organizacji w realizacji określonych etapów, części lub rodzajów prowadzonej działalności. Przejawem zachodzących zmian jest także permanentny i dynamiczny rozwój implikacji osiągnięć nauki, techniki oraz wiedzy w prowadzeniu działalności gospodarczej, w szczególności w takich obszarach jak: informatyka, zarządzanie, bankowość czy marketing. Do symptomów rozwoju gospodarczego włączane są ponadto procesy internacjonalizacji przedsiębiorstw oraz zaostrzanie się walki konkurencyjnej o pozycję na rynku, o nowe rynki zbytu i zaopatrzenia, a także o nowe kanały dystrybucji[1].

Niestabilność otoczenia i związane z tym ciągłe zmiany zewnętrznych warunków funkcjonowania sprawiają, iż przedsiębiorcy w celu realizacji swoich zamierzeń i celów coraz chętniej zawierają różnego rodzaju porozumienia z innymi podmiotami gospodarczymi. Racjonalnie działający przedsiębiorca budując strategię rozwoju i konkurencji swojej firmy, uwzględnia zarówno aktualny, jak i przyszły stan otoczenia, a także własne możliwości w zakresie wykorzystania stworzonych przez to otoczenie szans oraz uniknięcia pojawiających się zagrożeń. Zatem, jak wskazuje M. Romanowska[2], zmiany zachowań konkurencyjnych przedsiębiorstw są determinowane zmianami na poziomie gospodarki i sektora. Przyczyn zainteresowania przedsiębiorstw współpracą można więc poszukiwać w takich nowych zjawiskach występujących w makrootoczeniu i otoczeniu konkurencyjnym, jak tendencja do globalizacji rynków i zarządzania, powiązana ze zmianami w sferze polityki. Należy mieć jednocześnie na uwadze, iż przedsiębiorstwa posiadające zdolność samodzielnego sprostania konkurencji międzynarodowej stanowią rzadkość.

Współpraca, do której dochodzi pomiędzy przedsiębiorcami, może mieć charakter luźny, czyli opierać się wyłącznie na umowach gospodarczych zawieranych na zasadach równorzędności partnerów w celu przeprowadzenia określonych transakcji lub też może prowadzić do ukształtowania się powiązań o charakterze bardziej trwałym. H. Jagoda i B. Haus[3] wskazują, iż zorganizowane współdziałanie przedsiębiorstw może przybierać różnorodne formy, rozpoczynając od jednorazowych umów kupna-sprzedaży, przez umowne formy względnie trwałego współdziałania w najróżniejszych dziedzinach życia gospodarczego, na związkach kapitałowych o zróżnicowanej skali i nasileniu, z pełnymi fuzjami włącznie, kończąc. Ogólnie rzecz ujmując, zawieranie związków pomiędzy przedsiębiorcami ma doprowadzić poprzez współdziałanie między nimi do osiągnięcia założonych wcześniej celów. Szczególny wzrost liczby przedsięwzięć podejmowanych wspólnie przez przedsiębiorców obserwowany jest w gospodarce światowej od połowy lat siedemdziesiątych. Od tego momentu istota i formy, a także przyczyny i cele interakcji zachodzących pomiędzy przedsiębiorstwami, są przedmiotem stałej analizy i oceny zarówno ze strony teoretyków, jak i praktyków gospodarczych.

[1] B. Kaczmarek: Współdziałanie przedsiębiorstw w gospodarce rynkowej, Wyd. UŁ, Łódź 2000, s. 20.

[2] M. Romanowska: Alianse strategiczne przedsiębiorstw, PWE, Warszawa 1997, s. 42.

[3] H. Jagoda, B. Haus: Holding. Organizacja i funkcjonowanie, PWE, Warszawa 1995, s. 9.

Franchising jako forma aktywności gospodarczej

Współpraca pomiędzy podmiotami gospodarczymi jest procesem naturalnym i chociaż może być inicjowana przez organy władzy państwowej czy samorządowej, to zazwyczaj jest tworzona przez same przedsiębiorstwa za pośrednictwem rynku. We współczesnej gospodarce, jak wskazuje J. Kortan[1], „nie ma miejsca na wyizolowaną działalność przedsiębiorstw”, a proces współdziałania podmiotów gospodarczych powszechnie uznawany jest za jeden z najistotniejszych warunków niezbędnych do osiągnięcia powodzenia w biznesie. Odzwierciedleniem tej prawidłowości jest istnienie w gospodarce szerokiego wachlarza organizacyjno-prawnych form współdziałania przedsiębiorstw.

Istota współpracy franchisingowej

Rozwojowi sfery obrotu prawnego i gospodarczego towarzyszy tworzenie, obok znanych i unormowanych już umów, całkowicie nowych ich odmian. Rozpowszechnianie się tego zjawiska jest rezultatem nie tylko potrzeb pojawiających się na tle nowoczesnych form obrotu prawno-gospodarczego, lecz również wynikiem powszechnie akceptowanej swobody kształtowania umów. Korzystna „atmosfera” społeczno-prawna przyczyniła się do powstania w sferze obrotu gospodarczego umowy franchisingu, stanowiącej podstawę współpracy podmiotów w ramach systemów franchisingowych.

Pojęcie i geneza franchisingu

Podejmując rozważania dotyczące istoty franchisingu, należy zdać sobie sprawę, iż nie istnieje jednolita powszechnie stosowana definicja franchisingu, a wśród licznych autorów definicji nie ma zgodności co do treści tego pojęcia. Przykładowo według B. Pokorskiej[2] istotę franchisingu stanowi wyjątkowość i oryginalność pomysłu, na którym przedsiębiorstwo opiera swoje funkcjonowanie. Jest to zazwyczaj pomysł sprawdzony i opatentowany, dzięki któremu przedsiębiorstwo buduje swoją renomę na rynku. Rozszerzenie działalności czy też zdobycie nowych rynków zbytu przez przedsiębiorcę, w którego posiadaniu znajduje się ten pomysł, możliwe jest bez angażowania własnych środków. Przedsiębiorstwo przekazuje swój pomysł innym podmiotom na określonych zasadach, umożliwiając im jednocześnie korzystanie z wiązki praw, wiedzy, doświadczenia, procedur oraz receptur. W takim rozumieniu franchising obejmuje całą koncepcję prowadzenia własnego biznesu, którą otrzymuje biorca pomysłu w zamian za zaangażowanie kapitałowe, regularne uiszczanie określonych opłat oraz za zobowiązanie się do nieujawniania tajników funkcjonowania sieci. Zupełnie odmienne podejście do definiowania franchisingu proponuje podręcznik UNIDO, zgodnie z którym franchising jest traktowany bardzo wąsko, jedynie jako „metoda dystrybucji towarów, opierająca się na przyznawaniu licencji na korzystanie ze znaków towarowych”[3].

W definiowaniu franchisingu eksponowanych jest wiele aspektów tej szczególnej formy kooperacji przedsiębiorstw. Przykładowo A. Tokaj-Krzewska[4] zwraca uwagę na konieczność rozdzielenia z punktu widzenia poprawności legislacyjnej pojęcia franchisingu jako specyficznej formy współpracy przedsiębiorstw od samej umowy franchisingu, która określa ramy tej współpracy. W aspekcie organizacyjnym franchising definiowany jest jako współpraca wykorzystująca specyficzną metodę dystrybucji towarów i usług, stosująca prawną formułę umożliwiającą udzielenie przez jedno przedsiębiorstwo drugiemu pomysłu na określony sposób dystrybucji towarów lub usług. Franchising stanowi ponadto formę więzi ekonomicznych pomiędzy podmiotami gospodarczymi, w której podmiot nadrzędny udziela podmiotowi podporządkowanemu szeroko rozumianej pomocy oraz prawa do prowadzenia działalności zgodnie ze ściśle sprecyzowanymi warunkami. Za A. Tokaj-Krzewską[5] wyróżnić można zatem dwa podstawowe składniki konstytuujące instytucję franchisingu:

1. pakiet praw własności przemysłowej lub intelektualnej[6], związany ze znakami towarowymi, nazwami handlowymi, szyldami sklepowymi, wzorami użytkowymi i przemysłowymi, prawami autorskimi, know-how[7] oraz patentami,

2. czynność prawną, jaką jest udostępnienie tego pakietu do korzystania w celu odsprzedaży dóbr i świadczenia usług użytkownikom końcowym.

Definicję w powyższym brzmieniu przyjęła jako obowiązującą Komisja Europejska.

Nie bez przyczyny franchising definiowany jest również jako metoda wspomagająca uruchamianie oraz prowadzenie działalności gospodarczej. Uzasadnia to między innymi E. Banachowicz[8], podając, iż „najpełniejszy typ transakcji franchisingowych stanowi nie tyle zezwolenie, koncesję na użytkowanie znaku firmowego oraz identyfikowanie dóbr z tym znakiem, ile przygotowanie do opieki nad małym przedsiębiorstwem, którego właściciel nie posiada żadnego doświadczenia w prowadzeniu własnej firmy”. Interesującą definicję franchisingu zaprezentował również J. Jacyszyn[9], podając, iż sens franchisingu wyraża się w umiejętnym cedowaniu na określony podmiot gospodarczy pewnej sfery działania, przy jednoczesnym kontrolowaniu jej przebiegu przy pomocy instrumentów prawnych, ekonomicznych i organizacyjnych. Podkreślił on ponadto, iż we franchisingu „chodzi o osiąganie sukcesu cudzymi rękami”.

Wybitny angielski autorytet w dziedzinie franchisingu M. Mendelsohn[10] używa pojęcia „franchisingowa formuła przedsiębiorstwa”, pod którą rozumie trzy elementy:

1. kompletną koncepcję przedsiębiorstwa, rozumianą jako wypracowanie przez dawcę sposobu prowadzenia przedsiębiorstwa we wszystkich jego aspektach, który pozwala osiągnąć sukces,

2. proces wprowadzania i szkolenia zgodnie z przyjętą koncepcją,

3. ciągłą pomoc i doradztwo.

Znaczna część definicji rozpatruje franchising w ujęciu czysto prawnym bądź też w treści swej koncentruje się na przypadkach, w których złamane zostały przepisy lub naruszone zostało zaufanie konsumentów w konsekwencji naruszenia postanowień umowy franchisingowej. Wśród źródeł tego rodzaju definicji wymienić można dwa rodzaje uregulowań: kodeksy etyczne związków, stowarzyszeń lub federacji franchisingowych oraz przepisy prawa antymonopolowego. Przykładowo według prawa konkurencji Unii Europejskiej słowa franchising używa się dla form, w których występuje przekazanie i wykorzystanie know-how dawcy, a biorcy udzielana jest stała pomoc w zakresie prowadzenia działalności. Natomiast Europejski Kodeks Etyczny Franchisingu określa franchising jako system sprzedaży towarów, usług lub technologii, który jest oparty na ścisłej i ciągłej współpracy pomiędzy prawnie oraz finansowo odrębnymi i niezależnymi przedsiębiorstwami. Istota systemu polega na tym, że dawca nadaje swoim poszczególnym biorcom prawo oraz nakłada na nich obowiązek prowadzenia działalności zgodnie ze swoją koncepcją. W okresie trwania sporządzonej na piśmie umowy w zamian za bezpośrednie lub pośrednie świadczenia finansowe uprawnienie to upoważnia indywidualnego biorcę do korzystania z nazwy handlowej dawcy, jego znaku towarowego lub usługowego, know-how, metod prowadzenia działalności gospodarczej, wiedzy technicznej, systemu postępowania i innych praw własności intelektualnej lub przemysłowej, a także do korzystania ze stałej pomocy handlowej i technicznej.

Istota franchisingu ujęta została ponadto w licznych definicjach sformułowanych przez związki franczyzy funkcjonujące w poszczególnych krajach. Przykładowo Polska Organizacja Franchisodawców przyjęła następujące kryteria franchisingu:

1. trwały kontraktowy stosunek umowny łączący franchisodawcę i franchisobiorcę, z którego wynika obowiązek franchisodawcy przekazywania franchisobiorcy know-how w sposób ciągły przez cały okres obowiązywania umowy i który nakłada na franchisobiorcę obowiązek uiszczania na rzecz franchisodawcy opłat franchisingowych lub innych świadczeń, w sposób uzgodniony między stronami,

2. niezależność gospodarcza, prawna i organizacyjna franchisobiorcy względem franchisodawcy, czego odzwierciedleniem na gruncie polskiego systemu prawnego jest posiadanie własnych kas rejestrujących.

O wyborze właściwego sposobu definiowania pojęcia franchisingu powinno decydować kryterium możliwości odróżnienia tej metody działalności gospodarczej od innych powiązań kooperacyjnych pomiędzy przedsiębiorstwami. W jednym z pierwszych artykułów, które pojawiły się w Polsce na ten temat, franchising określony został jako metoda rozszerzenia rynków zbytu określonego rodzaju aktywności gospodarczej poprzez organizowanie sieci jednolitych placówek, prowadzących działalność na terenach oddalonych od siedziby organizatora. Metoda ta polegała w szczególności na powierzaniu prowadzenia poszczególnych punktów sieci na własny rachunek i we własnym imieniu osobom trzecim, którym organizator sieci w zamian za pewną odpłatność udziela zezwoleń na posługiwanie się znaną mu i sprawdzoną techniką działalności gospodarczej, zapewniając jednocześnie pomoc niezbędną przy jej wykorzystywaniu, a także zezwoleń na występowanie na zewnątrz pod oznaczeniami, które w oczach odbiorców symbolizują renomę tej techniki działalności[11].

Przeprowadzona analiza wskazuje, iż żadnej spośród licznych definicji franchisingu występujących w doktrynie zagranicznej i polskiej nie można uznać za wiodącą. Lektura zaprezentowanych definicji pozwala jednak wyodrębnić najważniejsze, wspólne dla większości pojęć franchisingu dwa elementy: współpracę pomiędzy prawnie samodzielnymi przedsiębiorstwami oraz udzielenie biorcy prawa do korzystania z wypracowanej przez dawcę koncepcji prowadzenia przedsiębiorstwa w zamian za określone świadczenia finansowe.

Należy mieć na uwadze, iż definiowanie franchisingu podlegało znacznym modyfikacjom na przestrzeni lat i jest uzależnione w znacznym stopniu od genezy tej formy współpracy gospodarczej. Literatura podaje, iż słowo franchising wywodzi się z kultury romańskiej, a swój rdzeń znaczeniowy zaczerpnęło z języka francuskiego. Franchise pochodzi od słowa franc czyli wolny lub od franchir (obecnie: affranchir), co z kolei oznacza zwolnić. Przez wyrażenie la franchise w czasach feudalnych we Francji rozumiano udzielenie przywileju lub szczególnego prawa. Polegało ono na zrzeczeniu się przez władcę prawa do żądania służby wasalnej ze strony podwładnych, na zwolnieniu z podatków lub ceł czy też na przyznaniu całkowitej niezależności od władzy feudalnej.

Inne źródła podają z kolei, iż kolebką franchisingu jest Wielka Brytania, gdzie w średniowieczu dostojnicy kościelni by otrzymać franchiso, czyli prawo do poboru lokalnych podatków, płacili rządowi określone kwoty pieniężne, zobowiązując się w zamian do stałego poparcia i świadczenia usług na rzecz rządu[12]. W XII wieku władcy kościelni i świeccy w ramach tzw. chartes de franchise udzielali poddanym prawa do korzystania z terenów leśnych w zamian za świadczenie usług lub za określoną opłatę. Ponadto przywileje tego typu przyznawane były miastom, miejscowościom lub cechom, które w zamian za ograniczenie władzy panów feudalnych płaciły określone sumy pieniężne lub świadczyły usługi.

Za pierwszą w historii umowę franchisingową uznaje się Wielką Kartę Wolności, wydaną w 1215 roku przez króla angielskiego Jana bez Ziemi. Była to umowa pomiędzy królem i baronami, która stała się początkiem konstytucyjnych ograniczeń władzy królewskiej. Na mocy Karty arystokracji przyznano pewne przywileje, chroniąc ją jednocześnie przed samowolą króla. Następnie słowem franchise określony został królewski przywilej, na mocy którego władcy zezwalali kupcom i rzemieślnikom na wykonywanie określonych czynności handlowych i usługowych w zamian za wnoszenie opłat. W końcu na przełomie XVIII i XIX wieku franchising przybrał postać długoterminowego prawa do monopolu w określonej dziedzinie handlu lub przemysłu, które było przyznawane przez władcę lub ciało ustawodawcze. W zamian za uznanie prawa do monopolu biorca wpłacał dawcy wyznaczoną kwotę w postaci pieniężnej, a ponadto zobowiązywał się do świadczenia na jego rzecz określonych usług.

Początkiem współczesnej instytucji franchisingu stały się z kolei umowy tied house zawierane pomiędzy browarami i właścicielami ziemskimi. W ten sposób franchising stał się synonimem zezwolenia na korzystanie z określonych praw udzielanych przez osobę nimi dysponującą. La franchise obok przywileju oznacza bowiem koncesję, zezwolenie, prawo głosu, prawo wyborcze, a w szerszym znaczeniu nawet prawa obywatelskie. Słowo franchise we współczesnym języku francuskim stosowane jest z kolei do oznaczenia zwolnienia przesyłek pocztowych z odsetek i opłat. Na obszarze amerykańskim przed powstaniem Stanów Zjednoczonych słowo franchise oznaczało państwową koncesję udzielaną kolonizatorom na zagospodarowywanie kraju, później zaś na korzystanie z rzeczy będących własnością państwa, np. przedsiębiorcy otrzymywali wyłączność na prowadzenie i eksploatację kolei żelaznych oraz innych dziedzin służących ogółowi obywateli - tzw. public utility franchise. W słownictwie anglo-amerykańskim słowo franchise z upływem czasu zaczęto odnosić do zezwoleń na korzystanie w komercyjny sposób z określonych praw udzielanych przez ich właścicieli[13]. Następnie pojęciem franchise zaczęto określać każdą formę współpracy w dziedzinie zbywania towarów i świadczenia usług, pod warunkiem, że umowa, na której oparta była ta współpraca, zawierała zezwolenie na używanie nazwy lub znaku bądź też dawała prawo wyłączności. B. Fuchs[14] zauważa, iż pojęcie franchise używane było w kontekście przestrzennym dla określenia strefy wolnocłowej i w znaczeniu tym stosowane jest nadal w angielskim obszarze językowym. W latach pięćdziesiątych XX wieku poprzez dodanie przyrostka „-ing” słowu franchise nadano kształt właściwy tradycji języka angielskiego, tworząc tym samym słowo franchising.

W aspekcie historycznym za kolebkę metody współpracy gospodarczej wykazującej cechy franchisingu uznaje się powszechnie Stany Zjednoczone, choć niektóre źródła wskazują, iż podobieństwo do współpracy kształtowanej na zasadzie franchisingu można znaleźć już w pewnych starożytnych formach działalności handlowej. Pierwsze przypadki zastosowania franchisingu na obszarze amerykańskim odnotowano jeszcze przed powstaniem Stanów Zjednoczonych. Początkowo określenia tego używano dla oznaczenia państwowej koncesji udzielanej kolonizatorom na zagospodarowanie kraju, a następnie dla zezwolenia na korzystanie z rzeczy stanowiących własność państwa lub zmonopolizowanych przez państwo sfer działalności gospodarczej. Prekursorem „nowożytnego franchisingu” na kontynencie amerykańskim był producent maszyn do szycia I. Singer. W połowie XIX wieku stworzył on sieć samodzielnych dystrybutorów, którzy po wniesieniu określonej opłaty uzyskiwali prawo wyłączności na danym obszarze do rozprowadzania produkowanych przez I. Singera maszyn do szycia. To nowatorskie rozwiązanie zastosowane przez wytwórcę maszyn nie wzbudziło jednak wśród Amerykanów większego entuzjazmu. Do szerszego zainteresowania nową formą współpracy gospodarczej doszło dopiero na początku XX wieku, gdy powstawać zaczęły sieci producentów samochodów oraz napojów chłodzących, sprzedające prawa lokalnym dealerom i rozlewniom. Jako trzeci obszar rozwoju franchisingu, obok sieci producentów samochodów i napojów chłodzących, wskazywany jest przemysł naftowy. [15] W latach trzydziestych XX wieku „wojna” w obszarze cen paliw zwróciła uwagę właścicieli przedsiębiorstw naftowych na niższą elastyczność cenową stacji benzynowych będących ich własnością w porównaniu z niezależnymi stacjami, które elastycznie reagowały na zmiany cen paliw dokonywane przez konkurencję znajdującą się w ich bezpośrednim sąsiedztwie. Spowodowało to obniżenie zysków przedsiębiorstw naftowych, a w dalszej konsekwencji zadecydowało o podjęciu przez nie decyzji o rozwoju sieci stacji benzynowych na podstawie formuły franchisingu. W rezultacie osiągnięto elastyczną politykę cenową przy jednoczesnym zachowaniu jednolitego wizerunku firmy. Spowodowało to nie tylko wzrost sprzedaży paliw, lecz również napływ środków pieniężnych pochodzących ze sprzedaży stacji benzynowych biorcom.

W organizowaniu nowoczesnych sieci przedsiębiorstw działających zgodnie z zasadami franchisingu znaczącą rolę odegrał J. S. Pemberton, który udzielał rozlewniom licencji na rozprowadzanie wynalezionego w 1886 roku napoju Coca-Cola. Struktura systemu franchisingowego stworzona przez J. S. Pembertona oparta była na dostarczaniu rozlewniom specjalnego syropu, który następnie w placówkach franchisingowych rozcieńczany był zgodnie z recepturą. W ramach umowy rozlewnie otrzymywały ponadto prawo do używania opakowań oraz nazwy firmowej dawcy. Za współtwórcę franchisingu uznaje się również L. K. Ligetta, który w 1902 roku rozpoczął zawieranie umów z właścicielami drogerii, umożliwiając im wykorzystywanie nazwy swojego przedsiębiorstwa Rexall do oznaczania sklepów. Jako pioniera w zakresie tworzenia w Stanach Zjednoczonych sieci jednostek zajmujących się sprzedażą detaliczną produktów traktuje się z kolei przedsiębiorstwo World Radio Corporation, które rozwinęło sieć sprzedaży i naprawy radioodbiorników.

W latach trzydziestych XX wieku franchising zaczął intensywnie rozwijać się w handlu samochodami. Dynamiczny wzrost produkcji samochodów skłonił firmy motoryzacyjne do poszukiwania nowych metod rozprowadzania swoich produktów oraz do zdobywania nowych rynków zbytu. W tym celu fabryki samochodów stworzyły nowoczesne sieci franchisingowe, których uczestnikami stali się tzw. auto dealers. Producenci samochodów gwarantując dealerom wyłączność sprzedaży na danym obszarze, gwarantowali ochronę przed konkurencją oferującą ten sam model samochodu, zapewniając tym samym sprzedaż na określonym poziomie. W zamian za to producenci mogli żądać od biorców wysokiego standardu prowadzonej działalności, a ponadto zobowiązania się sprzedawania wyłącznie określonej marki pojazdów. Technika i styl organizacji franchisingu w krótkim czasie zachęciły również przedsiębiorców z innych branż, w tym zwłaszcza z gastronomicznej i hotelarskiej, do wypróbowania nowego sposobu dystrybucji. Okres prawdziwego rozkwitu franchisingowej koncepcji przedsiębiorstwa w Stanach Zjednoczonych nastąpił jednakże dopiero po II wojnie światowej.

W latach pięćdziesiątych XX wieku franchising przyjął zupełnie nowe oblicze. Franchisodawcy zaprzestali nadawania jedynie prawa do dystrybucji produktów, zaczęli natomiast sprzedawać prawo do zaadoptowania pełnej koncepcji prowadzenia przedsiębiorstwa, rozpoczynając od znaku firmowego, przez wygląd uniformów pracowników i wystrój placówek, na rachunkowości kończąc. Według I. Steinerowskej-Streb[16] w tym momencie franchising przestał być wyłącznie formą dystrybucji, stając się z jednej strony metodą prowadzenia działalności gospodarczej, z drugiej natomiast – metodą szybkiej ekspansji przedsiębiorstwa. Za prekursora franchisingu w tej postaci uznawane jest przedsiębiorstwo McDonald’s, w przypadku którego zastosowanie nowatorskiego podejścia w gastronomii przyniosło efekt w postaci gwałtownej ekspansji systemu. W ślad za McDonald’sem znaczna część dużych przedsiębiorstw amerykańskich rozpoczęła tworzyć swoje sieci poza granicami kraju, przede wszystkim na kontynencie europejskim. Tą drogą atrakcyjność gospodarcza instytucji franchisingu w bardzo szybkim tempie wzbudziła zainteresowanie szerokiego grona przedstawicieli życia gospodarczego zachodniej Europy. Współpraca przedsiębiorstw oparta na prawno-ekonomicznych regułach franchisingu na kontynencie europejskim najszerzej rozwinęła się w Wielkiej Brytanii, Francji, Niemczech, Włoszech, Danii oraz Holandii[17]. Za prekursora franchisingu w Europie uznaje się czeskie przedsiębiorstwo Bata, zajmujące się produkcją obuwia[18].

Należy zaznaczyć, iż ekspansja omawianej metody współpracy gospodarczej nie ograniczyła się jednak jedynie do Ameryki Północnej i zachodniej Europy. Jednoczesne przyswajanie idei franchisingu następowało w krajach Ameryki Południowej, Australii oraz Azji. Ponadto w II połowie XX wieku pomysł na franchisingową współpracę gospodarczą zainteresował kraje środkowej i wschodniej Europy. W ten sposób franchising stał się powszechnie akceptowanym oraz integralnym sposobem prowadzenia działalności gospodarczej na świecie, a zjawisko międzynarodowej ekspansji franchisingu zaczęto powszechnie określać rewolucją (boomem) franchisingowym.

Rodzaje powiązań franchisingowych

Długotrwały proces dostosowywania franchisingu do zróżnicowanych warunków społeczno-gospodarczych i organizacyjnych, a także specyfika rozwijanej w jego ramach działalności, doprowadziły do wykształcenia szerokiego wachlarza form franchisingu. Podstawowe kryterium podziału franchisingu stanowi przedmiot, czyli charakter działalności gospodarczej, jaką mogą obejmować stosunki franchisingowe. Wyróżnia się według niego franchising produkcyjny, handlowy, usługowy oraz mieszany. Jest to najczęściej spotykana w literaturze klasyfikacja franchisingu, która jednocześnie uwzględniona została przez Komisję Wspólnot Europejskich w rozporządzeniu nr 4087/88 z 30.11.1988 r. w sprawie zastosowania art. 85 Traktatu Rzymskiego do umów franchisingu. Franchising produkcyjny, zwany także przemysłowym lub technologicznym, jest rezultatem zawarcia umowy, w której dawca zobowiązuje się do udostępnienia biorcy know-how, technologii produkcji, tajemnicy zawodowej oraz swego doświadczenia technicznego w celu wytwarzania w ramach jego przedsiębiorstwa danego asortymentu o określonym standardzie, zdefiniowanej jakości i identycznych cechach zewnętrznych, jakie prezentują sobą wyroby przedsiębiorstwa macierzystego. W umowie franchisingu handlowego, zwanego również dystrybucyjnym, dawca zobowiązuje się dostarczyć określone towary, a biorca przyjmuje na siebie obowiązek sprzedaży tych dóbr w ramach prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej. Franchising handlowy określany jest często jako „najbardziej pełny typ” systemu franchisingowego. W literaturze można spotkać się również z poglądem, że ten rodzaj franchisingu powinien być traktowany jako podstawowa (właściwa) forma franchisingu rozumianego jako system współpracy gospodarczej[19]. Franchising usługowy związany jest natomiast z obowiązkiem biorcy do posługiwania się znakiem firmowym dawcy oraz stosowanym przez dawcę sposobem znakowania przedmiotów wykonywanych usług, a także samą procedurą świadczenia tych usług. Szczegółowe rozgraniczenie typowych cech omówionych form franchisingu często stwarza poważne trudności. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest bardzo płynna granica zakresów poszczególnych typów franchisingu. Ponadto rozgraniczenie takie utrudnia występująca nieraz w praktyce wielowarstwowość systemów franchisingowych stosowanych w skali światowej. Bardzo często zdarza się, iż strony umowy franchisingowej starają się nadać jej treść mieszaną, czyli łączącą elementy omówionych wcześniej form. O franchisingu mieszanym mówi się między innymi wówczas, gdy producent określonych wyrobów dostarcza je bezpośrednio do przedsiębiorstw prowadzonych przez biorców w celu ich sprzedaży, a także gdy przedsiębiorstwa franchisingowe poza sprzedażą prowadzą równolegle działalność usługową związaną z przedmiotami pochodzącymi od tego samego dawcy, np. w postaci usług serwisowych, naprawczych lub usług o charakterze komplementarnym.

W literaturze anglosaskiej często przedstawiany jest podział franchisingu ze względu na charakter podmiotów występujących w umowie. Zgodnie z tym kryterium wyróżnia się franchising produkcyjno-detaliczny, produkcyjno-hurtowy, hurtowo-detaliczny oraz franchising marki lub licencji. Na specyfikację wymienionych form franchisingu wskazuje już samo ich nazewnictwo. O franchisingu produkcyjno-detalicznym lub produkcyjno-hurtowym można mówić w sytuacji, gdy organizator sieci jest producentem, a biorca sprzedaje jego wyroby odpowiednio klientom detalicznym lub hurtowym. Natomiast w przypadku franchisingu hurtowo-detalicznego funkcję dawcy franchisingu pełni hurtownik, biorca zaś sprzedaje wyroby klientom detalicznym. Z kolei w ramach franchisingu marki lub licencji organizator sieci nie musi być producentem ani hurtownikiem: posiada produkt lub usługę pod znaną marką, który następnie sprzedaje w jednolitej sieci punktów.

Obok zaprezentowanego podziału franchisingu, opartego na rodzaju i specyfice działalności, podstawą do wyodrębnienia kolejnych jego form może być sposób kształtowania stosunku franchisingu. Na podstawie tego kryterium wyodrębnia się franchising bezpośredni, pośredni, indywidualny, podporządkowany, wielokrotny oraz subfranchising. O franchisingu bezpośrednim można mówić wówczas, gdy dawca zawiera samodzielnie, tj. bez żadnych ogniw pośredniczących, umowy franchisingu z poszczególnymi biorcami. Zasada bezpośredniości dotyczy w tym przypadku nie tylko samego zawarcia umowy, lecz wszystkich prawnych i faktycznych czynności warunkujących prawidłowe funkcjonowanie przedsiębiorstwa franchisingowego, wykonywanych przez dawcę. Należy zaznaczyć, iż franchising bezpośredni stanowi jedną z początkowych, a zarazem najprostszych form franchisingu. Nie sprawdza się ona w przypadku rozwijania działalności franchisingowej na obszarze w znacznym stopniu oddalonym od siedziby przedsiębiorstwa macierzystego. Franchising pośredni ma natomiast miejsce w sytuacji, gdy przedsiębiorca zamierzający wprowadzić swoje produkty na nowy rynek nie tworzy samodzielnie sieci biorców, lecz zawiera w tym zakresie umowę z przedsiębiorcą prowadzącym już określoną działalność na danym obszarze. Z kolei sytuację, w której dawca zawiera umowę franchisingu z jednym tylko podmiotem zainteresowanym formą współpracy, określa się mianem franchisingu indywidualnego. Umowa franchisingu indywidualnego obejmuje utworzenie przez biorcę tylko jednego przedsiębiorstwa na ściśle określonym obszarze i według indywidualnie określonych w umowie warunków. Umowa tego typu przypomina omówiony franchising bezpośredni. Należy zauważyć, że analizowana postać franchisingu z reguły nie jest korzystna dla przedsiębiorstw inicjujących tego typu formę współpracy, gdyż tworzenie kolejnych jednostek franchisingowych jest jednoznaczne z każdorazowym bezpośrednim włączaniem się dawcy w ten proces. Zasadniczym elementem ograniczającym możliwości tworzenia i rozwoju sieci jest w tym przypadku rozpiętość kierowania. Franchising podporządkowany, zwany również subordynacyjnym, charakteryzuje się z kolei podporządkowaniem osoby korzystającej z franchisingu organizatorowi sieci. Tę odmianę franchisingu zaobserwować można w praktyce wyłącznie w sferze franchisingu handlowego, nie zyskała ona bowiem sympatii uczestników systemów w obszarze franchisingu usługowego i produkcyjnego. Podporządkowanie biorcy polega z reguły na konieczności stosowania się do wytycznych dawcy w zakresie kształtowania form zbytu dostarczanych przez dawcę towarów. Stanowiący przeciwieństwo franchisingu indywidualnego franchising wielokrotny ma natomiast miejsce w sytuacji, gdy dawca franchisingu wyraża w umowie zgodę na utworzenie przez biorcę na danym terenie określonej liczby przedsiębiorstw, które będą prowadziły wskazaną w umowie działalność. Podstawową zaletą tego typu porozumienia jest możliwość osiągnięcia przez dawcę franchisingu w krótkim okresie czasu wzrostu sprzedaży poprzez ekspansję gospodarczą na odległych rynkach zbytu, w tym również poza granicami kraju. Za jedną z odmian franchisingu wielokrotnego uznawany jest subfranchising (masterfranchising), który występuje w sytuacji, gdy treść umowy franchisingu upoważnia biorcę do zawarcia umów franchisingu z kolejnymi podmiotami gospodarczymi. W wyniku takiego porozumienia dotychczasowy biorca franchisingu zaczyna występować w podwójnej roli, z jednej strony nadal pozostaje biorcą franchisingu, z drugiej natomiast staje się dawcą subfranchisingu. Warto zaznaczyć, iż do podpisywania kolejnych umów franchisingowych nie jest w tym przypadku wymagana zgoda dawcy franchisingu (twórcy systemu). Biorca franchisingu, będący jednocześnie dawcą subfranchisingu, samodzielnie kształtuje nowe stosunki franchisingu z podmiotami, z którymi zawarł umowy. Subfranchising jest strategią ukierunkowaną przede wszystkim na szybki rozwój, gdyż ekspansja na odległe rynki w stosunkowo krótkim czasie możliwa jest w zasadzie wyłącznie przy wykorzystaniu pośredników, jakimi są subfranchisodawcy. Niemniej jednak subfranchising zalecany jest wyłącznie dla ustabilizowanych systemów, posiadających bardzo dobrze znaną markę, dla których ewentualna nierzetelna postawa subfranchisodawcy nie doprowadzi do załamania całej sieci. Jedną z odmian subfranchisingu stanowi franchising generalny, powstający w wyniku umowy generalnej, z postanowień której wynika swoboda korzystającego z sieci co do wyboru kontrahentów. W sytuacji tej udostępniający sieć jest jednak zazwyczaj uprawniony do ustalania limitów placówek franchisingowych tworzonych na poszczególnych obszarach.

Na podstawie kolejnego kryterium, jakim jest zasięg obowiązywania umowy, wyodrębnia się franchising obejmujący całą strukturę organizacyjną przedsiębiorstwa oraz franchising wydzielony. Pierwszy z wymienionych typów franchisingu, zwany również zakładowym, pojawia się w sytuacji, gdy regułom umowy franchisingowej podporządkowany jest całokształt działalności gospodarczej prowadzonej przez dany podmiot. Działalność ta musi być realizowana na zasadzie wyłączności przez przedsiębiorstwo, a także przez posiadane przez nie oddziały oraz filie. Przeciwieństwem w stosunku do tej formy jest franchising wydzielony, zwany również minifranchisingiem lub franchisingiem oddziałowym, o którym mówi się w sytuacji, gdy biorca franchisingu zobowiązuje się w umowie do prowadzenia określonej działalności gospodarczej wyłącznie w odpowiednio wyodrębnionym fragmencie struktury organizacyjnej swojego przedsiębiorstwa. Oddziały mogą być w tym przypadku kształtowane według dwóch zasad: jako zamknięta przestrzennie placówka – zgodnie z zasadą „sklep w sklepie”, lub też jako zamknięty przestrzenie oddział w ramach dużego domu towarowego. Wyodrębnienie to nie ma jednak charakteru prawnego, a jedynie znaczenie organizacyjne lub lokalizacyjne. Należy jednocześnie pamiętać, iż w wymienionych przypadkach bezwzględnie wyłączona jest możliwość prowadzenia przez biorcę działalności konkurencyjnej w pozostałej części przedsiębiorstwa.

Kryterium zasięgu obowiązywania umowy pozwala dokonać podziału franchisingu na krajowy oraz międzynarodowy. O franchisingu krajowym można mówić wówczas, gdy strony umowy franchisingu prowadzą działalność gospodarczą na obszarze tego samego kraju, natomiast sytuację odmienną, gdy podmioty te działają na terenie różnych państw, określa się mianem franchisingu międzynarodowego.

L. Lewandowska[20] zwraca z kolei uwagę na franchising bankowy, kooperacyjny oraz tzw. franchising pod klucz. O podziale tym stanowi struktura asortymentowa. Franchising bankowy obejmuje różnego rodzaju usługi doradcze na bazie bankowych systemów informacyjnych. Dawca sam udziela własnych usług bankowych, a biorcy powierza ich dystrybucję przede wszystkim na obszarach, gdzie bezpośredniej obecności dawcy nie uzasadnia rachunek ekonomiczny. Franchising kooperacyjny gwarantuje wzajemną pomoc przedsiębiorstwom od siebie niezależnym, które wzajemnie się uzupełniają oraz tworzą układy komplementarne w określonym obszarze działalności. O franchisingu „pod klucz” można mówić natomiast w sytuacji, gdy biorca uruchamia działalność gospodarczą w obiekcie zbudowanym i urządzonym przez dawcę.

M. Martinek[21] dokonuje podziału franchisingu na podstawie struktury interesów, wyróżniając franchising subordynacyjny i partnerski. Franchising subordynacyjny charakteryzuje się tym, że pomiędzy biorcą a dawcą tworzy się stosunek pośrednictwa w sprzedaży. Istotą jest w tym przypadku tworzenie przez przedsiębiorstwo macierzyste pionowej grupy kooperacyjnej przy wykorzystaniu autokratycznej kontroli i zarządzania. Natomiast w ramach franchisingu partnerskiego, uwzględniając konstelację interesów, wpływ władzy oraz opodatkowanie partnerów, wyodrębnia się franchising koordynacyjny, koalicyjny oraz konfederacyjny[22]. Franchising koordynacyjny, zwany również wymiennym, oparty jest na jednostajnych umowach wymiany, które nie zobowiązują biorcy do dbałości o interesy sieci. W tle pionowej kooperacji grupowej znajduje się osiąganie własnych celów i nadrzędnego interesu grupowego w rezultacie przebiegających obok siebie poszczególnych procesów koordynacji. Z kolei w ramach franchisingu koalicyjnego pomiędzy dawcą i biorcą powstaje wspólnota dla osiągnięcia określonego celu, a pionową koalicję grupową tworzą równoległe porozumienia pomiędzy organizatorem sieci a poszczególnymi jej uczestnikami. Natomiast w systemie franchisingu konfederacyjnego umowa obejmuje wszystkich uczestników sieci i doprowadzić ma do osiągnięcia wspólnie założonego celu.

Schemat 1. Typologia franchisingu według wybranych kryteriów

Przedmiot (charakter działalności gospodarczej)

franchising produkcyjny

franchising handlowy

franchising uslugowy

franchising mieszany

Charakter podmiotów występujących w umowie

franchising produkcyjno-detaliczny

franchising produkcyjno-hurtowy

franchising hurtowo-detaliczny

franchising marki lub licencji

Sposób kształtowania stosunku franchisingu

franchising bezpośredni

franchising pośredni

franchising indywidualny

franchising podporządkowany

franchising wielokrotny

subfranchising

Zasięg obowiązywania umowy

franchising obejmujący całą strukturę organizacyjną

franchising wydzielony

franchising krajowy

franchising międzynarodowy

Struktura asortymentowa

franchising bankowy

franchising kooperacyjny

franchising pod „klucz”

Struktura interesów

franchising subordynacyjny

franchising partnerski

franchising koordynacyjny

franchising koalicyjny

franchising konfederacyjny

Źródło: Opracowanie własne.

Omówiona w niniejszym podrozdziale typologia franchisingu objęła najczęściej wymieniane w literaturze klasyfikacje porozumień franchisingowych, które w sposób zbiorczy zostały ujęte na schemacie 1. Zaprezentowany schemat nie wyczerpuje jednak całej różnorodności form franchisingu wykorzystywanych w światowym obrocie gospodarczym i może być uzupełniany o kolejne kryteria podziału. Przykładowo A. Tokaj-Krzewska[23] oraz B. Pokorska[24] biorąc pod uwagę czynniki związane bezpośrednio ze stosowaną strategią działalności, wyodrębniają franchising konwersyjny, franchising w niszy oraz franchising wielokoncepcyjny. W ramach franchisingu konwersyjnego funkcjonujący w danej branży podmiot zawiera umowę franchisingową z renomowanym podmiotem w celu podniesienia swojej reputacji. O franchisingu w niszy można mówić, gdy organizator sieci stara się zaspokoić potrzeby konkretnego segmentu rynku. Natomiast w przypadku franchisingu wielokoncepcyjnego (określanego również mianem „zarządzania portfelem”) dawca franchisingu nabywa kolejne formuły, pakiety franchisingowe, stając się jednocześnie biorcą lub subdawcą innych systemów.

Interesującego podziału franchisingu dokonała również I. Steinerowska-Streb[25], wyodrębniając e-franchising oraz franchising internetowy. Termin franchising internetowy stosowany jest w odniesieniu do przedsiębiorstw franchisingowych wykorzystujących technologie internetowe. Jest pojęciem węższym od pojęcia e-franchisingu, odnoszącego się do systemów, które nie posiadają tradycyjnych jednostek, a są obecne jedynie w przestrzeni cybernetycznej.

Zaprezentowane klasyfikacje dotyczą w głównej mierze stosunków franchisingowych spotykanych w Europie. Jako szczególne formy franchisingu występującego w Stanach Zjednoczonych L. Lewandowska[26] wymienia product distribution franchising oraz business format franchising. Cechą charakterystyczną pierwszej z wymienionych form jest system powiązań organizatora sieci z kontrahentami. Producent udziela długoterminowego upoważnienia do sprzedaży na określonym obszarze produkowanych przez siebie towarów, w zamian za co biorca zobowiązuje się do wspierania tej działalności. Natomiast w przypadku business format franchising organizator sieci nie wytwarza towarów sam, lecz jest „handlowcem pierwszego stopnia” w sieci sprzedaży. System ten określany jest również jako metoda licencjonowania znaku, nazwy, know-how oraz innych elementów w celu sprzedaży produktów.

Zaprezentowane w niniejszym podrozdziale bogactwo odmian franchisingu wynika w głównej mierze z faktu, iż umowa franchisingowa ma stosunkowo elastyczne ramy prawne. Zagadnieniu uregulowania prawnego kontraktu franchisingowego poświęcony zostanie kolejny podrozdział.

Franchising w świetle prawa

Umowę franchisingową uznaje się za typową umowę wypracowaną przez praktykę obrotu prawno-gospodarczego. Znajduje to swoje odzwierciedlenie m.in. w języku niemieckim, gdzie jest ona określana jako verkehrstypischer Vertrag. Należy w tym miejscu za J. Jacyszyn[27] uwzględnić konieczność rozgraniczenia i uznania za odrębne kategorie pojęciowe franchisingu i umowy franchisingowej. Franchising stanowi bowiem, najogólniej rzecz ujmując, metodę (technikę) gospodarowania czy też działalność gospodarczą prowadzoną przez określony podmiot i jego współpracowników. Natomiast umowa franchisingowa jest kontraktem cywilnoprawnym będącym bazą prawną dla technik tego współdziałania. Jednakże podobnie jak miało to miejsce w przypadku definiowania franchisingu, nie istnieje powszechnie przyjęta definicja umowy franchisingowej, choć w doktrynie wielokrotnie próby takie podejmowano. W związku z tym, iż przedmiotem wcześniejszego podrozdziału była analiza szerokiego spektrum definicji franchisingu, które w większości oparte były na wskazaniu istoty umowy franchisingowej, w miejscu tym w celu uniknięcia powtórzeń przytoczona zostanie tylko jedna definicja umowy franchisingowej.

Na potrzeby niniejszej książki przyjęta została stosunkowo często prezentowana w literaturze definicja sformułowana przez B. Fuchs[28], zgodnie z którą przez umowę franchisingu należy rozumieć umowę, w której jedna strona, czyli franchisodawca, udziela zezwolenia na korzystanie z zespołu dóbr, określanych mianem franchise, w celu prowadzenia określonej działalności gospodarczej oraz zobowiązuje się do udzielenia wszelkiej pomocy koniecznej do prawidłowego korzystania z udzielonego zezwolenia, natomiast druga strona – franchisobiorca – zobowiązuje się do prowadzenia, we własnym imieniu i na własny rachunek, określonej działalności gospodarczej przy wykorzystaniu udzielonego zezwolenia oraz do zapłaty wynagrodzenia franchisingowego. W uproszczeniu przez umowę franchisingu należy rozumieć umowę regulującą prawa i obowiązki stron stosunku franchisingu. Przykładowa treść umowy franchisingu zamieszczona została w załączniku 1.

Miejsce franchisingu wśród innych umów

Brak specyficznej regulacji umowy franchisingu w polskim prawodawstwie spowodował, iż doktryna z reguły ucieka się do charakteryzowania umowy franchisingu poprzez porównywanie jej z umowami już znanymi, podobnymi do niej pod względem strukturalnym bądź funkcjonalnym. L. Stecki[29] podaje, iż zabieg taki podejmowany jest stosunkowo często w sytuacji, gdy nie istnieje bezpośrednia regulacja ustawowa analizowanego zagadnienia. E. Wojtaszek-Mik[30] podkreśla natomiast, iż istotną zaletą tej metody w przypadku franchisingu jest indywidualizacja umowy franchisingowej w stosunku do innych rodzajów umów oraz wykazanie jej oryginalnego charakteru mimo istnienia pewnych podobieństw czy elementów wspólnych. W związku z powyższym przed podjęciem próby prawnego zakwalifikowania umowy franchisingu przeprowadzona zostanie analiza cech wspólnych i odmiennych umowy franchisingu oraz innych zbliżonych umów prawa cywilnego oraz handlowego.

Jedną z umów, której elementy przedmiotowo istotne mogą sugerować pewne podobieństwo do kontraktu franchisingowego, stanowi umowa sprzedaży, poprzez którą sprzedający zobowiązuje się przenieść na kupującego własność przedmiotu i wydać mu ten przedmiot, natomiast kupujący zobowiązuje się do odebrania tego przedmiotu oraz zapłacenia za niego określonej ceny (KC, art. 535 § 1). W przypadku umowy franchisingowej natomiast dawca dostarcza biorcy surowce, produkty, towary lub materiały, uzupełniane z reguły o know-how i prawo używania znaku towarowego, w zamian za wniesienie określonej opłaty i jednoczesne zobowiązanie się biorcy do zaopatrywania się u dawcy. Podstawową różnicę pomiędzy umową sprzedaży i umową franchisingu stanowi fakt, iż zawarcie umowy franchisingowej nie jest wystarczające do przeniesienia prawa własności rzeczy z dawcy na biorcę, które jest przekazywane w terminie późniejszym na podstawie jednostkowych umów sprzedaży. B. Pokorska[31] podaje, iż utożsamianie umowy sprzedaży z umową franchisingu uznać należy za nieprawidłowe również ze względu na fakt, iż w wyniku umowy sprzedaży nie następuje definitywne przekazanie praw z dawcy na biorcę. Z kolei według L. Steckiego[32] przekonanie o podobieństwie umowy sprzedaży do umowy franchisingu może wynikać wyłącznie z „rozkładania umowy sprzedaży na czynniki pierwsze”. Zwraca on uwagę na fakt, iż rozciąganie reguł sprzedaży na całą charakterystyczną dla franchisingu sferę świadczeń (kompleks praw na dobrach majątkowych i niemajątkowych) jest niewłaściwe, gdyż w zakresie tym nie następuje definitywny transfer praw z dawcy franchisingu na biorcę. Umowa franchisingu umożliwia bowiem korzystanie przez biorcę jedynie z zamkniętego katalogu praw, takich jak znak firmowy, logo, znak towarowy, wzór przemysłowy czy reputacja organizatora sieci.

Kolejną umową o charakterze gospodarczym, z którą bywa utożsamiana umowa franchisingu, jest dystrybucja selektywna lub dystrybucja wyłączna. Dystrybucja selektywna stanowi system, w ramach którego dostawca zobowiązuje się do sprzedaży towarów lub usług będących przedmiotem umowy w sposób pośredni lub bezpośredni tylko dystrybutorom wybranym na podstawie określonych wcześniej kryteriów. Dystrybutorzy natomiast zobowiązują się nie sprzedawać towarów lub usług podmiotom nieposiadającym autoryzacji. Elementem odróżniającym w przypadku umowy franchisingowej jest zakaz sprzedaży wyrobów pochodzących od dostawców konkurencyjnych. W przypadku dystrybucji wyłącznej natomiast dostawca zobowiązany jest do sprzedaży towarów tylko jednemu nabywcy, co nie znajduje swojego miejsca w umowie franchisingowej, na mocy której biorca może odsprzedawać otrzymane od dawcy towary wszystkim zainteresowanym nabywcom. A. Krawczyk[33] podnosi natomiast, iż podstawową różnicę pomiędzy umowami dystrybucyjnymi a umową franchisingową stanowi ich zakres przedmiotowy. Umowy dystrybucyjne regulują bowiem jedynie kwestie dotyczące dystrybucji towarów, podczas gdy istotą umowy franchisingowej nie jest dostarczanie towarów w celu ich dalszej odsprzedaży, lecz uprawnienie i jednocześnie obowiązek franchisobiorcy do korzystania z całego pakietu oferowanego przez franchisodawcę. Opinię tę podziela A. Okrasiński[34], według którego podstawową różnicę pomiędzy dystrybucją a franchisingiem stanowi „zakres wsparcia oferowanego biorcy przez dawcę w postaci usług wstępnych oraz usług bieżących”. Wyraźnego rozgraniczenia umowy franchisingu i umowy dystrybucji dokonuje ponadto T. Dyba[35], który franchising określa mianem „dystrybucji doskonałej”. Z kolei w publikacjach z zakresu marketingu franchising nie tyle jest utożsamiany z dystrybucją, co wskazywany jako jedna z form dystrybucji funkcjonujących na poziomie detalisty.

W literaturze wskazuje się również na podobieństwo franchisingu do pośrednictwa handlowego, które polega na korzystaniu z usług prawnie niezależnego pośrednika w taki sposób, że narzucone zostają mu obowiązki podporządkowujące go dostawcy. Funkcje przedstawiciela, wynikające z umowy przedstawicielstwa handlowego, ograniczają się jedynie do reprezentowania interesów handlowych określonego przedsiębiorcy, czyli funkcjonowania w jego imieniu w zamian za określoną prowizję. Biorców franchisingu, prowadzących punkty sieci we własnym imieniu i na własny rachunek, nie można jednak utożsamiać z pośrednikami handlowymi, gdyż nie stanowią oni ogniwa w drodze towaru od partnera do konsumenta.

Umowa franchisingu porównywana bywa nie tylko z umowami gospodarczymi, lecz również z umowami o charakterze cywilnoprawnym. Jedną z takich umów jest umowa agencyjna, poprzez którą przyjmujący zlecenie zobowiązuje się w zamian za wynagrodzenie stale pośredniczyć przy zawieraniu określonego rodzaju umów na rzecz dającego zlecenie bądź zawierać umowy w jego imieniu (KC, art. 758 § 1). A. Krawczyk[36] zwraca uwagę, iż agent może występować w obrocie gospodarczym w dwojakim charakterze: w roli pośrednika lub w roli przedstawiciela. Działalność agenta jako pośrednika polega na pośredniczeniu, czyli poszukiwaniu klientów, składaniu ofert i prowadzeniu wszelkich działań służących przygotowywaniu umów. Sam agent natomiast nie jest stroną zawartej umowy. Natomiast w sytuacji gdy agent uprawniony jest do zawierania umów w imieniu i na rachunek zleceniodawcy, jest to typowy stosunek przedstawicielstwa. Również w tym przypadku rzeczywistą stroną umowy jest zleceniodawca, na rzecz którego umowa ta została zawarta i któremu bezpośrednio przynosi korzyści. Podstawowa różnica pomiędzy umową agencyjną a umową franchisingową polega na tym, że agent działa na rachunek mocodawcy, a biorca franchisingu działa we własnym imieniu i na własny rachunek. Innym aspektem różnicującym oba typy umów jest wynagrodzenie, które w przypadku umowy agencyjnej przyjmuje postać prowizji przekazywanej agentowi przez zleceniodawcę, natomiast w systemie franchisingowym przysługuje ono organizatorowi systemu, stanowiąc zapłatę od biorcy za otrzymane prawa. Reasumując, franchisobiorca w odróżnieniu od agenta działa we własnym imieniu i na własny rachunek, i nie tylko nie otrzymuje żadnych prowizji, lecz jest zobowiązany do uiszczania na rzecz franchisodawcy opłaty za korzystanie z pakietu franchisingowego. B. Pokorska[37] zauważa, iż wciąż w praktyce gospodarczej panuje chaos terminologiczny polegający na zamiennym stosowaniu terminów „ajent” i „franchisobiorca”. Używanie słowa „ajent” do określenia strony umowy franchisingowej budzi wątpliwości nie tylko w zakresie samego statusu przedsiębiorstwa, lecz stwarza również poważne skutki merytoryczne. Z jurydycznego punktu widzenia przedsiębiorstwa, których formuła działania zawiera tylko wybrane elementy porozumienia franchisingowego, w istocie działają na zasadzie systemu dystrybucji, a zawierana przez nie umowa ma charakter umowy ajencyjnej.

Umową unormowaną w kodeksie cywilnym, której elementy również bywają odnoszone do umowy franchisingu jest umowa komisu. Istota jej wyraża się w zobowiązaniu przyjmującego zlecenie w zamian za wynagrodzenie do kupna lub sprzedaży rzeczy ruchomych na rachunek dającego zlecenie, lecz w imieniu własnym i w ramach działalności własnego przedsiębiorstwa (kc, art. 765). Twierdzenie, iż umowa franchisingu jest zbliżona do umowy komisu, nie może być uznane za właściwe, gdyż beneficjent umowy komisu wydaje określone przedmioty beneficjariuszowi jedynie w celu ich sprzedaży osobom trzecim, natomiast franchisobiorca nabywa określone przedmioty od franchisodawcy, po czym we własnym zakresie dokonuje ich dalszej sprzedaży.

Kolejną umową uregulowaną przez kodeks cywilny, której przepisy bywają stosowane na potrzeby interpretacji postanowień umowy franchisingowej, jest umowa zlecenia, która polega na zobowiązaniu się przez przyjmującego zlecenie do wykonania określonej czynności na rzecz dającego zlecenie (KC, art. 734 § 1). Zasadniczą różnicą pomiędzy umową zlecenia a umową franchisingu jest fakt, iż zleceniobiorca działa we własnym imieniu, lecz na cudzy rachunek, natomiast franchisobiorca zarówno we własnym imieniu, jak i na własny rachunek. A. Koch[38] zwraca również uwagę na odmienność czasu trwania obu typów umów, bowiem stosunek franchisingowy charakteryzuje się ciągłością i podporządkowaniem jednego podmiotu drugiemu, natomiast zlecenie ma z reguły charakter krótkotrwały. Ponadto w umowie franchisingu opłatę na rzecz dawcy uiszcza biorca, co jest sytuacją odwrotną w stosunku do tej, jaka występuje w przypadku umowy zlecenia, w której wynagrodzenie otrzymuje zleceniobiorca. Wartym podkreślenia aspektem jest też możliwość wykonywania przez biorcę czynności określonej w umowie bezpłatnie, co w przypadku franchisingu nie jest możliwe z punktu widzenia cech decydujących o jego istocie prawnej. P. Gogojewicz[39] zauważa ponadto, iż korzystający z sieci franchisingowej podejmuje czynności, które niekoniecznie muszą być określone w umowie, w przeciwieństwie do zleceniobiorcy, który wykonuje na rzecz zleceniodawcy wyłącznie czynności wynikające z treści samej umowy. Sytuacja ta jest konsekwencją wspomnianej wcześniej wielokrotnie prawidłowości, iż franchisobiorca działa we własnym imieniu i na własny rachunek.

Umowie franchisingu przypisuje się również cechy umowy o dzieło, na podstawie której przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania określonego dzieła, a zamawiający do zapłaty za nie wynagrodzenia (kc, art. 627). Tendencji utożsamiania obu umów nie należy uznawać za w pełni poprawną, gdyż umowa franchisingu może jedynie w określonych przypadkach zawierać postanowienia dające podstawę prawną stosunkowi typowemu dla umowy o dzieło. Przykładowo sytuacja taka ma miejsce, gdy dawca zobowiązuje się do wzniesienia we własnym zakresie budynku, w którym biorca będzie prowadził działalność franchisingową, bądź w przypadku, gdy dawca zobowiązuje się do urządzenia pomieszczeń służących biorcy do przechowywania towarów lub ich dystrybucji.

Pewne cechy umowy franchisingowej można odnaleźć również w umowie najmu, w ramach której wynajmujący zobowiązuje się oddać najemcy rzecz do używania na czas oznaczony lub nieoznaczony, w zamian za co najemca zobowiązuje się opłacać czynsz w określonej wysokości (kc, art. 659 § 1). Podobna sytuacja ma miejsce w umowie franchisingu, na podstawie której biorca uprawniony jest do korzystania przez czas określony lub nieokreślony z należących do dawcy wynalazków, patentów, emblematów czy know-how, w zamian za zapłatę określonego wynagrodzenia. Podstawowa różnica pomiędzy omawianymi umowami polega na tym, że dawca franchisingu udostępnia swoje prawa w celu pomnożenia swoich obrotów poprzez działalność biorcy, natomiast celem wynajmującego jest uzyskanie określonego wynagrodzenia w zamian za rzeczy oddane do używania.

Umową pokrewną w stosunku do najmu jest umowa dzierżawy, w przypadku której również można zaobserwować pewne analogie do umowy franchisingu, dotyczące między innymi możliwości korzystania z zespołu praw przysługujących właścicielowi bez przeniesienia samego prawa własności. Przepisy dotyczące umowy dzierżawy rzeczy odnoszą się również do dzierżawy praw. Zgodnie z kodeksem cywilnym (art. 693 § 1) wydzierżawiający zobowiązuje się oddać dzierżawcy rzecz do używania i pobierania pożytków przez czas oznaczony lub nieoznaczony, w zamian za co dzierżawca zobowiązuje się płacić wydzierżawiającemu umówiony czynsz. Jako zasadniczą różnicę pomiędzy umową franchisingu a umową dzierżawy należy natomiast traktować fakt, iż w przypadku franchisingu biorca jest uprawniony do korzystania nie tylko z praw majątkowych, lecz również z doświadczeń zawodowych organizatora sieci, jego wyobrażeń odnoszących się do koncepcji prowadzenia przedsiębiorstwa czy renomy związanej z jego nazwiskiem, co z kolei nie może stanowić przedmiotu umowy dzierżawy. Innym z elementów różnicujących oba typy umów jest według L. Steckiego[40] (podobnie jak ma to miejsce w przypadku umowy najmu) charakter opłaty franchisingowej i dzierżawnej. Opłata dzierżawna stanowi bowiem jedynie ekwiwalent niemożności dysponowania w określonym czasie danymi prawami majątkowymi lub rzeczami przez ich samoistnego posiadacza. Opłata franchisingowa natomiast jest wyrazem udziału organizatora sieci w zyskach osiąganych przez franchisobiorcę.

Obok umów gospodarczych i cywilno-prawnych również umowy własności intelektualnej bywają porównywane do umowy franchisingu. Przykładem tego typu kontraktów jest umowa licencji, stanowiąca uprawnienie do korzystania z opatentowanego wynalazku, udzielone przez posiadacza wynalazku, lub stanowiąca pozwolenie na podjęcie określonej działalności czy czynności. Podejście to jest rozpowszechnione w polskiej doktrynie i stanowi szersze rozumienie umowy licencyjnej. Według A. Kocha[41] w szerokim ujęciu umowa licencji obejmuje takie elementy, jak: zezwolenie na używanie określonego dobra, obowiązek licencjodawcy do spełnienia świadczeń umożliwiających licencjobiorcy korzystanie z przedmiotu licencji, a także obowiązek licencjobiorcy korzystania z licencji w oznaczony sposób i uiszczania opłat licencyjnych. Natomiast w ujęciu węższym, określanym mianem techniczno-prawnego, umowa licencyjna dotyczy wyłącznie zezwoleń na korzystanie z dóbr, które podlegają ochronie specjalnymi prawami wyłącznymi zawartymi w odpowiednich aktach ustawowych. Przedmiotem licencji w przypadku franchisingu są dobra materialne i niematerialne przedsiębiorstwa chronione prawami wyłącznymi. Ochroną objęte są w tym przypadku nie tylko wynalazki, znaki towarowe, marka, wzory użytkowe czy przemysłowe, lecz również dobra, w stosunku do których przepisy prawne nie przewidziały szczególnej ochrony, np. know-how. Zawarte w umowie franchisingowej uprawnienie biorcy do korzystania z praw własności przemysłowej i intelektualnej dawcy zbieżne jest zatem do postanowień umowy licencyjnej, jednakże różnica w tym przypadku polega na tym, że umowa franchisingowa zawiera szerszy zakres zobowiązań dawcy w stosunku do biorcy. Według A. Krawczyka[42] podstawową różnicą pomiędzy analizowanymi typami umów jest podejście do realizacji obowiązków wynikających ze współpracy. Obowiązki wynikające z umowy franchisingowej mają charakter aktywny, bowiem franchisodawca sprawuje kontrolę nad działaniami biorcy, otaczając go „parasolem ochronnym” w postaci szkoleń i doradztwa. Natomiast relacje między dawcą i biorcą licencji mają charakter pasywny, gdyż licencjodawca koncentruje się w głównej mierze na otrzymywaniu honorarium i sprawowaniu kontroli nad korzystającymi z licencji. Stanowisko to potwierdza P. Kotler[43], określając franchising jako „pełniejszą wersję licencjonowania”, co pozwala wnioskować, iż franchising jest „czymś więcej” niż licencja. Umowa licencji nie obejmuje chociażby takiego aspektu jak przekazanie podręcznika operacyjnego zawierającego pełny opis procedur funkcjonowania przedsiębiorstwa. Licencjodawca dostarcza bardziej ograniczoną wiedzę dotyczącą powadzenia działalności, nie przekazuje pełnej koncepcji przedsiębiorstwa, standardu produktów, sposobu sprzedaży, organizacji i wystroju punktu sprzedaży, nie udziela pomocy licencjobiorcy, nie organizuje szkoleń, a także nie stawia dodatkowych wymagań w stosunku do licencjobiorcy. W konsekwencji licencjobiorca nie jest zobowiązany do tak wielu wyrzeczeń jak franchisobiorca, nie jest ograniczana jego inwencja, a wymagany wkład pieniężny jest z reguły niższy. Na podstawie umowy licencyjnej biorca zobowiązany jest do sprzedaży towarów dostarczonych przez dawcę, w zamian za co otrzymuje prawo do bezpłatnego korzystania ze znaku towarowego. Reasumując, w przypadku umowy licencyjnej zasady są w mniejszym stopniu sprecyzowane, a kontakty pomiędzy partnerami mniej sformalizowane. Niemniej w literaturze szerokie uzasadnienie uzyskała koncepcja uznająca umowę franchisingu za umowę typu licencyjnego. Upowszechnianiu koncepcji tej nie sprzyja jednak intensywne kwestionowanie jej przez licznych oponentów. Przypuszczać można, iż odmienność stanowisk w tej sprawie jest w głównej mierze rezultatem różnic w definiowaniu samej umowy licencyjnej.

Wśród umów z zakresu własności intelektualnej porównywanych do umowy franchisingowej znajduje się również licencja patentowa, której istotę stanowi udzielenie przez posiadacza patentu zezwolenia na korzystanie z jego wynalazku. Na mocy tej umowy licencjodawca zmuszony jest spełniać świadczenia umożliwiające licencjobiorcy korzystanie z przedmiotu licencji, w zmian za co licencjobiorca wnosi opłatę licencyjną. Występowanie elementów licencji patentowej w umowie franchisingu wykazuje zróżnicowane natężenie. Najwyraźniej są one widoczne we franchisingu o charakterze produkcyjnym i usługowym, najmniej natomiast w porozumieniach dystrybucyjnych. Elementem różnicującym oba typy umów jest między innymi stopień aktywności dawcy, który w przypadku licencji patentowej jest bardzo ograniczony. Natomiast w ramach stosunku franchisingowego dawca wykazuje wysoką aktywność, która przejawia się w świadczeniu na rzecz biorcy szeregu usług. Występowanie w umowie franchisingu elementów licencji patentowej nie decyduje więc o jej istocie, a tym samym omawiane umowy nie powinny być ze sobą utożsamiane.

Pewne podobieństwa można odnaleźć również pomiędzy umową franchisingową a umową know-how, której przedmiotem są nowe, poufne wiadomości, doświadczenia i umiejętności umożliwiające właściwe, poprawne technicznie działanie. Umowa ta w głównej mierze polega na zobowiązaniu się dysponenta do przekazania swojego know-how, na upoważnieniu odbiorcy do jego wykorzystywania oraz na zobowiązaniu korzystającego do zachowania know-how w tajemnicy. Elementami wspólnymi dla obu umów jest aktywna rola licencjodawcy i franchisodawcy, polegająca na szkoleniu biorcy. Zasadniczym elementem odróżniającym umowę franchisingu od umowy know-how jest natomiast fakt, iż udostępnienie know-how i jego wykorzystanie w prowadzonej działalności jest jedynie jednym z wielu elementów decydujących o specyfice instytucji franchisingu.

Spośród pozostałych umów na uwagę zasługuje umowa o pracę, stanowiąca dwustronne oświadczenie woli, zgodnie z którym jedna strona zobowiązuje się do świadczenia określonej pracy pod kierownictwem i na rzecz drugiej strony, ta z kolei zobowiązana jest do zatrudnienia pierwszej oraz do wypłacania jej wynagrodzenia. Powstały w ten sposób stosunek pomiędzy stronami cechuje zależność gospodarcza, ekonomiczna i socjalna, co skutkuje subordynacyjnym stosunkiem pomiędzy pracownikiem a pracodawcą. Elementem odróżniającym umowę franchisingu od umowy o pracę jest fakt, iż franchisobiorca w przeciwieństwie do pracownika działa we własnym imieniu i na własny rachunek, ponosząc ryzyko własnej działalności, a jego stosunek do organizatora sieci można określić jako kooperacyjny. Ponadto w przypadku franchisingu umowa zawierana jest pomiędzy podmiotami niezależnymi, a wynagrodzenie wynikające z umowy przysługuje organizatorowi sieci. A. Krawczyk[44] za najistotniejszą różnicę pomiędzy umową pracy i umową franchisingową uważa fakt, iż franchisobiorca samodzielnie realizuje inwestycję, podczas gdy kosztem stworzenia miejsca pracy dla pracownika w całości obciążony jest pracodawca.

Nie w pełni uzasadnione wydaje się być również utożsamianie umowy franchisingu i umowy spółki osobowej. Wspólnych cech poszukuje się przede wszystkim pomiędzy umową franchisingu a umową spółki cywilnej. Jako element wspólny obu tych umów można traktować wspólność celu gospodarczego stron umowy. Dążenie przez wspólników spółki cywilnej do realizacji wspólnego celu wydaje się być oczywiste, natomiast w przypadku franchisingu cel gospodarczy przyświecający podmiotom umowy można uznać za „prawie jednakowy”. Zarówno biorca, jak i dawca franchisingu dążą do osiągnięcia zysku, lecz cel ten ma jeszcze dodatkowe wymiary. Dawca poprzez zawarcie umowy franchisingu dąży do ekspansji gospodarczej na nowe geograficznie obszary oraz do zwiększenia swojej renomy wśród osób, które zetkną się z jego produktami dzięki działalności franchisobiorcy. Osiągnięcie tych celów przez franchisodawcę leży również w interesie franchisobiorcy. Realizując cele dawcy, może on uzyskać odpowiednie uznanie w środowisku, a sukces gospodarczy dawcy traktować jako własny. W przypadku tym można mówić o swoistym sprzężeniu zwrotnym pomiędzy sukcesami dawcy i biorcy franchisingu. Sam wspólny cel prezentuje się jednak odmiennie dla każdej z umów. W umowie spółki cywilnej jest on wyraźnie sprecyzowany, natomiast umowa franchisingu nie określa dokładnie wspólnego celu gospodarczego. A. Koch[45] podaje, iż wspólny cel w przypadku umowy franchisingowej jest „po prostu założeniem immanentnie powiązanym ze stosunkiem franchisingowym”, nie ma postaci odrębnego zobowiązania stron, jest ideą odkrywaną dzięki znajomości obowiązków kontrahentów oraz założeń ekonomicznych franchisingu. Elementem odróżniającym oba rodzaje umów jest ponadto pozycja prawno-gospodarcza stron umowy, która w przypadku franchisingu przejawia się dominacją dawcy nad biorcą, czego z kolei nie można zaobserwować w stosunkach pomiędzy wspólnikami spółki cywilnej. Poszukując odmiennych cech omawianych umów należy ponadto zwrócić uwagę na majątek wspólny, na zasady prowadzenia spraw i reprezentowania przedsiębiorstwa na zewnątrz oraz na uczestnictwo w zyskach i ponoszenie strat przez strony umowy. Podobieństwa pomiędzy umową franchisingu a umową spółki cywilnej można więc znaleźć wyłącznie na płaszczyźnie wstępnej określającej istotę spółki cywilnej. Do analogicznych konkluzji należy dojść w przypadku porównywania umowy franchisingu z umową spółki jawnej. Ustawowe uregulowanie tej umowy może być jedynie w znikomym stopniu pomocne w toku analizowania postanowień umowy franchisingu. E. Wojtaszek-Mik[46] podaje ponadto, iż „za bezprzedmiotowe należy uznać również porównywanie umowy franchisingu ze spółką komandytową, w której występuje zróżnicowanie odpowiedzialności w stosunku do dwóch rodzajów wspólników, a tym bardziej z umową spółki komandytowo-akcyjnej oraz partnerskiej”. O znaczeniu wybranych norm kodeksu spółek handlowych z 15.09.2000 r. można mówić jedynie w sytuacji, gdy jeden z podmiotów umowy franchisingu działa w ramach spółki regulowanej przepisami tej ustawy. Z kręgu porównań z umową franchisingową wyłącza się także zazwyczaj umowy spółek kapitałowych, gdyż powstające na ich podstawie stosunki prawne oparte są na kapitale zakładowym, który powstaje w wyniku wniesienia wkładów przez wspólników lub w następstwie nabycia akcji. Element ten nie odgrywa żadnej roli w przypadku stosunku franchisingowego, gdyż, jak podkreśla A. Koch[47], franchising zakłada samodzielność organizatora i członków sieci.

Opierając się na dokonanych w niniejszym podrozdziale porównaniach, należy stwierdzić, iż próby utożsamiania umowy franchisingu z różnymi rodzajami porozumień w kategoriach całościowych nie prowadzą do pożądanych rezultatów, gdyż większość analizowanych umów posiada jedynie wybrane elementy umowy franchisingowej. Mimo zidentyfikowanych podobieństw w poszczególnych typach umów występują również liczne elementy różnicujące, spośród których należy wymienić przede wszystkim status oraz prawa i obowiązki osób wchodzących w porozumienie. Niektóre z analizowanych umów stanowią element składowy umowy franchisingowej, w związku z czym występują w niej z różnym natężeniem, bądź też traktowane są jako dodatek do właściwego kontraktu, spełniając funkcję uzupełniającą w stosunku do jej zasadniczych postanowień.

Reasumując, umowa franchisingu traktowana jako całość nie może być utożsamiana z żadną z omówionych wcześniej umów. Jednakże porównywanie umowy franchisingu z innymi typami porozumień należy uznać za celowe ze względu na fakt, iż w wielu z nich elementy przedmiotowo istotne sugerują podobieństwo do umowy franchisingowej, co pozwala na lepsze zrozumienie jej istoty.

Jednocześnie warto przyjrzeć się postanowieniom indywidualizującym umowę franchisingu, które pozwalają odróżnić analizowany kontrakt od innych typów umów. Katalog taki przygotowały m.in. B. Fuchs[48] oraz L. Lewandowska[49], zaliczając do niego następujące klauzule:

1. zezwolenie na posługiwanie się dobrami chronionymi i prawami z dziedziny własności przemysłowej lub intelektualnej w celu prowadzenia określonego rodzaju działalności gospodarczej, z jednoczesnym nałożeniem na franchisobiorcę obowiązku prowadzenia działalności z wykorzystaniem tego zezwolenia, występowania na rynku pod jednolitą formą zewnętrzną oraz wykorzystywania udostępnionego przez franchisodawcę know-how,

2. postanowienie określające prawo i obowiązek franchisobiorcy do działania we własnym imieniu i na własny rachunek,

3. klauzula przewidująca wspieranie franchisobiorcy przez organizatora sieci, a także wynagrodzenie na rzecz franchisodawcy.

Obok wymienionych klauzul umowa franchisingowa może zawierać szereg dodatkowych elementów. Praktyka gospodarcza wskazuje, iż umowy franchisingowe są zwykle bardzo obszerne, gdyż wobec braku regulacji ustawowej strony dążą do uregulowania w umowie wszystkich istotnych dla nich zagadnień. Według B. Pokorskiej[50] „im więcej jest zapisane w umowie, tym lepiej, nawet jeżeli przytacza się przepisy aktów prawnych, do których można odnieść poszczególne klauzule”. Niemniej jednak nie jest dozwolone przekraczanie granic swobody kontraktowej, a postanowienia umowy powinny być skonstruowane w sposób zapewniający prawidłową i harmonijną współpracę pomiędzy dawcą i biorcą franchisingu.

Przeprowadzona w niniejszym podrozdziale analiza pozwala uznać umowę franchisingu za odrębny rodzaj kontraktu, którego prawne zakwalifikowanie będzie przedmiotem kolejnego podrozdziału.

Charakter prawny umowy franchisingu

Próby jurydycznego zdefiniowania umowy franchisingu zaczęto podejmować już od momentu jej zaistnienia w życiu gospodarczym. Poprzez wykształcenie wśród różnorodnych form współpracy gospodarczej umowa franchisingu zaliczana jest do umów typu kooperacyjnego. Ma charakter czynności prawnej dwustronnie zobowiązującej, przysparzającej oraz odpłatnej. Nierozstrzygnięta pozostaje kwestia zakwalifikowania umowy franchisingu do umów wzajemnych, choć niektórzy znawcy przedmiotu, między innymi L. Stecki[51] oraz B. Fuchs[52], mimo braku ekwiwalentności świadczeń obu stron umowy, zaliczają umowę franchisingu do tej właśnie kategorii. Umowę franchisingową kwalifikuje się ponadto do umów nienazwanych, gdyż w większości systemów prawnych nie została uregulowana odrębnymi przepisami. Nie zmienia to jednak faktu, iż w ramach swobody umów została ona wykształcona w taki sposób, że możliwe jest jej powszechne wykorzystywanie w praktyce gospodarczej, jak również dokonywanie stosownych badań poznawczych i kwalifikacyjnych. Analiza unormowań poszczególnych państw wskazuje, iż próby określania prawnej formuły franchisingu można odnaleźć w głównej mierze w dwóch typach uregulowań: kodeksach etycznych związków franchisingowych, opracowywanych w głównej mierze z zamiarem ochrony franchisobiorców przed nieuczciwymi kontrahentami, a także w uregulowaniach służących przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym.

W przeważającej większości systemów prawnych instytucja franchisingu konstytuowana jest na podstawie stosunków normowanych w prawie cywilnym i handlowym. Przykładowo w prawodawstwie niemieckim na potrzeby franchisingu stosowane są przepisy dotyczące kontraktów przedstawicielskich, sprzedaży ratalnej oraz standardowych form kontraktów. W Hiszpanii natomiast z jurydycznego punku widzenia umowy franchisingowe zrównane zostały z umowami licencyjnymi.

Przeprowadzona w poprzednim podrozdziale analiza porównawcza różnych typów umów wskazała na istnienie w umowie franchisingowej istotnych elementów innych rodzajów porozumień, co pozwala na sformułowanie wniosku o mieszanym charakterze tej umowy. A. Tokaj-Krzewska[53] przestrzega jednak, iż odnoszenie umowy franchisingu do zbliżonych, umocowanych w prawie kodeksowym porozumień może być obciążone błędem, bowiem implikuje brak ostrości samej definicji franchisingu. Ponadto umowa franchisingu postrzegana jedynie poprzez pryzmat elementów wspólnych i różnic z innymi umowami funkcjonuje na zasadzie większej bądź mniejszej z nimi tożsamości, nie zaś jako odrębna instytucja prawno-gospodarcza. Za właściwe należy zatem uznać konstruowanie pojęcia umowy franchisingu na podstawie tych elementów, które zasadniczo powodują jej indywidualizację.

Umowa franchisingu jest umową powszechnie akceptowaną na świecie i uznaną przez judykaturę wielu państw. W większości systemów prawnych uznaje się, iż nie istnieje potrzeba specyficznego uregulowania umowy franchisingu. Wprawdzie wraz z upływem czasu w niektórych państwach dostrzeżono konieczność interwencji legislacyjnej, jednakże zazwyczaj nie ma ona służyć temu, by nadać tej instytucji charakter umowy nazwanej w ramach klasycznej regulacji cywilnoprawnej, lecz ma zapobiec zagrożeniom, jakie sieci franchisingowe mogą stanowić dla rozwoju konkurencji. Na gruncie prawa europejskiego próbę wyodrębnienia umowy franchisingu spośród innych form integracji pionowej podjął jako pierwszy ustawodawca francuski. W 1987 roku we Francji wydana została tzw. norma AFNOR, która przewidywała przedumowny obowiązek informacji w zakresie umów franchisingu. Przepis ten nie posiadał jednak mocy wiążącej i dopiero dwa lata później na prośbę Francuskiej Federacji Franchisingowej przyjęta została ustawa o ujawnianiu wszelkich informacji dotyczących sprzedawanych rzeczy i praw przed dokonaniem transakcji. W ustawie tej zawarty został tzw. obowiązek disclosure, czyli konieczność ujawnienia danych przed zawarciem kontraktu. W przypadku franchisingu obowiązek ten obejmuje informacje, które franchisodawca powinien przedstawić franchisobiorcy przed podpisaniem umowy. Dotyczą one m.in. takich aspektów, jak: podstawy prawne działalności przedsiębiorstwa i jego historia, informacje na temat osób zajmujących stanowiska zarządcze, informacje o liczbie i lokalizacji placówek franchisingowych, dane finansowe, dane dotyczące nieruchomości, informacje o realizowanej i prognozowanej wielkości sprzedaży i dochodach, czy w końcu sama koncepcja prowadzenia działalności. Przepisem obowiązującym we Francji, który ma bezpośrednie zastosowanie do umów franchisingu, jest ustawa Prawo Doubin z 31.12.1989 r., obejmująca kwestie związane z obowiązkowym ujawnianiem informacji przez franchisodawcę na etapie przedumownym. Uzupełnieniem ustawy stał się dekret z 04.04.1991 r., w którym wyszczególnione zostały wymagania dotyczące treści dokumentu ujawniającego informacje oraz ogólne zasady wynikające z prawa zobowiązań. Zgodnie z tymi przepisami wymagany katalog danych musi zostać dostarczony franchisobiorcy najpóźniej na dwadzieścia dni przed podpisaniem umowy. Unormowanie to stosowane jest we Francji do wszystkich rodzajów umów, które weszły w życie po 08.04.1991 r., zarówno tych dotyczących franchisingu, jak i innych związanych z udostępnianiem praw wyłącznych, m.in. umów agencyjnych, licencyjnych oraz wszystkich form dystrybucji dóbr.

Ustawowego uregulowania franchising doczekał się również we Włoszech, gdzie w 2004 roku uchwalono ustawę, w której zawarta została definicja franchisingu, obowiązek przekazania przez franchisodawcę potencjalnemu franchisobiorcy szeregu informacji na temat własnego przedsiębiorstwa, a także wymóg przetestowania przez franchisodawcę „pomysłu na biznes” przed przystąpieniem do tworzenia sieci franchisingowej. Do innych ważnych postanowień ustawy zaliczyć należy: obowiązek przedstawienia przez franchisodawcę na trzydzieści dni przed podpisaniem kontraktu kompletnego wzoru umowy z wszystkimi jej załącznikami, obowiązek zawarcia umowy franchisingu w formie pisemnej pod rygorem nieważności oraz minimalny trzyletni okres trwania umowy franchisingu w przypadku zawarcia jej na czas oznaczony.

Na kwestii disclosure skoncentrowane są systemy prawne większości państw, które podjęły się odrębnej regulacji umowy franchisingu. Doświadczenia państw, w których występuje obowiązek ujawniania informacji, wskazują ponadto, iż nie tylko dawcy franchisingu są zobowiązani do przestrzegania disclosure, lecz obowiązek ten ciąży również na biorcach. Przed zawarciem umowy są oni zobligowani m.in. do przekazania dawcy danych o swoim przedsięwzięciu, przede wszystkim na temat dochodów placówki, która ma funkcjonować jako przedsiębiorstwo franchisingowe, oraz bilansów za okres 1-2 lat. Istnieją również kraje, które oprócz samego disclosure wprowadziły przepisy dodatkowe o charakterze uzupełniającym. Przykład stanowi Hiszpania, która obok obowiązku ujawnienia przez franchisodawcę określonych danych przed zawarciem umowy, wprowadziła wymóg rejestracji zawartej umowy dla potrzeb statystycznych.

Wśród państw spoza Unii Europejskiej, które uwzględniły w swoim ustawodawstwie ochronę franchisobiorcy, można wymienić Stany Zjednoczone oraz Kanadę. Regulacja franchisingu w Stanach Zjednoczonych odbywa się zarówno na poziomie federalnym, jak i stanowym. Pierwsze próby wprowadzania regulacji związanych z zawieraniem umów franchisingowych w Stanach Zjednoczonych miały miejsce stosunkowo wcześnie. Pierwszą i jednocześnie najbardziej znaną ustawą była Automobile Dealers’ – Day in Court Act z 1956 roku, która obejmowała umowy zawierane w dziedzinie handlu samochodami i przewidywała ochronę podmiotów handlujących pojazdami przed „wszechwładzą” producentów samochodów. Wzorując się na tym akcie, w 1978 roku przyjęto ustawę Petroleum Marketing Practices Act, której zadaniem była ochrona właścicieli stacji benzynowych przed nieuczciwymi postanowieniami umów. Na szczeblu federalnym franchising uregulowany został poprzez rozporządzenie Federalnej Komisji ds. Handlu pt. Disclosure Requirements and Prohibitions Concerning Franchising and Business Opportunity Ventures z 21.10.1979 r., w którym po raz pierwszy sformułowany został obowiązek disclosure. B. Pokorska[54] podaje, iż rozporządzenie to zostało „niejako wymuszone przez nieuczciwość franchisodawców, którzy żądali od swoich kontrahentów wygórowanych sum za zezwolenie franchisingowe o niskiej wartości”. Rozporządzenie to zobowiązuje organizatorów systemów do okazania potencjalnym biorcom przed przystąpieniem do bezpośrednich negocjacji dokumentu ujawniającego wraz z kopią proponowanej treści umowy franchisingu oraz wszystkimi umowami uzupełniającymi. Zgodnie z rozporządzeniem informacje te powinny zostać złożone co najmniej na 5 dni przed przyjęciem oferty i na 10 dni przed nadaniem jej mocy prawnej. Konieczność ujawnienia wszelkich danych dotyczących oferowanego systemu franchisingowego przewiduje również Jednolity okólnik ofert franchisingowych (Uniform Franchise Offering Circular - UFOC), zaakceptowany przez Amerykańskie Stowarzyszenie Kontrolerów Papierów Wartościowych (The North American Securites Administrators Association - NASAA). W 1990 roku Stowarzyszenie przyjęło ponadto wzorcową ustawę o pakietach franchisingowych (Model Franchise Act), która wymaga od franchisodawców przedkładania dokumentu ujawniającego.

Obok przepisów o charakterze federalnym, które obowiązują we wszystkich stanach, instytucja franchisingu uregulowana została w aktach legislacyjnych poszczególnych stanów. Ustawodawstwa stanowe przewidują więc obowiązek disclosure, a ponadto w większości z nich wymagana jest rejestracja (tzw. registration rule) lub zatwierdzenie przez władze stanowe pakietu franchisingowego przed przystąpieniem przez franchisodawcę do sprzedaży oferty. Pierwszym stanem, który nałożył na franchisodawców obowiązek rejestracji systemów, była Kalifornia (w 1971 roku).

Podobne rozwiązania w zakresie unormowania umowy franchisingu zastosowała Kanada. W jednej z prowincji kanadyjskich już w 1980 roku wprowadzona została Ustawa o franchisingu (The Franchises Act), która zdefiniowała pojęcie franchisingu i opłat franchisingowych oraz zobowiązała dawców do przesłania zgłoszenia do Komisji Papierów Wartościowych wraz z prospektem opisującym oferowany pakiet franchisingowy. W ramach tego prospektu franchisodawca zobowiązany jest do ujawnienia wszelkich informacji dotyczących przedsięwzięcia, czyli podobnie jak w przypadku Stanów Zjednoczonych została tu zastosowana formuła disclosure.

Powszechne stosowanie umowy franchisingu doprowadziło do wytworzenia na potrzeby jej zawierania stosownych formularzy. Organizatorzy sieci przy zawieraniu umowy posługują się w stosunkach z poszczególnymi kontrahentami z reguły tym samym formularzem, w konsekwencji czego umowa franchisingowa jest często określana mianem formularzowej lub wzorcowej. Ujednoliceniu treści umowy służą ponadto liczne zalecenia, instrukcje i kodeksy etyczne formułowane przez stowarzyszenia franchisingowe w poszczególnych krajach. Istotny wkład w tym zakresie miała również Komisja Wspólnoty Europejskiej, która w uchwale podjętej w 1988 roku (Rozporządzenie Komisji Wspólnoty Europejskiej z 30.11.1988 r. nr 4087/88 w sprawie zastosowania art. 85 ust. 3 Traktatu Rzymskiego do umów franchisingu) uregulowała treść umowy franchisingowej oraz umożliwiła swobodne stosowanie rozwiązań charakterystycznych dla franchisingu. Przed wejściem w życie tego rozporządzenia umowy franchisingowe zawierające klauzule o wyłączności sprzedaży, kupna, dostaw czy podziale rynku (wyłączne prawa na danym terytorium) były zaskarżane na podstawie art. 85.1 Traktatu Rzymskiego (Traktat o utworzeniu Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej, podpisany w 1957 roku), jako sprzeczne z zasadami wolnej konkurencji. Zgodnie z art. 85.1 traktatu zakazane są bowiem wszelkie umowy pomiędzy przedsiębiorcami, decyzje i uchwały związków przedsiębiorstw oraz wszelkie formy wzajemnego uzgadniania praktyk, które mogą niekorzystnie oddziaływać na handel między państwami członkowskimi i których celem lub skutkiem byłoby zapobieganie, zniekształcenie lub ograniczenie konkurencji na obszarze wspólnego rynku.

Na podstawie przedstawionych regulacji można wnioskować, iż ustawodawcy punkt ciężkości położyli na przestrzeganie zasady wolności gospodarczej i swobody zawierania umów, jak również na ułatwienie potencjalnym franchisobiorcom podjęcia decyzji o wyborze systemu poprzez zapewnienie im szerokiego dostępu do informacji. Zjawisko to uzupełniają działania podejmowane przez różnego rodzaju rządowe i pozarządowe organizacje zajmujące się franchisingiem, których misja sprowadza się przede wszystkim do udzielania biorcom wszechstronnej pomocy w zakresie wyboru właściwego systemu franchisingowego.

Ustawodawstwo polskie, podobnie jak większości państw Unii Europejskiej, nie zawiera szczegółowych unormowań dotyczących umowy franchisingu, w rezultacie czego ramy funkcjonowania tej umowy tworzą przepisy ogólne kodeksu cywilnego, formułując zasadę swobody zawierania umów. Art. 3531 kodeksu cywilnego stanowi, iż „strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według własnego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiał się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego”. Przy czym należy mieć na uwadze, iż zasada swobody umów posiada kilka aspektów - odnosi się ona do swobody zawarcia samej umowy, do swobody wyboru kontrahenta, do swobody ukształtowania treści umowy, a także do swobody wyboru formy umowy. Reasumując, możliwość zawarcia umowy franchisingowej wynika więc z przysługującego stronom uprawnienia do swobodnej decyzji o przystąpieniu bądź nieprzystąpieniu do porozumienia, do nadania mu określonej treści oraz do swobodnego wyboru partnera. U. Promińska[55] zwraca jednak uwagę na fakt, iż ocenie powinna być poddawana nie tylko treść umowy, ale również jej cel, czyli stan rzeczy, który chciałyby osiągnąć obie strony w następstwie wykonania umowy. Treść lub cel umowy nie mogą być sprzeczne z ustawą, przy czym chodzi tu nie tylko o przepisy prawa cywilnego, lecz również prawa konstytucyjnego, administracyjnego czy karnego. Wyeliminowaniu powinna podlegać również dopuszczalność zawierania umów sprzecznych z uczciwością, rzetelnością i lojalnością kupiecką, czyli z tzw. dobrymi obyczajami. Ponadto treść i cel umowy nie mogą się sprzeciwiać właściwości stosunku, a więc naturalnym cechom każdego stosunku obligacyjnego opierającego się na poszanowaniu praw osób trzecich, a także na równości stron oraz zrównoważeniu ich pozycji prawnej.

Do umów franchisingowych odnoszą się również przepisy art. 56-116 kodeksu cywilnego dotyczące prawa kontraktowego, przede wszystkim w zakresie zawierania umowy, jej formy, wad oświadczeń woli oraz reguł interpretacyjnych treści czynności prawnych. Z kolei ze względu na obligatoryjny charakter umowy franchisingu podlega ona przepisom dotyczącym zobowiązań, między innymi w zakresie wykonania i skutków niewykonania zobowiązań, zasad potrącenia wierzytelności i zwolnienia z długu. Mieszany charakter umowy franchisingu powoduje natomiast, iż odnosi się do niej przepisy kodeksu cywilnego dotyczące poszczególnych umów nazwanych, które scharakteryzowane zostały w poprzednim podrozdziale. Ze względu na przedmiot umowy franchisingu istotną rolę odgrywają również przepisy o firmie, zawarte w art. 43 kodeksu cywilnego. Ponadto uczestnicy systemów franchisingowych dla skutecznego podjęcia działalności gospodarczej, tak jak wszystkie inne podmioty funkcjonujące na rynku, muszą spełnić obowiązki rejestracyjne, określone w Ustawie o swobodzie działalności gospodarczej. Z kolei w związku z tym, iż zasadniczą częścią umowy franchisingu jest upoważnienie biorcy przez dawcę do korzystania ze znaków towarowych i usługowych, wynalazków, know-how, wzorów użytkowych i przemysłowych oraz praw autorskich, zastosowanie mają do niej przepisy regulujące prawa własności przemysłowej i intelektualnej (ustawa z 30.06.2000 r. Prawo własności przemysłowej oraz Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych z 04.02.1994 r.). Natomiast w zakresie obowiązku zachowywania tajemnicy handlowej, właściwego oznaczenia przedsiębiorstwa i towarów oraz nieograniczania dostępu do rynku, klauzule zawarte w umowie franchisingowej podlegają przepisom Ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji z 16.04.1993 r. Jeśli chodzi z kolei o legalność umów franchisingowych i ich zgodność z obowiązującym prawem, to oceniane są one na podstawie Ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów z 15.12.2000 r., co w praktyce odbywa się poprzez wydanie decyzji administracyjnej przez prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Na podstawie art. 7 omawianej ustawy wprowadzone zostało w 2003 roku Rozporządzenie w sprawie wyłączenia określonych porozumień wertykalnych spod zakazu porozumień ograniczających konkurencję, w którym po raz pierwszy w prawodawstwie polskim zdefiniowane zostało pojęcie dystrybucji franchisingowej oraz zamieszczony został katalog dozwolonych klauzul ograniczających konkurencję, które mogą występować w porozumieniach franchisingowych. W myśl tego rozporządzenia wyłączenie spod zakazu porozumień ograniczających konkurencję stosuje się do klauzul zobowiązujących franchisobiorcę i franchisodawcę do określonych zachowań podczas obowiązywania umowy. Omawianą regulację można uznać za znaczny postęp legislacyjny w polskim prawodawstwie, niemniej jednak należy zauważyć, iż dystrybucja franchisingowa traktowana jako porozumienie pionowe odnosi się w rozumieniu prawa polskiego wyłącznie do sprzedaży towarów i pomija zupełnie franchising usługowy, podczas gdy z danych przedstawionych przez przedsiębiorstwo konsultingowe Profit System w „Raporcie o franczyzie w Polsce 2009” wynika, iż na rynku polskim w 2008 roku przedmiotem działalności ponad 43% przedsiębiorstw franchisingowych było właśnie świadczenie usług.

Należy ponadto wspomnieć o istnieniu obowiązku zapewnienia zgodności umowy franchisingu zawartej w Polsce ze standardami europejskimi, co skłania organizatorów systemów do uwzględniania przepisów Rozporządzenia Komisji Wspólnot Europejskich nr 2790/1999 w sprawie zastosowania art. 81 ust. 3 do wybranych porozumień prawnych i uzgodnionych praktyk z 22.12.1999 r., które ma moc obowiązującą we wszystkich krajach Unii Europejskiej. Rozporządzenie to zastąpiło omówione wcześniej Rozporządzenie Komisji Europejskiej nr 4087/88 z 30.11.1988 r. i ma pozostać w mocy do dnia 31.05.2010 r. Omawiany dokument dotyczy wybranych porozumień pionowych oraz uzgodnionych praktyk dla Europejskiego Obszaru Gospodarczego i choć nie obejmuje swym działaniem bezpośrednio umowy franchisingu, jego wytyczne są wiążące i wskazują kierunki dostosowywania prawa krajów członkowskich. Umowa franchisingu uznawana jest bowiem za jedną z odmian pionowych ograniczeń pomiędzy produkcją a dystrybucją towarów i usług. Wśród prawników i praktyków gospodarczych zdania są jednak podzielone co do konieczności szczegółowego uregulowania umowy franchisingu na szczeblu unijnym. Przykładowo A. Tokaj-Krzewska[56] potrzebę prawnej weryfikacji standardów obowiązujących na gruncie prawa europejskiego uzasadnia następującymi przesłankami:

1. regulacje Unii Europejskiej rozpatrują instytucję franchisingu wyłącznie z punktu widzenia jej prawno-konkurencyjnych aspektów,

2. ustawodawstwo i orzecznictwo wspólnotowe dotyczy tylko franchisingu dystrybucyjnego i usługowego, abstrahując od franchisingu produkcyjnego i mieszanego,

3. zjawisko rosnącego umiędzynarodowienia gospodarki prowadzi do przewartościowania takich pojęć jak: wspólny rynek, rynek lokalny czy konkurencja.

Reasumując, w polskim prawodawstwie nie obowiązuje ani formuła disclosure, ani obowiązek rejestracji dla celów statystycznych zawartego porozumienia. Umowa franchisingowa pozostaje od lat w kręgu umów nienazwanych, a do jej regulacji stosowane są przepisy o charakterze konstytutywnym oraz przepisy wynikające z prawa własności intelektualnej.

[1] J. Kortan: Kooperacja i koncentracja – dwie podstawowe formy łączenia się przedsiębiorstw, „Ekonomika i Organizacja Pracy” nr 1/1986, s. 10.

[2] B. Pokorska: Przedsiębiorca w systemie franczyzowym, PARP, Warszawa 2004, s. 9.

[3] Negocjacje w transferze technologii, ONZ ds. Rozwoju Przemysłowego UNIDO, Warszawa 2003, s. XIII-8.

[4] A. Tokaj-Krzewska: Franchising. Strategia rozwoju małych firm w Polsce, Difin, Warszawa 1999, s. 11.

[5] Ibid., s. 12.

[6] Pakiet franchisingowy stanowi istotę systemu franchisingowego, zawiera kompletną koncepcję prowadzenia działalności gospodarczej oferowaną przez franchisodawcę: znak firmowy, znaki towarowe, wzory użytkowe i zdobnicze, godła, emblematy, symbole, know-how, patenty, wynalazki, doświadczenia i tajemnice handlowe oraz inne dobra chronione prawem własności przemysłowej i intelektualnej.

[7] Know-how (tłum. dosł. znać sposób, wiedzieć jak) oznacza umiejętność praktycznego wykorzystania wiedzy i umiejętności rozwiązywania problemów. W przypadku franchisingu poprzez zwrot know-how należy rozumieć pakiet nieopatentowanych informacji wynikających z doświadczeń dawcy, wypróbowanych, istotnych i poufnych.

[8] E. Banachowicz: Franchising. Skorzystaj z tej szansy!, Poltext, Warszawa 1994, s. 9; E. Banachowicz, J. Nowak, M. T. Starkowski: Franchising, czyli klucz do przyszłości, Businessman Book, Warszawa 1995, s. 25.

[9] J. Jacyszyn: Nowe formy prowadzenia działalności gospodarczej, Lex, Gdańsk 1993, s. 100.

[10] M. Mendelsohn, D. Acheson: Franchising, Poltext, Warszawa 1992, s. 14.

[11] A. Koch: Umowa franchisingowa, „Ruch Prawny, Ekonomiczny i Socjologiczny” nr 3/1980, s. 51.

[12] E. Banachowicz, J. Nowak, M. T. Starkowski: Franchising, czyli klucz do przyszłości, Businessman Book, Warszawa 1995, s. 3.

[13] B. Pokorska: Leksykon franczyzy, Difin, Warszawa 2002, s. 38.

[14] B. Fuchs: Umowy franchisingowe, Zakamycze, Kraków 1998, s. 19.

[15] E. Banachowicz, J. Nowak, M. T. Starkowski: op. cit., s. 6.

[16] I. Steinerowska-Streb: Różnice kulturowe a marketing globalny, „Ekonomika i Organizacja Przedsiębiorstwa” nr 7/2004, s. 82-83.

[17] E. Smolińska-Borecka: Franchising – metoda korzystania z doświadczeń znanej firmy, „Leasing” nr 9/1996, s. 6.

[18] J. Jacyszyn: op. cit., s. 99.

[19] L. Stecki: Franchising, TNOiK „Dom Organizatora”, Toruń 1997, s. 104.

[20] L. Lewandowska: Niekonwencjonalne formy finansowania przedsiębiorczości, ODDK, Gdańsk 1999, s. 72.

[21] M. Martinek: Franchising. Grundlagen der zivil- und wettbewerbsrechtlichen Behandlung der vertikalen Gruppenkooperation beim Absatz von Waren und Dienstleistungen, Heidelberg 1987, s. 33.

[22] B. Fuchs: op.cit., s. 35.

[23] A. Tokaj-Krzewska: Franchising. Strategia rozwoju małych firm w Polsce, Difin, Warszawa 1999, s. 18.

[24] B. Pokorska: Leksykon..., s. 121.

[25] I. Steinerowska-Streb: Istota e-franchisingu oraz możliwości jego rozwoju w Polsce, „Przegląd Organizacji” nr 10/2004, s. 41.

[26] L. Lewandowska: op. cit., s. 72

[27] J. Jacyszyn: op.cit., s. 104.

[28] B. Fuchs: Pojęcie umowy franchisingowej, „Rejent” nr 9/1995, s. 157.

[29] L. Stecki: op. cit., s. 32.

[30] E. Wojtaszek-Mik: Umowa franchisingu w świetle prawa konkurencji Wspólnoty Europejskiej i polskiego prawa antymonopolowego, TNOiK „Dom Organizatora”, Toruń 2001, s. 115.

[31] B. Pokorska: Przedsiębiorca w systemie franczyzowym, PARP, Warszawa 2004, s. 13.

[32] L. Stecki: op. cit., s. 32.

[33] A. Krawczyk: Agencja, dystrybucja, franczyza. Jak je odróżnić?, „Franchising Info” nr 10/2004, s. 50.

[34] A. Okrasiński: O czym mówi pakiet franchisingowy, „Twój Biznes” nr 2/2004, s. 35.

[35] T. Dyba: Dystrybucja doskonała, „Home and Market” nr 5/2001, s. 122-123.

[36] A. Krawczyk: op. cit., s. 49.

[37] B. Pokorska: Franchising w rozwoju procesów integracji w handlu, „Handel Wewnętrzny” nr 4-5/2003, s. 98.

[38] A. Koch: op. cit., s. 59.

[39] P. Gogojewicz: Franchise – umowa franchisingu, http://www.adwokat.com/artykuly (18.05.2005).

[40] L. Stecki: op. cit., s. 36.

[41] A. Koch: op. cit., s. 63.

[42] M. Niewinowska: Franczyza ma dobre cechy innych form współpracy, „Franczyza” – dodatek do „Pulsu Biznesu” z dnia 14.11.2002 r., s. 22.

[43] P. Kotler: Marketing, Dom Wydawniczy REBIS, Poznań 2005, s. 394.

[44] M. Niewinowska: op. cit.., s. 22.

[45] A. Koch: op. cit., s. 62.

[46] E. Wojtaszek-Mik: op. cit., s. 119.

[47] A. Koch: op. cit., s. 61.

[48] B. Fuchs: Umowy..., s. 60.

[49] L. Lewandowska: op. cit., s. 66.

[50] B. Pokorska: Przedsiębiorca..., s. 61.

[51] L. Stecki: op. cit., s. 75.

[52] B. Fuchs: Umowy..., s. 101.

[53] A. Tokaj-Krzewska: op. cit., s. 61.

[54] B. Pokorska: Znaczenie formuły disclosure przy zawieraniu umów franchisingowych, „Handel Wewnętrzny” nr 3/2000, s. 11.

[55] U. Promińska: Kilka uwag na temat umowy franczyzy, „Kwartalnik Prawa Podatkowego” nr 1/2001, s. 34.

[56] A. Tokaj-Krzewska: op. cit., s. 35.

Recenzja: prof. dr hab. Barbara Dobiegała-Korona

Redakcja i korekta: Hanna Abramowicz

Projekt typograficzny i skład: Krzysztof Szymański

Projekt okładki: Olga Reszelska

Konwersja do EPUB/MOBI: InkPad.pl

© Alicja Antonowicz i Novae Res s.c. 2014.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, reprodukcja lub odczyt jakiegokolwiek fragmentu tej książki w środkach masowego przekazu wymaga pisemnej zgody wydawnictwa Novae Res.

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-7942-269-2

Novae Res – Wydawnictwo Innowacyjne

al. Zwycięstwa 96/98, 81-451 Gdynia

tel.: 58 698 21 61, e-mail: sekretariat@novaeres.pl, http://novaeres.pl

Wydawnictwo Novae Res jest partnerem

Pomorskiego Parku Naukowo-Technologicznego w Gdyni.