Postaci i sytuacje przedstawione w tej książce są fikcyjne, nie odnoszą się do konkretnych osób ani zdarzeń i nie wydają na ich temat opinii.

Dla Terry, Thalesa i Cliffa,

przyjaciół, którzy pomogli mi na początku drogi.

Wiem, że są ludzie, którzy nie uwierzą w opowiadaną przeze mnie historię. Pieprzcie się.

Rubem Fonseca, Amálgama

W środku nocy 18 czerwca 2016 roku pewien mężczyzna przychodzi na posterunek policji numer sto pięćdziesiąt w Rio de Janeiro, w dzielnicy Jardim Botânico, i chce rozmawiać z komendantem. Jego dłonie drżą, ale cały czas patrzy stanowczym wzrokiem. Ma na sobie smoking przemoczony krwią.

– Wszystko w porządku? – pytają policjanci. – Jest pan ranny?

Mężczyzna powtarza, że chce rozmawiać z komendantem.

– Proszę pana, co się stało? Zadzwonię po karetkę!

Mężczyzna się uśmiecha. Potem zaczyna płakać i mówi:

– Przyszedłem wyznać, co zrobiliśmy.

Zagadka mięsa mewy

Mam na imię Dante. Chcę, żebyś o tym pamiętał. Nawet kiedy dotrzesz do połowy tej opowieści, kiedy dowiesz się, co się wydarzyło, i uznasz, że jestem skurwysynem, potworem bez serca, to chcę, żebyś pamiętał: mam na imię Dante i kiedyś byłem fajnym chłopakiem. Prawdopodobnie chcesz wiedzieć, jak to wszystko się zaczęło. Jeśli nie należysz do osób, które łatwo ulegają emocjom, to mogę opowiedzieć ze szczegółami.

Dzisiaj, kiedy staram się przypomnieć sobie początek tego chaosu, widzę, że nie jest to takie proste. Z czasem człowiek po prostu traci odpowiednie postrzeganie rzeczy: co robimy, dlaczego, gdzie i kiedy zaczęło się to całe gówno. W 2010 roku byłem tylko młodym chłopakiem z miasteczka w stanie Paraná, słynnego z religijnej turystyki, bez grosza w kieszeni i z głową pełną marzeń, który dopiero co dostał się na studia w Rio de Janeiro. Po dwóch latach spędzonych na kursie przygotowawczym do Enem[1] możliwość zmiany otoczenia i zamieszkania w wielkim mieście z moimi trzema najlepszymi kumplami z dzieciństwa, którzy też zdali egzamin, była niczym wyprawa do raju. Ja, Miguel, Victor Hugo i Leitão dużo piliśmy, śmialiśmy się i wspominaliśmy niemal każdy dzień przed przeprowadzką. To był najlepszy czas w naszym życiu.

Ale to nie jest ważne. Być może cały ten chaos nie zaczął się wcale w 2010 roku, wraz z naszym przyjazdem do Rio, lecz kilka lat później, kiedy byliśmy już urządzeni i skończyliśmy studia. Pewien wieczór szczególnie powraca w moich myślach. Był marzec 2015 roku, jeszcze razem mieszkaliśmy, upał zelżał, a na Copacabanie pojawiła się przyjemna bryza od morza. Jako że miałem wolne, zaproponowałem, żebyśmy poszli na pizzę i piwo. Wszyscy się zgodzili, nawet Miguel, który wyjątkowo nie marudził. Usiedliśmy w barze Inhangá, dwie przecznice od naszego mieszkania, popijaliśmy tanie piwo i jedliśmy nie najgorszą pizzę. Hugo skończył gastronomię i – z tym swoim snobistycznym podejściem – nie cierpiał tego, że w większości pizzerii w Rio pachniało hot dogami, strogonowem, frytkami i ciastem czekoladowym. Inhangá była inna: mieli tylko margheritę.

Piliśmy już dziesiątą butelkę piwa, ja byłem zamyślony, nie zwracałem na nic uwagi, kiedy przypomniałem sobie o zagadce mięsa mewy. Lubię zagwozdki matematyczne, wyzwania logiczne, sudoku i gry słowne. Po raz pierwszy usłyszałem o tym od jednego z profesorów na szóstym semestrze, ale nadal siedziało mi to w głowie. Tamtego wieczoru postanowiłem opowiedzieć zagadkę moim kumplom: „Pewien mężczyzna szedł ulicą i natknął się na restaurację serwującą mięso mewy. Zamówił, zjadł, wrócił do domu i się zabił. Dlaczego?”.

Koledzy musieli zadawać pytania, żeby zrozumieć, co się wydarzyło, a ja mogłem odpowiadać tylko „tak”, „nie”, „nieważne”. Na przykład: czy mężczyzna miał zamiar się zabić jeszcze przed zjedzeniem mięsa? Nie. Czy zamówił to danie, ponieważ uważał, że jest smaczne? Tak. Czy wcześniej był już w tej restauracji? Nieważne. Czy znał mewę, z której przyrządzono posiłek? Nie. Czy mięso mewy sprawiło, że mężczyzna przypomniał sobie o czymś z przeszłości? Tak. Czy zabił się z tego powodu? Tak.

Spędziliśmy tak kilka godzin; pijąc i zadając pytania. Tak, nie, nieważne. Po pewnym czasie odkrywasz, że mężczyzna jest wdowcem; że jego żona zginęła w katastrofie lotniczej; że on też był na pokładzie samolotu; że uratowani pasażerowie znaleźli się na bezludnej wyspie bez jedzenia; że ciało kobiety zniknęło; że mężczyźnie zaproponowano mięso mewy; że zjadł je ze smakiem; że przeżył, posilając się mięsem mewy, a teraz postanowił spróbować go w restauracji; i że jedząc, zdał sobie sprawę, że to, czym wiele lat wcześniej żywił się na wyspie, wcale nie było mięsem mewy, lecz mięsem jego żony.

Ta zagadka do dzisiaj ogromnie mnie fascynuje. Tym, co w całej tej historii nie chce mi wyjść z głowy, nie jest śmierć żony tego mężczyzny ani fakt, że jadł biedaczkę, myśląc, że to mięso mewy, ani to, że zabił się z tego powodu. Fascynuje mnie, że jadł on ludzkie mięso, nawet o tym nie wiedząc. I co więcej: smakowało mu.

[1] Exame Nacional de Ensino Médio – nieobowiązkowy państwowy egzamin na zakończenie szkoły średniej, wprowadzony w Brazylii w 1998 roku; od jego wyniku zależy przyjęcie na uniwersytet [wszystkie przypisy pochodzą od tłumaczki].

Ogłoszenia

W lutym 2010 roku, na kilka dni przed karnawałem przyjechałem do Rio de Janeiro razem z Miguelem i moją matką Hildą. Nalegała, że chce pomóc w wyborze miejsca, w którym zamieszkam z przyjaciółmi. Za wszelką cenę chciała nadal mieć nade mną jakąś kontrolę – trudno jej było zaakceptować, że dorosłem i przeprowadzam się do innego miasta, setki kilometrów od jej szponów. Ale przynajmniej na początku musiałem się z tym pogodzić, bo potrzebowałem pomocy finansowej.

Zatrzymaliśmy się w tanim hotelu w dzielnicy Copacabana, w trzyosobowym pokoju, kupiliśmy gazety i zaczęliśmy szukać. W tamtych czasach ogłoszenia były jeszcze zamieszczane w prasie papierowej i układane według określonego wzoru: jeśli było napisane „duża przestrzeń”, to oznaczało, że kuchnia i służbówka znajdują się w tym samym miejscu; „wyremontowane” albo „odnowione” znaczyło, że mieszkanie jest zdewastowane; „z widokiem na zieleń” oznaczało „naprzeciwko faweli”. Z kolei przymiotniki wskazywały na desperację: „wspaniałe”, „cudowne” i „zachwycające” powtarzały się najczęściej. Świadczyły o tym, że mieszkanie od miesięcy stoi puste.

Niebywałe, jak dużo starych, rozpadających się, śmierdzących i brudnych nieruchomości ludzie oferowali na wynajem. W ciągu pierwszych czterech dni obejrzeliśmy niewyobrażalnie obskurne miejsca. Ale także przyzwoite mieszkania z horrendalnie wysokimi cenami. Podczas gdy karnawałowi tancerze wypełniali ulice radością i hałasem, my umieraliśmy ze zniechęcenia. Mieszkać w południowej części Rio de Janeiro to jak mieszkać w europejskim zamku albo w kurorcie nad jeziorem w Andach: było to poza naszym zasięgiem.

Niedługo przed wyznaczoną datą naszego powrotu obejrzeliśmy przedostatnie mieszkanie z listy. Agent przyszedł piętnaście minut później, niż się umówiliśmy – nie wiedziałem jeszcze, że dla mieszkańców Rio piętnaście minut nie oznacza spóźnienia, tylko dopuszczalne opóźnienie. Miał na imię Heitor, był gruby, łysy i przypominał pacynkę brzuchomówcy: mocne barki, wyprostowany kręgosłup, głowa obracająca się na prawo i lewo jak u robota. Uśmiechnął się fałszywie, przepraszając za spóźnienie, i wyjął z kieszeni wymiętą chusteczkę, żeby wytrzeć czoło. Po zwyczajowej wymianie zdań wsiedliśmy do windy i pojechaliśmy na siódme piętro.

Budynek był stary, na każdym piętrze mieściło się jedno czteropokojowe mieszkanie. Po wejściu do salonu musiałem się powstrzymać, by nie okazać zaskoczenia. Przypomniałem sobie artykuł, który kilka dni wcześniej czytałem w jednym z magazynów, o Japończykach z Tokio mieszkających w klitkach o powierzchni pięciu metrów kwadratowych. Biedni Azjaci.

Ten salon był tego dokładnym przeciwieństwem: miejsca było aż nadto; wielki stół z blatem z ciemnego szkła i dziesięć krzeseł; na ścianach obrazy sztuki współczesnej tak piękne, że aż onieśmielające; wygodna, prawie nieużywana sofa oraz telewizor z płaskim ekranem. Heitor mechanicznie otworzył drzwi i zaczął zachwalać szafy wnękowe oraz dobrą lokalizację nieruchomości. Mówił bez przerwy: drewniana podłoga, nowa instalacja elektryczna, rano słońce w salonie, a po południu w pokojach.

– Na wysokości punktu pierwszego[2] jest jedna fawela, na wysokości punktu szóstego druga, obie kontrolowane przez wrogie frakcje – powiedział. – My jesteśmy przy punkcie trzecim, w szarej strefie. To dobrze, bo żadna z frakcji tutaj nie atakuje, żeby nie prowokować konfliktu z drugą.

Miał na myśli to, że mieszkanie znajduje się w tutejszej Strefie Gazy i że jest to korzystne. Poszedłem obejrzeć jeden z pokoi. Były nawet pilastry. Chociaż łóżko i nocne szafki zajmowały dużo miejsca, można tu było jeszcze tańczyć, skakać i sprowadzić Japończyków.

– Co o tym myślisz? – zapytałem Miguela, kiedy moja matka gawędziła z agentem w innej części mieszkania.

– Musi kosztować fortunę – odpowiedział urzeczony.

Zaśmialiśmy się z naszej nieszczęsnej sytuacji. To normalne, że kiedy człowiek ma dziewiętnaście lat, chce ratować świat, czuje się zagubiony i musi liczyć pieniądze, żeby zapłacić za butelkę piwa – wszystko w tym samym czasie. To miejsce, z ogromnym salonem i wspaniałymi pokojami, nie było dla nas. Bez względu na to, jak bardzo bolesna była świadomość, że mój zamek z piasku zostanie zniszczony przez agenta, nadal marzyłem. W salonie otworzyłem jedno z okien wychodzące na korony drzew i głęboko odetchnąłem. Poniżej ludzkie mrówki wędrowały po ulicach, autobusy wyrzucały z siebie dwutlenek węgla, a uliczni sprzedawcy zajmowali chodniki. W pewnym momencie podeszła pacynka brzuchomówcy, zachowując się jak ktoś, kto niczego nie chce, ale w rzeczywistości chce bardzo wiele.

– Skąd jesteście?

– Z Pingo d’Água – odparłem. – To miasteczko w stanie Paraná.

– Niedaleko Kurytyby?

– Nie, bliżej Foz do Iguaçu. Ale to jest koniec świata.

– Będziecie tutaj mieszkać we trójkę?

– Ja tylko im pomagam – wtrąciła moja matka. – To czterech przyjaciół z dzieciństwa. Będą studiować w Rio.

– Czterech młodzieńców? – zapytał Heitor, wyciągając szyję. Przez krótką chwilę popatrzył na mnie ponurymi oczkami, po czym znów przetarł chusteczką mokre od potu czoło.

– To bardzo grzeczni chłopcy, może im pan zaufać. Jestem matką tego tutaj.

Wskazała na mnie palcem, jakby wybierała buty z wystawy. Nie cierpiałem być częścią stereotypu „młody, który wyjeżdża z prowincji, żeby zarabiać w metropolii”. Brzuchomówca udawał sympatycznego:

– Co będziesz studiował?

– Administrację na UERJ[3].

– Ach, to dobrze – powiedział z beznamiętnym wyrazem twarzy. – A ty?

– Medycynę na UFRJ[4] – odpowiedział Miguel, patrząc na swoje stopy.

– Dostał się z piątym wynikiem – zaznaczyłem.

Rodzice Miguela zawsze pracowali dla moich rodziców. Dorastaliśmy w tym samym domu, wychowywani jak bracia. Byłem już przyzwyczajony do jego nieśmiałości. Miguel wolał pozostawać niezauważony, niż pokazywać swoją wartość. W przedszkolu trzymał się mnie i Leitão; tworzyliśmy grupę wykluczonych. Dzisiaj psychologowie mają termin na określenie tego, co kilkuletnie dzieciaki robią jedne drugim: znęcanie się. W tamtym czasie, w Pingo, on był tylko głupkiem, ja brzydalem, a Leitão – Free Willy. Nawet sami tak się do siebie zwracaliśmy. Miguel zawsze był spokojny, zamyślony, pilny. Lubił czytać, przeprowadzać eksperymenty naukowe na podwórku i grzebać w martwych zwierzątkach. Patrzyłem na niego z boku, zafascynowany jego nieśmiałością i tajemnicami wszechświata. Jego rodzice nie potrafili czytać ani pisać, ale – na przekór wszelkim oczekiwaniom – on był genialny od małego. Studiowanie medycyny w Rio było początkiem realizacji jego marzenia, by pomagać ludziom. Tymczasem chuligani, którzy nas wkurzali i podrywali dziewczyny w szkole, teraz doili krowy w Pingo d’Água, żuli tytoń i mieli po czworo dzieci, każde z inną kobietą. To napawało mnie dumą.

Heitor automatycznie pogratulował Miguelowi i zapytał:

– A gdzie są dwaj pozostali?

– W Pingo. Czekają, aż wszystko załatwimy.

Agent zakasłał. Pocąc się i plując śliną, mówił o czynszu, o portierze dwadzieścia cztery godziny na dobę i o miejscu w garażu.

– Macie samochód?

– Tylko jeden.

Jeździliśmy veroną z 1998 roku w kolorze czerwonego wina, którą pieszczotliwie nazywaliśmy Bukowski. We czterech zrzucaliśmy się na benzynę, ubezpieczenie i wydatki na utrzymanie auta. Bukowski był naszym oczkiem w głowie. Chociaż był już stary i palił dosyć dużo, wciąż nadawał się na długie wyprawy. To właśnie nim za miesiąc mieliśmy opuścić Pingo i w ciągu siedmiu dni dotrzeć do Cudownego Miasta, tym razem po to, żeby zostać. Niewątpliwie miała to być zabawna podróż.

Po obejrzeniu całego mieszkania wróciliśmy do salonu. Usiadłem na sofie, wodząc wzrokiem po każdym zakątku tego idealnego miejsca. Ze zdenerwowania zacisnąłem dłonie na kolanach i popatrzyłem na pozostałych, pogrążonych w krępującej ciszy. Nadeszła godzina prawdy. Przybrałem beztroski ton głosu, żeby zapytać:

– Ile kosztuje wynajem?

Pojawiło się pełne napięcia oczekiwanie: agent zaczął szukać dokładnej sumy w swoim telefonie i… W porządku, wiem, że nie powinienem chełpić się przypadkiem, zwycięstwami, których nie wywalczyłem, ale jakimś cudem ta kwota mieściła się w naszym budżecie. Mężczyzna wyjaśnił, że właściciele chcą szybko wynająć mieszkanie, ponieważ zostali przeniesieni w inne miejsce pracy, muszą wyjechać i chcą zostawić już wszystko załatwione i podpisane. Chociaż się rozmarzyłem, starałem się nie okazywać euforii. Ukryłem uśmiech i powiedziałem:

– Świetnie.

– Musicie zapłacić za trzy miesiące z góry albo przedstawić oświadczenie poręczyciela.

– Zapłacę kaucję – pospieszyła się moja matka.

Wiem, że powinienem się jej sprzeciwić. Żadna z jej przysług nie była za darmo. Rozpoczęcie nowego życia w Rio de Janeiro z takim obciążeniem nie mogło przynieść nic dobrego. Mimo to się zgodziłem. Bardzo chciałem zostać w tym niesamowitym mieszkaniu. Wysłałem esemesa do Leitão i Hugona, zawiadamiając ich, że znaleźliśmy idealne miejsce.

W tamtym momencie uważałem się za szczęściarza. Przede mną była jeszcze długa droga, ale zrobiłem właśnie pierwszy krok w stronę świetlanej przyszłości. Zdobędę wszystko, co jest do zdobycia, odniosę sukces, będę bogaty i niezależny. Żegnaj, zaściankowa i pełna uprzedzeń mieścino! Żegnaj, matko ze swoimi aluzjami! Tutaj czułem się tak, jakby w moim życiu nie mogło się wydarzyć nic złego.

Nie wiedziałem, jak bardzo się mylę.

[2] Chodzi o stanowiska ratowników (postos) na plaży. W Rio de Janeiro jest ich 27. Numery stanowisk weszły do codziennego języka, podawane są nawet w adresach.

[3] Universidade do Estado do Rio de Janeiro – Uniwersytet Stanowy Rio de Janeiro.

[4] Universidade Federal do Rio de Janeiro – Uniwersytet Federalny Rio de Janeiro.

[List]

Rio de Janeiro, 22 marca 2010 r.

Dzień dobry, mamo!

Wreszcie jestem w Rio de Janeiro, nie mogę w to uwierzyć! Mieszkanie, które wybrali Dante i Miguel, jest niesamowite, dokładnie takie, jak mówili przez telefon. Mój pokój jest największy, z widokiem na elegancki hotel, który stoi po drugiej stronie. Ulica nazywa się Ministro Viveiros de Castro, rośnie przy niej mnóstwo drzew i panuje niewielki ruch, wygląda jak Pingo, chociaż to Copacabana. Najbliższa stacja metra to Cardeal Arcoverde, dwie przecznice stąd. Zajęcia na uczelni jeszcze się nie zaczęły, więc wolny czas wykorzystuję na zwiedzanie miasta. Oczywiście pojechałem zobaczyć Chrystusa Odkupiciela. I modliłem się za mamę, za biskupkę Lygię i za całą Wspólnotę Pana Ukrzyżowanego.

Odkryłem, że w pobliżu naszego mieszkania jest kościół, w którym msze odprawiane są we wtorki i czwartki, i zastanawiam się, czy do niego dołączyć. Powiedziałem tutejszemu pastorowi (ma na imię Sérgio), że mama jest diakonką razem z biskupką Lygią, co bardzo go ucieszyło, oznajmił, że też ją uwielbia. Po mszy zaprosił mnie do swojego domu i pokazał kolekcję DVD. Miał cztery płyty z biskupką, nawet ten show w Salvadorze, który najtrudniej znaleźć. Oglądaliśmy i śpiewaliśmy „Namaszczenie Ojca”, „Panie, pobłogosław mnie” i inne mniej znane, jak „Pochwała Chwalebnego”, „Ileż błogosławieństw otrzymałem” i „Ulecz mnie, Panie Boże”. Pastor Sérgio jest wielkim fanem biskupki Lygii.

W tym tygodniu zapisałem się też na wydział. PUC[5] jest bardzo piękny, wygląda jak z filmu, z ławkami pod gołym niebem, strefą zieleni, z grupkami osób dyskutującymi o różnych projektach. Trochę się stresowałem, składając dokumenty. To niewiarygodne, ile papierów trzeba dostarczyć. W każdym razie teraz już oficjalnie jestem dumnym studentem Wydziału Informatyki na PUC w Rio de Janeiro.

Tutaj wszystko jest blisko (nawet bliżej niż w Pingo): supermarket, kawiarnia, kwiaciarnia, salon manicure, kafejka internetowa, piekarnia, szkoła tańca i trzy siłownie. Wiem, że martwi się mama moją wagą, dlatego ucieszy ją fakt, że zapisałem się na Intelligent Fit. Mają świetny program dla osób takich jak ja. Instruktor przygotował dla mnie serię ćwiczeń z dużą dawką aerobiku i nieco podnoszenia ciężarów, żebym mógł spalić tłuszcz. Byłem tam wczoraj, byłem dzisiaj, muszę pójść jutro. I zdaje się, że w czwartki jest targ uliczny tutaj niedaleko, przy Ronald de Carvalho. Mam zamiar kupować tam owoce i warzywa. Chcę zrezygnować jednocześnie ze słodkich napojów, czekolady i potraw smażonych i spożywać tylko soki. To mi pomoże prowadzić zdrowsze życie. A mama będzie dumna, kiedy przyjedzie mnie odwiedzić. Studiujący i szczupły syn. Czy może być coś lepszego?

Razem z listem przesyłam pocztówkę z miasta, z Chrystusem z rozpostartymi ramionami.

Niech Bóg mamę błogosławi.

Całuję, Leitão

Ciąg dalszy w wersji pełnej

[5] Pontifícia Universidade Católica do Rio de Janeiro – Papieski Uniwersytet Katolicki w Rio de Janeiro.

Tytuł oryginału: Jantar secreto

Copyright © Raphael Montes, 2016

Copyright for the Polish edition © 2017 by Wydawnictwo FILIA

Wszelkie prawa zastrzeżone

Żaden z fragmentów tej książki nie może być publikowany w jakiejkolwiek formie bez wcześniejszej pisemnej zgody Wydawcy. Dotyczy to także fotokopii i mikrofilmów oraz rozpowszechniania za pośrednictwem nośników elektronicznych.

Wydanie I, Poznań 2017

Projekt okładki: © Olga Reszelska

Zdjęcie na okładce: © Thom Lang/Getty Images

Redakcja i Korekta:

Gabriela Niemiec

Mirosław Krzyszkowski

Skład i łamanie:

MELES-DESIGN

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej:

„DARKHART”

Dariusz Nowacki

darkhart@wp.pl

eISBN: 978-83-8075-296-2

Wydawnictwo FILIA

ul. Kleeberga 2

61-615 Poznań

wydawnictwofilia.pl

kontakt@wydawnictwofilia.pl

Seria: FILIA Mroczna Strona

mrocznastrona.pl

Redaktor prowadzący serii: Adrian Tomczyk