1

– Po zakończeniu procesu Zjednoczenia mogę wreszcie przystąpić do pracy. Rozpoczynam zatem nową aktywność od złożenia raportu ze zdarzeń poprzedzających procedurę Zejścia do Otchłani. Pragnę podkreślić, że było to wyjątkowo krótkie połączenie w dwuświadomości, trwało zaledwie pół doby, podczas gdy zazwyczaj otrzymuję pozwolenie na Zjednoczenia co najmniej trzydniowe.

Rwący Sieć zamilkł na chwilę, wyłączył rejestrator i zebrał myśli wciąż jeszcze rozbiegane po wyjściu z Otchłani. Dopiero teraz do jego monoświadomości zaczęło docierać, co się stało, zanim udał się na dół, aby dokonać tego krótkiego Zjednoczenia. Przekazał dwuświadomości wszelkie dane, gdy wzięła go w miękkie objęcia, ale dopiero przy następnym Zejściu uzyska pełne wyniki pracy i zdoła gruntownie przeanalizować materiał. Coś już wiedział, lecz wciąż za mało, aby wyciągać daleko idące wnioski.

– Zjawisko, jakiego doświadczyłem podczas pracy w tutejszej wodzie, która budową na poziomie poddrobin przypomina naszą, różniąc się jednak od niej składem dodatków chemicznych, najwyraźniej nie pochodzi z tego świata, ma zupełnie inne sygnatury niż tutejsze życie. Podczas prac grupy eksploracyjnej w oceanie planetarnym nie wykryto takiej formy zintegrowanego promieniowania wskazującego na obiekt materialny zdradzający symptomy życia. Zjawisko to przypomina wprawdzie znane nam obiekty, jednak jest konglomeratem najzupełniej obcym. Ponadto było ono zamknięte w kapsule nieorganicznej, zbudowanej z wielu warstw i nieintegralnej strukturalnie. Doświadczenie całości zdawało mi się niesłychanie przykre, zupełnie jakbym obcował z drapieżnym kunru, co wszak jest niemożliwe zarówno tu, jak i na naszym świecie, albowiem te groźne zwierzęta wytępiono. Choć, z drugiej strony, nikt nie może zagwarantować, że na obcym globie jakaś forma życia nie ewoluowała w podobnym kierunku. Niemniej jest to zjawisko niepokojące, tym bardziej że promieniowanie wydziela nie tylko przykre, lecz bardzo mocne, chociaż na początku zgoła go nie dostrzegłem, co świadczy o jego intencyjności. Promieniowanie ogarnęło mnie na jeden i pół periodu, po czym wycofałem się z rejonu poszukiwań. Odniosłem wrażenie, że nie pochodziło ono od owej istoty biologicznej, lecz raczej od otaczającej ją maszyny.

Zastanowił się, przywołał wspomnienia. Łącza sensoryczne w pewnej chwili oszalały, gdy to, co obserwował, poruszyło się, wywołując zakłócenia przestrzeni i wysyłając gwałtowne fale wskazujące na wielką energię drzemiącą w obiekcie. Jednak w tej mętnej wodzie, pełnej najróżniejszych substancji mineralnych i skażonej promieniowaniem, skanowanie było znacznie utrudnione, a właściwie wręcz niemożliwe powyżej poziomu prostej obserwacji. Ilekroć Rwący Sieć eksplorował przybrzeżne wody oceanu, miał wrażenie, że porusza się w zupełnych ciemnościach. Jakby nie tkwił w gigantycznym zbiorniku wodnym, ale przeciskał się przez ciasny tunel. O tak, skład tej wody był bardzo nieprzyjazny zarówno dla zmysłów, jak i ciała. Tak bardzo, że naukowiec nie zaryzykowałby kontaktu z nią bez kapsuły ochronnej. Jakże inna ciecz była na Twardym Punkcie, gdzie przebywał na poprzedniej misji badawczej! Co prawda tamta planeta znajdowała się w zupełnie innym miejscu, nie tak daleko od domu, bo w samym Korcu, a jej powietrze miało zapach, do którego trzeba się było przyzwyczaić, lecz woda była cudowna, bodaj nawet czystsza niż na Opoce. Tyle że zamieszkiwały ją groźne zwierzęta, więc podczas ekspedycji trzeba było zachowywać najdalej idącą ostrożność.

Rwący Sieć porzucił miłe wspomnienia. W tej chwili powinien dokończyć wstępny raport dla vengu i vinduke.

– Jak już wspomniałem, zgodnie z procedurami odpłynąłem jak najszybciej z miejsca zagrożenia, analizując dane już w drodze powrotnej. Nic nie wskazuje na to, żeby obiekt początkowo zauważył moją kapsułę, w każdym razie zachowywał się obojętnie, jeśli nie liczyć ruchów, które jednak nie miały wyraźnego związku z moją obecnością. Nie wyczułem wówczas także żadnego promieniowania, które by kierował w moją stronę. Wysłanie promieniowania interpretuję jako dowód na to, że zostałem zlokalizowany. Lecz zbyt wcześnie jest na wysuwanie dalej idących wniosków. Należy poddać gruntownej analizie wszelkie zebrane materiały, w czym pragnąłbym wziąć udział, jeśli czcigodny vengu Ostrze Światła wyrazi zgodę. Koniec raportu wstępnego. Starszy badacz Rwący Sieć.

Naukowiec oderwał kończynę od płytki rejestratora. Najwyższy czas udać się na posiłek. Po Zjednoczeniu wprawdzie wciąż jeszcze odczuwał sytość, jednak nie był już młokosem, który dowierza bez zastrzeżeń sygnałom płynącym z ciała i umysłu. Każdy Opokanin przynajmniej raz w życiu zaniedbał odżywienia się po Zjednoczeniu i przypłacił to okrutnym cierpieniem, które trudno z czymkolwiek porównać. Jedynie członkowie Prawdziwego Wtajemniczenia nadal pościli po Zejściu, lecz niektórzy umierali na skutek szoku głodowego, szczególnie jeśli Zjednoczenie było intensywne. Podobno wstrzemięźliwość sprawiała, że mieli niezmiernie interesujące wizje, ale zarówno lepsi, jak i władze duchowne niechętnie patrzyli na podobne praktyki. W każdym razie na wyprawy w kosmos nigdy nie wysyłano Opokan związanych z tym ruchem, a tym bardziej jego jawnych wyznawców. Był tolerowany tylko dlatego, że funkcjonował w kaście Nielicznych, na dodatek w niższych jej warstwach. Lepsi na tym poziomie mogli pozwalać sobie na takie ekscesy. Wśród gorszych nie tolerowano najmniejszych objawów odchodzenia od obowiązujących zasad.

Rwący Sieć wypełzł z gniazda – wgłębienia w skale dopasowanego do jego rozmiarów – rozprostował ramiona i ruszył w stronę wyjścia, lekko zataczając się w jedną stronę. Ten objaw, występujący niedługo po Zjednoczeniu, znał doskonale i przyśpieszył, niezbyt jeszcze sprawnie się ślizgając, żeby jak najszybciej uzupełnić płyny odżywcze. Nawet nie pomyślawszy o konieczności zjedzenia czegoś, zaczął odczuwać potrzebę przyjęcia substancji odżywczych, szczególnie koktajlu elektrolitów zamkniętego w pojemniku ze skorupy haraka białego, z której nie tylko wydobywały się dodatkowe substancje, ale która doskonale konserwowała zawartość.

Dopiero przy drzwiach zauważył, że płytka rejestracyjna pozostała aktywna. Odruchowo zawrócił, żeby ją wyłączyć, ale zrezygnował. Potem to zrobi. Zbyt wiele czasu spędził nad raportem, chociaż nie więcej niż zazwyczaj. Może podczas krótkiego Zjednoczenia jego magma sangis musiała dokonać czegoś więcej niż zwykle? Może wdała się jakaś infekcja, o której nie wiedział? Tak czy inaczej, coś sprawiło, że po tym Zejściu szybciej potrzebował pokarmu.

Dlaczego tak się stało, postanowił sprawdzić podczas następnego pobytu na dole. Może to skutek tak krótkiej wizyty? Oczywiście dowie się tego, jeśli w ogóle wystarczy czasu na takie rozważania, bo najważniejsze były wnioski płynące z danych, które teraz magma sangis przetwarzała w swoim nieśpiesznym tempie.

*

– No widziałem, cholera, i wiem, co widziałem! – Doktor Linneaux rzucił ze złością na stół rękawice sensoryczne. Był zły, bo przerwano mu pracę przy analizatorze biochemicznym. – To była wielka meduza, a przecież nie spotkaliśmy na planecie żadnych zwierząt przypominających takie stwory! Tutejsza fauna jest tak odmienna od ziemskiej i tak od niej odległa, jak ty od rozumu!

– Nie wściekaj się, Georges – odparł spokojnie niewysoki mężczyzna o wesołych niebieskich oczach i włosach tak jasnych, że prawie białych. – Pytam, czy jesteś pewien, że coś jest nie tak, właśnie dlatego, że podobne istoty tutaj nie występują. A w każdym razie nie napotkaliśmy ich do tej pory, co nie oznacza…

– Co nie oznacza, że nie mogą stanowić części tutejszych ekosystemów – wpadł mu w słowo Linneaux. – Masz mnie za durnia, Sordis? Przecież wiem, jestem egzobiologiem! Ale to stworzenie naprawdę wyglądało jak nie z tego globu, rozumiesz? Było w nim coś obcego, lecz obcego inaczej niż w przypadku tych dziwacznych form, które napotykamy w oceanie i na powierzchni, a które z upodobaniem nazywacie glutami. W dodatku uciekło, nim zdążyłem zrobić pełne skanowanie. Człowieku, gdyby nie to, że woda w oceanie jest przejrzysta i jasna jak kryształ, mógłbym to coś w ogóle przeoczyć!

Nabrał głębiej powietrza, przymknął oczy, a potem gestem nakazał drugiemu naukowcowi, aby założył hełm sensoryczny.

– Tylko to surówka, przed odfiltrowaniem tego, co nieistotne. Przygotowuję dopiero materiał dla naszej sztucznej inteligencji, ale zobacz sobie, niedowiarku.

Stanislaus Sordis wypełnił polecenie i doznał uczucia, którego nie cierpiał. Wolał otrzymywać informacje tradycyjną drogą, ale Linneaux preferował nowoczesne rozwiązania. W tym przypadku może i dobrze, bo gadanina Francuza doprowadzała do pasji spokojnego zazwyczaj i wyrozumiałego Stana, jak zdrabniali jego imię współpracownicy.

Przez chwilę czekał, aż system zaloguje go i dokona weryfikacji, a potem spadła na niego lawina obrazów i doznań. Obcych obrazów i doznań. Dlatego właśnie nie lubił tego typu komunikacji. W łańcuch danych wplecione były bowiem ulotne obrazy, skojarzenia i pragnienia przekazującego. Już dawno wynaleziono urządzenia filtrujące do przekaźników mentalnych, ale ich bezpośrednie użycie mogło pozbawić odbiorcę bardzo dużej części informacji, więc każdy sam musiał usuwać zbędne treści.

Dlatego teraz doktor Sordis widział, że jego kolega myślał jednocześnie o tym, co by chciał zjeść po powrocie na stację, i wspominał wspaniały seks z Ludmiłą Danilewą. Przy czym to drugie doznanie pozostawało jedynie tłem dla kulinarnych fantazji Georges’a. Sordis z trudem odsunął wspomnienia na bok, skupiając się na danych płynących bezpośrednio ze zmysłów Linneaux.

Przed jego oczami rozciągał się podwodny krajobraz. Bodaj żadne morze i żaden ocean na Ziemi nie były tak przejrzyste jak tutejsze akweny. Chwilami trudno było sobie uzmysłowić, że płynie się w głębinie, a nie porusza w rzadkiej atmosferze, wręcz nad powierzchnią stałego lądu. W dole barwne skały kusiły urodą nie tylko kolorów, ale również kształtów i w tej chwili Stan przemożnie pragnął skierować batyskaf właśnie tam, podobnie jak wcześniej Francuz, choć obaj doskonale wiedzieli, że nie wolno zbliżać się do tych formacji. Chyba że ktoś miał ochotę na ekstremalne przeżycia. Bo skały nie były w istocie zwykłymi kamieniami – bardziej przypominały rafę koralową, w tym przypadku niezmiernie drapieżną. Gdyby śmiałek podpłynął do nich, z niezliczonych otworów i szczelin wystrzeliłyby ni to macki, ni to łodygi, aby usidlić zdobycz. Badacze nie zdołali jeszcze nawet ustalić, czy zjawisko to należy do świata zwierząt, czy to raczej drapieżne rośliny. A może jedna wielka roślina? Na razie mieli pilniejsze sprawy. Przede wszystkim należało określić przydatność świata do kolonizacji i pełnego terraformowania, a zatem podać dokładną zawartość surowców mineralnych, bez których zakładanie kolonii nie miałoby sensu, i oszacować możliwość ich wydobycia. Najważniejszy, jak zawsze, okazywał się rachunek ekonomiczny. A wszystko wskazywało na to, że złoża naturalne leżą stosunkowo płytko i są bardzo bogate.

Stan podążył ze wzrokiem Georges’a za kolorowe skały, tam, gdzie tuż nad dnem unosiły się długie na dziesięć do piętnastu metrów falujące włosy. Tak nazwała to zjawisko podporucznik Ivette de la Croix, kiedy je ujrzała pierwszy raz z dużej odległości. Tak naprawdę „włosy” miały grubość solidnej belki, choć daleko im było do sztywności drewna. Rzeczywiście mogły się kojarzyć z falującą na wietrze fryzurą. Ich ruch nie miał jednak nic wspólnego z podwodnymi prądami czy zjawiskami termicznymi. Wyglądało na to, że jest to jakaś forma bytowania zwierzęcego żywiąca się drobnymi organizmami, a falujący ruch miał zarówno płoszyć zdobycz, jak i przyciągać ją do drapieżników.

Sordis zaczął się już wciągać w konkretne informacje wydobyte z pamięci Linneaux, kiedy doznanie głodu zapanowało nad percepcją wzrokowo-słuchową i znów pojawiła się wizja wymarzonej kolacji.

– Szlag by cię, Francuzie! – warknął, nie panując nad sobą, i zdjął hełm. – Naprawdę myślisz tylko o żarciu?

– Myślę o tym, o czym w życiu warto myśleć jak najczęściej – odparł z godnością Georges, a potem pstryknął palcami zniecierpliwiony. – Chcesz mi powiedzieć, że porucznicy nie myślą o jedzeniu i panienkach? Nawet rosyjscy lotnicy?

– Nie jestem Rosjaninem, tylko Litwinem! – warknął Sordis.

– A co to za różnica? Od dawna podobno wszyscy jesteśmy tylko wielką wspólnotą Ziemian. Patrz lepiej, co będzie dalej, to już niedługo! I przestań mi prawić morały, bo jakbym zajrzał w twoje myśli…

Stan machnął niecierpliwie ręką, ale posłusznie założył urządzenie.

Jeszcze przez chwilę czuł głód kolegi. Nie było to ssące łaknienie, przykre doznanie, kiedy organizm domaga się odpowiednich substancji, ale głód smakosza, który może by już coś zjadł, choć niekoniecznie. Nie był w stanie tego zrozumieć. Dla niego liczyły się zupełnie inne rzeczy. Ale cóż, każdy jest inny. Odkąd poznał Linneaux, miał go za geniusza egzobiologii, ale okazywało się, że geniusz nie musi być bez reszty owładnięty jedną ideą.

Na szczęście po kilkunastu sekundach coś się zaczęło dziać. Na granicy wzroku dostrzegł niewyraźny ruch. Spojrzał natychmiast w tamtą stronę, rzecz jasna oczyma Georges’a. Przejrzysta kopuła batyskafu sprawiała, że pole widzenia nie było ograniczone w tej płaszczyźnie.

Drgnął. Identycznie zresztą jak nadający przekaz naukowiec, chociaż niezależnie od niego – to było jego zaskoczenie. Nieco z tyłu i powyżej, o jakieś pięćdziesiąt metrów, falowała wielka meduza. Tak, meduza – to było pierwsze skojarzenie, jakie przyszło Stanowi do głowy. Nie widział charakterystycznych gonad, a w środku coś się najwyraźniej przelewało. Czułki były znacznie krótsze niż u ziemskich zwierząt.

Sordis zastygł, tak samo jak Francuz. I już miał odruchowo nakazać systemom skanowanie nieznanej istoty, kiedy meduza nagle znikła. A dokładniej nie tyle znikła, ile rozpłynęła się w błyskawicznym ruchu. Pomknęła w górę, ku powierzchni, i przebiła ją, ciągnąc za sobą sznur bąbelków, jakie powstają w wyniku kawitacji.

Jeszcze przez chwilę Sordis czekał razem z Georges’em, aż potężne cielsko opadnie z powrotem w głębinę, może kawałek dalej, a może wprost nad głową badacza, lecz nic takiego się nie wydarzyło. Chyba że zwierzę skoczyło na tyle daleko, żeby nie można było dostrzec wodowania. Jednak wówczas uderzenie dużego ciała o powierzchnię z pewnością zarejestrowałyby urządzenia batyskafu.

– No i co? – spytał triumfalnie Linneaux. – Sam teraz widzisz, że to coś nietypowego.

– Nietypowego – mruknął Stan. – Tak jakby. Ale zachowało się zupełnie jak normalne spłoszone zwierzę. Zobaczyło nieznany obiekt, oceniło, że może być groźny, i uciekło.

– Cholera, ale jak uciekło! – zniecierpliwił się Georges. – O to mi chodzi! Zupełnie jakby wyskoczyło nad fale i odfrunęło!

– Trzeba będzie posłać w ten rejon parę sond – powiedział Litwin. – I podwodnych, i latających. – Milczał moment, a potem dodał: – Muszę przyznać, że faktycznie trafiłeś na interesujące zjawisko. Ale teraz odpocznij wreszcie i coś zjedz. Kiedy tylko skończę dyżur, pójdę do szefa. A na razie przejrzę wszystkie zapisy z batyskafu. Może sensory zarejestrowały coś więcej. Ludzki wzrok bywa zawodny, przecież wiesz.

– Wiem, wiem – zaśmiał się Francuz. – Dlatego wolę posługiwać się dotykiem, węchem i smakiem. I to zarówno przy jedzeniu, jak i w miłości. Dobrze wyglądająca potrawa i doskonale prezentująca się kobieta potrafią przyprawić mnie o bicie serca… Jak powiada stare przysłowie, jadamy także oczami.

Sordis machnął niecierpliwie ręką, wyganiając naukowca za drzwi.

– Pamiętaj tylko – przestrzegł na koniec – na razie ani słowa komukolwiek o tym zdarzeniu. Chyba że chcesz, żeby Dethardt wziął się do ciebie na poważnie z profesorem. Nawet kapitan Ballard na razie nic nie wie.

Linneaux odwrócił się w rozsuniętych drzwiach.

– Ale jego zastępca, jak widzę, został wtajemniczony – burknął.

– Bo jestem i oficerem, i naukowcem. Zresztą doskonale wiesz dlaczego. Idź już, zjedz tę swoją wymarzoną kolację!

Kiedy Georges wyszedł, Stan wziął kryształ pamięci przyniesiony przez egzobiologa z batyskafu i położył go pod czytnikiem. Po chwili naprzeciwko jego twarzy pojawił się holoekran, a na nim wykwitły najpierw kolumny cyfr, potem zaś raporty z poszczególnych skanerów. Porucznik mógł nakazać komputerowi analizę i sformułowanie wstępnych wniosków, jednak zawsze wolał najpierw sam zobaczyć surowy materiał, nie sugerować się interpretacjami i hipotezami sztucznej inteligencji stacji. To był potężny mózg, o wiele sprawniejszy niż ludzki, ale pewne rzeczy pozostawały niezmienne – na przykład interpretacja intuicyjna. Najnowocześniejsze systemy SI wciąż nie były w stanie dorównać pod tym względem człowiekowi, natomiast znakomicie sprawdzały się, kiedy trzeba było wykonać żmudną pracę wymagającą maksymalnego wysiłku umysłowego.

– Zobaczmy, co też kot przyniósł z ogródka… – mruknął pod nosem.

*

Nad falami oceanu unosiły się chmury. Opadały tuż nad wodę, muskając prawie powierzchnię, lecz gdy czubki fal już miały dotknąć obłoku, ten podrywał się nagle na kilkanaście metrów, żeby po chwili znów się zniżyć. Chmury miały barwę kawy z mlekiem, tak przynajmniej określał to Ronald. Taki kapitan Vachez twierdził, że jemu przypominają bździnę niemowlaka w pieluszce, ale kapitan był zawsze koszmarnie dosłowny i konkretny. Tak, tę barwę można było odbierać także w ten sposób, ale Ronald wolał swoje asocjacje. Bździna niemowlaka, też coś…

Porucznika zjawisko to fascynowało od samego początku, od pierwszego dnia na tym świecie, któremu oficjalnie nie nadano jeszcze innej nazwy niż zwykłe oznaczenie astronomiczne – Isis 71 b. Członkowie wyprawy wiedzieli oczywiście o wielu zjawiskach występujących na globie, w tym o tych obłokach nad oceanem, ale jakoś żadne z nich nie wpłynęło na ich wyobraźnię na tyle, żeby ukuć imię dla planety.

Obserwowane przez młodego pilota zjawisko nie występowało codziennie, to znaczy co trzydzieści cztery godziny i pięć minut, bo tyle trwała tutaj doba. Nadciągało co dwa, trzy lokalne dni i zawsze podczas górowania słońca układu, Izydy. Dwie pozostałe gwiazdy krążyły na obrzeżach systemu, daleko poza sześcioma planetami. Bliższa była brązowym karłem, dalsza – czerwonym. Wszystko wskazywało na to, że pierwotnie nie należały w ogóle do układu, lecz zostały przechwycone przez bardziej masywną Izydę, ciało niebieskie typu słonecznego. I być może właśnie dzięki temu na Isis 71 b narodziło się życie. Wszelkie ślady wskazywały na to, że niegdyś planeta krążyła zbyt blisko rodzimej gwiazdy, aby to było możliwe. Z kolei na pozostałych globach panowały obecnie zbyt surowe warunki, wszystkie były znacznie oddalone od centrum układu, co było również skutkiem oddziaływania dwóch mniejszych gwiazd, słabego wprawdzie, ale nawet niewielka grawitacja ma to do siebie, że potrafi doprowadzić do sporych zaburzeń. Już układy podwójne bywały mocno skomplikowane pod tym względem, a tutaj istniał układ potrójny.

– Na szczęście dla tej planety w rejonie jej orbity siły się równoważą – tłumaczył porucznikowi profesor Solimow, dowódca naukowy wyprawy. – W dodatku najwyraźniej tak się złożyło, że Izyda przechwyciła pozostałe gwiazdy mniej więcej w tym samym czasie, i to w takiej konfiguracji, że tory planet uległy jedynie przesunięciu, a nie poważnemu zakłóceniu czy nawet zerwaniu. Tyle że na tych bardziej oddalonych zaczęły panować skrajnie niesprzyjające warunki, a siły pływowe powodują tam wzmożoną aktywność sejsmiczną. Szósta planeta może wręcz z czasem się rozpaść, jeśli oddali się jeszcze trochę od centrum.

– A przecież te gwiazdki są oddalone na tyle, że ledwie je wiąże oddziaływanie tego słońca z całością układu – mruknął Ronald.

Wtedy usłyszał krótki wykład o naturze prawa powszechnego ciążenia i historii planety.

– Tak. – Profesor pokiwał głową. – Jednak pamiętaj o tym, w jaki sposób działa grawitacja. Kwadrat odległości i tak dalej. Oddziaływanie jest niby niewielkie, ale przecież znaczące. Stare powiedzenie mówi, że kropla drąży skałę. Grawitacja zaś drąży wszechświat. Nasza planeta, jak już powiedziałem, miała szczęście w nieszczęściu. Była na tyle blisko, żeby grawitacja niespodziewanych gości odciągnęła ją od macierzystej gwiazdy, przy której do dziś, jak nasz stary dobry Merkury, smażyłaby się z jednej strony, a marzła w kosmicznym mrozie z drugiej. Wtedy zapewne rozpoczął się jej ruch obrotowy, nastąpiło też wspomagające go bombardowanie asteroid, które dostarczyły wody i innych substancji, bo bez tego cóż mogłoby się pojawić na takiej wyprażonej i wymrożonej zarazem skorupie? Tak, drogi chłopcze, przypomina to nieco historię naszej Ziemi, chociaż naprawdę tylko z grubsza. Tak już jest, że nieszczęście jednego bywa powodzeniem innego, nawet jeśli nie są wrogami. Wszechświat tego najlepszym przykładem. Bo przecież te asteroidy nie pojawiły się znikąd, stanowiły cząstki dwóch innych planet, które zderzyły się, wytrącone z orbit, a znajdowały się na tyle blisko, żeby doszło do kolizji. Większość ich masy uleciała w stronę Izydy z jednej strony, a karłów z drugiej. To dlatego bezpieczniej jest tutaj przechodzić na skos ekliptyki z dowolnej strony, niż narażać się na trafienie statków kosmicznym gruzem. Ale to na pewno wiesz. – Solimow zaśmiał się. – Opowiadam teraz oczywistości.

– Profesorze – odparł z uśmiechem porucznik – co innego studiować suche informacje i instrukcje, a co innego posłuchać opowieści. Jakoś bardziej przemawia to do wyobraźni.

Szef naukowców zamyślił się na chwilę, a potem rzekł poważnie:

– Właśnie dlatego wciąż stosujemy wykład jako metodę nauczania. Bezpośredni wykład, jeśli to tylko możliwe, choćby prowadzony przez łącza. Ważne jest, żeby uczeń w tym uczestniczył, skupiał się na osobie, która mówi do niego w czasie rzeczywistym, a nie odtwarzał tylko jej mądrości. Och, pewnie, są tacy wykładowcy, którzy potrafią uśpić każdego! – Twarz Solimowa znów rozciągnęła się w uśmiechu. – Umieją też zniechęcić do tematu wykładu najbardziej pilnych słuchaczy. W nauce wciąż jeszcze wiele zależy od człowieka. Nawet prowadzące sporą część zajęć sztuczne inteligencje nie są doskonałe. Wszystko zależy od tego, kto je programuje, z czyjego algorytmu mentalnego korzystają.

– Tak, wiem – rzekł Ronald. – W Akademii Wojskowej mieliśmy zajęcia z SI, której algorytmy oparto na umyśle wiceadmirała Veracruza. Zwycięzcy bitwy o Ganimedesa – dodał, widząc, że naukowiec nie wie, o kogo chodzi. – To w sumie niewielka łomotanina sprzed dwustu pięćdziesięciu lat, ale genialnie rozegrana taktycznie. Admirał Veracruz był znakomitym taktykiem, podobno jednym z najlepszych sztabowców w historii floty kosmicznej. Inteligencją przewyższał wszystkich oficerów razem wziętych, łącznie z bezpośrednimi przełożonymi i głównodowodzącym, ale też musiał być zwyczajnie… – Porucznik przerwał, szukając odpowiedniego słowa.

– Nudny i upierdliwy – podpowiedział Solimow. – Nie musisz ubierać wszystkiego w piękne terminy tylko dlatego, że rozmawiasz ze mną. Domyślam się, że nie brał udziału w bitwie, tylko siedział przy mapie holo i pokazywał palcem, kto i co ma zrobić. Przewidywał każdy ruch wroga, a ten nie zrobił mu żadnej poważnej niespodzianki, dlatego plan powiódł się znakomicie i stanowi teraz modelowy przykład dla narybku wojskowego. Ciekawe, co by zrobił taki sztabowiec, gdyby przeciwnik zagrał nietuzinkowo. Nie znam się na wojskowości, ale wyobrażam sobie manewr pozorowanego odwrotu, samobójczy atak uszkodzonego okrętu, jakiegoś niesfornego kapitana, który wyrwał jednostkę z szyku z sobie tylko znanych powodów i poleciał ostrzelać słabiej chronione, a jednocześnie wrażliwe cele. Zresztą rodzime siły mogłyby narobić bałaganu, chociażby dokonać panicznego odwrotu, albo znalazłby się dowódca okrętu, który opuściłby formację i zaczął działać na własną rękę.

– I pan się nie zna na wojskowości – mruknął z podziwem Ronald. – Przecież każdy oficer, a nawet wielu kadetów, miewa podobne wątpliwości.

– Już sobie przypominam tę bitwę. – Profesor zmarszczył brwi. – Zdaje się, że nasze narody, bo wtedy jeszcze panował oficjalny i ostry podział pod tym względem, stały tam naprzeciwko siebie. Cóż, dowódcy rosyjscy bywali znakomici, ale też pełno wśród nich było takich, którzy hołdowali utartym schematom i niewolniczo stosowali instrukcje. I pewnie trafił swój na swego, tyle że Veracruz miał więcej szczęścia, a prawdopodobnie także sprawniejszy umysł.

Porucznik pokiwał głową. Tak właśnie było. Przeciwnikiem dowodził zapyziały sztabowiec.

– Niemniej sama bitwa została rozegrana po prostu wzorowo. Dlatego wciąż o niej uczą we wszystkich akademiach. Tyle że SI oparta na umyśle wiceadmirała… – Ronald machnął ręką. – Ten gość uśpiłby nawet hipernową.

Milczeli przez chwilę. Ciszę przerwał profesor.

– A wracając do systemu, w którym przyszło nam działać, musimy liczyć się z wieloma niespodziankami. Oddziaływania pływowe karłów są słabe, bardzo słabe, lecz nie wolno ich niedoceniać. Między innymi dlatego właśnie gruntownie badamy tę planetę, zanim założymy tutaj kolonie wydobywczo-przemysłowe.

Ronald zawsze interesował się astronomią, a przede wszystkim astrofizyką, i może zostałby naukowcem, gdyby pochodził z zamożniejszej rodziny. Niestety już w łonie matki, jako trzecie dziecko, został skazany na karierę wojskowego. Dzięki temu rodzice byli w stanie przeznaczyć więcej na rozwój pozostałej dwójki. Nie narzekał, bo mógł latać, ale wolałby chyba zostać członkiem sekcji naukowej.

Porzucił wspomnienia i znów zapatrzył się na obłoki tańczące nad oceanem. Oczywiście wiedział doskonale, że te burawe chmury to nie zwykła para wodna, ale roje tutejszych maleńkich stworów, jeszcze niezaklasyfikowanych do żadnego ze światów natury. Wiadomo było tylko, że to – roślinne czy zwierzęce – drapieżniki. Żywiły się jeszcze mniejszymi od siebie istotami, które unosiły się nad wodami przybrzeżnymi. Ich taniec był zwyczajnym polowaniem, częścią długiego zapewne łańcucha pokarmowego, a gracja wynikała z przystosowania ewolucyjnego, ale Ronaldowi nie przeszkadzała świadomość, że to w tym sensie najzupełniej trywialne zjawisko przyrodnicze i właśnie patrzy na to, jak powietrzne ławice spożywają obiad, a zarazem same są spożywane. Trwał w zachwycie, zafascynowany widowiskiem.

Niestety w pewnej chwili wewnątrz kulistego hełmu odezwał się brzęczyk. Powietrze na planecie przypominało składem ziemskie, ale zawierało zbyt wiele tlenu, a przede wszystkim amoniak. Gdyby nie ten drugi związek, wystarczyłyby zwykłe maski ograniczające przepływ życiodajnego, lecz szkodliwego w nadmiarze gazu, jednak za sprawą amoniaku przy dłuższej ekspozycji powietrze działało drażniąco na oczy i skórę, a mogłoby nawet zabić. Dlatego trzeba było nosić lekkie kombinezony ochronne i małe hełmy. Za to członkowie ekspedycji nie musieli zakładać niewygodnych plecaków ze sprężonym powietrzem, zwykłe filtry bowiem doskonale sobie radziły. Pod tym względem bardziej wymagająca była tutejsza woda, w której znajdowało się sporo izotopów metali ciężkich – zapewne pamiątka po którejś z licznych kolizji z asteroidami. Co ciekawe, promieniowanie tła na lądzie, choć podwyższone, ledwie wychodziło poza górne granice norm i wystarczyło od czasu do czasu przyjąć środki odkażające, by zażegnać ryzyko związane ze zmianami nowotworowymi czy zatruciem. Natomiast po dłuższych wyprawach oceanicznych piloci i naukowcy musieli poddawać się nieco uciążliwym rutynowym procedurom medycznym.

Ronald niecierpliwym ruchem wyłączył alarm zegara, westchnął ciężko i skierował się w stronę stacji. Czekał go dwunastogodzinny dyżur na stanowisku nasłuchu, potem cztery godziny odpoczynku i rutynowa wachta. Dokonał szybkich obliczeń i wyszło mu, że dopiero za cztery dni zdoła wykroić tyle wolnego, aby zgrać się z kolejną ewentualną wizytą chmur w strefie nadbrzeżnej. Bo równie dobrze mogła przesunąć się o miejscową dobę w którąkolwiek stronę.

– Wracasz? – rozległ się głos Maurice’a.

– Wracam, wracam – odpowiedział. – Spokojnie, zaraz będę.

– Pośpiesz się, dobra? Jeśli się spóźnisz choć sekundę, złożę raport! Pierdoła na pewno się ucieszy.

Maurice był mocno zniecierpliwiony – chciałby już dostać zmianę, chociaż zostało mu jeszcze pół godziny służby. Cóż, to było zrozumiałe. Dwanaście godzin przy milczących skanerach i odbiornikach fal radiowych mogło doprowadzić do rozpaczy. Dlatego Ronald zazwyczaj przemycał na dyżur jakąś książkę. Chociaż „przemycał” to nieodpowiednie słowo. Po prostu wbrew regulaminowi brał czytnik, kładł płaskie jak papier urządzenie na pulpicie i udając, że obserwuje martwe odczyty i śledzi monotonne interferencje, oddawał się lekturze.

*

Rwący Sieć już drugi raz w ciągu doby standardowej przebywał w odżywialni. Kiedy bowiem wyszedł z niej poprzednio, na korytarzu natknął się na vengu Ostrze Światła, który zażądał od niego kończyny informacyjnej. W pierwszej chwili chciał zaprotestować, jednak powstrzymał się. Vengu należał do kasty Niedostępnych, w dodatku warstwy wojowników-naukowców, i nie słynął z wielkiej cierpliwości. Kiedyś na oczach Rwącego Sieć brutalnie skarcił gorszego. Gniew zaspokoił dopiero, kiedy nieostrożnego robotnika trzeba było już transportować w kapsule medycznej na dno lokalnej otchłani. Wrócił dopiero po ośmiu dobach standardowych, a dochodził do siebie jeszcze przez trzy cykle Zejścia.

Dlatego Rwący Sieć posłusznie podał kończynę informacyjną dowódcy. Myślał przy tym, że vengu równie dobrze mógłby zapoznać się z materiałem zdeponowanym w mózgu lokalnej otchłani. Zajęłoby mu to może nieco więcej czasu niż otrzymanie danych w takiej kondensacji, jaką zapewniała kończyna, ale starszy badacz nie musiałby znów przyswajać posiłku regeneracyjnego, a jego następna wizyta na dole trwałaby nieco krócej.

Przypomniał sobie, że przecież te nieprzyjemne refleksje mogą trafić do umysłu Ostrza Światła, ale było już za późno.

– Odike Rwący Sieć, przypominam, że przywilejem dowódcy jest decydować o wszelkich sprawach związanych z nauką i przekazywaniem danych. – Vengu nadał komunikat z intonacją surową, choć bez wyraźnej irytacji. – Niedawno wyszedłeś ze Zjednoczenia, posiliłeś się porządnie i masz dość sił, aby użyć jeszcze niejeden raz kończyn informacyjnych.

– Błagam o wybaczenie, czcigodny vengu – odparł z pokorą naukowiec. – Widocznie wciąż jeszcze jestem trochę oszołomiony, zarówno po przeżyciach, jak i wizycie w Otchłani.

Vengu milczał przez chwilę, a starszy badacz czekał na jego decyzję. Za formułowanie myśli godzących w autorytet lepszych można było otrzymać dotkliwą karę. Co prawda w warunkach lokalnej otchłani dodatkowy dyżur nie był wielkim obciążeniem, ale już czyszczenie urządzeń asenizacyjnych było męczące i bardzo niebezpieczne.

– Możesz odejść, odike Rwący Sieć – postanowił wreszcie Ostrze Światła. – Tym razem daruję ci chęć okazania nieposłuszeństwa i nieprzyjazne myśli. Zbyt jestem zaprzątnięty tym, co mi przekazałeś, by zajmować się podobnymi drobiazgami.

Badacz z ulgą wycofał się i przywarł do ściany, aby zrobić drogę vengu. Zastanawiał się tylko, cóż takiego ujrzał dowódca w przekazie, że zrezygnował ze skarcenia winowajcy. Był równie znakomitym naukowcem jak wojskowym, choć niechętnie przyznawał się do tego, że jego uzdolnienia pozostają w równowadze. W końcu to kasta wojowników stworzyła całą cywilizację i chociaż badacze zyskali na znaczeniu, szczególnie od początków ery kosmicznej, to – mimo że bojownicy nie stanowili trzonu wypraw, a równorzędną z vengu pozycję miał najstarszy uczony Wędrowiec Po Niebie – szacunek dla wojowników wciąż był żywy wśród Opokan. I nawet przebywanie w dwuświadomości, ze swej natury nastawionej na inne wartości niż hołdowanie autorytetom, nie mogło tego zmienić.

Kiedy vengu przecisnął się obok starszego badacza, celowo zawadzając go jednym z ramion, choć nie na tyle mocno, by uczynić mu krzywdę, Rwący Sieć natychmiast wrócił do odżywialni. Tym razem zamówił potrójnie wzmocniony zestaw odżywczy. Wprawdzie zupełnie nie czuł głodu i nie musiał zaspokajać innych potrzeb niż podstawowe, ale wiedział, że powinien wyrównać bilans płynów, inaczej bowiem jego sangis zacznie słabnąć. Mieszankę kazał sobie podać przez łącze żywieniowe, pozostałość po dawnych czasach, kiedy Opokanie nie mogli przebierać w diecie i zdarzało się, że przyswajali pokarmy, których przyjmowania nie zniosłyby sensory smakowe i węchowe. Te wykształciły się u nich stosunkowo późno, kiedy cywilizacja osiągnęła już dość zaawansowany stopień rozwoju. Zresztą najwyższe i najbardziej pogardzane kasty nadal nie posiadały zmysłu smaku. Nie był im potrzebny, jako że ich dieta składała się zawsze z tych samych składników.

W najniższych kastach zdarzali się tacy, którzy kazali sobie to łącze usuwać, w pewnych kręgach zaś pobieranie pokarmów tą drogą uchodziło wręcz za rzecz niedopuszczalną.

Jednak najlepsze kasty nie podróżowały w wielkiej pustce i nie trzeba było podtrzymywać ich funkcji życiowych podczas skamienienia w trakcie lotów, więc nie musiały też korzystać z tak prymitywnych, danych przez naturę narządów. Podobno najnowszym obyczajem było wśród lepszych dotykanie się tylko kończynami informacyjnymi na powitanie, a nie tradycyjna wymiana danych. Takie dotknięcie na pewno nic nie dawało, stanowiło natomiast kolejny dowód na to, że cywilizacja miewa zupełnie irracjonalne oblicza.

– Ciekawe, czy każda – powiedział do siebie Rwący Sieć. – O ile jakaś poza naszą w ogóle istnieje, bo jak dotąd nie napotkaliśmy śladu istot rozwiniętych, a moje ostatnie spotkanie może nic nie znaczyć.

Kiedy automat zakończył podawanie substancji odżywczych, starszy badacz udał się do swojego gniazda. Powinien oddać się głębokiej medytacji, przeanalizować dostępne wspomnienia, dopóki są świeże i nie zostały zatarte przez inne doznania, aby przy następnym Zjednoczeniu dysponować jak najlepszym materiałem. Same dane mogą się okazać mniej wartościowe dla dwuświadomości bez osobistych przemyśleń.

*

Pułkownik Romulus Dethardt spoglądał na Georges’a Linneaux jak pies na muchę. Uwielbiał pastwić się nad naukowcami. Nie tylko zresztą nad nimi, bo żołnierzy też gnębił. Uważał na dodatek, że ten doktorek zasługuje na odpowiednie potraktowanie.

– Dlaczego nie zameldowałeś natychmiast, że coś się wydarzyło?! – warknął.

Linneaux w pierwszej chwili żachnął się, bo nigdy nie przechodził z dowódcą wojskowym wyprawy na „ty”, ale zaraz przypomniał sobie, że ten trep zwraca się tak do wszystkich z wyjątkiem profesora Solimowa. Taki już miał styl. W chwilach wyjątkowej irytacji używał w stosunku do rozmówców koszarowego „wy”, a to zawsze oznaczało nieliche kłopoty, czy należało się do kadry wojskowej, naukowej czy mieszanej.

– Dlaczego nie zameldowałeś natychmiast? – powtórzył pułkownik.

Georges przełknął ślinę.

– Może dlatego, że nie wydarzyło się nic niesłychanego – odpowiedział po chwili. – To, co zobaczyłem, nie stanowiło dla mnie zagrożenia. Poza tym…

– Skąd wiesz? – przerwał mu Dethardt.

– Co skąd wiem? – spytał zdezorientowany doktor.

– Skąd wiesz, że ta nibymeduza nie stanowiła zagrożenia? Pytałeś ją? Podpłynąłeś, żeby pogłaskać, i łasiła ci się do ręki? – Kiedy naukowiec nie odpowiedział, przemówił: – Z raportu wynika, że to coś uciekło błyskawicznie, i wszystko wskazuje na to, że nie wykonało skoku, lecz poleciało gdzieś nad wodą. Chcesz mi wmówić, że tutejsza fauna ma w dupie silniki odrzutowe i występują w niej amfibie zdolne do nurkowania i latania jednocześnie?

Linneaux potrząsnął głową.

– We wstępnych wnioskach wyraźnie zaznaczyłem, że obiekt nie przypominał tutejszych stworzeń. Przecież pan wie, pułkowniku.

– Tym bardziej powinieneś przyjść do mnie, idioto! – wysyczał oficer.

– Przypominam, że złożyłem raport dyżurnemu, a potem rozmawiałem z naukowcem wojskowym z zespołu mieszanego. Porucznik doktor Sordis powinien go panu bezzwłocznie przekazać. Takie są regulaminy…

– Mam regulaminy tam, gdzie ta meduza prawdopodobnie silnik lotniczy! – Dethardt znów nie dał dokończyć zdania naukowcowi. Zaraz jednak zorientował się, jak dziwnie to zabrzmiało w ustach dowódcy wojskowego, i poprawił się: – Oczywiście mam je tam, jeśli chodzi o względy bezpieczeństwa. Powinieneś przyjść z tym do mnie zaraz po wizycie u dyżurnego! Pamiętasz, mówiłem o tym na pierwszej odprawie. Jeśli dzieje się coś nietypowego, żądam powiadamiania mnie o tym bez najmniejszej zwłoki.

Linneaux wreszcie zaczął tracić cierpliwość. Bał się pułkownika jak ognia, ale poczuł się skrzywdzony tą połajanką.

– Przecież dane od Stana… to znaczy porucznika doktora Sordisa otrzymał pan, gdy tylko dokonał on wstępnej interpretacji!

– I za to mu się oberwie, kiedy tylko zejdzie ze służby – burknął Dethardt. – Być może będzie się tłumaczył, że to ty powinieneś się do mnie zgłosić, ale to dla mnie żadne wyjaśnienie.

– Wątpię, czy zechce to zrzucić na mnie – odpowiedział Georges. – To nie w jego stylu.

Pułkownik zaśmiał się, a jego śmiech brzmiał grobowo, nie miał nic wspólnego z prawdziwą wesołością.

– Synu, nie wiesz nawet, co potrafią wymyślić ludzie, żeby tylko uniknąć mojego opieprzu i konsekwencji dyscyplinarnych!

Doktor nie zamierzał dyskutować ze wściekłym oficerem. Nie cierpiał go, podobnie jak większość ludzi na stacji, w tym personel wojskowy. Facet był czepliwy jak posokowiec, a kiedy dorwał się do ofiary, nie odpuszczał, aż zobaczył, że rozmówca jest na skraju załamania. Georges już współczuł Stanowi, który jako członek personelu mieszanego pozostawał w większej zależności służbowej od pułkownika niż on. Sordisowi Dethardt mógł pojechać po premii, wlepić dodatkową służbę, a nawet pozbawić części podstawowego wynagrodzenia, gdyby uznał postępowanie porucznika za wyjątkowo rażące naruszenie przepisów. Jeśli chodziło o cywilnych naukowców, każdą taką decyzję musiał zatwierdzić profesor Solimow, a z zasady nie był on skory do zbyt dalekich ustępstw w tym względzie.

To była trzecia daleka wyprawa badawcza Francuza i za każdym razem szef pionu wojskowego okazywał się podobnym upierdliwcem jak Dethardt. Było to nieznośne i sprawiało, że człowiek funkcjonował w ciągłej niepewności, nigdy nie wiedząc, kiedy i za co może mu się oberwać. Tak jak on dzisiaj. Zrobił wszystko, co do niego należało, postąpił zgodnie z procedurami, a jednak został wezwany na dywanik.

Z drugiej strony Georges pamiętał słowa profesora Martina Vanna, doświadczonego naukowca z poprzedniej wyprawy. To był jego ostatni lot, po nim przechodził na emeryturę. Był dla kolegów jak starszy brat, w podobnych sytuacjach podtrzymywał ich na duchu. Kiedy Linneaux przyszedł do niego wzburzony, że zebrał za niewinność od dowódcy wojskowego, Vann powiedział z charakterystycznym ciepłym, dobrotliwym uśmiechem:

– Zapewniam cię, że to potrzebne. Taki oficer ma do odegrania swoją rolę, a jest ona doniosła. Kiedyś, gdy ryby hodowano w stawach gospodarstw rolnych, wpuszczano do akwenu roślinożerców drapieżniki. Na przykład do karpi szczupaka czy dwa. Wiesz po co? Żeby ruszyć przekarmione, leniwe rybska znad dna, przegonić je. Dzięki temu zyskiwały na wartości, ich mięso było smaczniejsze.

– Ale przecież taki drapieżnik zabijał je – zauważył Georges, który pierwszy raz o tym słyszał.

– Pewnie tak, ale kilka zabitych ryb było wartych końcowego efektu. My też rozleniwilibyśmy się podczas monotonnej pracy badawczej, bo kierownicy naukowi niezmiernie rzadko mają aż tak dyktatorskie zapędy, więc mały szok od czasu do czasu i świadomość, że ktoś patrzy nam na ręce, mają poprawić jakość pracy.

– Czyli jak ten przeklęty trep doprowadzi wreszcie kogoś do samobójstwa, to będzie uczciwa cena za taki efekt? – spytał z goryczą Linneaux.

– Nie przesadzajmy – zaśmiał się stary uczony – jeszcze się nie zdarzyło, żeby po interwencji dowódcy wojskowego ktoś targnął się na życie. Dobierają nas spośród najbardziej twardych i zrównoważonych osobników.

Georges spojrzał prosto w oczy pułkownika Dethardta, ale zaraz spuścił wzrok. To trepisko miało tak przenikliwe spojrzenie, tak kłujące źrenice, że doprawdy trudno było w nie patrzeć.

– W związku z tym, że zlekceważyłeś moje zalecenia, pozwolę sobie wnioskować o przydzielenie ci dodatkowych obowiązków. Myślę, że tym razem pan profesor przychyli się do mojej prośby. Nigdy dość rąk do pracy w takiej placówce.

Linneaux zacisnął wargi w wąską kreskę. Gdyby na jego miejscu siedział ktoś inny, na przykład Sonia Vega fertyczna doktor chemii, pewnie by ostro odpowiedział, nie bacząc na konsekwencje. Ale on wolał położyć uszy po sobie. Pewnie za pół godziny znowu będzie myślał, że zachował się jak zwykła szmata, jednak nie cierpiał konfliktów i unikał ich, nawet jeśli miało to się odbyć jego kosztem.

Postanowił, że następnym razem niezwłocznie zamelduje pułkownikowi nawet o tym, że pojawił się nowy odcień barw na dziwacznych roślinno-zwierzęcych wodorostach. I niech szanowny Romulus się wścieka, że zawracają mu głowę duperelami. Skoro tak bardzo tego chce…

Text copyright © by Rafał Dębski 2017

All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by

REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2017

Informacja o zabezpieczeniach:

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

W publikacji wykorzystano czcionkę z rodziny Liberation (https://fedorahosted.org/liberation-fonts/)

Redaktor: Błażej Kemnitz

Projekt, opracowanie graficzne okładki oraz ilustracja na okładce: Tomasz Maroński

Wydanie I e-book

(opracowane na podstawie wydania książkowego:

Ramię Perseusza, wyd. I, Poznań 2017)

ISBN 978-83-8062-831-1

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40, fax 61-867-37-74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

e-Book: Sławomir Folkman / www.kaladan.pl