Redakcja

Autor: Grzegorz Magdziarz

Redaktor: Dorota Koprowska

Wydawca: Katarzyna Bednarska

Korekta: Zespół

DTP: Raster studio

Druk: Miller Druk sp. z o.o.

ISBN: 978-83-269-6399-5

Copyright © by Wydawnictwo Wiedza i Praktyka sp. z o.o.

Wydawnictwo Wiedza i Praktyka sp. z o.o.

ul. Łotewska 9a, 03-918 Warszawa, tel. 22 518 29 29, faks 22 617 60 10

Publikacja „Instrumenty finansowe w spółkach” chroniona jest prawem autorskim. Przedruk materiałów opublikowanych w niniejszej publikacji – bez zgody wydawcy – jest zabroniony. Zakaz nie dotyczy cytowania publikacji z powołaniem się na źródło. Publikacja „Instrumenty finansowe w spółkach” została przygotowana z zachowaniem najwyższej staranności i wykorzystaniem wysokich kwalifikacji, wiedzy i doświadczenia autorów oraz konsultantów. Zaproponowane w publikacji porady i interpretacje nie mają charakteru porady prawnej. Ich zastosowanie w konkretnym przypadku może wymagać dodatkowych, pogłębionych konsultacji. Publikowane rozwiązania nie mogą być traktowane jako oficjalne stanowisko organów i urzędów państwowych. W związku z powyższym redakcja nie może ponosić odpowiedzialności prawnej za zastosowanie zawartych w publikacji wskazówek, przykładów, informacji itp. do konkretnych przykładów.

Informacje o prenumeracie:

tel. 22 518 29 29

e-mail: cok@wip.pl

Wstęp

Instrumenty finansowe odgrywają fundamentalną rolę we współczesnym świecie, a postępująca globalizacja oraz intensywny rozwój rynków kapitałowych, dający duże możliwości pozyskania środków finansowych na rozwój, spowodowały powstanie szerokiego spektrum instrumentów finansowych. Liczne instrumenty finansowe wykorzystywane przez jednostki gospodarcze stanowią wyzwanie zarówno dla księgowych, jak i dla odbiorców sprawozdań finansowych. Problematyka instrumentów finansowych jest złożona i skomplikowana, wymaga stosownej wiedzy zarówno przy sporządzaniu sprawozdania finansowego, jak i przy poszukiwaniu na ich temat informacji w sprawozdaniu finansowym.

Książka ta jest skierowana przede wszystkim do służb księgowo-finansowych zainteresowanych ujęciem rachunkowym, wyceną oraz prawidłowym ujęciem instrumentów finansowych w sprawozdaniu finansowym. Obejmuje ona zarówno przepisy polskie (ustawę o rachunkowości i rozporządzenie ministra finansów w tym zakresie), jak i wybrane fragmenty MSR/MSSF do celów porównawczych.

Opracowanie stanowi próbę połączenia zagadnień teoretycznych (przepisów) z podejściem praktycznym (przykłady liczbowe) w celu usystematyzowania wiedzy oraz metod klasyfikacji, wyceny i prezentacji instrumentów finansowych w księgach rachunkowych jednostek. Publikacja może znaleźć swoich odbiorców zarówno wśród służb finansowo-księgowych, jak i w kręgach akademickich.

Zapraszam do lektury

Grzegorz Magdziarz

I. Istota i rodzaje instrumentów finansowych

Instrumenty finansowe są skomplikowanymi konstrukcjami finansowoprawnymi. Ich całościowa klasyfikacja jest niezwykle trudna, ponieważ różnią się przedmiotem, strukturą wewnętrzną, a ponadto wiele z nich dzieli się na mniejsze elementy lub łączy w większą całość, tworząc w ten sposób nowe konstrukcje finansowoprawne.

Podstawowymi aktami prawnymi w polskim prawie bilansowym w omawianym zakresie są: ustawa o rachunkowości z 29 września 1994 r. (dalej: UoR) oraz rozporządzenie ministra finansów z 12 grudnia 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad uznawania, metod wyceny, zakresu ujawniania i sposobu prezentacji instrumentów finansowych (dalej: RIF). Należy zwrócić uwagę, że zarówno przepisy UoR, jak i RIF oparte są na zasadach wynikających z międzynarodowych standardów rachunkowości (dalej: MSR), a szczególnie MSR 32 „Instrumenty finansowe: prezentacja” oraz MSR 39 „Instrumenty finansowe: ujmowanie i wycena”. Oba standardy zostaną jednak w 2018 roku zastąpione Międzynarodowym Standardem Sprawozdawczości Finansowej nr 9 „Instrumenty finansowe”. Standard ten wejdzie w życie 1 stycznia 2018 r., a jego wdrożenie będzie oznaczać rewolucję w rachunkowości instrumentów finansowych i wiele wyzwań dla sektora bankowego. Polskie przepisy w kontekście zmian w przepisach międzynarodowych od 2001 roku nie uległy aktualizacji.

Przepisy znowelizowanej UoR w powyższym zakresie mają charakter bardzo ogólny, dlatego w szczegółowych kwestiach należy posługiwać się przepisami RIF. Niemniej jednak UoR wprowadza bardzo ważną kategorię będącą tematem dalszych rozważań w tej książce, a mianowicie inwestycje.

Zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 17 UoR przez inwestycje rozumie się aktywa posiadane przez jednostkę w celu osiągnięcia z nich korzyści ekonomicznych wynikających z przyrostu wartości tych aktywów, uzyskania przychodów w formie odsetek, dywidend (udziałów w zyskach) lub innych pożytków, w tym również z transakcji handlowej, a w szczególności aktywa finansowe oraz te nieruchomości i wartości niematerialne i prawne, które nie są użytkowane przez jednostkę, lecz są posiadane przez nią w celu osiągnięcia tych korzyści.

Najistotniejszym kryterium w klasyfikacji danej operacji/pozycji bilansowej zdefiniowanej jako inwestycja jest cel jej nabycia, a mianowicie osiągnięcie korzyści ekonomicznych. Zgodnie z załącznikiem nr 1 do UoR będą one wykazane w bilansie w następujących pozycjach:

1. Inwestycje długoterminowe:

a) nieruchomości,

b) wartości niematerialne i prawne,

c) aktywa finansowe,

d) inne inwestycje.

2. Inwestycje krótkoterminowe:

a) udziały lub akcje,

b) inne papiery wartościowe,

c) udzielone pożyczki,

d) inne aktywa finansowe,

e) środki pieniężne i inne aktywa pieniężne,

f) inne inwestycje.

Nie będziemy cytować definicji poszczególnych kategorii opisanych powyżej – wszystkie definicje znajdują się w art. 3 UoR. Niemniej jednak poniższy rysunek przedstawia grupę inwestycji zdefiniowanych przez UoR. W jej skład wchodzą inwestycje w nieruchomości oraz wartości niematerialne i prawne (WNiP), które nie stanowią przedmiotu niniejszej publikacji.

Rys. 1. Podział inwestycji zgodnie z UoR

Zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 23 UoR przez instrument finansowy rozumie się kontrakt, który powoduje powstanie aktywów finansowych u jednej ze stron i zobowiązania finansowego albo instrumentu kapitałowego u drugiej ze stron, pod warunkiem że z kontraktu zawartego między dwiema lub więcej stronami jednoznacznie wynikają skutki gospodarcze, bez względu na to, czy wykonanie praw lub zobowiązań wynikających z kontraktu ma charakter bezwarunkowy albo warunkowy.

Z tej definicji wyłączono jednak pewne pozycje (wyłączenie ustawowe), jak:

a) rezerwy i aktywa z tytułu odroczonego podatku dochodowego,

b) umowy o gwarancje finansowe, które ustalają wykonanie obowiązków z tytułu udzielonej gwarancji, w formie zapłacenia kwot odpowiadających stratom poniesionym przez beneficjenta na skutek niespłacenia wierzytelności przez dłużnika w wymaganym terminie,

c) umowy o przeniesienie praw z papierów wartościowych w okresie pomiędzy terminem zawarcia i rozliczenia transakcji, gdy wykonanie tych umów wymaga wydania papierów wartościowych w określonym terminie, również wtedy gdy przeniesienie tych praw następuje w formie zapisu na rachunku papierów wartościowych, prowadzonym przez podmiot upoważniony na podstawie odrębnych przepisów,

d) aktywa i zobowiązania z tytułu programów, z których wynikają udziały pracowników oraz innych osób związanych z jednostką w jej kapitałach lub w kapitałach innej jednostki z grupy kapitałowej, do której należy jednostka,

e) umowy połączenia spółek, z których wynikają obowiązki określone w art. 44b ust. 9 UoR.

Instrument finansowy w znowelizowanej UoR wprowadził dwa kolejne terminy rachunkowe:

•instrument kapitałowy oraz

•zobowiązanie finansowe.

Zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 26 UoR instrument kapitałowy to kontrakt, z którego wynika prawo do majątku jednostki pozostałego po zaspokojeniu lub zabezpieczeniu wszystkich wierzycieli, a także zobowiązanie się jednostki do wyemitowania lub dostarczenia własnych instrumentów kapitałowych, a w szczególności udziały, opcje na akcje własne lub warranty. Z kolei zobowiązanie finansowe zostało zdefiniowane jako zobowiązanie jednostki do wydania aktywów finansowych albo do wymiany instrumentu finansowego z inną jednostką, na niekorzystnych warunkach.

Ważne

Jak odróżnić instrument kapitałowy od zobowiązania finansowego: w przypadku gdy przedmiotem umowy jest instrument finansowy, który nie powoduje u emitenta powstania obowiązku wydania środków pieniężnych lub innych aktywów albo wymiany na inny instrument finansowy na potencjalnie niekorzystnych warunkach, mamy do czynienia z instrumentem kapitałowym.

Więcej znajdziesz w wersji pełnej publikacji

Tematy publikacji w pełnej wersji

I. Istota i rodzaje instrumentów finansowych

II. Regulacje prawne według przepisów polskich i międzynarodowych

III. Ujęcie instrumentów finansowych w księgach rachunkowych

IV. Wycena instrumentów finansowych

V. Rachunkowość zabezpieczeń

VI. Instrumenty pochodne

VII. Prezentacja w bilansie

Podstawa prawna

Przygotowanie do wersji elektronicznej: RASTER studio, 603 59 59 71