Spis treści

Wprowadzenie

Nowe mapy radości

Rozdział 1. Mapa terenów zielonych

Miasto w zieleni, a nie zieleń w mieście

Skazani na beton?

Widok na kotarę

Radość na zielono

Po pierwsze – plany

Małe jest piękne

Zamiast jednego samochodu

Zielone oazy

Skok wzwyż

Przepraszam, czy płynie tu rzeka?

Więcej brzegów dla mieszkańców

Nie tylko Wisła

Rozdział 2. Mapa stanu powietrza

Radość oddechu pełną piersią

Smog biało-czerwony

A pod Wawelem?

Na zielono

Mniej spalin

Nie pal!

Co jest możliwe?

Rozdział 3. Mapa przestrzenna

Czy leci z nami pilot?

Chattanooga, Tennessee, USA – czyli jak to robią inni

Plany: szybko, z głową i kompleksowo

Plan nie byle jaki

Po pierwsze – mieszkańcy

Mieszkanie z dojazdem kupię

Wymogi dla deweloperów

Mapa placów

Ku rzece

20 minut od studni

Trochę… ładniej

Eksperyment Montgomery’ego

Dzielnica finansowa w Krakowie?

Rozdział 4. Mapa drogowa

„Radość” podróżowania

Transport za ZERO złotych

Szybciej, łatwiej, wygodniej

Kolej na kolej

Dobrze poinformowani

Uliczna (r)ewolucja

Współdzieląca Brema

28 razy więcej miejsca

Strefa Kraków

Więcej „elektryków”

Remonty „na zdrowy rozum”

Drobiazgi, które robią różnicę

Siłą własnych nóg

Krakowska mantra: Park&Ride

Dla pomysłowych Dobromirów

Rozdział 5. Mapa czystej energii

Nie uciekać, tylko gonić

Tyle słońca w całym mieście

Dom, osiedle, miasto

Trzecia rewolucja przemysłowa

Z Krakowa do Warszawy w 15 minut?

A w Krakowie?

Rozdział 6. Mapa wydatków

Słowo klucz: gospodarność

Wydatki po monarszemu

Długi pod Wawelem

W urzędzie na bogato

Wycisnąć ostatni grosz

Przedostatni w kolejce do unijnej kasy

Urząd na nowo

Mieszkańcy na pierwszym miejscu

Własnymi ścieżkami

Kasa w rękach mieszkańców

Budżetobus i inne sposoby

Mało dużego czy dużo małego?

Nowe spojrzenie

Rozdział 7. Nowa legenda

Od monarchiczności do wspólnotowości

Powiedz mi, co robisz z moimi pieniędzmi, czyli przejrzystość

Nie jesteśmy starszym panem, czyli różnorodność

Czy w końcu ze mną pogadasz, czyli dialog społeczny

Zakończenie

Z oburzenia

Podziękowania

Spis wykresów, rysunków i tabel

Polecane lektury

Wprowadzenie

Nowe mapy radości

Była zima – wczesne grudniowe popołudnie, jeden z tych dni, kiedy już po trzeciej zaczyna zmierzchać. Uśmiechnąłem się do nich, kiedy mnie mijały – mama z dwiema dziewczynkami, które pewnie właśnie odebrała ze szkoły przy ulicy Smoleńsk. Czasem zdarza mi się uśmiechać do nieznajomych przechodniów. Bywa, że odpowiadają uśmiechem. One jednak nawet mnie nie zauważyły – szły szybko, z pochylonymi głowami, jakby chciały jak najprędzej dotrzeć do domu. Wszystkie trzy miały na twarzach maski antysmogowe. Mama z dwójką swoich córek dała mi do myślenia: pomyślałem, że miasto, w którym nie można swobodnie oddychać, staje się też miastem, w którym ludzie przestają patrzeć sobie w oczy.

Są na świecie miasta, w których ludzie chodzą z podniesioną głową, a czasem nawet pozdrawiają się nawzajem i uśmiechają do nieznajomych. Tymczasem Kraków stał się miastem, w którym przez pół roku trzeba zamykać w domu okna. Czy kiedykolwiek myśleliśmy, że przyzwoite powietrze stanie się produktem luksusowym? Trudno dostępnym? Tak jest dzisiaj w Krakowie. Kraków stał się też miastem, które w coraz mniejszym stopniu służy swoim mieszkańcom – powstał wielki stadion Wisły i ogromne centrum konferencyjne, wielkie i kosztowne obiekty, z których korzysta niewielu (kiedy ostatnio byliście na stadionie Wisły? Kiedy ostatnio byliście w Centrum Kongresowym?), ale na wielu krakowskich osiedlach często nie ma ani jednej ławki, ani jednej huśtawki i ani jednego drzewa, i jest tak ciasno, że – jak mi powiedział kiedyś jeden z mieszkańców osiedla Zielony Ruczaj – jeśli wyciągnie się rękę, to można dotknąć doniczki na balkonie sąsiada z bloku obok.

Urządzamy starannie nasze mieszkania i domy, zastanawiamy się, co gdzie postawić, co będzie dobrze wyglądać i jak najlepiej zagospodarować te 20, 40 czy 100 metrów, na których żyjemy – ale czy nasze miasto jest urządzane z tą samą starannością? Czy ktoś na nie patrzy jako na całość? Jako na miejsce, w którym ludziom może się żyć przyjemnie albo przykro, wygodnie albo nie, przestronnie albo ciasno, w którym możemy być dla siebie nawzajem serdeczni albo mijać się ponuro wpatrzeni w chodnik? Czy ktoś wkłada swoją kompetencję, energię, determinację i wytrwałość w to, żeby żyło się nam tu jak najlepiej?

Przeczytałem kiedyś wywiad z Charlesem Montgomerym, kanadyjskim dziennikarzem i aktywistą miejskim, autorem książki Miasto szczęśliwe, który gościł w Krakowie. „Jak mogliście na to pozwolić?” – powiedział po tym, jak zobaczył zabetonowany Ruczaj. Tymczasem wielu mieszkańców Krakowa przestało w ogóle myśleć, że mogą na coś pozwolić lub nie; zapomnieliśmy, że miasto to nasza przestrzeń – należy do nas i do nikogo innego.

Wielu z nas budzi się na betonowym osiedlu, jadąc do pracy, stoi w korkach w towarzystwie innych wściekłych kierowców, a potem przez pół godziny szuka miejsca do parkowania; patrzy na szarą mgłę za oknem, która – jak dobrze wiemy – wcale nie jest mgłą.

Ja jednak wierzę i wiem, że to miasto może się stać miastem szczęśliwym, miastem, w którym codzienność może być doświadczeniem radosnym. Żeby to było możliwe, trzeba popatrzeć na Kraków z tą samą starannością i miłością, z jaką patrzymy na swoje domy i mieszkania, zebrać najlepsze rozwiązania z innych metropolii, popatrzeć na to, co nie działa, ale też zobaczyć, czym tak niezwykłe miasto, jakim jest Kraków, może się stać. Trzeba przestać powtarzać, że niewiele można zrobić. Kraków dusi się nie tylko od smogu, ale też od poczucia niemocy. Nasze miasto potrzebuje nowej energii.

Jeśli spojrzymy dzisiaj na krakowską mapę zagospodarowania przestrzeni, zobaczymy chaos zamiast ładu. Jeśli spojrzymy na mapę stanu powietrza, zobaczymy same czerwone plamy. Jeśli spojrzymy na mapę terenów zielonych, będą one nielicznymi wysepkami w morzu betonu z Laskiem Wolskim na obrzeżach, który poprawia statystyki. Jeśli spojrzymy na mapę wydatków, zobaczymy dużo pieniędzy wydanych na kosztowne i służące niewielu inwestycje, podczas gdy całe połacie miasta pozostają zaniedbane.

Dlatego Kraków potrzebuje rozwiązań, które zmienią te mapy; Kraków potrzebuje nowego spojrzenia i nowych map. Potrzebny jest też nowy sposób decydowania o tym, co się na nich znajdzie, czyli nowy sposób zarządzania miastem – a raczej przekształcenie rządzenia nim w służenie tym, którzy tu mieszkają. Stanowiska prezydenta miasta i mianowanych przez niego urzędników nie mogą być tylko tytułami, złoconymi tabliczkami na drzwiach: funkcje te powinny być pełnione w służbie nam wszystkim. Taka perspektywa przekłada się na bardzo konkretne decyzje – mniej pieniędzy na granity, marmury i pomniki, więcej na fajne, małe rzeczy dla zwykłych ludzi, miejsca spotkań, plaże nad Wisłą, place zabaw na osiedlach, skwery, na których sąsiad może usiąść obok sąsiada, pooddychać dobrym powietrzem i pogadać.

Ten, komu zostanie powierzone stworzenie nowego skweru czy placu zabaw, powinien zadać sobie pytanie: Co zrobić, żeby ludzie chcieli tutaj przystanąć? Jak to urządzić, żeby chcieli tu przyjść pobawić się z dziećmi? Jakie decyzje, podejmowane przy placu Wszystkich Świętych, pomogą ludziom żyć wygodniej, a nawet być bliżej siebie, tworzyć wspólnotę?

W ostatecznym rozrachunku chodzi o radość – radość z mieszkania w pięknym mieście, radość ze spotkań w jego przestrzeni, przyjemność z odpoczynku i pracy w fajnych miejscach.

Dedykuję tę książkę Krakowiankom w maskach antysmogowych, które, mijając mnie, nie podniosły wzroku – chcę, żeby one i inni, dla których życie w Krakowie stało się raczej szkołą przetrwania niż miejscem radości, uwierzyli, że może być inaczej. I chcę, żeby ta książka pomogła im w to uwierzyć.

Rozdział 1

Mapa terenów zielonych

weźmy na przykład…
Osiedle Ruczaj: na szaro czy na zielono?

Miasto w zieleni, a nie zieleń w mieście

Spotkałem na poczcie moją znajomą, mieszkankę Bronowic, matkę dwójki małych dzieci. Z radością opowiadała, że podobno miasto ma kupić od firmy Sanel działki i stworzyć miejski park pomiędzy ulicami Przybyszewskiego i Bandtkiego. Ucieszyłem się razem z nią. Kilka tygodni później przeczytałem w „Gazecie Krakowskiej”, że mimo dwóch lat negocjacji władzom miasta nie udało się dogadać z Sanelem[1] (dwa lata daremnych negocjacji! Przeliczmy to na godziny pracy urzędników...). Zgadnij, Czytelniku, kto ostatecznie odkupił grunty Sanelu i co na tych terenach powstanie? Zgadłeś. Tereny wykupił deweloper i ma w planie budowę kolejnego osiedla. Wątpię, żeby moja znajoma z Bronowic uznała je za dobre miejsce do spacerów z dziećmi.

Powodów do radości nie mają też mieszkańcy Ruczaju. Przylegająca do betonowego osiedla działka pomiędzy ulicami Czerwone Maki i Bobrzyńskiego o powierzchni ⅓ hektara, dziś porośnięta zielenią, byłaby idealnym miejscem na mały park dla tych, którzy ze swoich okien widzą tylko beton. „Wspaniale czujemy się wśród pięknych betonowych bloków – ironizował w rozmowie z Radiem Kraków Tomasz Zielenkiewicz, redaktor naczelny fanpage’a „Więcej betonu na Ruczaju”. – Nie potrzebujemy parków i dużych terenów zielonych. To żadnemu normalnemu człowiekowi nie jest potrzebne”[2]. Tymczasem władze miasta, najwyraźniej nie rozumiejąc ironii, postanowiły sprzedać działkę z przeznaczeniem na „zabudowę usługową”. „Sprzedaż tej działki to kolejny dowód na to, że miasto o nas pamięta” – dodaje gorzko Zielenkiewicz.

Skazani na beton?

Tymczasem wielkie miasta nie są wcale skazane na beton. Ze swoich podróży pamiętam ogromne, oświetlone nocą zielone błonia sąsiadujące z Wielkim Pałacem Królewskim w Bangkoku, na których mieszkańcy urządzali sobie pikniki, puszczali latawce i ćwiczyli tai chi. Pamiętam urzekające przestrzenie miejskich parków w Londynie z ich majestatycznymi drzewami starszymi niż angielska królowa i godziny spędzone na włóczeniu się po nowojorskim Central Parku.

Ludzie siedzący na błoniach Sanam Luang w Bangkoku. Tak mieszkańcy miasta spędzają wolne wieczory.

Jednak nie tylko podczas dalekich podróży można cieszyć się zielenią w miastach. Znowu zagadka: jaki procent powierzchni Drezna zajmują tereny zielone? A Wiednia? Sopotu? Katowic? To odpowiednio 62, 50, 59 i 46 procent. A w Krakowie? Mizerne 9 procent[3]. W tym Lasek Wolski, miejska inwestycja sprzed 100 lat.

Wykres 1

Mimo deficytu zieleni pomiędzy 2010 a 2015 rokiem w Krakowie wydano pozwolenia na wycięcie 81 406 drzew i 114 959 m2 krzewów. W tym samym czasie sadzono też oczywiście nowe drzewa. Tyle że, po pierwsze, nasadzeń było mniej niż wycinek. Po drugie, każdy, kto przechodził koło dwuletniej i osiemdziesięcioletniej brzozy wie, że drzewo drzewu nierówne. Po trzecie wreszcie, nowe drzewa często były sadzone daleko od miejsca, w którym zostały wycięte stare. Mieszkańca Ruczaju, który zwykle musi iść dobrych kilkanaście minut, żeby zobaczyć choć jeden listek, nie pocieszy fakt, że w ramach „rekompensaty” deweloper posadził drzewo w Lasku Wolskim. „Nie ma dzielnicy, części Krakowa, gdzie mieszkańcy nie protestowaliby przeciwko postępującej zabudowie, wycince drzew, zamienianiu terenów zielonych w blokowiska. Krakowianie, ekolodzy, radni uważają, że jest coraz gorzej” – pisał niedawno „Dziennik Polski”[4]. „Panie Łukaszu, jak to jest, że ja tu mieszkam od kilkudziesięciu lat i nagle ktoś mi odbiera to, co najbardziej lubię, a ja nie mam nic do powiedzenia?” – spytała mnie kiedyś jedna z mieszkanek ulicy Żywieckiej, której mieszkańcy zgłosili się do Logicznej Alternatywy (stowarzyszenia, którego jestem przewodniczącym) z prośbą o pomoc, bo zobaczyli, że rozpoczyna się wycinka starych sosen, na które patrzyli przez swoje okna. „Interes tysiąca mieszkańców jest mniej ważny niż interes jednego dewelopera” – powiedział ktoś stojący obok. Nie miałem dla nich dobrej odpowiedzi.

„Zielone” Drezno – 62 procent powierzchni miasta zajmują tereny zielone. Dla porównania, w Krakowie to jedynie 9 procent.

Widok na kotarę

Mnie też dotknęło betonowanie miasta. Trzynaście lat temu zamieszkałem na Zwierzyńcu, czyli w jednej z najbardziej zielonych dzielnic Krakowa. Okna mojego mieszkania wychodzą na zachód i północ. Kiedy się wprowadzałem, blok był zabudowany tylko od strony wschodniej. Jakiś czas potem od strony zachodniej postawiono mi pod oknami dom jednorodzinny – takie było oficjalne przeznaczenie budynku (sprawdzaliśmy to z sąsiadami). Dziś w tym „domu jednorodzinnym” znajdują się mieszkania na krótkoterminowy wynajem. Dla mnie osobiście cała ta zmiana oznaczała, że widok z balkonu, na którym lubiłem siedzieć i czytać, zmienił się ze starych brzóz na średnio ładny budynek. Ale okazało się, że to nie koniec. Mieszkańcy mojego bloku parkowali samochody od południowej strony budynku. Przestali mieć taką możliwość 4 lata temu, kiedy od tamtej właśnie strony – na miejscu parkingu – postawiono kolejny budynek. Jestem w tej szczęśliwej sytuacji, że mam garaż – ale garaży jest mniej niż mieszkań. A to oznacza, że część mieszkańców nie może znaleźć miejsca do parkowania pod swoim domem (problem wielu Krakowian). Najgorsze miało jednak dopiero nadejść. Rok temu od strony północnej (tam wychodzą okna mojej sypialni) powstał kolejny budynek – nie dalej niż kilkanaście metrów od naszego. Wcześniej zieleniła się tam łąka, która dochodziła aż do Rudawy – biegały po niej dzieci, sąsiedzi spacerowali z psami. Teraz patrzymy w wielkie okna pustych jeszcze mieszkań, które pewnie w momencie, kiedy będziecie czytać te słowa, wypełnią się już ludźmi. Póki co możemy sprawdzić, jaki kolor farby na ścianę wybrali. Osobiście rezygnuję jednak z tej wątpliwej przyjemności i zasłaniam okna. Zamiast widoku na łąkę, mam widok na kotarę. I wcale nie pociesza mnie fakt, że nie jestem sam, bo podobny los spotkał tysiące Krakowian.

Radość na zielono

Straciłem, podobnie jak tylu z Was, widok na drzewa i łąkę. Co zostało mi w ten sposób odebrane? Trochę szczęścia. Naprawdę. Nie przesadzam. Zostało bowiem naukowo udowodnione, że to, czy mamy wokół siebie zieleń, czy nie, współdecyduje o tym, w jakim stopniu jesteśmy szczęśliwi. Badania prowadzone przez 17 lat na Uniwersytecie Exeter, w których wzięło udział 5 tysięcy gospodarstw domowych, wykazały występowanie – jak to nazwali badacze – „efektu zielonej przestrzeni”: ludzie, którzy mieli wokół siebie stosunkowo dużo zieleni, uważali się za dużo zdrowszych i szczęśliwszych niż ci, których otaczał sam beton[5].

Zieleń czyni nas szczęśliwszymi.

Z kolei analizy holenderskich badaczy z Plant Publicity Holland pokazały jeszcze bardziej dalekosiężne skutki występowania zieleni lub jej braku w naszym bezpośrednim otoczeniu: dowiedli oni, że zieleń, urządzona wspólnie z mieszkańcami na wcześniej zaniedbanych terenach, powoduje spadek przestępczości o 50 procent. Inne badania, tym razem prowadzone w Pensylwanii, pokazały, że pacjenci, którzy mieli widok z okna na zieleń, szybciej dochodzili do zdrowia i potrzebowali mniej środków przeciwbólowych. Zieleń pomaga się skoncentrować i zwiększa – nawet o 15 procent – kreatywność w rozwiązywaniu problemów[6].

W świetle tych badań staje się jasne, że walka o zieleń w Krakowie i powstrzymanie dalszego betonowania miasta nie jest niczyim wymysłem ani kaprysem, ale walką o zdrowie, szczęście, bezpieczeństwo i jakość codziennego życia mieszkańców.

Po pierwsze – plany

Co można zrobić, żeby zmienić mapę terenów zielonych w Krakowie, tak by – jak napisał w komentarzu jeden z czytelników portalu krakowskiej „Gazety Wyborczej” – „Kraków był w zieleni, a nie zieleń w Krakowie”?

Pierwszą i podstawową sprawą jest stworzenie planów zagospodarowania przestrzennego dla całego Krakowa (więcej na ten temat tutaj: rozdział Mapa przestrzenna, podrozdział Plany: szybko, z głową i kompleksowo). Taki plan może z góry wykluczyć budowę nowych betonowych osiedli na terenach zielonych. Dopóki go nie ma, wystarczy, że deweloper przyjdzie do urzędnika Wydziału Architektury i Urbanistyki i za pomocą wdzięku osobistego, umiejętności negocjacyjnych lub innych mniej legalnych metod nakłoni go do podjęcia korzystnej dla siebie decyzji. Mieszkańców, którzy do tej pory mieli z okna widok na kilka starych klonów, obudzi pewnego ranka dźwięk piły mechanicznej.

Tak jak w przypadku wielu innych problemów Krakowa, potrzebne jest spojrzenie na miasto jako całość. Stworzenie planów zagospodarowania przestrzennego dla całego miasta jest możliwe w ciągu dwóch, trzech lat. Powinny one zawierać konkretne i rygorystyczne wymogi, które musi spełnić każdy, kto chce w Krakowie coś wybudować – na przykład ostrzejsze normy dotyczące minimalnego procenta terenów zielonych po to, żeby nikt nie musiał mieszkać w betonowej dżungli. Ochrona zieleni powinna być priorytetem dla urzędników również później, kiedy plan zostanie już uchwalony – przy wydawaniu przez nich pozwoleń i decyzji. Nie może być niemal regułą, że wnioski o zgodę na wycięcie drzew są załatwiane pozytywnie; każda taka decyzja powinna być przemyślana i rozpatrywana indywidualnie. A jeśli już deweloper dostanie urzędową zgodę, to musi istnieć wymóg, że za każde ścięte drzewo jest zobowiązany posadzić trzy nowe, nie dalej niż 50 metrów od miejsca wycinki.

Co jeszcze można zrobić? W chwili, kiedy piszę te słowa, czyli wiosną 2017 roku, waży się los Lasu Borkowskiego. Teren w większości należy do prywatnych właścicieli, którzy już w 2006 roku oferowali miastu sprzedaż swoich 15 hektarów. Na początku 2017 roku pierwszy hektar został wykarczowany, to samo może się stać z pozostałą częścią jednego z ostatnich fragmentów zielonych płuc Krakowa. Jako Logiczna Alternatywa uruchomiliśmy internetową petycję do prezydenta, w której domagamy się wykupienia lasu przez władze miasta i urządzenia tam ogólnodostępnego parku leśnego. Temat nagłośniliśmy, jak tylko się dało. Podpisało się ponad 4,5 tysiąca mieszkańców. Każdy podpis oznaczał jeden mail w skrzynce Jacka Majchrowskiego. Zadziałało – władze miasta przystąpiły do negocjacji z prywatnymi właścicielami. Pozostaje mi tylko mieć nadzieję, że w chwili, kiedy czytacie te słowa, Las Borkowski należy już do Krakowian. Miasto z prawie pięciomiliardowym budżetem stać przecież na wykup enklaw zieleni – na przykład właśnie Lasu Borkowskiego, terenów wokół fortu Bronowice czy przy Młynówce Królewskiej – i stworzenie tam parków i skwerów. Brakuje takich strategicznych ruchów, chociaż zdarzają się pojedyncze dobre decyzje – była nią ta o wykupieniu Zakrzówka (chociaż trzeba pamiętać, że okoliczni mieszkańcy i organizacje broniące terenów nad zalewem wymusili ją latami starań).

Ucieszyłem się też, czytając, że Zarząd Zieleni Miejskiej wpadł na pomysł stworzenia „poświątecznego lasu” przy ulicy Padniewskiego. Ci z nas, którzy kupili choinki w doniczkach, a nie mają ogrodu ani balkonu, mogą zasadzić drzewko, przedłużając mu życie ku pożytkowi nas wszystkich. Postanowiłem, że na Boże Narodzenie 2017 roku kupię choinkę w doniczce!

Jednak kilkadziesiąt, a nawet kilkaset małych świerków czy jodełek nie rozwiąże problemu braku zieleni w Krakowie. Poza wykupieniem niektórych terenów zielonych władze powinny też od zaraz przestać sprzedawać zielone działki gminne. Naprawdę, trudno pojąć, dlaczego miasto oddaje deweloperom skrawki zieleni, które powinny być obiektem wyjątkowej troski. Dlaczego gmina pozbyła się terenów zielonych na Ruczaju, nad Wilgą przy ulicy Przedwiośnie czy przy rondzie Mogilskim? Dziś na dawnym skwerze Eilego, jednej z niewielu enklaw zieleni w tym rejonie, stoi już biurowiec. Tak zwana rewitalizacja skweru, realizowana w ramach projektu Superścieżki, nie jest żadną rekompensatą. Zabudowywanie terenów zielonych i jednocześnie chwalenie się tym, że został zagospodarowany ich niewielki, ocalały fragment, to nic innego jak tylko hipokryzja.

Małe jest piękne

Dobrze pamiętam – jak pewnie wielu z Was – swoje wakacje z dzieciństwa. Razem z moim kuzynem Konradem jeździliśmy do Jasła do domu naszej babci. Przy domu rósł sad pełen jabłoni i krzewów porzeczek. Miałem tam swoją ulubioną jabłoń, pod którą – a czasem i na której – często spędzałem czas. Nigdzie nie było tak zacisznie i kojąco jak tam.

Nie byłem w tamtym domu od ponad 20 lat. Po śmierci mojej mamy, która zmarła, kiedy miałem 15 lat, babcia przeniosła się do Krakowa, żeby pomóc tacie w wychowywaniu mnie i mojego brata. Dom sprzedała jakiś czas później. Nie wiem, czy kiedykolwiek tam wrócę. Jednak z łatwością potrafię przywołać obraz mojej ulubionej jabłoni (czy jeszcze tam jest?) i odtworzyć radość i spokój, które mi dawała.

Czy taki stan można odnaleźć także wtedy, kiedy już nie jeździmy do babci na wakacje i spędzamy swoje życie w dużym i coraz bardziej ciasnym mieście?

Ci, którzy znają badania dotyczące wpływu zieleni na komfort życia, i ci, którzy nigdy o nich nie czytali, ale czują, że widok drzewa na trasie do pracy czy chwila spędzona na ławce pod klonem przynoszą im ulgę i odpoczynek – szukają choćby skrawka zieleni. Wierzcie mi: nie trzeba wcale wielkich pieniędzy, żeby w Krakowie powstało wiele zielonych miejsc, które mogą dać chwilę wytchnienia każdemu, kto jej potrzebuje.

Jednym z fajnych pomysłów na wprowadzenie zieleni do miast są parki kieszonkowe. Idea narodziła się w Stanach Zjednoczonych. Parki kieszonkowe zaczęły powstawać w Nowym Jorku, San Francisco, Los Angeles i wielu innych miastach. Potem pomysł rozprzestrzenił się na kolejne kraje. Taki park może powstać na naprawdę małej powierzchni: wystarczy przestrzeń zaniedbanego dotąd podwórka, wyrwa między dwoma szarymi blokami, kawałek nieużywanego deptaka z pożółkłą trawą.

Żeby zobaczyć przykład parku kieszonkowego, nie trzeba lecieć do Nowego Jorku. Wystarczy przejść się na róg ulic Fałata i Prusa – tam powstał pierwszy w Krakowie park tego typu: w miejscu dawnego deptaka pojawiła się zieleń, ławki i leżaki. Być może ten przykład zainspirował studentów Uniwersytetu Jagiellońskiego, którzy postanowili stworzyć kolejny – tym razem na skwerze u zbiegu ulic Dekerta, Wałowej i Kiełkowskiego. Wymyślili, że posadzą specjalne rośliny, które zwabią motyle, wytyczą kamienne ścieżki, stworzą trawniki, na których będzie można rozłożyć koc, postawią ławki i leżaki. Koszt tego parku wycenili na 20 tysięcy złotych. W ciągu 40 dni, do końca lutego 2017 roku, zebrali ponad 23 tysiące. Udało im się namówić do współpracy Zarząd Zieleni Miejskiej (dobrze, że władze miasta mają na swoim koncie także takie decyzje).

Pozwólcie, że posłużę się moim „ulubionym” przykładem: roczne utrzymanie spółki Miejska Infrastruktura, która trzy lata temu została powołana do budowy parkingów Park&Ride i jak dotąd nie wybudowała żadnego, to koszt 6,5 miliona złotych. Za te pieniądze można by stworzyć w Krakowie 325 parków kieszonkowych. A trzy mogłyby powstać za 59 tysięcy złotych, które Jacek Majchrowski wydał na wysłanie listu do 350 tysięcy krakowskich gospodarstw domowych, informującego o tym, że władze miasta troszczą się o zieleń. Póki co miasto sfinansowało tylko jeden park kieszonkowy i dołożyło się do tego, który wymyślili studenci.

Zamiast jednego samochodu

Są jednak w naszym mieście tereny, gdzie nie da się znaleźć miejsca nawet na park kieszonkowy. Czy jesteśmy wtedy skazani na widok płyt chodnikowych i szarych murów? Niekoniecznie. Poza większymi obszarami zielonymi na nowej mapie Krakowa można też stworzyć małe zielone punkciki – tak zwane parklety. Ten stosunkowo nowy pomysł narodził się w San Francisco w 2010 roku, a później rozprzestrzenił się na wiele innych miast w USA, Meksyku i Kanadzie. Parklet to wydzielony kawałek terenu – na przykład na przedłużeniu chodnika lub nawet na pojedynczym miejscu parkingowym – który stworzono po to, żeby mieszkańcy mogli odpocząć i popatrzeć na coś zielonego. To może być ławka otoczona kilkoma krzewami. Albo drewniany podest, na którym można wygodnie usiąść i odpocząć pod posadzoną w donicy brzozą, obok wrzosów i innych roślin. Tak właśnie wygląda pierwszy polski parklet, który powstał w Łodzi przy ulicy Struga na powierzchni jednego miejsca parkingowego. Koszt jego powstania to 40 tysięcy złotych, czyli o połowę mniej niż projekt logo zimowych igrzysk olimpijskich w Krakowie, które się nie odbędą. Jedno miejsce parkingowe, które w ciągu dnia służy kilku kierowcom, może w ciągu tych samych kilkunastu godzin posłużyć kilkudziesięciu mieszkańcom: starszej pani, która w pół drogi między warzywniakiem a domem na chwilę odłoży ciężkie siatki i odsapnie; dwójce przyjaciół, którzy spotkali się przypadkiem na ulicy i chcą zamienić parę słów; zabieganej bizneswoman, która potrzebuje natychmiast sprawdzić maila w smartfonie, nie zderzając się przy tym ze znakiem drogowym; turyście, który chce przez chwilę popatrzeć na kościół po drugiej stronie ulicy. To jeden z wielu przykładów na to, że te same 11,5 m2 (taka jest minimalna powierzchnia jednego miejsca parkingowego) może służyć bardzo różnym celom i że drobne zmiany w mieście mogą sprawić, że będzie w nim więcej codziennych radości. Dla każdego z nas.

Pierwszy polski parklet, który powstał w Łodzi przy ulicy Struga na powierzchni jednego miejsca parkingowego.

Zielone oazy

Pamiętam, jak latem 2016 roku pojechałem na spotkanie z mieszkańcami osiedla Gotyk. Wiedząc, że nie będzie łatwo o miejsce parkingowe, zaparkowałem ponad 100 metrów od osiedlowej pizzerii, do której mnie zaprosili, powtarzając sobie w myślach zdanie, które wielu z nas słyszało w dzieciństwie od swoich rodziców: „Dobrze ci zrobi spacer”. A jednak ten spacer nie zrobił mi dobrze. Z rosnącym przygnębieniem mijałem kolejne betonowe bloki poprzecinane nierównymi płytami chodnika, wśród czegoś, co w zamyśle miało być chyba trawnikiem, ale zamieniło się w poletka porośnięte wyschniętymi kępkami trawy. Najgorsze było jednak dopiero przede mną. Po spotkaniu trzech mieszkańców zabrało mnie na kolejny, tym razem godzinny, spacer po swoim osiedlu. Wrażenie było skrajnie odpychające: jedna wielka betonowa dżungla. Kto w Krakowie pozwala deweloperom na budowę takich osiedli?

To, co Krakowianie nazywają „betonowaniem” miasta, jest chyba najbardziej dotkliwe właśnie dla mieszkańców osiedli. Kwiatki, które pojawią się w kwietniu na krakowskich Plantach czy stare dęby w parku Jordana nie są widoczne z okien ich mieszkań.

Za niewielką część pieniędzy, które miasto wydaje na wielkie, służące niewielu obiekty, olimpiadę, której nie będzie, czy najnowsze smartfony dla urzędników, na każdym osiedlu można stworzyć miejsce, które wspólnie z moimi współpracownikami nazwaliśmy „Enklawą” – wyspę zieleni, która będzie wytchnieniem od widoku tynku i betonu, a równocześnie miejscem spotkań, okazją do pobycia razem, do wzmocnienia sąsiedzkich więzi. Okazją do tego, o co chodzi w szczęśliwym mieście – wspólnego przeżywania codzienności w sposób radosny. Każde z tych miejsc, poza tym, że łączy je zieleń, może być inne. Czy będzie tam grill, huśtawki, hamaki, ścianka wspinaczkowa, tor do gry w bule czy małe boisko – tę decyzję powinni podjąć sami mieszkańcy w ramach określonego budżetu, wybierając rozwiązanie, które będzie dla nich najlepsze.

Skok wzwyż

W 1977 roku, roku mojego urodzenia, światowa populacja przekroczyła 4 miliardy. Dzisiaj na Ziemi żyje 7,5 miliarda ludzi. Prognoza na 2024 rok to 8 miliardów. Równocześnie coraz więcej ludzi mieszka w coraz bardziej zatłoczonych miastach. Co możemy zrobić, żeby w tych okolicznościach nie utonąć w betonie? Innowacyjną odpowiedź na to pytanie znalazła włoska firma architektoniczna Boeri Studio, tworząc projekt wertykalnego ogrodu, nazywanego inaczej pionowym lasem. Jesteśmy przyzwyczajeni do tego, że tereny zielone można tworzyć tylko „wszerz” miasta – jednak projekt, o którym mowa, zakłada, że można je tworzyć także „wzwyż”. Od trzech lat w Mediolanie stoją dwa sąsiadujące ze sobą wieżowce tworzące pionowy las. Mieści on 900 drzew i 20 tysięcy innych roślin, dzięki czemu pochłania dwutlenek węgla i pyły, produkuje tlen i tłumi hałas. Już w przyszłym roku kolejny pionowy las, również autorstwa studia Stefano Boeriego, ma się pojawić w Nankinie w Chinach. Myślałem ostatnio o tym innowacyjnym pomyśle, przechodząc koło „ulubionego” budynku naszego miasta – szkieletora. Nawet jeśli wertykalne ogrody nie są pisane Krakowowi w najbliższej przyszłości, chciałbym, żeby ludzie tworzący tę przyszłość mieli tę samą wyobraźnię, śmiałość i determinację, co autorzy pomysłu pionowego lasu.

Na zielonych wieżowcach w Mediolanie rośnie 900 drzew i 20 tysięcy innych roślin.

Przepraszam, czy płynie tu rzeka?

Christopher W. Alexander, słynny architekt i projektant, napisał kiedyś: „Ludzie będą tworzyć miejsca wokół rzek, ponieważ jest to absolutnie naturalne; ale teren, który znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie rzeki, musi zostać zachowany do publicznego użytku”[7]. Brzegi stanowią naturalną przestrzeń, w której mieszkańcy mogą znaleźć wytchnienie od zgiełku miasta, pozwolić oczom odpocząć od betonu i spotkać się z innymi, którzy postanowili zrobić to samo.

Kraków odwrócił się od swojej rzeki. Patrzymy na Wisłę, kiedy stoimy w korku na moście Dębnickim, obserwujemy ją, kiedy jej poziom niebezpiecznie się podnosi, czasem prowadzimy jej bulwarami znajomych z innych miast, żeby pokazać im Smoka Wawelskiego. Nieliczni decydują się na bieganie czy jeżdżenie rowerem wzdłuż jej brzegów. Na co dzień jednak dla większości z nas rzeka nie jest miejscem, z którego piękna korzystamy.

Chociaż zwrócenie miasta w stronę rzeki mogłoby się wydawać oczywistym ruchem, od lat samorząd nie zainwestował w to prawie żadnych pieniędzy. Wisła w Krakowie ma 36 kilometrów długości. Bulwary Wiślane, z których mogą korzystać mieszkańcy, zajmują tylko 6 kilometrów. Oznacza to, że Krakowianie mają do dyspozycji zaledwie 1/12 brzegu Wisły (sumując oba brzegi rzeki). Kiedy smog opadnie i przychodzi lato, tłoczą się na tym skrawku zieleni.

Dobrze się stało, że powstała trasa rowerowa prowadząca do Tyńca oraz że lata temu na Bulwarach postawiono kilka stołów do gry w szachy. Jednak w porównaniu do tego, czym mogłyby stać się dla Krakowa brzegi Wisły, zrobiono zatrważająco niewiele.

Więcej brzegów dla mieszkańców

Lubię jeździć na rowerze wzdłuż Wisły. Najczęściej pokonuję trasę od mostu Dębnickiego aż do wysokości ulicy Kolnej – z wyjątkiem około 300 metrów, gdzie nie ma asfaltowej ścieżki rowerowej, cały ten odcinek można przejechać wzdłuż rzeki.

Chciałbym, żeby takich odcinków było więcej, a także, żeby asfalt był szerszy i wygodnie pomieścił nie tylko rowerzystów, ale i biegaczy, rolkarzy czy pieszych. Wiem też, że jest to możliwe i relatywnie tanie.

Można poszerzyć promenadę wzdłuż Bulwarów po to, żeby spacerowicze, rowerzyści, rolkarze i biegacze nie musieli się ze sobą zderzać, biorąc udział w nieustannym slalomie. Kiedy startowałem w wyborach na prezydenta Krakowa, umieściliśmy w programie postulat przedłużenia Bulwarów na zachód, do Bodzowa, i na wschód, w okolice Lasku Łęgowskiego. Można też co kilkaset metrów zamontować tak zwane pitniki – krany z wodą zdatną do picia. Można wreszcie stworzyć więcej miejsc zejścia nad rzekę – dzięki temu powstanie więcej knajpek, tak jak miało to miejsce w okolicach kładki Ojca Bernatka.

Przede wszystkim jednak warto zadbać o to, żeby nad rzeką powstały miejsca bezpłatnego wypoczynku dla tych, którzy chcieliby po prostu cieszyć się jej widokiem. Na czterech plażach nad Wartą w Poznaniu, stworzonych od zera albo gruntownie zrewitalizowanych w ciągu dwóch lat prezydentury Jacka Jaśkowiaka, mieszkańcy mogą pograć w siatkówkę, odpocząć na leżakach i w hamakach, posiedzieć w koszach plażowych, skorzystać z jacuzzi, basenu i miejsc biwakowych, rozpalić ognisko, wypożyczyć sprzęt wodny… I to wszystko za darmo. Czy Poznań jest miastem bogatszym niż Kraków? Nie. Roczny budżet Poznania to 3,5 miliarda złotych, a Krakowa – prawie 5 miliardów. Różnica dotyczy więc nie tego, na co miasto stać, ale tego, jak władze decydują się wydawać pieniądze z podatków, które płacą mieszkańcy.

Przykład miasta, które otworzyło się na rzekę – Seul, Korea Południowa.

Trudno zrozumieć, dlaczego władze Krakowa, mając do dyspozycji około 70 kilometrów brzegu rzeki, przez tyle lat nie zdecydowały się na stworzenie, a raczej odtworzenie, istniejących przecież kiedyś w Krakowie miejskich plaż. Sprawdziliśmy, że to możliwe: mogą powstać w miejscach, gdzie będą się kończyły przedłużone bulwary (Bodzów i Lasek Łęgowski). Można stworzyć kładkę pieszo-rowerową, która połączy Salwator z Dębnikami (ulice Kasztelańską z Nowaczyńskiego) i dwie inne, które ułatwią mieszkańcom dojście do łęgowskiej i bodzowskiej plaży.

Bulwary Wiślane zajmują 6 kilometrów – co oznacza, że Krakowianie mają do dyspozycji zaledwie 1/12 brzegów Wisły.

Nie tylko Wisła

Wytaszczyliśmy chyba z sześć wilgotnych, brudnych i zarobaczonych dywanów, wielki zwój kabli, starą muszlę klozetową, opony i tyle butelek po wódce, że ich zawartość wystarczyłaby do „obsłużenia” kilku solidnych wesel. Tak wyglądały „zbiory” z Parku Rzecznego Drwinka, który postanowiliśmy wysprzątać razem z mieszkańcami okolicznych domów i moimi współpracownikami z Logicznej Alternatywy. Wyręczyliśmy tym samym Miejskie Przedsiębiorstwo Oczyszczania, najwyraźniej niechętne do zapuszczania się na ten teren. Brodząc w błocie, myślałem sobie, że tak wygląda nie tylko ten „park”, ale też duża część terenów nad Wilgą, Białuchą czy Rudawą. Kiedy władze miasta przestaną źle wydawać pieniądze, w budżecie znajdą się środki na zagospodarowanie również tych terenów.

Być może przywykliśmy do tego, że nasze miasto zamiast zielenią porasta betonem. Być może uznaliśmy za nieuchronne to, że jesteśmy ciągle robieni na szaro. A jednak tak jak w innych krakowskich sprawach, tak i w tej da się zrobić wiele. Trzeba tylko chcieć i poświęcić temu trochę energii.

A Kraków wciąż czeka na nową mapę terenów zielonych.

Przypisy

[1] P. Rąpalski, Kraków. Sanel potwierdza, że sprzedał działki obok Młynówki Królewskiej, http://www.gazetakrakowska.pl/wiadomosci/krakow/a/krakow-sanel-potwierdza-ze-sprzedal-dzialki-obok-mlynowki-krolewskiej,10615612/, 5.05.2017.

[2] G. Krzywak, Władze Krakowa sprzedają kolejne tereny zielone na Ruczaju, http://www.radiokrakow.pl/wiadomosci/krakow/wladze-krakowa-sprzedaja-kolejne-tereny-zieolne-na-ruczaju/od-was/od-was/, 4.05.2017.

[3] Ranking najbardziej zielonych miast w Polsce, MojaPolis i BIQdata, 2015, http://biqdata.wyborcza.pl/sprawdz-czy-twoje-miasto-jest-naprawde-zielone, 4.04.2017.

[4] P. Tymczak, Kraków zalewa beton. Mieszkańcy walczą o każdy skrawek zieleni, http://www.dziennikpolski24.pl/region/a/krakow-zalewa-beton-mieszkancy-walcza-o-kazdy-skrawek-zieleni,10091190/, 17.05.2017.

[5] Zieleń dobrze wpływa na zdrowie psychiczne człowieka, http://naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news,398679,zielen-dobrze-wplywa-na-zdrowie-psychiczne-czlowieka.html, 17.05.2017.

[6] H. B. Szczepanowska, Ekologiczne, społeczne i ekonomiczne korzyści z drzew na terenach zurbanizowanych, „Człowiek i Środowisko” 2007, nr 31, s. 5–26.

[7] Ch. W. Alexander, S. Ishikawa, M. Silverstein, A Pattern Language: Towns, Buildings, Construction, Oxford University Press, 1977, Towns, s. 136.

Rozdział 2

Mapa stanu powietrza

weźmy na przykład…
Młynówkę Królewską: bezdech czy oddech?

Radość oddechu pełną piersią

Smog biało-czerwony

A pod Wawelem?

Na zielono

Mniej spalin

Nie pal!

Co jest możliwe?

Rozdział 3

Mapa przestrzenna

weźmy na przykład…
Kraków, Małopolska: chaos czy porządek?

Czy leci z nami pilot?

Chattanooga, Tennessee, USA – czyli jak to robią inni

Plany: szybko, z głową i kompleksowo

Plan nie byle jaki

Po pierwsze – mieszkańcy

Mieszkanie z dojazdem kupię

Wymogi dla deweloperów

Mapa placów

Ku rzece

20 minut od studni

Trochę… ładniej

Eksperyment Montgomery’ego

Dzielnica finansowa w Krakowie?

Rozdział 4

Mapa drogowa

weźmy na przykład…
Aleje Trzech Wieszczów: w miejscu czy w ruchu?

„Radość” podróżowania

Transport za ZERO złotych

Szybciej, łatwiej, wygodniej

Kolej na kolej

Dobrze poinformowani

Uliczna (r)ewolucja

Współdzieląca Brema

28 razy więcej miejsca

Strefa Kraków

Więcej „elektryków”

Remonty „na zdrowy rozum”

Drobiazgi, które robią różnicę

Siłą własnych nóg

Krakowska mantra: Park&Ride

Dla pomysłowych Dobromirów

Rozdział 5

Mapa czystej energii

weźmy na przykład…
Rondo Grunwaldzkie: ogromny dach czy pole solarne?

Nie uciekać, tylko gonić

Tyle słońca w całym mieście

Dom, osiedle, miasto

Trzecia rewolucja przemysłowa

Z Krakowa do Warszawy w 15 minut?

A w Krakowie?

Rozdział 6

Mapa wydatków

weźmy na przykład…
Ulica Reymonta 20: stadion czy 1000 siłowni?

Słowo klucz: gospodarność

Wydatki po monarszemu

Długi pod Wawelem

W urzędzie na bogato

Wycisnąć ostatni grosz

Przedostatni w kolejce do unijnej kasy

Urząd na nowo

Mieszkańcy na pierwszym miejscu

Własnymi ścieżkami

Kasa w rękach mieszkańców

Budżetobus i inne sposoby

Mało dużego czy dużo małego?

Nowe spojrzenie

Rozdział 7

Nowa legenda

Legenda mapy
– objaśniający tekst dołączony do mapy, zawierający informacje o wykonaniu mapy oraz opis występujących na niej symboli, niezbędny do jej prawidłowego odczytania.
(Na podstawie Wikipedii)

Od monarchiczności do wspólnotowości

Powiedz mi, co robisz z moimi pieniędzmi, czyli przejrzystość

Nie jesteśmy starszym panem, czyli różnorodność

Czy w końcu ze mną pogadasz, czyli dialog społeczny

Zakończenie

Z oburzenia

Podziękowania

Spis wykresów, rysunków i tabel

Polecane lektury

Kraków. Nowa energia

Łukasz Gibała

© Copyright by Łukasz Gibała 2017
All rights reserved

Wydawnictwo RM, 03-808 Warszawa, ul. Mińska 25
rm@rm.com.pl
www.rm.com.pl

Żadna część tej pracy nie może być powielana i rozpowszechniana, w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób (elektroniczny, mechaniczny) włącznie z fotokopiowaniem, nagrywaniem na taśmy lub przy użyciu innych systemów, bez pisemnej zgody wydawcy. Wszystkie nazwy handlowe i towarów występujące w niniejszej publikacji są znakami towarowymi zastrzeżonymi lub nazwami zastrzeżonymi odpowiednich firm odnośnych właścicieli. Wydawnictwo RM dołożyło wszelkich starań, aby zapewnić najwyższą jakość tej książce, jednakże nikomu nie udziela żadnej rękojmi ani gwarancji. Wydawnictwo RM nie jest w żadnym przypadku odpowiedzialne za jakąkolwiek szkodę będącą następstwem korzystania z informacji zawartych w niniejszej publikacji, nawet jeśli Wydawnictwo RM zostało zawiadomione o możliwości wystąpienia szkód.

W razie trudności z zakupem tej książki prosimy o kontakt z wydawnictwem: rm@rm.com.pl

ISBN 978-83-7773-814-6
978-83-7773-825-2 (ePub)
978-83-7773-826-9 (mobi)
978-83-7773-827-6 (PDF)

ŹRÓDŁA ZDJĘĆ: Agencja Gazeta: Jakub Ociepa, Mateusz Skwarczek; Archiwum Stowarzyszenia Logiczna Alternatywa dla Krakowa; East News: Andrzej Zbraniecki, Beata Zawrzel/REPORTER, Szymon Blik/REPORTER, Value Stock, Tomasz Matuszkiewicz, SUNSHINE, AFP, Beata Zawrzel/REPORTER; PAP/DPA; shutterstock.com: chartphoto; Eric Weissenborn, kavalenkau, Federico Rostagno, Ken Niphon, travelview, Tinxi, travelview, pisaphotography, Kotsovolos Panagiotis, Fotos593, u3d, Satatat Lekhavanij, Sergei Gorin; Reuters: Damir Sagolj/Reuters/Forum; wikimedia; www.lovekrakow.pl.; Materiały wykorzystane w wykresach: shutterstock.inc, wikipedia.

EDYTOR: Joanna Potoczny
REDAKTOR MERYTORYCZNY: Anna Wrzosek
REDAKTOR PROWADZĄCY: Irmina Wala-Pęgierska
REDAKCJA: Agnieszka Trzebska-Cwalina
KOORDYNACJA PRODUKCJI WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Tomasz Zajbt
NADZÓR GRAFICZNY: Grażyna Jędrzejec
PROJEKT GRAFICZNY KSIĄŻKI I WYKRESY: Studio GRAW
PROJEKT GRAFICZNY OKŁADKI: Agnieszka Michalska
ZDJĘCIE NA OKŁADCE: shutterstock.inc
OPRACOWANIE WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Marcin Fabijański
WERYFIKACJA WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Justyna Mrowiec