Gianfranco Poggi

PAŃSTWO
JEGO NATURA, ROZWÓJ I PERSPEKTYWA

Przekład
Maciej Sadowski

Redaktor naukowy
wydania polskiego
Tomasz Żyro

WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN

WARSZAWA 2013

Dane oryginału

Gianfranco Poggi, The State. Its Nature, Development and Prospects

Polity Press 2004

Copyright © Gianfranco Poggi 1990

This edition is published by arrangement
with Polity Press Ltd., Cambridge

Projekt okładki

Maryna Wiśniewska

Ilustracja na okładce

shutterstock/dan1982

EPUB został przygotowany
na podstawie wydania papierowego z 2010 r.
(wyd. I)

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2010

ISBN 978-83-01-17709-6

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. G. Daimlera 2

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Skład komputerowy:
Bogusław Górecki, Sułkowice

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Nauczycielom, studentom i obsłudze
Departamentu Toma Burnsa
uniwersytetu w Edynburgu
1964–1988

Przedmowa do wydania polskiego

Kiedy kilka miesięcy temu dowiedziałem się, że Wydawnictwo Naukowe PWN zamierza opublikować polski przekład mojej książki Państwo, poczułem większą dumę i przyjemność, niż przy okazji publikacji tej czy którejkolwiek z moich książek w innych językach. Gdybym miał wyjaśnić, skąd wzięło się to uczucie, nie mógłbym się, niestety, odwołać do żadnych szczególnych związków z Polską, ponieważ nigdy tam nie byłem, nie znam polskiego i w ogóle niewiele wiem na temat tego kraju, jego historii i kultury.

Po zastanowieniu sądzę jednak, że moja reakcja na wiadomość z Wydawnictwa Naukowego PWN była całkiem uzasadniona. Przez długi okres, począwszy od moich początków w Berkeley, gdzie byłem doktorantem, od lat pięćdziesiątych, kiedy Seymour Martin Lipset poznał mnie z kilkoma osobami z Polski zaproszonymi przez Wydział Socjologii, miałem okazję spotkać całkiem sporo Polek i Polaków – najpierw znajomych ze studiów i moich wykładowców, potem kolegów wykładających razem ze mną, wreszcie moich studentów – w Australii, Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych, a ostatnio we Włoszech. Nie tylko lubiłem większość z nich i wiele się od nich nauczyłem, ale również z wieloma się zaprzyjaźniłem.

Te liczne i rozmaite spotkania, jak teraz widzę, uświadomiły mi, że Polska ma (i zawsze miała, nawet w okresach niewoli) niesłychanie aktywne i prężne środowisko intelektualne, w którym bardzo wielu świetnych, wrażliwych, błyskotliwych, pełnych wyobraźni i inicjatywy naukowców i studentów uprawia naukę, rozwija ją, odwołując się do różnych tradycji i różnych sposobów myślenia. Ludzie ci współtworzą wyjątkowo ważną i wartościową część współczesnej europejskiej kultury, a chociaż nierzadko pracują i działają w innych częściach świata, utrzymują intensywne związki ze swoim krajem, językiem i naznaczoną cierpieniem historią.

Czytając ponownie tę książkę, odkryłem z zaskoczeniem pewien drobiazg, który prawdopodobnie jest niezwerbalizowanym wyrazem mojego przekonania o niepowtarzalnym charakterze polskich doświadczeń. W rozdziale poświęconym trudnym i brzemiennym w skutki wydarzeniom politycznym, których symbolem był radziecki system rządów, piszę, że po II wojnie światowej system ten został narzucony krajom z bloku wschodniego jako przymusowy model organizacji państwa. Cały niemal wywód w tym rozdziale dotyczy jednak samego Związku Radzieckiego – a jedynym krajem, o którym wspominam poza nim, jest właśnie Polska. Skoro nigdy celowo nie zajmowałem się Polską, przyczyną tego (nieświadomego) wyboru musiało być, jak teraz rozumiem, poczucie bliskości czy też głębokie uznanie dla tego kraju, jakie bez mojej świadomości rozwinęło się we mnie przez lata.

A mogło się ono rozwinąć jedynie w wyniku tych kilku kontaktów z polskimi naukowcami i kolegami ze studiów, o których wspomniałem (własnych studentów z Polski w Europejskim Instytucie Uniwersyteckim miałem dużo później). Polskie wydanie mojej książki to dla mnie wyraz spóźnionego i niewystarczającego uznania długu, jaki zaciągnąłem wobec tego kraju, nigdy go nie odwiedzając i nigdy nie poznając jego języka. W każdym razie moja ekscytacja wiadomością z Wydawnictwa Naukowego PWN wynikła z tego, że mam wreszcie okazję w znikomym chociaż stopniu współtworzyć intelektualny świat, z którego pochodzili wszyscy ci moi przyjaciele – to oni nauczyli mnie darzyć go takim szacunkiem.

Polski wydawca, kontaktując się ze mną, zaproponował mi zrazu możliwość uaktualnienia oryginalnego tekstu książki oraz wgląd w jej tłumaczenie. Postanowiłem jednak nie skorzystać z tej możliwości, ponieważ porządna rewizja wymagałaby zbyt wielu interwencji w tekst, który po dwudziestu latach od czasu, gdy go napisałem, stał się miejscami niewątpliwie trochę nieaktualny.

Dotyczy to zwłaszcza rozdziału, o którym wspominałem i w którym Związek Radziecki był głównym przykładem współczesnego systemu politycznego odbiegającego w sposób wyraźny i rażący od dominujących w XX wieku na Zachodzie. (Innymi ważnymi przykładami byłyby oczywiście reżimy faszystowskie i Niemcy z okresu narodowego socjalizmu.) Pisałem ten rozdział w Stanfordzie, na stypendium w Center for Advanced Study in the Behavioral Sciences, w latach 1989–1990, czyli dokładnie w czasie, kiedy kraje bloku wschodniego odzyskiwały swoją niezależność od Związku Radzieckiego oraz przeprowadzały większość najważniejszych polityczno-ustrojowych zmian.

Szybko okazało się, że zmiany te są nieodwracalne – w tamtym czasie jednak nie było do końca jasne, czy i w jakim stopniu wpłyną one na sam Związek Radziecki. (Ich ostateczny efekt – rozpad ZSRR – urzeczywistnił się faktycznie po ukazaniu się tej książki w październiku 1990 r.) O tym, co napisałem na ten temat, można powiedzieć w najlepszym razie, że dowiodło to mojej niezdolności do przewidzenia, co naprawdę miało się zdarzyć (choć, na szczęście, można też powiedzieć, że nawet tego nie próbowałem).

Aby zinterpretować to, co się wydarzyło, Czytelnicy mają już możliwość odwołania się do wiedzy dostępnej teraz, po fakcie, dla nas wszystkich – co, szczęśliwie, czyni przerabianie tej książki zbędnym. (Nawiasem mówiąc, dwóch polskich czytelników podzieliło się ze mną wrażeniami po lekturze tego rozdziału: jeden uznał przedstawienie systemu jednopartyjnego za zupełnie chybione, drugi za całkiem pouczające!)

Weryfikację tekstu można by uzasadnić też, przywołując podjętą pod koniec książki próbę oceny „państwa w państwie” (the state of the state) i zarysowania jego możliwości rozwoju. Moim zdaniem, próba ta nie była całkiem nieudana, wobec tego nie powinienem wkraczać w tekst i go teraz ulepszać. (Patrząc z innej strony, mógłby zauważyć nieprzyjazny krytyk, powiedziałem „nie” możliwości zweryfikowania mojego tekstu z powodu dwóch rozdziałów, z których jeden nie wyszedł mi wystarczająco dobrze, a drugi wystarczająco źle…)

Mógłbym jednak wskazać dwa poważne niedociągnięcia (lub – jeśli wolno mi być dla siebie bardziej wyrozumiałym – dwie luki) w mojej wizji państwa i tego, czym się ono staje. Po pierwsze, nie przewidziałem, że po zakończeniu zimnej wojny na Zachodzie i wszędzie indziej przeniknie do realnej polityki tak wiele z krytyki „etatyzmu”, która wcześniej docierała do nas tylko z marginesów życia politycznego, od niezależnych obserwatorów i ideologów. Nie wyobrażałem sobie też, że neoliberalizm może tak absolutnie (i w mojej ocenie – w tak szkodliwy sposób) zdominować dwa ostatnie dziesięciolecia XX i początek XXI wieku. Nie przewidziałem, że w tym czasie ciągła walka o ostateczną kontrolę nad rozwojem społecznym, politycznym i kulturowym współczesnego świata, rozgrywająca się między siłami ekonomicznymi i politycznymi, przyniesie wyraźną przewagę tym pierwszym, spychając na bok te drugie. (Szkoda, że nie mogę dziś powiedzieć, iż ogólnoświatowy kryzys, który rozpoczął się w 2007 r., skompromituje neoliberalizm tak gruntownie i trwale, jak, moim zdaniem, powinien. Niestety, wcale nie jestem przekonany, że tak będzie.)

Po drugie, w rozważaniach nad kierunkami rozwoju we współczesnej polityce nie podkreśliłem wystarczająco rosnącego nieustannie znaczenia środków masowego przekazu. Wskazałem wprawdzie kilka zmian, jakie pod wpływem mediów zaszły w sposobach komunikacji politycznej. To jednak nie wystarcza. Ich społeczne i kulturowe oddziaływanie jest o wiele głębsze i szersze, zasługuje więc na znacznie większą uwagę nawet w ramach samej dyskusji o państwie. Pozwolę sobie zauważyć, że rosnące znaczenie „kultury medialnej” we współczesnym życiu nie sprawia wcale, że media stają się jakąś trzecią władzą, oddzieloną od władzy politycznej i ekonomicznej. Moim zdaniem, to właśnie znaczenie mediów jest elementem rozstrzygającym pod dwoma względami o obecnej przewadze władzy ekonomicznej.

Po pierwsze, same media to wielki biznes. Środkami ich przekazu są software i hardware – ich wytwarzanie, marketing oraz zarządzanie nimi odgrywają główną rolę w rozwoju przemysłowym i finansowym. Po drugie, treść tego przekazu stanowi najważniejsze źródło współczesnych wyobrażeń, które z kolei karmią i wzmacniają coraz silniejszą tożsamość ludzi, przynajmniej w krajach rozwiniętych – tożsamość konsumentów. I to stale nam towarzyszące zjawisko jest wyraźnie najistotniejsze dla sposobu, w jaki działają dziś siły ekonomiczne.

Ostatnia uwaga. Książka, która właśnie ukazuje się po polsku, to mój drugi tekst o państwie; pierwszym był The development of the modern state: A sociological perspective (Stanford University Press, 1978). Obie prace spotkały się z dobrym przyjęciem zarówno w wersjach oryginalnych, angielskiej i włoskiej, jak i w przekładach. W związku z tym proszono mnie potem wielokrotnie przy różnych okazjach, żebym opracował to samo zagadnienie lub pewne jego aspekty w krótkich tekstach. Zasygnalizuję więc tylko na koniec, gdzie Czytelnicy mogą znaleźć te, które opublikowałem po roku 2000.

Przede wszystkim odsyłam do haseł State, które napisałem do Cambridge Dictionary of Sociology (Cambridge University Press, 2006) pod redakcją Bryana Turnera, oraz International Encyclopedia of Political Science (Sage Press, w przygotowaniu). Napisałem także rozdział The national-state do podręcznika Comparative Politics pod redakcją Daniela Caramaniego (Oxford University Press, 2008). Przy innej publikacji encyklopedycznej, wydanej przez Smelser & Baltes, International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences (Elsevier, 2001), pracowałem nad esejem State and society. W książce States and citizens: history, theory, prospects, pod redakcją Quentina Skinnera i Bo Stratha (Cambridge University Press, 2003), ukazał się rozdział mojego autorstwa Citizens and the state: a retrospective view and an attempt at prospecting. Wreszcie pod internetowym adresem www.aup.edu/pdf/WPSeries/AUP_wp48Poggi.pdf jest dostępny mój krótki tekst na temat roli prawa w rozwoju państwa (problem, który pojawia się również w wymienionych artykułach).

Chciałbym teraz życzyć miłej lektury wszystkim, którzy dotarli ze mną aż tutaj.

Trento, grudzień 2009

Przedmowa

Przeszło dziesięć lat temu The development of the modern state ukazało się drukiem po raz pierwszy (Stanford, 1978). Tamta książka jest wznawiana do dziś i – mam nadzieję – pozostanie w przyszłości. Ta, którą Czytelnik ma przed sobą, jest nową, inną pracą.

Jak wskazuje rozwinięcie tytułu, jest ona poświęcona zagadnieniu rozwoju państwa i temu, jak osiągnęło ono swoją współczesną formę (formy). Zważywszy, że wywód dotyczący tego procesu był treścią poprzedniej książki, w tej poświęciłem mu jedynie rozdział 3 i 4. Ponadto, choć obie rozprawy łączy typologiczne podejście do tematu, zawierają one trochę odmienne sposoby argumentacji.

Co się tyczy pozostałych części tej książki, są one poświęcone tematom nieomawianym w poprzedniej. Państwo zaczyna się od wyróżnienia różnorodnych form władzy społecznej, z których jedna – władza polityczna – stanowi instytucjonalną treść pojęcia państwa (rozdz. 1 i 2). Po rekonstrukcji „historii” państwa podjąłem się odpowiedzi na pytanie, jak można ją ocenić i wyjaśnić (rozdz. 5 i 6). Moje rozważania na temat współczesnego państwa liberalno-demokratycznego są tu obszerniejsze niż w poprzedniej książce i poświęcone innym aspektom tego zjawiska (rozdz. 7 i 8). W rozdziale 9 skrótowo omówiłem zagadnienie komunistycznego państwa jednopartyjnego, które w Development nie było nawet pobieżnie wspomniane. Problematykę tego rozdziału analizuję z pewną ostrożnością, gdyż scena polityczna państw bloku wschodniego od chwili, gdy po raz pierwszy naszkicowałem ten rozdział, do czasu, gdy zyskał on swój ostateczny kształt, uległa nieprzewidzianej ewolucji o doniosłym znaczeniu. W związku z tym, poruszając ten temat, nie próbuję nawet sugerować, jaki będzie efekt tej ewolucji. Na koniec, w ostatnim rozdziale, prezentuję kilka argumentów na rzecz tezy, że kondycja państwa nie jest w dzisiejszych czasach najlepsza. Niemniej rozdział kończą dwa nieśmiałe toasty na cześć starej potwory.

Tak jak działo się to z moimi poprzednimi książkami, również Państwo jest wynikiem mojej praktyki dydaktycznej – jego treść zainspirowały zajęcia, które prowadziłem na uniwersytecie w Sydney w 1984, na uniwersytecie w Edynburgu w 1986 i na Uniwersytecie Wirginii w 1989 roku. Jednocześnie chcę podkreślić wielki wkład, jaki w moje postrzeganie poruszanych na łamach tej książki problemów wnieśli moi słuchacze.

Desmond King, kolega z Edynburga, przeczytał szkic kilku pierwszych rozdziałów i wspomógł mnie kilkoma cennymi, krytycznymi uwagami. Inne ważne spostrzeżenia przekazali mi John Meyer z Uniwersytetu Stanforda i mój stary przyjaciel Beppe Di Palma z Uniwersytetu Kalifornijskiego (Berkeley). Jestem również zobowiązany Victorowi Zaslavsky’emu za ocenę rozdziału o komunistycznym państwie jednopartyjnym. Tony Giddens śledził uważnie postępy w mojej pracy – przygotowanie maszynopisu autorskiego zajęło więcej czasu, niż obaj mogliśmy przypuszczać – i otrzymany w rezultacie szkic książki opatrzył przemyślanymi komentarzami. Zarówno moja córka, jak i żona przeczytały przedostatnią wersję książki i starały się udoskonalić wersję ostateczną.

Jestem bardzo wdzięczny Center for Advanced Study in the Behavioral Sciences, którego jestem obecnie członkiem, za umożliwienie mi ukończenia tej książki i życzliwe, pełne sympatii podejście do mojej pracy. Dziękuję też Center for Advanced Study of the University of Virginia za wsparcie finansowe udzielone przez National Science Foundation w grancie BNS87-00864.

Center for Advanced Study in the Behavioral Sciences

Stanford, Kalifornia

1 grudnia 1989

Część I

1

Władza społeczna i jej forma polityczna

I
Czym jest władza społeczna?

Nasze wysiłki, zmierzające do tego, aby zrozumieć „nowoczesne państwo”, mogą zostać poprzedzone krótką dyskusją dotyczącą dużo szerszego, bardziej podstawowego zagadnienia – władzy społecznej. Niestety, nie oznacza to wcale, że rozpoczniemy od rzeczy oczywistej i nieprzysparzającej problemów. Przeciwnie, „władza społeczna” i właściwie „władza” jako taka są również zagadnieniami złożonymi i kontrowersyjnymi[1]. Niemniej jednak możemy pominąć towarzyszące tym problemom złożoność i kontrowersje i dążyć do wyrażenia w sposób prosty zupełnie podstawowego zjawiska o uniwersalnym znaczeniu, do którego odwołuje się termin władzy społecznej.

Mianowicie: w każdym społeczeństwie występują jednostki, które w sposób wyraźny i spójny wydają się zdolniejsze niż reszta społeczeństwa w dochodzeniu do obranych przez siebie celów; jeśli te zaś są sprzeczne z celami, które wyznaczyli sobie pozostali członkowie społeczeństwa, to ci pierwsi są w stanie w pewien sposób zignorować lub unieważnić preferencje tych ostatnich. Właściwie to w pogoni za osiąganiem swoich własnych celów są oni często w stanie zmobilizować energię innych ludzi, nawet wbrew ich woli. Jeśli zostaną spełnione te warunki, to możemy stwierdzić, że właśnie mamy do czynienia z władzą społeczną.

Jak dotąd, możemy odnosić wrażenie, że popadamy w przesadę w naszym pragnieniu zaakceptowania prowizorycznego rozumienia omawianego przez nas zjawiska. W szczególności zaś sformułowanie „w pewien sposób”, użyte wcześniej, jest zbyt ogólne, by było powszechnie stosowane. Możemy zatem spróbować rozróżnić nieco zagadnienie władzy społecznej, pytając samych siebie, jak, na jakiej podstawie, ci uprzywilejowani ludzie są zdolni do podobnego wyczynu?

Trzy formy władzy społecznej

Na początek możemy udzielić raz jeszcze dość ogólnej odpowiedzi, że efekt władzy społecznej opiera się na posiadaniu przez tych uprzywilejowanych ludzi pewnych zasobów, które mogą wykorzystać, by wpływać na innych. Pojawia się wobec tego pytanie – czym są te zasoby?

Większość odpowiedzi na nie[2] (w tym czy innym ujęciu) kończy się rozróżnieniem trzech form władzy społecznej. Oto, na przykład, jedna z wersji takiego rozróżnienia, zaproponowana przez Norberta Bobbia, włoskiego filozofia polityki:

Możemy sklasyfikować kilka różnych form władzy w odniesieniu do atrybutów, z których aktywny podmiot korzysta w celu wyznaczenia granic zachowań jednostki pasywnej. […] Możemy zatem wyróżnić trzy podstawowe rodzaje władzy: ekonomiczną, ideologiczną i polityczną. Władza ekonomiczna korzysta z posiadania pewnych rzadkich, bądź sprawiających takie wrażenie, dóbr w celu kierowania tymi, którzy owych dóbr nie posiadają, tak aby podejmowali oni konkretne działania, które, generalnie rzecz ujmując, sprowadzają się do wykonywania pracy w tej czy innej formie. […] Władza ideologiczna jest oparta na tym, że pewne idee, sformułowane […] przez osoby wspierane i rozprzestrzeniane przez pewien autorytet, mogą wywierać wpływ na postępowanie osób stowarzyszonych z nimi […]. Władza polityczna w końcu opiera się na posiadaniu pewnego zaplecza (broni wszelkiego rodzaju i wszelkiego potencjału), za pomocą którego można wywierać wpływ na drodze przemocy fizycznej. Oto władza oparta na przymusie w ścisłym znaczeniu tego słowa[3].

Popieram to trójdzielne rozróżnienie z wyjątkiem definiowania jako normatywnej tej formy władzy, którą Bobbio określa terminem „władza ideologiczna”. Jest to termin pełen konotacji, które mogą prowadzić na manowce.

Rola przymusu

Państwo, przedmiot rozważań tej pracy, jest zjawiskiem głównie i w sposób wyraźny sytuującym się w sferze władzy politycznej. W związku z tym możemy w rozdziale 1 ograniczyć się do tej właśnie formy władzy społecznej – i zwrócić uwagę, jak definicja Bobbia (choć nie tylko jego) łączy ją mocno, a wręcz szokująco, z bronią, przemocą i przymusem. Szokująco, gdyż, jak sądzę, z mocy tej definicji bandyta, który trzymając ludzi na muszce sprawia, że przekazują mu oni swoją własność, może okazać się prototypem figury politycznej.

Niemniej jednak bandyta zwykle grozi i dzięki temu może przymusić pewne osoby, by przez ograniczony czas wykonywały pewne ściśle określone czynności. Jeśli zamiast tego zajmiemy się przejawami władzy, która oddziałuje na większą liczbę ludzi, obejmuje swym zasięgiem większy zakres działań (i braku aktywności) i czyni to przez dłuższy czas, to wyłączymy bandytę z naszych rozważań. Jednakże to nie wyklucza odnoszenia się omawianego przez nas zjawiska do przemocy i przymusu; co najwyżej – moglibyśmy rzec – na nowo określimy prototyp polityka nie tyle jako bandyty, ile wojownika, który korzystając z militarnej przewagi, wraz ze swą świtą panuje nad bezbronną, bezradną pod względem militarnym, populacją, ciesząc się nie tyle terroryzowaniem jej, ile panowaniem nad nią.

Lecz znowu (nawet pomijając trudność rozróżnienia między bandytą a wojownikiem…) ktoś może nadal uważać za szokujące to, że zjawisko władzy politycznej powinno być łączone bezpośrednio z przemocą i przymusem w takim stopniu, jak sugeruje odniesienie do wojownika. Koniec końców przejawy władzy politycznej, z jakimi większość z nas ma zwykle do czynienia – podatki, mandaty, pokrywanie kosztów błazenady polityków podczas kampanii wyborczych lub ich telewizyjnych popisów – wydają się mieć niewiele wspólnego z przemocą i przymusem.

A jednak mamy dobre powody, by łączyć zjawisko władzy politycznej z nieprzyjemną rzeczywistością, jaką przywodzi na myśl postać wojownika. Ostatecznie trudno byłoby wyobrazić sobie jakiekolwiek poważne uosobienie władzy, które nie zawdzięcza swojej politycznej tożsamości związkom, nawet pośrednim, z przemocą i przymusem. Bez względu na to, jak bardzo może ono różnić się od wojownika w wyglądzie czy działaniu, oraz bez względu na to, jak bardzo jest ono uszlachetnione przez prawo i zgodę społeczną (weźmy choćby sędziego lub popularnego męża stanu). Amerykański socjolog Peter Berger wyraził tę myśl w sposób następujący:

Ostatecznym i bez wątpienia najstarszym środkiem kontroli społecznej jest przemoc fizyczna [...] nawet w kulturalnie zarządzanych społeczeństwach współczesnych demokracji przemoc pozostaje ostatecznym argumentem. Żadne państwo nie może istnieć bez policji albo podobnej uzbrojonej siły. Tak skrajna przemoc nie musi być stosowana często. Przed jej zastosowaniem mogą być podjęte liczne kroki w postaci ostrzeżeń czy reprymend. Jeśli jednak wszystkie ostrzeżenia zostaną zlekceważone, nawet w tak błahej sprawie jak mandat uliczny, przed naszymi drzwiami pojawi się w końcu kilku gliniarzy z kajdankami i „budą”[4].

W świetle tego, kontrolowanie środków przymusu powinniśmy przypisać władzy politycznej bardziej, niż częste uciekanie się do ich stosowania. W każdym razie częste i znamienne są te aspekty politycznej praktyki lub, w rzeczy samej, władzy politycznej, które nie odwołują się do przymusu. Różni autorzy przytaczają pytanie świętego Augustyna: „czym są królestwa, jeśli nie rozbojami na większą skalę?”, jako dowód jego gorzkiej świadomości, że przymus jest dystynktywną cechą politycznej formy władzy społecznej. Pomijają oni zdanie, które uściśla tę sentencję: „czym są królestwa, gdy sprawiedliwość zostaje odrzucona, jeśli nie rozbojami na większą skalę?” To uściślenie jest ważne: fakt, że granice władzy politycznej określa przymus, może być podniesiony do sfery moralnej przez to, czemu władza i przymus służą. Przypuszczalnie Augustyn uważa, że ten cel odróżnia królestwo od rabunku na szeroką skalę.

Rozkazy

Mógłbym zacytować tutaj inny tekst religijny jako wskaźnik złożoności władzy politycznej. Dotyczy on tego epizodu z życia Jezusa, w którym ów – w zgodnym przekazie trzech ewangelii – spotyka centuriona. W Ewangelii według św. Łukasza centurion – niski rangą żołnierz rzymski – w imieniu swojego chorego sługi błaga Jezusa w następujący sposób:

Panie, nie trudź się, bo nie jestem godzien, abyś wszedł pod dach mój. I dlatego ja sam nie uważałem się za godnego przyjść do Ciebie. Lecz powiedz słowo, a mój sługa będzie uzdrowiony. Bo i ja, choć podlegam władzy, mam pod sobą żołnierzy. Mówię temu: „Idź!”, a idzie; drugiemu: „Chodź!”, a przychodzi; a mojemu słudze: „Zrób to!”, a robi[*].

Fragment ten, jakkolwiek niebezpośrednio, odnosi się do głównej cechy ustabilizowanej władzy politycznej, uznanej za autorytet: sprawowanie władzy przybiera kształt wydawania rozkazów.

I tak, z jednej strony, rozkaz jest zawsze explicite bądź implicite uzupełniony klauzulą „bo jak nie, to…” Jest to miernik możliwości rozkazującego do użycia przymusu w celu przezwyciężenia nieposłuszeństwa bądź oporu ze strony osoby otrzymującej rozkaz (podwładnego). Ze względu na to mamy tu do czynienia z charakterystycznym (i złowieszczym) stanem rzeczy odnośnie do rozkazu – ukrytym (a czasem jawnym) przypomnieniem, że „możemy zmusić Cię do posłuszeństwa…”

Z drugiej strony, rozkaz jest całkowicie intersubiektywną operacją: z jej pomocą jeden obywatel dąży do tego, by inicjować aktywność drugiego, a następnie ją kontrolować. Jest to również operacja z istoty swojej całkowicie symboliczna. Z góry zakłada zdolność innego podmiotu do rozważenia i zinterpretowania informacji do niego lub niej skierowanej. Ze względu zarówno na intersubiektywność rozkazu, jak i jego symboliczną naturę każdy rozkaz zakłada implicite, że jego wypełnienie, kiedy wszystko jest jasno określone, staje się możliwe i wymaga, aby zarówno przekaz intersubiektywny, jak i natura symboliczna zostały należycie zrozumiane, a osoba, której polecenie zostało wydane, chciała mu się podporządkować. (Jak mawiali rzymscy prawnicy, Etsi coactus tamen volui: mogę być przymuszony, ale w ostatecznym rozrachunku angażuję moją wolę.)

Legitymizacja

O znaczeniu tych niekonkretnych aspektów rozkazu – mianowicie rutynowego wyrażania władzy politycznej – świadczy nacisk, jaki teoretycy społeczni i teoretycy polityki często kładą na zagadnienie legitymizacji. Tak jak i zagadnienia omawiane wcześniej, również i to jest złożone oraz przysparza wielu trudnych konceptualnie pytań. Ponownie, jak wcześniej – elementarna refleksja wystarcza, by wykazać zasadność tego specjalnego nacisku. Rozpatrzmy następujące argumenty.

– Zazwyczaj rozkazy nie są wydawane tylko po to, aby je wydawać; rozkazodawcy nie jest obojętne, czy wywołują one posłuszeństwo, czy nie.

– W związku z tym rozkazodawca jest zainteresowany ograniczeniem czynnika przypadkowości powiązanego z przestrzeganiem rozkazu. On lub ona mogą woleć osiągnąć ten cel przez zastosowanie explicite następujących elementów rozkazu: „bo jak nie, to…”, „mamy sposoby, aby…” Cesarz rzymski zwykle wyrażał to, mówiąc o swoich poddanych, „mogą mnie nienawidzić, byleby się mnie bali”.

– Niemniej jednak rozkazujący uważa, że posłuszeństwo wynikające ze strachu (bądź, w tym przypadku, wywoływane głównie rozważeniem bezpośredniej, natychmiastowej korzyści, jaką posłuszeństwo może przynieść osobie otrzymującej rozkaz) jest mniej pewne, bardziej kruche i wyrachowane, niż posłuszeństwo wynikające z tego, że osoba, która otrzymuje rozkaz, jest przekonana, że rozkazodawca ma moralne prawo, by oczekiwać posłuszeństwa, i w związku z tym czuje moralną powinność, by być posłuszną. A zatem:

– Uwzględniwszy wszystko inne, władza polityczna staje się tym bezpieczniejsza, a jej sprawowanie efektywniejsze i mniej kosztowne, im bardziej w sposób wiarygodny może odwołać się do zasad, które uzasadniają ją, takich jak uprawnienie i obowiązek. Można powiedzieć, że władza jest legitymizowana w stopniu, w jakim może to uczynić.

Niemiecki socjolog Max Weber (1864–1920) zwrócił uwagę na pewien szczególny argument, który spotkał się z powszechną zgodą teoretyków społecznych i politologów[5]. Przekonywał, że jeśli legalność jest istotną i powodującą liczne konsekwencję właściwością ustabilizowanych stosunków władzy politycznej (o ile, w rzeczy samej, przyczynia się do ich stabilizacji), to szczegółowa natura typowych zasad przedstawianych (i akceptowanych) jako umożliwiających i wymuszających wydawanie rozkazów też musi mieć pewne konsekwencje. Z tego też powodu Weber wykorzystał warianty tych podstawowych reguł między innymi jako środek do scharakteryzowania rozmaitych aspektów tego, co, parafrazując Williama Jamesa, możemy nazwać rozmaitością doświadczenia politycznego.

Bez wątpienia, na przestrzeni dziejów, fenomen władzy politycznej, opierający się ostatecznie na nierównej możliwości jednostek lub całych grup do stosowania przymusu, zwykle określany przez zasadę legalności i do niej ograniczany, urzeczywistniał się w rozmaity sposób. Porównując jego znaczenie z innymi formami władzy społecznej, a właściwie z innymi zjawiskami niepowiązanymi ze stosunkami władzy, zauważamy, że wyraźnie się ono zmieniło.

Ta książka nie dokonuje przeglądu zasięgu wszystkich zmian, jakim stosunki władzy politycznej podlegały na przestrzeni dziejów. Mimo wszystko jej temat – czyli nowoczesne państwo – jest wystarczająco szeroki, by pozwolić czytelnikowi rzucić okiem na zróżnicowanie i złożoność zjawiska władzy politycznej. Niemniej jednak powinienem zrównoważyć ten rozdział, poświęcając się kilku następującym rozważaniom dotyczącym władzy politycznej i – ogólnie – doświadczeniu politycznemu.

II
Rywalizacja między formami władzy społecznej

Jak ustaliliśmy wcześniej, istnieją trzy podstawowe formy władzy społecznej: ekonomiczna, normatywna i polityczna. Ich podstawy różnią się istotnie od siebie. Odpowiednio – pierwsza opiera się na kontroli nad najważniejszymi zasobami materialnymi, druga – nad treścią społecznych przekonań, wartości i norm, trzecia – nad materialnym i organizacyjnym zapleczem trwałego przymusu. Jak na razie, użycie każdej z tych trzech władz w rzeczywistości obraca się wokół tego samego zagadnienia: możliwości kontroli oraz używania i rozwoju podstawowego zasobu społecznego – aktywności jednostek wchodzących w skład populacji.

Z tego właśnie powodu możliwe jest, że te trzy władze (lub raczej grupy, które uczyniły którąś z tych władz swoim zapleczem w pogoni za własnymi interesami) będą ze sobą rywalizować. Zmagania te będą miały dwa nakładające się na siebie wymiary. Z jednej strony, każda władza będzie dążyć do ograniczenia sfery autonomii pozostałych, osłabiając ich autonomiczny wpływ na ten ostateczny przedmiot władzy politycznej. Z drugiej, każda władza będzie dążyła do zwiększenia swojej siły przez wydzieranie tak bardzo, jak jest to możliwe, pola innym rodzajom władzy przez przeobrażanie się w pewnym stopniu w tamte („jeśli nie możesz ich pokonać, pozwól im się do siebie przyłączyć”). W przypadku obu aspektów tej walki, każda władza będzie dążyła do zwiększenia znaczenia właściwych sobie zasobów, rozszerzenia swoich unikalnych zastosowań. Co czyni je wartościowymi w przypadku władzy politycznej?

Dystynktywne cechy władzy politycznej: supremacja

Pierwszą odpowiedzią, jakiej można udzielić w odniesieniu do tego, co wyrażono wcześniej, są specyficzne zastosowania władzy. Te zastosowania polegają zazwyczaj na ochronie granic danej społeczności przed agresją bądź wtargnięciem kogoś z zewnątrz oraz na nałożeniu ograniczeń na te jednostki bądź grupy, które używają przemocy, bądź samej groźby jej użycia, albo też uciekają się do oszustwa w celu realizacji swoich interesów.

Można domagać się od władzy politycznej, by miała pewne funkcjonalne pierwszeństwo przed innymi formami władzy, jedynie w takim stopniu, w jakim nie narusza to (względnie) pokojowej i zorganizowanej realizacji interesów jednostek. Dotyczy to również każdej innej formy władzy społecznej, z której korzystają jednostki. Dlatego czasami wymaga się od władzy politycznej supremacji nad innymi rodzajami władzy. Wskazuje to Bobbio w następującym fragmencie:

Rozważmy na początek związki między członkami danej wspólnoty. W jej ramach możemy mieć do czynienia z dużymi dysproporcjami władzy ekonomicznej, a ci, którzy są jej pozbawieni, mogą być wyraźnie podporządkowani tym, którzy nią dysponują. Również władza ideologiczna może być bardzo widoczna – większość członków tej zbiorowości rutynowo podpisuje się pod wierzeniami i wartościami ustalonymi przez klasę panującą oraz stosuje się do nich. Niemniej jednak w każdej sytuacji mogą pojawić się okoliczności, nawet bardzo nieregularnie, w których jedynie odwołanie do fizycznego przymusu może zapobiec niesubordynacji lub nieposłuszeństwu grup podwładnych.

Teraz z kolei rozważmy związki między różnymi wspólnotami. W tym przypadku zarówno presja, jak i zachęta o charakterze ideologicznym mają znacznie mniejszą rolę w utrzymaniu status quo. Natomiast jedna wspólnota może za pomocą sankcji ekonomicznych wpłynąć na inną wspólnotę, by ta przyjęła pewną określoną linię zachowania. A zatem, w tym kontekście decydującym narzędziem realizowania woli jednej ze stron będzie, w ostateczności, użycie siły – wypowiedzenie wojny[6].

Dystynktywne cechy władzy politycznej: ostateczność

Druga odpowiedź odnosi się do osobliwości zaplecza, z którego władza polityczna – jak ją określiliśmy – wyrosła, czyli przemocy. Możemy zdefiniować ją jako zastosowanie, bądź groźbę zastosowania, siły fizycznej, która zagraża istnieniu i cielesnej integralności jednostek, a zarazem jako wolność od ograniczeń nakładanych na te jednostki przez wpływanie na nie, ich własność lub inne osoby, których istnienie i pomyślność jest przedmiotem ich żywej troski.

W świetle tej definicji władza polityczna posiada własność, którą możemy nazwać ostatecznością (ultimacy). Przemoc, bądź groźba jej użycia, wydaje się ostatecznym narzędziem w kształtowaniu i zarządzaniu relacjami międzyludzkimi dzięki wywoływaniu wrażeń i aktywowaniu emocji, których doznają wszystkie odczuwające istoty i które w swoich pierwotnych formach nie mogą być określone jako ludzkie.