Harold
Garfinkel

Studia z etnometodologii

Przełożyła
Alina Szulżycka

Dane o oryginale

Harold Garfinkel, Studies in Ethnomethodology

Authorized translation from the English language edition, entitled

STUDIES IN ETHNOMETHODOLOGY,
1st Edition, ISBN 0138583811, by GARFINKEL, HAROLD,

published by Pearson Education, Inc, publishing as Prentice Hall,

Copyright © Prentice-Hall Inc., 1967

All rights reserved. No part of this book may be reproduced or transmittedin any form or by any means, electronic or mechanical, including photocopying, recording or by any information storage retrieval system, without permission form Pearson Education, Inc.

Projekt okładki

Stefan Nargiełło

Redaktor inicjujący

Sylwia Breczko

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2007 r. (wyd. I)

Warszawa 2014

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2007

ISBN 978-83-01-17940-3 (ePub)

ISBN 978-83-01-17941-0 (Mobi)

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Skład komputerowy: Wojciech Ochocki, Warszawa

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Abrahamowi Garfinklowi

Przedmowa

Kiedy socjolog, profesjonalista czy amator mówi o „rzeczywistości”, to nawet jeśli wypowiada się na temat zjawisk fizycznych czy biologicznych, odwołuje się do zorganizowanych, codziennych czynności uczestników życia społecznego. Zatem wbrew nauczaniu Durkheima, że fundamentalną zasadą socjologii jest obiektywna rzeczywistość faktów społecznych, przekonamy się, że fundamentalnym zjawiskiem społecznym – i zalecaną perspektywą badań socjologicznych – jest obiektywna rzeczywistość jako nieustanne dokonanie, będące efektem zharmonizowanych działań uczestników działających na znane sobie i niekonwencjonalne sposoby. To dokonanie jako fundamentalne zjawisko społeczne jest głównym przedmiotem badawczym etnometodologii. W badaniach etnometodologicznych codzienne czynności są traktowane jako metody stosowane przez uczestników życia społecznego w celu nadania tymże waloru racjonalności i uzyskania możliwości zrelacjonowania ich, gdyby zaszła taka potrzeba, czyli ich „wytłumaczenia”. Te metody są stosowane w sposób zwrotny zarówno w odniesieniu do praktyk społecznych, okoliczności praktycznych, potocznego pojmowania struktur społecznych, jak i do praktycznej logiki socjologii. Te refleksyjnie stosowane metody pozwalają dotrzeć do tychże zjawisk, zrozumieć, na czym one polegają i dlatego na nich skupiają się nasze dociekania.

Badanie stosowanych przez uczestników metod ma na celu ustalenie, jak to się dzieje, że za ich sprawą – w trakcie zwykłych, codziennych czynności – praktyczne działania, okoliczności, potoczne pojmowanie struktur społecznych i praktyczne rozumowanie socjologiczne stają się uporządkowanymi zjawiskami, poddającymi się analizie, oraz odkrycie formalnych właściwości zwykłych, potocznych czynności praktycznych przez spojrzenie na nie „od wewnątrz”, z punktu widzenia uczestników, jako na ich własne, nieustanne dokonanie. Nie istnieje żadne inne źródło ani sposób pozyskiwania wiedzy na temat tych formalnych właściwości ani inna prawomocność tej wiedzy. Z tego powodu nasze cele badawcze nie mogą być skutecznie realizowane w drodze swobodnych spekulacji, konstruktywnej analizy teoretycznej, za pomocą modeli czy interpretacji tekstów naukowych, które mogą być dla nas interesujące tylko o tyle, o ile będziemy na nie patrzeć jak na stosowane w różnych kontekstach społecznych metody rozumowania praktycznego. Podobnie nie ma podstaw do krytyki czy podawania w wątpliwość praktycznego rozumowania socjologicznego, bo profesjonalne dociekania socjologiczne są czynnościami na wskroś praktycznymi. Nie należy też brać na poważnie sporów między socjologami konwencjonalnymi a etnometodologami, chyba że jako takie staną się przedmiotem badawczym etnometodologii.

Badania etnometodologiczne nie mają na celu wykazania ani wykpienia niczyich błędów i wskazania właściwej drogi. Chociaż mają w założeniu służyć za podręcznikowe podstawy metodologii socjologicznej, nie są w żadnym razie uzupełnieniem „standardowych” procedur, lecz ich alternatywą. Nie sugerują, jak poprawić działania praktyczne – jak by można było stwierdzić, że działania praktyczne są lepsze lub gorsze, niż się wydają. Nie oferują argumentów humanistycznych, nie podważają ani nie potwierdzają żadnych teorii.

Przez ostatnie dziesięć lat systematyczne badania etnometodologiczne prowadziła stale rozrastająca się grupa w następującym składzie: Egon Bittner, Aaron V. Cicourel, Lindsey Churchill, Craig MacAndrew, Michael Moerman, Edward Rose, Harvey Sacks, Emmanuel Schegloff, David Sudnow, D. Lawrence Wieder i Don Zimmerman. Na szczególne wyróżnienie zasługuje Harvey Sacks, którego znakomite teksty i wykłady były dla zespołu potężnym źródłem inspiracji.

Przeprowadzone badania ujawniły metody definiujące zjawiska socjologiczne: formalne właściwości codziennych czynności jako praktycznych dokonań w zakresie organizacji społecznej. Pierwsze, bardzo obszerne opracowania tych badań znajdują się obecnie w druku. Zawartość niniejszego tomu częściowo się z nimi pokrywa. Późniejsze, również bardzo obszerne materiały są w przygotowaniu do druku. Cały czas ukazują się coraz to nowe teksty, zawierające wyniki i metody, i nie ma już wątpliwości, że jesteśmy świadkami odkrycia nowej, bogatej sfery zjawisk społecznych.

Prezentowane w tej książce badania są owocem dwunastu lat pracy. Nie jestem zadowolony z ujednolicenia jej wyników w efekcie wtórnego przemyślenia i uporządkowania poszczególnych tekstów. Jakkolwiek dzięki temu zabiegowi prezentowany zbiór artykułów nabrał „wewnętrznej spójności”, martwi mnie, że została ona osiągnięta kosztem świeżości i odkrywczości konkretnych materiałów. Ich inspiracją były dzieła Talcotta Parsonsa, Alfreda Schütza, Arona Gurwitscha i Edmunda Husserla. Od dwudziestu lat prace tych autorów stanowią dla mnie niewyczerpane źródło inspiracji w dziedzinie poznania świata życia codziennego. Pisma Parsonsa budzą mój szczególny podziw i szacunek z uwagi na dogłębność i niezłomną precyzję, z jaką, w drodze praktycznego rozumowania socjologicznego, został w nich naświetlony problem badania porządku społecznego i jego rozstrzygnięcia.

Realizacja tych badań była możliwa dzięki środkom finansowym uzyskanym z grantów i programów badawczych, które teraz wymienię. Badania zaprezentowane w artykułach poświęconych rutynowym podstawom działania, metodzie dokumentarnej i „przechodzeniu” sfinansowano ze środków Narodowego Funduszu Zdrowia w ramach Senior Research Fellowship, SF-81. Badania poświęcone praktykom rozumienia i kodowania zostały opłacone przez Narodowy Fundusz Zdrowia w ramach Senior Research Fellowship, SF-81, z grantu Q-2 przyznanego przez Sekcję Badawczą Departamentu Higieny Psychicznej Stanu Kalifornia oraz z funduszy projektu Af-AFOSR-757-65 Oddziału Nauk Behawioralnych Biura Badań Naukowych Sił Powietrznych.

Badania stanowiące podstawę artykułu na temat racjonalności rozpoczęto, kiedy autor był uczestnikiem realizowanego przez Uniwersytet Princeton Projektu Badań nad Zachowaniami Zorganizowanymi, a ukończono je w ramach Senior Research Fellowship SF-81 Narodowego Funduszu Zdrowia. Autor korzystał również ze środków Interdyscyplinarnego Programu Nauk Behawioralnych realizowanego przez Uniwersytet New Mexico latem 1958 roku, w ramach projektu AF 49 (638)-33 Oddziału Nauk Behawioralnych Biura Badań Naukowych Sił Powietrznych, ARDC oraz Stowarzyszenia do spraw Badań Ekologii Człowieka.

W roku akademickim 1963/1964 miałem zaszczyt uczestniczyć w życiu naukowym Centrum Badań nad Samobójstwem w Centrum Prewencji Samobójstw Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles. Jestem zobowiązany za gościnność dr. Edwinowi S. Shneidmanowi, dr. Normanowi L. Farberowowi i dr. Robertowi E. Litmanowi.

Badania przeprowadzone w Otwartej Klinice Psychiatrycznej przy Instytucie Neuropsychiatrii Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles zostały sfinansowane z grantów A-7 i Q-2 Oddziału Badań Departamentu Higieny Psychicznej Stanu Kalifornia oraz z Narodowego Funduszu Zdrowia w ramach Senior Research Fellowship SF-81.

Badania nad wykorzystaniem przez personel dokumentacji były finansowane ze środków Q-2 Oddziału Badań Departamentu Higieny Psychicznej Stanu Kalifornia, Narodowego Funduszu Zdrowia w ramach Senior Research Fellowship SF-81 oraz Konferencji Etnometodologicznej, z grantu AF-AFOSR-278-62 Oddziału Nauk Behawioralnych Biura Badań Naukowych Sił Powietrznych. W prowadzeniu badań bardzo pomogli mi dr Harry R. Brickman i dr Eugene Pumpian-Mindlin, byli dyrektorzy Otwartej Kliniki Psychiatrycznej przy Instytucie Neuropsychiatrii Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles. Dr Leon Epstein i dr Robert Ross, szefowie Sekcji Badawczej Departamentu Higieny Psychicznej Stanu Kalifornia, wspierali te badania kliniczne i przyznali na ich realizację granty A-7 i Q-2.

Szczególne podziękowania winien jestem dr. Charlesowi E. Hutchinsonowi, szefowi Oddziału Nauk Behawioralnych Biura Badań Naukowych Sił Powietrznych, za przyznanie Edwardowi Rose i mnie grantu AF-AFOSR-278-62, z którego została sfinansowana Konferencja Etnometodologiczna, oraz za przyznanie Harveyowi Sacksowi, Lindsey Churchill i mi grantu AF-AFOSR-757-65, który został przeznaczony na badania nad podejmowaniem decyzji w codziennych sytuacjach wyboru.

Badanie metodologicznej adekwatności wiele zyskało dzięki krytycznym uwagom dr. Richarda J. Hilla, Elliota G. Mishlera, Eleanor B. Sheldon i Stantona Wheelera. Chcę też podziękować Egonowi Bittnerowi za pracę włożoną w kodowanie w okresie, kiedy był moim asystentem, oraz Michaelowi R. Mendowi za obliczenia. Ten artykuł wymagał konsultacji prof. Charlesa F. Mostellera z Wydziału Statystyki Uniwersytetu Harwarda oraz pomysłowości prof. Wilfreda J. Dixona za Szkoły Zdrowia Publicznego Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles. Prof. Dixon jest pomysłodawcą wykorzystania χ² do szacunku danych dotyczących warunkowego prawdopodobieństwa. Za jego pozwoleniem prezentuję tę metodę w Aneksie do rozdziału 5. Ponoszę całkowitą odpowiedzialność za jakość tej prezentacji.

Chcą również wyrazić wdzięczność moim studentom, Michaelowi R. Mendowi i Patricii Allen, za ich pomoc przy badaniach klinicznych i wiarygodności. Peter McHugh jako absolwent Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles pomagał mi w przeprowadzeniu eksperymentu z „doradztwem”. David Sundow włożył olbrzymią pracę w doprowadzenie do ładu tekstu. Robert J. Stoller, Egon Bittner i Saul Mendlovitz współpracowali ze mną przy realizacji badań, przy których są wymienieni jako współautorzy. Badanie poświęcone sędziom przysięgłym powstało na podstawie wywiadów z ławnikami, przeprowadzonych przez Mendlovitza i przeze mnie w okresie, kiedy byliśmy związani z projektem badawczym Szkoły Prawa Uniwersytetu w Chicago.

Chcę podziękować jeszcze kilku wyjątkowym ludziom: Jamesowi H. Clarkowi, przyjacielowi i redaktorowi, oraz starym przyjaciołom, Williamowi C. Beckwithowi, Josephowi Bensmanowi, Heinzowi i Ruth Ellersieckom, Ervingowi Goffmanowi, Evelyn Hooker, Duncanowi MacRae, Saulowi Mendlovitzowi, Elliotowi G. Mishlerowi, Henry’emu W. Rieckenowi, Williamowi Robinsonowi, Edwardowi Rose, Edwinowi S. Shneidmanowi, Melvinowi Seemanowi i Eleanor B. Sheldon.

Moja wspaniała żona zna tę książkę na równi ze mną.

Harold Garfinkel

Źródła

Rozdziały 1 (częściowo), 2, 3 i 8 były już uprzednio publikowane. Rozdział 1 zawiera materiały znajdujące się w Practical Sociological Reasoning: Some Features in the Work of the Los Angeles Suicide Prevention Center w: Essays in Self-Destruction pod red. Edwina S. Shneidmana (International Science Press, New York 1967). Rozdział 2 jest poprawionym przedrukiem z „Social Problems” (zima 1964, t. 11, nr 3, s. 225–250). Rozdział 3 jest przedrukiem za pozwoleniem Macmillan Company z Theories of the Mind pod red. Jordana M. Schera (Free Press of Glencoe, New York 1962, s. 689–712). Rozdział 8 ukazał się po raz pierwszy w „Behavioral Science” (styczeń 1960, t. 5, nr 1, s. 72–83). Był również opublikowany w Decisions, Values, Groups, t. 2, pod red. Normana F. Washburne’a (Pergamon Press, New York 1962, s. 304–324). Jestem wdzięczny wymienionym wydawnictwom za zezwolenie na przedruk tych tekstów. Chciałbym też podziękować RAND Corporation za zezwolenie na przedruk konkretnych fragmentów monografii Olafa Helmera i Nicolasa Reschera, On the Epistemology of the Inexact Sciences, P-1513 Santa Monica (California: RAND Corporation, 13 października 1958, s. 8–14).

Pierwsza wersja rozdziału 7 Adekwatność metodologiczna ilościowych badań kryteriów i praktyk selekcji pacjentów do otwartych klinik psychiatrycznych powstała w marcu 1960 roku. Sporządzona wówczas bibliografia nie została uaktualniona, więc ewidentnie brakuje w niej kilku pozycji, na przykład pracy Elliota Mishlera i Nancy E. Waxler, Decision Processes in Psychiatric Hospitalization z „American Sociological Review” (sierpień 1963, t. 28, nr 4, s. 576–587), czy też długiej serii publikacji Anity Bahn i jej współpracowników z Państwowego Instytutu Zdrowia Psychicznego. Pierwotny przegląd materiałów badawczych miał na celu określenie „parametrów” problemu selekcji i wzbogacenie ich omówienia. Kiedy powstawał ten artykuł, relacjonowanie ustaleń dotyczących przyjęć pacjentów do klinik psychiatrycznych miało już drugorzędne znaczenie, a na obecnym etapie nie znajduje uzasadnienia.

Rozdział 1
Co to jest etnometodologia?

Przedmiotem badań, które zostaną tu zaprezentowane, będą czynności praktyczne, praktyczne okoliczności działania i praktyczne myślenie socjologiczne. W centrum naszej uwagi, zamiast zdarzeń szczególnej rangi, znajdą się najzwyklejsze codzienne czynności, bo naszym celem będzie zbadanie ich dla nich samych. Zgodnie z podstawową wytyczną tych badań czynności, za pośrednictwem których uczestnicy życia społecznego wytwarzają i kontrolują konteksty swoich uporządkowanych codziennych zachowań, są jednocześnie procedurami, dzięki którym te konteksty stają się „wytłumaczalne” [accountable]. Istotą przedmiotu naszych dociekań jest „zwrotność” tych praktyk oraz ich wytłumaczeń. „Wytłumaczalność” praktyk oznacza, że można je zaobserwować i zrelacjonować, czyli uchwycić w kontekście społecznym za pomocą czynności patrzenia i mówienia. Wytłumaczalność oznacza również, że praktyki te są niekończącym się, ciągłym, otwartym dokonaniem, że są realizowane i stają się faktem w ramach tych samych zdarzeń, do których się odnoszą, że są dziełem uczestników tych zdarzeń, niestrudzenie wykorzystujących i rozwijających swoją sprawność, wiedzę i prawo do wykonywania owych skomplikowanych zadań, składających się na to dokonanie – swoją kompetencję – robiących mocne założenie, że takową posiadają, przy czym fakt, że uczestnicy życia społecznego robią takie założenie, nadaje kontekstom ich działania wyróżniające i szczególne cechy oraz, rzecz jasna, nadaje im sens technik, kłopotów, projektów itp.

Strukturalną wieloznaczność stosowanych przez osoby zajmujące się socjologią, zarówno amatorów, jak i profesjonalistów, metod unaoczniania czynności praktycznych oraz wyników ich stosowania krótko i celnie podsumowali Olaf Helmer i Nicholas Rescher (1958, s. 8–14). Ich zdaniem, gdy używamy relacji formułowanych przez uczestników życia społecznego jako instrukcji, jak odnajdywać, rozpoznawać, analizować, klasyfikować, identyfikować lub radzić sobie w podobnych przypadkach, instrukcje te mają charakter „luźnych” praw, których zastosowanie jest ograniczone do określonego czasu i miejsca. „Luźne” oznacza, że, jakkolwiek są one celowo sformułowane warunkowo w sensie logicznym, „charakter tych warunków często nie pozwala na ich pełną artykulację”. Autorzy podają jako przykład twierdzenie dotyczące taktyki floty morskiej w XVIII wieku. Wskazują, że warunkiem weryfikacji tego twierdzenia są informacje na temat stanu uzbrojenia floty.

Formułując warunki (przy spełnieniu których to twierdzenie jest prawdziwe), historyk wymienia, co jest typowe dla danego miejsca i czasu. Pełne implikacje tych okoliczności mogą być bardzo szerokie i nieograniczone. Na przykład [...] za sprawą rozwoju technologii obróbki metalu w krótkim czasie proces produkcji broni zostaje rozbity na odrębne specjalizacje, metalurgię, kopalnictwo itd. Zatem warunki, które są zawarte w sformułowaniu prawa historycznego, można scharakteryzować tylko ogólnie, i nie zawsze daje się je wyczerpująco wyartykułować; w rzeczy samej w większości wypadków ich artykulacja nie wchodzi w grę. Z uwagi na tę właściwość owych praw będziemy mówić o nich, że są „luźne” [...].

Z faktu, że prawa historyczne są luźne, wynika, iż nie są one uniwersalne, a jedynie quasi-ogólne, w tym sensie, że dopuszczają wyjątki. Jako że warunki określające zakres obowiązywania tych praw często nie są wyczerpująco wyartykułowane, przypuszczalne odstępstwo od prawa można zawsze wytłumaczyć tym, że w danym przypadku nie zostały spełnione prawomocne, chociaż dotąd niewypowiedziane, warunki jego obowiązywania.

Spójrzmy na to z innej strony. Przypuśćmy, że tak jest w każdym konkretnym przypadku, i to nie dlatego, że taki jest sens „quasi-prawa”, ale dlatego, że do tego prowadzą faktyczne, konkretne praktyki badaczy.

Helmer i Rescher piszą dalej:

Można przyjąć, że te prawa zawierają ukryte zastrzeżenie w rodzaju „zazwyczaj” czy też „jeżeli wszystko jest w normie”. Prawo historyczne nie jest zatem w ścisłym sensie prawem uniwersalnym, bo obowiązuje we wszystkich przypadkach spełniających jego z góry sformułowane bądź możliwe do wyartykułowania warunki. Jest ono raczej wskazaniem zależności, które zachodzą na ogół, czy też, bardziej trafnie, które zachodzą „z reguły”.

Takie „prawo” będziemy nazywać quasi-prawem. Żeby takie prawo było w mocy, nie musi nie być od niego jawnych wyjątków. Potrzeba tylko, żeby, o ile pojawi się wyjątek, można go było wyjaśnić, wykazując, że dany przypadek jest szczególny, bo nie spełnia wymaganego, jakkolwiek nigdy dotąd niesformułowanego warunku obowiązywania prawa.

Te i inne właściwości nieodparcie przekonująco charakteryzują praktyki uczestników życia społecznego, które nazywam tłumaczeniem/sprawozdawaniem [accounting]. (1) Zawsze, kiedy uczestnik życia społecznego jest proszony o udowodnienie, że jego sprawozdanie dotyczy realnej sytuacji, niezmiennie, w celu wykazania, że jego dokonanie jest racjonalne, sięga po środki typu „i tak dalej”, „o ile” i „dajmy na to”. (2) Ostateczny charakter i sens relacjonowanego zdarzenia ustala się za wzajemnym porozumieniem autora i słuchacza sprawozdania, na mocy którego każdy z nich, w razie potrzeby, wytłumaczy to, co drugiemu wyda się niezrozumiałe. Zatem większa część sprawozdania mieści się w tym, co zostało pominięte milczeniem. (3) W trakcie zdawania relacji „słuchacze” powinni umieć poczekać na to, co jeszcze będzie powiedziane, żeby sens tego, co jest właśnie mówione, stał się jasny. (4) Podobnie jak konwersacje, reputacje i kariery, takie relacje tworzą czytelną całość krok po kroku, w miarę jak ich poszczególne elementy stają się podstawą i punktami odniesienia dla kolejnych elementów. (5) Sens treści zawartych w sprawozdaniu w wielkiej mierze zależy od ich kolejności, ich znaczenia dla słuchacza lub od ich obecności w kolejnych wypowiedziach.

Krótko mówiąc, rozpoznawalny sens, fakt, metodyczny charakter czy też obiektywność sprawozdania nie są niezależne od społecznie zorganizowanych sytuacji, w jakich jest ono prezentowane. Racjonalne właściwości relacji wynikają z tego, co z nimi robią i co „słyszą” uczestnicy społecznie zorganizowanych, konkretnych sytuacji ich prezentacji. Racjonalne właściwości prezentowanych przez uczestników relacji zależą od zorganizowanych sytuacji społecznych ich prezentacji, bo są właściwościami społecznie zorganizowanych sytuacji ich prezentacji.

Ten węzeł, racjonalna wytłumaczalność praktycznych czynności jako ciągłe praktyczne dokonanie, jest głównym przedmiotem naszych badań. Żeby go uszczegółowić, wymienię trzy składające się na niego problematyczne zjawiska. Zawsze, kiedy przedmiotem zainteresowania badawczego są praktyczne czynności lub myślenie praktyczne, są one następujące: (1) niespełnione programowe rozróżnienie na wyrażenia obiektywne (niezależne od kontekstu) i wskazujące oraz utopijny postulat wymienności wyrażeń wskazujących na obiektywne; (2) „nieinteresująca” podstawowa zwrotność sprawozdań i (3) analizowalność działania-w-kontekście jako dokonanie praktyczne.

Niespełnione programowe rozróżnienie na wyrażenia obiektywne i wskazujące oraz utopijny postulat wymienności wyrażeń wskazujących na obiektywne

W języku logiki relacje (z uwagi na fakt, że stanowią element zorganizowanych sytuacji ich prezentacji) składają się z wyrażeń wskazujących i zdań wskazujących. Edmund Husserl mówił o wyrażeniach, które byłyby dla słuchacza niezrozumiałe, gdyby nie czynił on założeń odnośnie do biografii mówcy, jego zamiarów, okoliczności jego wypowiedzi, dotychczasowego przebiegu rozmowy lub specyficznej, faktycznej lub potencjalnej, relacji między mówcą a słuchaczem (w: Farber, 1943, s. 237–238). Bertrand Russell (1940, s. 134–143) zauważył, że opisy zawierające wyrażenia wskazujące odnoszą się w wypadku danej wypowiedzi nie tylko do jednej rzeczy, ale do różnych rzeczy w różnych wypowiedziach. Zdaniem Nelsona Goodmana (1951, s. 287–298), takie wyrażenia służą formułowaniu jednoznacznych twierdzeń, których sens nie jest jednak stały. Każde ich użycie, „wypowiedzenie”, jest odrębnym wyrażeniem, które odnosi się do określonej osoby, czasu lub miejsca, ale to samo wyrażenie kiedy indziej może dotyczyć czegoś zupełnie innego. Denotacja wyrażeń wskazujących jest względna i zależy od mówiącego. Ich użycie zależy od stosunku mówiącego do przedmiotu, którego dotyczy wyrażenie. Sens wskazującego wyrażenia czasu zależy od czasu, w którym zostało ono użyte. Podobnie, obszar i miejsce, jakiego dotyczy wyrażenie wskazujące przestrzeni, zależy od tego, gdzie zostało ono użyte. Wyrażenia wskazujące i twierdzenia, w których skład wchodzą, nie są dowolnie odtwarzalne. Nie wszystkie ich powtórzenia w danym dyskursie znaczą to samo. Tę listę zastrzeżeń można by wydłużać w nieskończoność.

W zasadzie wszyscy badacze praktycznego myślenia socjologicznego, zarówno amatorzy, jak i profesjonaliści, są zgodni co do właściwości wyrażeń i twierdzeń wskazujących. Panuje też dość powszechna zgoda co do tego: (1) że chociaż wyrażenia wskazujące są „niezwykle użyteczne”, „w dyskursie formalnym brzmią niezręcznie”; (2) że rozróżnienie wyrażeń obiektywnych i wskazujących jest dla każdego, kto zajmuje się nauką, tyleż słuszne proceduralnie, ile nieuniknione; (3) że gdyby nie było rozróżnienia na wyrażenia obiektywne i wskazujące i gdyby w nauce nie dominowały wyrażenia obiektywne, sukcesy rygorystycznych dociekań naukowych i formułowane na ich podstawie uogólnienia – logiczne, matematyczne, fizyczne – nie miałyby sensu i nauki ścisłe poniosłyby fiasko, a dla nauk nieścisłych nie byłoby nawet cienia nadziei; (4) że nauki ścisłe tym różnią się od nauk nieścisłych, że w tych pierwszych rozróżnienie na wyrażenia obiektywne i wskazujące oraz postulat zastępowania wyrażeń wskazujących obiektywnymi przy formułowaniu problemów badawczych, metod, wyników, przy adekwatnej prezentacji i dowodzeniu, jest zarówno realnym problemem, jak i realnym dokonaniem, podczas gdy w drugich zastosowanie tego rozróżnienia oraz możliwość wymiany jednych wyrażeń na drugie przy realizacji badań oraz formułowaniu wyników pozostaje utopią; (5) że rozróżnienie na wyrażenia obiektywne i wskazujące w odniesieniu do zadań, ideałów, norm, zasobów i dokonań badacza, definiuje różnicę między nauką a sztuką – na przykład między biochemią a filmem dokumentalnym; (6) że pojęcia i zdania można uznać za obiektywne bądź wskazujące na podstawie procedury oceniającej, która pozwala ustalić ich charakter jako wyrażeń wskazujących bądź obiektywnych; oraz (7) że w każdym konkretnym przypadku istnieją ewentualnie jedynie praktyczne przeszkody w wymianie wyrażeń wskazujących na obiektywne.

Ze względu na swój charakter wyrażenia wskazujące są źródłem niekończących się dylematów metodologicznych. W rzeczy samej, nieustające dążenie do ich wyrugowania leży u podstaw owej specyficznej dla każdej z nauk troski o poprawność metodologiczną i płodności w generowaniu pomysłów na to, jak ową poprawność zagwarantować. Prowadzone przez badaczy badania nad praktykami badawczymi, bez względu na to, o jakiej dyscyplinie naukowej mówimy, dają im nieskończenie wiele okazji do rygorystycznego rozprawiania się z wyrażeniami wskazującymi.

W naukach społecznych to rozróżnienie i postulat wymienności obowiązują na nieskończenie wielu obszarach. Realizacja tego zobowiązania wymaga przeznaczania ogromnych środków na opracowywanie metod twardej analizy działania praktycznego i praktycznego myślenia. Oczekiwania są bardzo wygórowane.

Niemniej jednak, bez względu na to, jakie czynności praktyczne są przedmiotem badania, postulowane rozróżnienie wyrażeń wskazujących i obiektywnych oraz postulat ich wymienności w każdym konkretnym wypadku pozostają utopią. I w każdej sytuacji bez wyjątku kompetentny badacz jest w stanie wymienić warunki, z uwagi na które – w tym konkretnym przypadku – pewne kryteria można poluzować bez szkody dla prawomocności wywodu.

Logicy i lingwiści wymieniają te warunki praktycznie jednym głosem. Przy okazji „długich” tekstów i „długotrwałych” działań, czynności, które są częścią realizowanych za ich pośrednictwem zdarzeń, i wszędzie tam, gdzie wyrażenia wskazujące nie są lub nie mogą być zastąpione obiektywnymi odpowiednikami, a prawomocność wywodu staje się kwestią praktycznego dokonania społecznego.

W takich sytuacjach wyrażenia wskazujące, z uwagi na swoją przewagę i inne właściwości, uparcie utrudniają rygorystyczne traktowanie zjawiska struktury i znaczeń w teoriach niesprzeczności i rekursji w próbach odtworzenia faktycznego, w odróżnieniu od zakładanego, przebiegu działań i wypowiedzi, ze wszystkimi detalami strukturalnymi. Na podstawie swoich doświadczeń z badań opartych na próbach reprezentatywnych, dzięki opracowaniu i zastosowaniu narzędzi pomiaru parametrów czynności praktycznych, analizie statystycznej, modelom matematycznym i symulacjom komputerowym procesów społecznych, profesjonalni socjologowie są w stanie na nieskończenie wiele sposobów udokumentować w praktycznym społecznym dokonaniu, jakim jest profesjonalny wywód naukowy, i za jego sprawą, że programowe rozróżnienie i postulat wymienności są zrealizowane.

Krótko mówiąc, we wszelkich badaniach czynności praktycznych postulat rozróżnienia i wymienności wyrażeń wskazujących i obiektywnych jest realizowany tylko ad hoc, na tę chwilę. Zatem pierwszym problematycznym zjawiskiem byłaby zwrotność praktyk badawczych i dokonań naukowych jako zinstytucjonalizowanych czynności życia codziennego, czyli zwrotność podstawowa.

„Nieinteresująca” podstawowa zwrotność sprawozdań

Uczestnicy życia społecznego uprawiający socjologię w praktyce – do których, jak zobaczymy dalej, należą między innymi personel Centrum Zapobiegania Samobójstwom w Los Angeles, członkowie personelu korzystający z dokumentacji gromadzonej przez klinikę psychiatryczną Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles, absolwenci kodujący dane zgromadzone w kartotekach psychiatrycznych, osoba o niejednoznacznym statusie płciowym poddająca się zmianie płci i profesjonalni badacze społeczni – stawiają sobie pytanie, co orzec „na tę chwilę”, „w tej sytuacji”, „zważywszy na okoliczności”. Okoliczności i czynności praktyczne odnoszą się w ich pojęciu do wielu strukturalnie ważnych i istotnych kwestii: zasobów, celów, wymówek, okazji, zadań, i oczywiście do podstaw ustalenia lub przewidzenia odpowiednich procedur i do stwierdzenia prawomocności uzyskanych za ich pośrednictwem wyników. Jednym się jednak nie interesują: czynnościami i okolicznościami praktycznymi, które nie są same przez się tematem, a już na pewno nie jedynym tematem ich dociekań. Ani też nie jest celem ich dociekań, w których próbują odpowiadać na pytania z dziedziny teorii społecznej, ustalenie, na czym polega to zadanie od strony praktycznej. Nikt w żadnym wypadku nie stara się dociec, na czym polegają czynności praktyczne, pozwalające członkom personelu w pierwszym rzędzie zorientować się i opisać, co faktycznie robią. Na przykład pracownicy Centrum Zapobiegania Samobójstwom w Los Angeles uznali za kompletną niedorzeczność, żeby mieli się zastanawiać nad tym, co robią, ustalając przyczynę śmierci, skoro ich celem jest wspólne, zgodne orzeczenie, „co tak naprawdę zaszło”.

Zauważając, że „nie interesuje ich” badanie praktycznych czynności, nie chcę ich potępiać ani pokazać, co tracą, ani wykazać błędu w ich rozumowaniu, ani ironizować. Fakt, że członków społeczeństwa to „nie interesuje”, nie wyklucza z założenia możliwości, że to, co robią, jest teoretyzowaniem socjologicznym, że do ich dociekań stosuje się reguła wątpienia, jakoby nie byli w stanie naukowo sproblematyzować zorganizowanych czynności życia codziennego, ani też nie chcę przez to powiedzieć, że istnieje różnica między zainteresowaniami badawczymi i teoretycznymi nauk „podstawowych” i „stosowanych”.

Co zatem oznacza twierdzenie, że „nie interesuje” ich badanie praktycznych czynności i praktycznego myślenia socjologicznego? I co z tego twierdzenia wynika?

Sprawozdania uczestników życia społecznego mają pewną cechę, która ma dla nich tak wyjątkowe i istotne znaczenie, że nadaje innym cechom ich sprawozdań specyficzny charakter rozpoznawalnych i racjonalnych właściwości praktycznego badania socjologicznego. Jaka to cecha? Otóż w odniesieniu do problematycznego charakteru czynności praktycznych i praktycznej adekwatności swoich dociekań uczestnicy życia społecznego robią mocne założenie, że każdy musi od początku „znać” kontekst swojego działania, jeśli ma go umieć wytłumaczyć i stworzyć czytelne sprawozdanie uwzględniające poszczególne, należące do tego kontekstu, elementy. Natomiast zupełnie nie przywiązują oni wagi do faktu, że wszelkiego rodzaju sprawozdania, pod wszelkiego rodzaju postaciami, we wszelkich swoich zastosowaniach i bez względu na to, jak powstały, są integralną częścią kontekstów, które opisują, tym samym je współtworząc. Uczestnicy życia społecznego mają świadomość tej zwrotności, spodziewają się jej, wymagają i wykorzystują ją, wytwarzając, osiągając, rozpoznając lub wykazując „na tę chwilę” racjonalność stosowanych przez siebie procedur i wyników swoich dociekań.

Co więcej, uczestnicy życia społecznego – jak sędziowie przysięgli – nie tylko robią mocne założenie istnienia tej zwrotności, ale rozpoznają, wykazują i unaoczniają sobie nawzajem racjonalny charakter swoich konkretnych, czyli swoich doraźnych praktyk, uznając zarazem tę zwrotność za niezmienną i nieuniknioną okoliczność swoich dociekań.

Twierdząc, że uczestników życia społecznego „nie interesuje” badanie czynności praktycznych, nie oceniam, ile konkretnie poświęcają im uwagi. Ów „brak zainteresowania” odnosi się do racjonalnych praktyk, przekonujących wywodów i sensownych wyników. Dotyczy problematyzacji tylko, wyłącznie i dla niej samej formuły „wytłumaczalne na tę chwilę”. „Zainteresowanie” oznaczałoby dostrzeżenie „zwrotności” czynności praktycznych, przebadanie, bez pouczania ani ironii, zręcznych praktyk, na jakich polegają racjonalne dociekania, jako zjawiska społecznego per se. Członkowie personelu Centrum Zapobiegania Samobójstwom w Los Angeles są pod tym względem jak każdy, kto podejmuje praktyczne dociekania socjologiczne: chcieliby, ale się boją.

Analizowalność działania-w-kontekście jako dokonanie praktyczne

Dociekania uczestników życia społecznego na nieskończenie wiele sposobów współtworzą kontekst, będący przedmiotem tych dociekań. Jednocześnie są przez nich w każdej chwili uważane za „na tę chwilę słuszne”. Na przykład w Centrum Zapobiegania Samobójstwom w Los Angeles stwierdzenie, że zgon jest „na tę chwilę wytłumaczalny”, stanowi praktyczne dokonanie społeczne. Pod względem organizacyjnym Centrum Zapobiegania Samobójstwom jest zbiorem praktycznych procedur racjonalnego tłumaczenia śmierci samobójczych, gdzie te wytłumaczenia współtworzą konteksty, w jakich są formułowane.

W realnych interakcjach takie osiągnięcia są na porządku dziennym. Uczynienie ich przedmiotem praktycznych dociekań wymaga od uczestników życia społecznego, zajmujących się socjologią, spojrzenia na racjonalne właściwości czynności praktycznych „okiem antropologa”. Mam przez to na myśli konieczność zwrócenia uwagi na następujące „zwrotne” praktyki: na fakt, że zdawanie relacji i tłumaczenie pozwala uczestnikowi życia społecznego spojrzeć na powszednie, zwyczajne czynności życia codziennego jak na powszednie, zwyczajne czynności; na fakt, że za każdym razem, kiedy uczestnik życia społecznego tłumaczy zwyczajne czynności, zauważa je „znów na nowo”; na fakt, że uczestnik życia społecznego traktuje procesy i produkty „wyobraźni” jako jedną z widocznych właściwości kontekstu, w jakim zachodzą i powstają; i na takie postępowanie, że znajdując się „wewnątrz” kontekstu, jakiego jest świadkiem, uczestnik życia społecznego dostrzega, że ów kontekst ma charakter dokonania – że jego faktyczność jest dokonaniem, jego obiektywność jest dokonaniem, jego znajomość jest dokonaniem, jego wytłumaczalność jest dokonaniem – a jednocześnie nie zastanawia się, na czym polega to dokonanie w sensie organizacyjnym, ma o nim mgliste pojęcie i zna je jedynie od strony praktycznej, własnych umiejętnych, niezawodnych, zgodnych z normami i standardami, i niewymagających żadnego tłumaczenia czynności.

Otóż istotą tego dokonania jest wykonywana i rozpoznawana przez uczestników życia społecznego praca etnograficzna. Nie wiedzieć czemu, to dokonanie jest dla uczestników życia społecznego zjawiskiem powszednim. I o ile nie wiedzieć czemu jest zjawiskiem powszednim, o tyle jest dla nas zjawiskiem wielkiej wagi, bo na swój niezbadany sposób (1) polega na skoordynowanych czynnościach uczestników życia społecznego, wykorzystywanych jako metody, dzięki którym rozpoznają oni i są w stanie wykazać, co nadaje się do wyodrębnienia, co jest typowe, standardowe, co może się powtórzyć, co z czym idzie w parze, co z czego wynika, co jest równoważne, zamienne, ukierunkowane, co można bezosobowo opisać, co jest zaplanowane – krótko mówiąc, racjonalne właściwości wyrażeń wskazujących i czynności wskazujących. (2) Zjawisko to polega również na analizowalności działań-w-kontekście przy założeniu, że nic takiego jak „kontekst ogólny” nie istnieje i, co więcej, każde bez wyjątku odwołanie do „kontekstu” jest samo przez się zasadniczo wskazujące.

Rozpoznawalnie racjonalne właściwości zdroworozsądkowych dociekań – ich widoczna spójność, metodyczność, standardowość, planowość – są czymś, co uczestnicy życia społecznego jakoś, za pomocą swoich skoordynowanych czynności, osiągają. Skoordynowane wysiłki personelu Centrum Zapobiegania Samobójstwom, osób kodujących dane i przysięgłych, zmierzające do uzyskania na podstawie skrawków, przysłów, przelotnych uwag, plotek, fragmentarycznych opisów, niby uporządkowanych, ale zasadniczo mętnych rejestrów danych itp. źródeł wiedzy o przyczynach śmierci albo kryteriach decyzji o podjęciu leczenia psychiatrycznego bądź o słuszności takiego czy innego wyroku, jakoś przekładają się na racjonalność ich praktycznych dociekań. Sedno sprawy tkwi w owym „jakoś”.

Co to jest etnometodologia?

Oznaką praktycznego myślenia socjologicznego, bez względu na to, kto je uprawia, jest dążenie do wyeliminowania wskazujących właściwości wypowiedzi i zachowań uczestników życia społecznego. O niezłomnej wytrwałości badaczy w tym dążeniu świadczą wciąż nowe rozstrzygnięcia metodologiczne, z zastosowaniem idealnych modeli służących odnalezieniu prawidłowości społecznych w konkretnych, wpisanych w kontekst danej sytuacji, wypowiedziach i zachowaniach.

Wyrażenia i czynności wskazujące mają uporządkowany charakter. Cechami, jakie o nim świadczą i jakie można wykazać w ramach instytucji społecznych, są sensowność, faktyczność, metodyczność i porozumienie co do nich w obrębie wspólnoty kulturowej. Uporządkowany charakter wyrażeń i czynności wskazujących polega zatem na ich zinstytucjonalizowanej racjonalności. Ten porządek wyrażeń i czynności wskazujących jest nieustannym dokonaniem możliwym za sprawą skoordynowanych, rutynowych czynności badawczych. Ich zawsze możliwa do wykazania racjonalność zachowuje przez cały czas, w jakim jest wypracowywana, charakter zwyczajnej, codziennej, rutynowej okoliczności praktycznej. Jako proces i osiągnięcie racjonalność wyrażeń wskazujących sprowadza się do serii zadań praktycznych podlegających wszelkim wymogom danego kontekstu instytucjonalnego.

Termin „etnometodologia” odnosi się do badania racjonalnych właściwości wyrażeń wskazujących i innych czynności praktycznych jako otwartego, nieustannego dokonania sprawnie i umiejętnie realizowanego za pośrednictwem zorganizowanych praktyk dnia codziennego. To dokonanie jest głównym przedmiotem prezentowanych w tym rozdziale analiz. Celem tych analiz jest wyodrębnienie problematycznych właściwości tego zjawiska, opracowanie metod jego badania, ale przede wszystkim ustalenie, co można na jego temat powiedzieć na pewno. W pozostałej części tego rozdziału zamierzam przybliżyć etnometodologię za pośrednictwem trzech badań poświęconych temu dokonaniu oraz, w podsumowaniu, wymienić jej cele i strategie badawcze.

Praktyczne myślenie socjologiczne:tłumaczenie „sytuacji racjonalnego wyboru”

W 1957 roku Centrum Zapobiegania Samobójstwom (CZS) i Biuro Medyczne Koronera* w Los Angeles zwarły szyki w celu nadania wydawanym przez koronera świadectwom zgonu statusu orzeczenia naukowego „w granicach praktycznych możliwości określonych przez istniejący w danej chwili stan wiedzy”. Wybrane przypadki „nagłej, nienaturalnej śmierci”, która równie dobrze mogła być wynikiem „samobójstwa”, jak i innych przyczyn, zostały przekazane przez Biuro Medyczne Koronera do CZS z prośbą o przeprowadzenie badania zwanego „autopsją psychologiczną”[1].

Praktyki i obszar zainteresowań personelu CZS podczas tych praktycznych dociekań w sytuacjach racjonalnego wyboru miały cechy analogiczne z innymi sytuacjami: badaniem obrad ławy przysięgłych w przypadkach zaniedbania, selekcji pacjentów do otwartej kliniki zdrowia psychicznego, postępowania absolwentów socjologii przy kodowaniu zawartości dokumentów kliniki zgodnie z precyzyjnymi instrukcjami w celu przeniesienia ich na standardowe arkusze i niezliczone procedury badawcze profesjonalistów w dziedzinach antropologii, lingwistyki, psychiatrii społecznej i socjologii. Szczerze przyznając, że na tym właśnie polega ich praca i według takich kryteriów należy oceniać jej skuteczność, wydajność i zrozumiałość tego, co robią, członkowie personelu CZS tak oto scharakteryzowali swoje dociekania – podsumowując przy okazji praktyki przysięgłych, naukowców i całej reszty.

(1) Wszystkie zaangażowane strony niezłomnie przestrzegają wymogu koordynacji działań w czasie; (2) dominuje pytanie praktyczne par excellence: „Co robimy dalej?”; (3) badacz stara się udowodnić, że wie „co wie każdy” na temat funkcjonowania kontekstów, w których prowadzone jest badanie, i w każdej konkretnej sytuacji, w której ewidentnie podejmuje decyzje; (4) kwestie, które na poziomie dyskusji mogą być określane jako „programy działania”, „zasady postępowania”, „reguły racjonalnego podejmowania decyzji”, „przyczyny”, „warunki”, „testowanie hipotez”, „modele”, „reguły inferencji indukcyjnej i dedukcyjnej”, w konkretnych sytuacjach są traktowane jako oczywistość i sprowadzane do formułek, przysłów, haseł i ogólnikowo zakreślonych zasad postępowania; (5) badacze powinni znać i umieć sobie radzić w sytuacjach, w których obowiązują „reguły racjonalnego podejmowania decyzji”, żeby w konkretnych sytuacjach ich zastosowania „widzieć” i swoim postępowaniem zagwarantować obiektywność, efektywność, spójność i pełną adekwatność empiryczną, czyli racjonalność formułek, porzekadeł i niepełnych opisów; (6) dla osoby podejmującej praktyczną decyzję „konkretna sytuacja” jako zjawisko samo przez się jest bezwzględnie ważniejsza niż „reguły podejmowania decyzji” i teorie, z których się wywodzą, i to ona przesądza o ocenie ich racjonalności, nie odwrotnie; (7) wreszcie, co chyba najbardziej charakterystyczne, wszystko, co zostało tu powiedziane, wraz z „systemem” alternatyw, jakim posługuje się badacz, jego metodami podejmowania „decyzji”, posiadanymi informacjami, wyborami i racjonalnością wniosków i czynności, składa się na okoliczności praktyczne, w których badacz prowadzi swoje dociekania, i, w odniesieniu do praktycznej strony swojej pracy, badacze mają tego świadomość, oczekują tego, liczą na to, traktują to jako rzecz oczywistą, korzystają z tego i wykorzystują to.

Praca badawcza wypełnia dzień roboczy członków personelu CZS. Ich dociekania, które uważają za swoje zadanie, są tym samym wpisane w zakres ich obowiązków służbowych, podlegają różnym praktykom sprawozdawczym, nadzorowi, ocenie i mają swoje miejsce w instytucjonalnej hierarchii „priorytetów”, określających, co „realistycznie”, „praktycznie” lub „racjonalnie” rzecz biorąc trzeba zrobić, jak szybko, za pomocą jakich środków, z kim należy się spotkać, z kim o czym rozmawiać, ile jest na to czasu itd. Takie praktyki nadają konstatacji: „Zrobiliśmy, co się dało, i to jest wynik”, instytucjonalnie słuszny sens, status bezosobowego, anonimowego, pozbawionego drugiego dna i nadającego się do przekazania dalej faktu, czyli pozwalają zwieńczyć dociekania poprawnie i widocznie racjonalnym wytłumaczeniem tego, co się stało.

W ramach swoich obowiązków zawodowych członkowie personelu mają za zadanie sformułować wytłumaczenie, jak naprawdę (z tego, co wiadomo na tę chwilę) doszło do śmierci. Owo „naprawdę” zawsze odsyła do codziennych, rutynowych czynności zawodowych. Tylko członkowie personelu mają prawo odwoływać się do tych rutynowych czynności zawodowych jako do podstawy racjonalności uzyskiwanych wyników bez konieczności podawania szczegółów. W razie wątpliwości te rutynowe czynności zawodowe są opisywane wprost, „w odpowiednim zakresie”. W innych wypadkach w produkcie końcowym nie ma o nich wzmianki. Zamiast tego, sprawozdanie z przebiegu badania jest opisem jego prawidłowego przeprowadzenia, z typowymi wymaganiami, typowymi sukcesami, typowymi praktykami oraz typowym stylem wypowiedzi członków personelu CZS, profesjonalistów z prawdziwego zdarzenia, opisujących swoje typowe wymagania, typowe sukcesy i typowe praktyki.

Do każdego przypadku zgonu należy przyporządkować jedno z możliwych określeń. Ich zbiór składa się z legalnie dopuszczalnych kombinacji czterech podstawowych możliwości: śmierci naturalnej, wypadku, samobójstwa i zabójstwa[2]. Wszystkie określenia są tak przyporządkowywane, żeby broniły się przed zarzutami niejednoznaczności, ambiwalencji i improwizacji; co więcej, żeby prowokować takie wątpliwości w celu ich rozwiania. Zadanie polega nie tylko na wyeliminowaniu wieloznaczności jako problemu – ewentualnego problemu – ale także na ukazaniu ambiwalencji i wieloznaczności, na ujawnieniu faktu improwizacji i rozwiązań „na tę chwilę”. Nie chodzi o to, żeby wyposażony w listę określeń badacz prowadził krok po kroku dochodzenie, które usprawiedliwiałoby wybór jednego z nich. Badacze nie działają zgodnie z formułą: „Oto wynik naszej pracy; spośród wszystkich określeń, jakimi dysponujemy, to najlepiej wyraża, do czego doszliśmy”. Przeciwnie, określenia bez przerwy przewijają się w trakcie dochodzenia. O przebiegu dochodzenia w znacznej mierze decydują wyobrażenia badaczy o tym, w jakich kontekstach ta czy inna strona, w tym denat, „użyłaby” tego czy innego określenia. Na podstawie swoich wyobrażeń badacze ustalają, jakiej „danej” poszukują, że ta dana, gdyby zaszła taka potrzeba, może posłużyć jako przykrywka, kontrargument, komentarz, wskazówka albo ilustracja. Podstawową właściwością dochodzenia jest to, że nic nie jest w nim pewne z wyjątkiem sytuacji, jakie się na nie składają. Zatem rutynowe dochodzenie polega na stosowaniu określonych, dostępnych środków w celu wykazania i udowodnienia, że to, co robi badacz, ma praktyczny sens. Z punktu widzenia uczestnika życia społecznego, czyli biorąc pod uwagę konkretnie praktyki, jakie służą osiągnięciu tego celu, rutynowe dochodzenie nie przebiega według jakiejś zasady ani zgodnie z regułami. O wiele bardziej przypomina postępowanie, które jest serią jawnych odstępstw od reguł, a mimo to może być uznane za racjonalne i nikt bynajmniej nie śpieszy z wyjaśnieniami ani się ich nie domaga.

To, co robią uczestnicy życia społecznego, prowadząc badania, zawsze jest przedmiotem zainteresowania innych osób, dla których wynik raportu członków CZS na temat tego, co „faktycznie zaszło”, cokolwiek by to było, nie jest obojętny. W świetle tych rozważań wygląda na to, że dochodzenia są prowadzone pod kątem takiego uzasadnienia określonego wytłumaczenia, które „na daną chwilę” będzie prawidłowe. Zatem zadanie badacza polegałoby na takim wytłumaczeniu śmierci, jakie – „na daną chwilę” – nadawałoby się do zaprezentowania, byłoby wystarczająco szczegółowe, przejrzyste i tak dalej.

W trakcie badania, jak również już po zaszufladkowaniu i opatrzeniu etykietką, to, „co faktycznie zaszło”, można bez końca weryfikować i przeformułowywać podobnie, jak same decyzje, które doprowadziły do takich, a nie innych wniosków. To dość oczywiste, że w trakcie podejmowania decyzji są analizowane spodziewane jej konsekwencje, co wpływa na jej ostateczne podjęcie. Po przekazaniu ekspertyzy koronerowi i podpisaniu świadectwa zgonu wynik wciąż może zostać, jak to się mówi, „zrewidowany”. Wciąż może z powrotem stać się decyzją wymagającą „ponownego rozpatrzenia”.

Badaczom bardzo zależy na takim wytłumaczeniu zgonu, które pozwoliłoby koronerowi i jego podwładnym odeprzeć ewentualne zarzuty, że jest ono niepełne albo że zgon nastąpił w inny, być może wręcz radykalnie inny sposób, niż „twierdzą” uczestnicy przedsięwzięcia. Chodzi przy tym nie tylko o ewentualne zastrzeżenia ze strony bliskich denata. Postępowanie jest ciągiem epizodów, a każdy z nich zostaje rozstrzygnięty dość szybko. Największe wątpliwości wynikają z faktu, że biuro koronera jest instytucją polityczną. Efektem działalności biura koronera jest niekończący się ciąg sprawozdań. Te, będące wynikiem pracy koronera, jego podwładnych i jego konsultantów, podlegają weryfikacji. Działalność biura polega na generowaniu sprawozdań, które „na daną chwilę” mają charakter naukowy. Dlatego muszą one być składane „na piśmie”, bo forma pisemna jest warunkiem dołączenia raportu do akt. Zatem fakt, że badacz „opracowuje” raport, jest kwestią publiczną, przeznaczoną do wiadomości bliżej nieokreślonych osób. Ich zainteresowanie tym, dlaczego, jak i co w rzeczywistości zrobił badacz, w znacznej mierze zależy od tego, w jakim stopniu wypada profesjonalnie i jakie są jego formalne kompetencje. Ale badacze wiedzą też, że „weryfikacja” może przebiegać również pod innym kątem i że praca badawcza będzie oceniana jako społecznie ugruntowane twierdzenia naukowe pod względem ich „naukowości”. Wszystkie strony, nie tylko badacze, stawiają pytanie: „Co faktycznie udało się na daną chwilę stwierdzić?”, które nieodmiennie pociąga za sobą inne: ile można ustalić, ile można ujawnić, czego można się domyślić, ile można ukryć, ile można zatrzymać dla siebie, bo nie powinny o tym wiedzieć pewne ważne osoby, w tym sami badacze. Wszyscy oni dostrzegali własny interes w tym, co badacze, w ramach swoich obowiązków zawodowych, umieszczali w pisemnych raportach jako, na daną chwilę, przyczynę zgonu kogoś, kto nie żyje.

Decyzje badaczy mają doniosłe znaczenie. Dlatego powiedzenie, „co faktycznie zaszło”, wymaga aż tak wielu słów. Słowem kluczowym jest przypisane zgonowi określenia, które każe czytać tekst jako „wyjaśnienie” decyzji o jego wyborze. Ale to określenie, jako „wyjaśniona” decyzja, mimo że wyjaśnienie wymaga „aż tylu słów”, nigdy nie jest ostateczne. Przeciwnie, fakt, że użyto „aż tylu słów”, a spisany tekst sprawozdania został „włączony do akt sprawy”, daje podstawy do weryfikacji wytłumaczenia śmierci, które wymaga „aż tylu słów”. Wybrane określenia i towarzyszące im teksty mają otwarty zakres potencjalnych zastosowań. Nigdy nie wiadomo, jak zostaną wykorzystane, do czego sprowadzone ani co pozostanie „na razie” nietknięte w zależności od tego, czy zainteresowane strony postanowią „wznowić postępowanie”, „odwołać się”, „uwzględnić nowe okoliczności” itp. Takie wypadki to dla członków CZS chleb powszedni, ale konkretne procesy, jakie do nich prowadzą, są w każdym z nich nieprzewidywalne.

Punktem wyjścia prowadzonych przez CZS badań jest utożsamienie zarejestrowanego przez koronera zgonu z przyczyną śmierci. Śmierć jest precedensem odsyłającym do różnych sposobów życia, które mogły się skończyć taką śmiercią, i pozwala odczytać je ze „szczątków”, z luźnych elementów, jak ciało i strój nieboszczyka, opakowania z lekarstwami, notatki, części garderoby i inne memorabilia – rzeczy, które można sfotografować, zebrać i zabezpieczyć. Są też zbierane inne „szczątki”: plotki, przelotne uwagi i historie – wszelkie informacje, jakie znajdą się w „repertuarze” osób, z którymi uda się porozmawiać. Te „wszelkie” informacje, których sens może się ujawnić w kontekście jakiejś historii, reguły czy powiedzenia, zostają wykorzystane do sformułowania widocznie spójnego, standardowego, normalnego, przekonującego, jednolitego, systematycznego, czyli profesjonalnego, a zatem, dla uczestników, widocznie racjonalnego wytłumaczenia, jakie procesy społeczne doprowadziły do powstania tych zwłok. Stanie się to o wiele bardziej jasne, jeśli czytelnik sięgnie do jakiegokolwiek standardowego podręcznika patologii sądowej. Znajdzie w nim niezawodnie zdjęcie ofiary z poderżniętym gardłem. Gdyby koroner chciał użyć tego „obrazka”, żeby wskazać na niejednoznaczność przyczyny śmierci, powiedziałby: „Kiedy ciało wygląda tak jak na tym zdjęciu, mamy do czynienia ze śmiercią samobójczą, bo w pobliżu głównej rany widzimy płytsze nacięcia. Jak można przypuszczać, są one efektem wahań ofiary poprzedzających zadanie sobie przez nią śmiertelnej rany. Można sobie jednak wyobrazić inny przebieg zdarzeń. Nacięcia wyglądające na efekt wahania mogły powstać inaczej. Należy wyjść od tego, co widzimy, i zastanowić się, jakie działania mogłyby dać taki efekt. To, co widać na zdjęciu, należy traktować jak etap w przebiegu zdarzeń. Czy jest jeden jedyny przebieg zdarzeń, którego etapem jest to, co widać na zdjęciu? Oto pytanie koronera”.

Koroner (i członkowie CZS) zadają je sobie w każdym konkretnym przypadku, więc ich działania zmierzające do podjęcia praktycznej decyzji i stwierdzenia przyczyny zgonu są niemal z konieczności „doraźne”: muszą wyjść od tego, co mają w ręku, od tego, co widać, od zebranych materiałów, i cokolwiek by to było, musi wystarczyć, nie tylko w założeniu, ale również w praktyce. Trzeba zrobić, co jest do zrobienia. I nie w tym rzecz, że badacz z CZS zadowoli się byle czym albo że nie będzie szukał dalej, kiedy powinien. Rzecz w tym, że bez względu na to, z czym będzie miał do czynienia, posłuży się tym czymś w celu ustalenia, jakie zdarzenia do tego doprowadziły. W tym sensie zwłoki na stole laboratorium medycyny sądowej będą zarówno punktem początkowym, jak i punktem końcowym badania prowadzonego przez CZS. Z czymkolwiek zetkną się członkowie CZS, to coś stanie się precedensem, przez pryzmat którego będą interpretować szczątki, starając się ustalić, jakie zdarzenia doprowadziły do tego, z czym badacz „koniec końców”, „w ostatecznym rozrachunku” i „jakkolwiek by patrzeć” ma do czynienia. Badanie ma uzasadnić, że śmierć nastąpiła w taki sposób, na jaki wszystko wskazywało od początku.

Praktyczne myślenie socjologiczne: kodowanie treści na podstawie instrukcji

Kilka lat temu wraz z zespołem współpracowników przeprowadziłem analizę działalności otwartej kliniki zdrowia psychicznego przy Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles (University of California Los Angeles – UCLA). Naszym celem było znalezienie odpowiedzi na pytanie o kryteria przyjmowania osób zgłaszających się na leczenie. Żeby sformułować to pytanie i na nie odpowiedzieć, zastosowaliśmy metodę analizy populacji wykorzystywaną przez Kramera i jego współpracowników (1956) do badania liczebności i przepływu pacjentów szpitali psychiatrycznych. (Szersze omówienie tych badań znajduje się w rozdziałach 6 i 7 tej książki.) Kolejne czynności w postaci „pierwszego kontaktu”, „wstępnego wywiadu”, „testu psychologicznego”, „konsylium”, „terapii” i „zakończenia” zostały ukazane w diagramie w kształcie drzewa na rysunku 1.1. Każda droga od pierwszego kontaktu do zakończenia nazywa się „historią”.

Chcieliśmy się dowiedzieć, jakim historiom odpowiadają jakie cechy pacjentów, personelu kliniki, ich interakcji i samego drzewa. Naszym źródłem informacji były dane gromadzone przez klinikę, w tym przede wszystkim formularze zgłoszeniowe i zawartość kartotek poszczególnych pacjentów. Zachowaniu ciągłości w zapisie relacji między pacjentem a kliniką, począwszy od pierwszego kontaktu aż do ich zakończenia, służył specjalny formularz dołączany do kartoteki pacjenta. Ponieważ kartoteki zawierają opisy własnych czynności personelu, niemal wszystkie te źródła danych powstały w wyniku wewnętrznych procedur sprawozdawczych.

Dwójka absolwentów socjologii UCLA przeanalizowała 1582 kartoteki w poszukiwaniu informacji potrzebnych do wypełnienia standardowego arkusza danych. Została opracowana i wdrożona konwencjonalna procedura wiarygodności, mająca na celu określenie stopnia zgodności wyników uzyskanych przez różne osoby kodujące dane i wyników uzyskanych w kolejnych próbach. Zgodnie z konwencjonalną logiką stopień zgodności jest jedną z podstaw wiarygodności zakodowanych zdarzeń, do których faktycznie doszło. Kluczowym kryterium konwencjonalnej oceny wiarygodności jest zgodność końcowych wyników kodowania uzyskanych przez różne osoby.

Jak było do przewidzenia, już od samego początku, chcąc wywiązać się z zadania, osoby zajmujące się kodowaniem zrobiły założenie, że klinika gromadziła dane, które miały zostać zakodowane, w bardzo uporządkowany sposób. Co ciekawe, zrobienie takiego założenia wydawało się niezbędne i osoby kodujące upewniały się w nim za każdym razem, kiedy, z takiego czy innego powodu, chciały potwierdzić, że to, co zakodowały, „faktycznie zaszło”. Upewniały się bez względu na to, czy treści, na jakie natrafiły, były „wieloznaczne”, czy też nie. Takie postępowanie stanowiło zaprzeczenie formalistycznego podejścia do treści dokumentów, nawet wówczas, kiedy instrukcje kodowania wydawały się jasne i przejrzyste. Zgodność wyników była osiągana w zupełnie inny, bliżej nieokreślony sposób.

Żeby dokładniej przyjrzeć się procedurze, jaką w rzeczywistości posługiwali się nasi absolwenci, postawiliśmy pod znakiem zapytania samą procedurę oceny wiarygodności. Za kryterium „wiarygodności” zakodowanych wyników uznaliśmy sposób, w jaki osoby kodujące dane przeniosły treści z dokumentów kliniki do arkusza danych. Za pośrednictwem jakich praktyk treści dokumentów uzyskały status odpowiedzi na pytania badawcze? Jakie konkretnie czynności składały się na praktyki odpowiadające „stosowaniu się do instrukcji kodowania”?

Opracowaliśmy procedurę, która uwzględniała informację o konwencjonalnej wiarygodności, tak że podstawowy cel badania został zachowany. Jednocześnie nowa procedura pozwalała zbadać, jak osoby kodujące osiągały choćby najmniejszy stopień zgodności bądź niezgodności w trakcie wykonywania konkretnych czynności polegających na traktowaniu zawartości kartotek jako odpowiedzi na pytania sformułowane w instrukcji kodowania. Ale zamiast zakładać, że osoby te, postępując tak, jak postępowały, mogły się w mniejszym lub większym stopniu mylić, założyliśmy, że cokolwiek robiły, było to poprawną procedurą należącą do jakiejś „gry” polegającej na kodowaniu. Pytanie brzmiało, na czym polegają te „gry”? Jakkolwiek osoby kodujące wypełniały arkusz, to był wynik. Pytanie brzmiało, jak do niego doszły?

Szybko ustaliliśmy, że traktując treść dokumentów kliniki jako odpowiedzi na pytania badawcze, kodujący chętnie sięgali po takie pomoce, jak „na tę chwilę”, „o ile”, „mniej więcej” i „metodą faktów dokonanych”. Dla wygody będę takie pomoce nazywał „prowizorkami”. Osoby kodujące używały tych samych pomocy w celu ustalenia związku między instrukcjami kodowania a zinstytucjonalizowanymi czynnościami pracowników kliniki. Dopiero kiedy ten związek stawał się dla nich jasny, uznawali, że mogą stosować instrukcje kodowania do zawartości kartotek jak do „faktycznych zdarzeń”. Wreszcie osoby kodujące niezmiennie stosowały „prowizorki” wobec samych praktyk „przestrzegania instrukcji kodowania”. Kiedy żądaliśmy, żeby zarzucili „prowizorki” i dosłownie trzymali się instrukcji, byli zszokowani.

„Nowe” badanie wiarygodności poprowadziliśmy w kilku kierunkach. Przede wszystkim, chcieliśmy sprawdzić, czy można potwierdzić ich wyniki, a stwierdziwszy, ku mojemu zadowoleniu, że tak, zaczęliśmy badać konsekwencje tego faktu w odniesieniu do metod stosowanych w socjologii w ogóle przy kodowaniu danych (oraz metod alternatywnych), jak również w odniesieniu do praktyk rozpoznawania lub stwierdzania, że czynność została wykonywana zgodnie z wytyczną – że osoba wykonująca ją postępuje zgodnie z instrukcją lub że jej postępowaniem „rządzi” jakaś zasada.

„Prowizorki” znajdują zastosowanie zawsze wówczas, gdy trzeba uzgodnić zawartość kartoteki pacjenta z danymi umieszczonymi przez osobę kodującą na arkuszu danych. Bez względu na to, jak precyzyjnie i starannie byłyby spisane instrukcje, i niezależnie od tego, że do każdego punktu można było zastosować ścisłe zasady kodowania[24], za pomocą których można było przenieść informacje z dokumentów do arkusza danych, fakt, że pozycje w arkuszu danych odnosiły się do faktycznych zdarzeń, powodował, że w każdym przypadku osoby kodujące dane według instrukcji analizy treści dokumentów stosowały pomoce w postaci „na tę chwilę”, „o ile”, „mniej więcej” i „metodą faktów dokonanych”. Dzięki nim mogły też odczytywać treść dokumentów jako relacje z faktycznych zdarzeń, do których odnosiły się pozycje arkusza danych.

Badacze zazwyczaj traktują takie prowizoryczne procedury jako błędy w opracowaniu, odczytaniu bądź zastosowaniu instrukcji kodowania. Dominuje pogląd, że w trosce o jakość wyników badacze powinni dążyć do jak najprecyzyjniejszego formułowania reguł kodowania w celu ograniczenia do minimum sytuacji, w których trzeba przyjmować stan rzeczy „na tę chwilę” oraz stosować inne „prowizorki”.

Traktowanie prowizorycznych zabiegów stosowanych przy posługiwaniu się instrukcjami jako wady albo niedoskonałości instrukcji jest jak domaganie się zburzenia murów, żeby można było lepiej zobaczyć, na czym wspiera się dach. Nasze badania wykazały, że „prowizorki” są podstawową procedurą kodowania. Prowizoryczne zabiegi są konieczne, żeby badacz mógł uchwycić związek instrukcji z konkretnymi, faktycznymi sytuacjami, które chce poddać analizie. W każdej konkretnej i faktycznej sytuacji poszukiwania, wykrywania i przypisywania treści dokumentów „właściwej” kategorii – czyli w trakcie kodowania – takie prowizoryczne rozwiązania odgrywają bezwzględnie większą rolę niż „konieczne i wystarczające” kryteria, o których mówi się głośno. Nie jest prawdą, że „konieczne i wystarczające” kryteria są zdefiniowane proceduralnie przez instrukcje kodowania. Nie jest też prawdą, by przez doprecyzowanie instrukcji można było nad „prowizorkami” typu „na tę chwilę” czy „mniej więcej” zapanować i ograniczyć konieczność ich użycia. Przeciwnie, „prowizorki” służą rozpoznaniu, czego konkretnie dotyczą instrukcje. Pozwalają przetłumaczyć instrukcje kodowania na „definicje operacyjne” określonych kategorii danych. Służą za podstawę i metodę uzasadnienia, że zostały spełnione „konieczne i wystarczające” kryteria kodowania.

Osoby kodujące dane stosują „prowizorki” (i, jak sadzę, nie ma od tego ucieczki) zawsze, kiedy zajmują pozycję kompetentnego uczestnika układu społecznego, na temat którego zbierają dane i z tej „pozycji” zakładają wiarygodność faktycznej zawartości dokumentów w stosunku do „systemu” obowiązującego w klinice. Ponieważ osoba kodująca zajmuje „pozycję” kompetentnego uczestnika układu, który ma opisać, w faktycznej treści dokumentów „widzi system”. Zupełnie tak samo trzeba znać język angielski, żeby rozpoznać słowo jako „słowo po angielsku” i trzeba znać reguły gry planszowej, żeby zrozumieć ruch w grze, zważywszy, że można się wyrazić inaczej albo grać w inną grę planszową. Zatem osoba kodująca dane uznaje zawartość dokumentów za „coś, co dotyczy faktów”, i rozumie, „czego naprawdę dotyczy dołączona do dokumentacji notatka”.

W tym kontekście, żeby osoba kodująca dane mogła być pewna, że ma do czynienia z faktycznym zdarzeniem, jakie zaszło w klinice, musi traktować zawartość dokumentów jako roboczy odpowiednik porządku czynności wykonywanych przez pracowników kliniki. Faktyczna treść dokumentów przedstawia sobą społecznie uporządkowane czynności pracowników kliniki; nie opisuje tego porządku ani nie jest zbiorem dowodów na jego istnienie. Właśnie traktowanie dokumentów jako przedstawień mam na myśli, mówiąc, że osoba kodująca musi rozumieć porządek, z jakim ma do czynienia, żeby w treści dokumentu odnaleźć przedstawienie tego porządku. Kiedy osoba kodująca „widzi system” w treści, może poluzowywać i swobodnie interpretować instrukcje – stosować „prowizorki” – żeby zachować zgodność między instrukcjami kodowania a faktyczną treścią dokumentów, i w ten sposób formułować sens tej treści, żeby, nawet po jej przekształceniu w dane zgodnie z instrukcją kodowania, pozostała w jej odczuciu rzeczywistym zdarzeniem, jakie zaszło w klinice.

Z tego wniosku wypływają ważne konsekwencje.

(1) Zakodowane wyniki są zazwyczaj traktowane jak neutralne opisy zdarzeń, a reguły kodowania występują w funkcji dowodu na neutralność tych opisów. Ale żeby te neutralne opisy były zrozumiałe, trzeba posłużyć się „prowizorką”, więc zawsze można powiedzieć – i jak na razie nie widzę możliwości zakwestionowania tego twierdzenia – że zakodowane wyniki są przekonującą wersją funkcjonalnego porządku kliniki bez względu na to, na czym ten porządek polega, i prawdopodobnie niezależnie od tego, na czym polega, a nawet bez względu na to, czy badacz w ogóle się zorientował, na czym polega. Zamiast zdawać sprawę z historii klinicznych pacjentów, nasze sprawozdanie na temat funkcjonowania kliniki (oraz masa innych konwencjonalnych badań różnych układów społecznych) jest sztucznym wytworem społecznym, przekonującym i poprawnym sposobem mówienia o klinice jako o uporządkowanej instytucji, bo „ostatecznie” doszliśmy do niego przy zastosowaniu „procedur naukowych”. Nasze sprawozdanie jest wpisane w funkcjonalny porządek kliniki na takiej samej zasadzie, jak opowiadanie o własnych czynnościach jest jedną z tych czynności. Faktyczny porządek nie został zbadany.

(2) Należy także zadać sobie pytanie, czemu wobec tego służą bądź co bądź starannie opracowane i skrupulatnie stosowane do interpretacji dokumentów i przekładania ich treści na język danych instrukcje kodowania. Jeśli tak powstałe sprawozdanie jest wpisane w funkcjonalny porządek kliniki, to instrukcje kodowania raczej nie służą uzyskaniu naukowego opisu funkcjonowania kliniki, co by było równoznaczne z założeniem, że język danych, to, o czym one mówią, jest niezależny od interesów tych, którym służy. Otóż instrukcje kodowania należy rozumieć jako gramatykę retoryki „nauk społecznych”, która umożliwia „naukowe” stwierdzenie konsensusu i celowości w praktycznych okolicznościach tworzonych przez codzienne czynności personelu kliniki, czegoś, o czym uczestnicy życia społecznego tak czy inaczej powinni mieć pojęcie. Powołując się na sprawozdanie uzyskane na podstawie instrukcji kodowania, uczestnicy życia społecznego, mimo konfliktu interesów, mogą się sprzeczać i porozumiewać w sposób bezosobowy na temat spraw dotyczących kliniki, i kwestie, o których faktycznie mowa, zachowują w ich oczach sens prawomocnych lub nieprawomocnych, pożądanych lub niepożądanych, korzystnych bądź niekorzystnych faktów z ich życia zawodowego. Takie sprawozdanie pozwala mówić w bezosobowy sposób o sprawach, którymi strony są żywotnie zainteresowane i których, w ich przekonaniu, sprawozdanie „ostatecznie” dotyczy. A dotyczy sposobu funkcjonowania kliniki, którym – jak każdemu wiadomo – nie należy się interesować.

Praktyczne myślenie socjologiczne: rozumienie potoczne

W procesie rozumienia potocznego socjologowie rozróżniają „porozumienie” i „rozumienie”. Porozumienie to zgoda wszystkich co do kwestii zasadniczych. Rozumienie to rozmaite metody, dzięki którym to, co mówi lub robi jedna osoba, jest czytelne dla innych. Takie rozróżnienie usankcjonował Weber, wprowadzając odrębne kategorie Begreifen i Verstehen.

Analiza wykonanych przez studentów zapisów codziennych rozmów wykazała, że zarówno „porozumienie”, jak i „rozumienie” są efektem dynamicznej pracy interpretacyjnej. Doświadczenia studentów pozwoliły uchwycić pewne interesujące konsekwencje faktu, że rozumienie potoczne ma zawsze charakter operacyjny.

W rozdziale 2 opisuję badanie, w którym studenci zostali poproszeni o zdanie relacji z codziennej rozmowy. Po lewej stronie kartki mieli napisać, co rozmówcy faktycznie mówili, a po prawej, co rozumieli, mówiąc lub słysząc to, co mówiła druga strona. Przytoczę tu następującą pogawędkę:

Mąż:

Dan sam bez podsadzania wrzucił dziś monetę do parkometru.

Dziś po południu, kiedy zawoziłem Dana, naszego czteroletniego synka z przedszkola do domu, udało mu się dosięgnąć dość wysoko, żeby wrzucić monetę do parkometru, kiedy zatrzymaliśmy się na parkingu, podczas gdy wcześniej zawsze musiałem go podsadzać, żeby mógł tam dosięgnąć.

Żona:

Byliście w sklepie muzycznym?

Skoro wrzucał monetę do parkometru, to jadąc z nim, musiałeś zatrzymać się po drodze. Wiem, że albo jadąc po niego, albo wracając z nim do domu wstąpiłeś do sklepu muzycznego. Czy zatrzymałeś się tam w drodze powrotnej, kiedy był z tobą, czy też w drodze do przedszkola, a w drodze powrotnej zatrzymałeś się gdzie indziej?

Mąż:

Nie, u szewca.

Nie, wstąpiłem do sklepu muzycznego po drodze do przedszkola, a w drodze powrotnej, kiedy byliśmy razem, wstąpiłem do szewca.

Żona:

Po co?

Znam jeden powód, dla którego mógłbyś wstąpić do szewca. Więc po co tam wstąpiłeś?

Mąż:

Po sznurowadła do półbutów.

Jak pewnie pamiętasz, ostatnio zerwało mi się sznurowadło w brązowych półbutach, więc zatrzymałem się, żeby sobie kupić nowe sznurowadła.

Żona:

Czas najwyższy zreperować obcasy w mokasynach.

Mogłeś załatwić jeszcze coś, co miałam na myśli. Mogłeś zabrać do szewca swoje czarne mokasyny, w których trzeba zreperować obcasy. Powinieneś się tym pilnie zająć.

O ile wypełnienie lewej strony kartki przyszło studentom szybko i łatwo, o tyle prawa strona okazała się problematyczna. Kiedy przydzielałem im zadanie, wielu pytało mnie, ile mają napisać. Kiedy sukcesywnie domagałem się coraz większej dokładności, jasności i precyzji, zadanie stawało się coraz bardziej żmudne. Wreszcie, kiedy powiedziałem im, że mają zrobić założenie, że powinienem zrozumieć, o czym rozmawiali, odczytując dosłownie to, co napisali, poddali się, uznając, że zadanie jest niewykonalne.

Jakkolwiek skarżyli się głównie na to, że muszą coś ciągle „dopisywać”, to ich frustracja nie wynikała z faktu, że było to niewspółmiernie do efektu pracochłonne. Nie narzekali, że takie banalne treści wymagają aż tyle pedanterii, że brak im czasu, zapału, miejsca na kartce, siły woli albo motywacji, żeby „to wszystko spisać”. Ich problem polegał na czymś innym. Skarżyli się, że skoro, bez względu na to, co napisali, byłem w stanie udowodnić, że wyrazili się za mało dokładnie, precyzyjnie albo przejrzyście, i skoro wobec tego byli gotowi powrócić do zadania, starając się wyeliminować wieloznaczność, stwierdzali, że sam tekst zaczyna przypominać konwersację, przybierając wielowymiarową strukturę wzajemnie nawiązujących do siebie znaczeń. Sam sposób realizacji zadania komplikował je.

Na czym polegało zadanie, które wymagało wiecznego „dopisywania” czegoś jeszcze, którego realizacji stało na przeszkodzie, i wreszcie uniemożliwiło je, dążenie do precyzji, jasności i dosłowności, a sam sposób wykonywania komplikował je? Gdyby porozumienie polegało na zgodzie co do kwestii zasadniczych, zadanie, z jakim borykali się studenci, niczym by się nie różniło od zadania, z jakim mają jakoby do czynienia profesjonalni socjologowie. Należałoby zatem podejść do niego profesjonalnie, czyli następująco.

Studenci powinni najpierw rozróżnić, co zostało powiedziane, od tego, o czym była rozmowa, i między jednym a drugim ustanowić relację znaku i odniesienia. To, co powiedzieli rozmówcy, należałoby traktować jako pobieżną, fragmentaryczną, niepełną, mętną, pokrętną, nieczytelną, niejednoznaczną, stronniczą lub mylącą wersję tego, o czym była rozmowa. Zadanie polegałoby na uzupełnieniu tego szkicu. To, o czym była rozmowa, wyrażałaby dopracowana i odpowiadająca faktycznej treści rozmowy treść wypowiedzi każdej ze stron. Zatem w formacie dwóch kolumn „faktyczna” treść wypowiedzi mogłaby zostać odtworzona na podstawie zapisu magnetofonowego. Ale do prawej kolumny trzeba by „dodać” coś „więcej”. Ponieważ schematyczność faktycznych wypowiedzi jest ich wadą, studenci powinni sięgnąć poza nie, żeby (a) ustalić, o czym była rozmowa, i (b) znaleźć argumenty – bo będą im potrzebne – żeby móc uzasadnić odpowiedniość faktycznej wymiany i wytłumaczenia, o czym była rozmowa. Ponieważ ich relacje dotyczyły faktycznej rozmowy konkretnych osób, „braki” uzupełniali, tłumacząc, co rozmówcy „mieli na myśli”, co „sądzili” albo co „chcieli powiedzieć”. Co więcej, by uzyskać pewność, że ich ustalenia w tym względzie nie są tylko przypuszczeniami i hipotezami na temat tego, co rozmówcy mogli mieć na myśli, czyli by potwierdzić, że „faktycznie” tak było i rozmówcy to właśnie mieli na myśli, studenci musieli odwoływać się do ich poczynań i w relacji między nimi szukać gwarancji w postaci takich walorów, jak wzajemna szczerość, otwartość, uczciwość i prostolinijność. Co oznacza, że by uzasadnić swoje wytłumaczenie tego, o czym była rozmowa, czyli co do czego obie strony się porozumiały, studenci musieliby skorzystać ze swojej wiedzy na temat wspólnoty znaczeniowej i budowania porozumienia. Wówczas mogliby zakładać, że jako kompetentny członek tej samej wspólnoty (ostatecznie były to codzienne rozmowy), powinienem być w stanie dostrzec odpowiedniość i to, z czego ona wynika. Skoro nie widziałem odpowiedniości lub odczytywałem treść inaczej niż oni, to tak długo, jak długo pozostawaliby przekonani, że jestem kompetentny – czyli dopóty, dopóki moje alternatywne interpretacje nie odebrałyby mi prawa utrzymywać, że należy je traktować poważnie i że sam je tak traktuję – mogliby sądzić, że domagam się większej liczby szczegółów niż to konieczne. W takim wypadku zarzuciliby mi zbędną pedanterię i skwitowaliby, że na tę chwilę tyle zupełnie wystarczy, „każdy” to widzi, a kto nie chce, ten i tak nie zobaczy.

Ta interpretacja zadania tłumaczy, dlaczego studenci narzekali, że każę im ciągle coś „dopisywać”. Tłumaczy też, dlaczego w miarę wzrostu wymagań co do przejrzystości zadanie stawało się coraz bardziej żmudne. Ale niezbyt dobrze tłumaczy, dlaczego ostatecznie zadanie okazało się niewykonalne, bo sugeruje, że przyczyną „niewykonalności” zadania była odmowa współpracy ze strony studentów, nie zdając sprawy z jej przyczyny, mianowicie ich odczucia, że zadanie jest zasadniczo niewykonalne. Wreszcie ta interpretacja zupełnie nie tłumaczy ich rozgoryczenia faktem, że sam sposób wykonywania zadania generował przeszkody.

Spójrzmy więc na to zadanie inaczej. Ta interpretacja może się początkowo wydać dziwna, ale spróbujmy nie robić założenia, że by opisać wyrażenie jako element procesu porozumiewania się, trzeba koniecznie od początku wiedzieć, na czym polega porozumienie. Wraz z tym założeniem odrzućmy teorię znaku, z której ono wynika i zgodnie z którą „znak” i „odniesienie” opisują odpowiednio to, co zostało powiedziane, i to, o czym była mowa, a zatem znakowi i odniesieniu odpowiadają korespondujące treści. Odrzucając tą teorię znaków, odrzucamy zarazem założenie, że podstawą rozmowy jest zgoda rozmówców co do kwestii zasadniczych.

Odrzuciwszy te koncepcje, widzimy, że nie można odróżnić tego, o czym mówią ze sobą rozmówcy, od tego, jak mówią. Zatem wyjaśnienie, o czym rozmawiali, polegałoby wyłącznie na opisaniu, jak przebiegała rozmowa, jakim sposobem udawało im się powiedzieć to, co mówili, mówiąc jednocześnie, mówiąc ironicznie, mówiąc metaforycznie, mówiąc szyfrem, opowiadając, odpowiadając, pytając, kłamiąc, zgadując, bredząc i tak dalej.

Zamiast zastanawiać się, co zostało powiedziane i o czym była rozmowa, należy zbadać właściwą różnicę między tym, jak osoba należąca do danej wspólnoty językowej rozpoznaje, że ktoś mówi, a tym, co powiedział. Sens tego, co ktoś powiedział, jest odczytywany tylko i wyłącznie ze sposobu, w jaki to powiedział, czyli polega na zrozumieniu, jak mówił.

Proponuję nie czytać prawej kolumny jako treści odpowiadających treściom w lewej kolumnie i nie traktować tłumaczenia, o czym rozmawiali rozmówcy, jako dopracowanej treści tego, co zostało powiedziane. Proponuję, żeby zamiast tego odczytać pisemne wyjaśnienia studentów jako przeznaczone dla mnie instrukcje wykorzystania wypowiedzi rozmówców do zrozumienia tego, co powiedzieli. Przyjmijmy, że poprosiłem studentów, żeby poinstruowali mnie, jak rozpoznać, co rozmówcy naprawdę i na pewno mówią. Pokazując im alternatywne „interpretacje”, upierając się, że ich wyjaśnienia wciąż nie są jednoznaczne, dowodziłem, że pokazali mi jedynie, co rozmówcy mogli powiedzieć ewentualnie, przypuszczalnie. Studenci rozumieli przez to, że ich instrukcje są niewystarczające, że ich wytłumaczenia są niezadowalające, bo ich instrukcje są niewystarczające, i że różnica między tym, o czym „faktycznie” a o czym „przypuszczalnie” była rozmowa, polega na precyzyjności instrukcji.

Teraz widzimy, na czym polegało zadanie wymagające od studentów ciągłego „dopisywania” czegoś jeszcze; które stawało się coraz trudniejsze, aż wreszcie niewykonalne; które komplikowała sama metoda jego realizacji. Kazałem im przeformułowywać te instrukcje tak, żeby były „coraz bardziej” dokładne, przejrzyste, precyzyjne i, na koniec, dosłowne, gdzie sens owego „coraz bardziej”, a także przejrzystości, precyzji, dokładności i dosłowności wynikał z samych tych instrukcji, i tylko z nich. Postawiłem przed nimi niewykonalne zadanie „naprawienia” zasadniczej niewystarczalności, jaka jest cechą wszelkich instrukcji, nieważne, jak starannie i dokładnie napisanych. Zażądałem od nich sformułowania metody, jaką posługiwali się rozmówcy podczas rozmowy, jako procedury pozwalającej powiedzieć to, co rozmówcy powiedzieli, reguł, których zastosowanie dałoby ten sam skutek w każdej prawdziwej lub wyobrażalnej sytuacji. Poprosiłem ich, żeby opisali stosowane przez rozmówców metody mówienia tak, jakby te metody były tożsame z rygorystycznym stosowaniem się do procedury. Tak przedstawione, metody te stawały się nieprzeniknione. Rozumieć, co kto mówi, znaczy rozumieć, jak mówi, na przykład rozumieć, czy mówiąc „czas najwyższy zreperować buty” żona stosuje formę narracyjną, metaforyczną, coś sugeruje czy plecie bzdury.

Studenci nie poradzili sobie, bo odpowiedź na pytanie o to, jak kto mówi, opisanie metody mówienia, nie polega na wykazaniu, że to, co powiedział, jest spójne, współmierne i konsekwentne znaczeniowo.

W swoim życiu codziennym ludzie robią mocne założenie, że to, co mówią, da się zrozumieć dzięki stosowanym przez rozmówców metodom osiągania przejrzystości, konsekwencji, spójności, zrozumiałości i porządku wypowiedzi, czyli nadawania im uregulowanego charakteru – słowem – ich racjonalności. Uznać, że wypowiedź ma „sens”, to móc zastosować wobec niej jakąś regułę. „Porozumienie” odnosi się do różnych stosowanych przez uczestników metod służących rozpoznaniu porządku wypowiedzi, nie zaś na zgodzie co do kwestii zasadniczych. Zatem właściwym wyobrażeniem porozumienia jest proces, a nie część wspólna zbioru.

Osoba uprawiająca socjologię, amator czy profesjonalista, może sobie pozwolić na traktowanie porozumiewania się jako porozumienia co do kwestii zasadniczych, jeśli robi mocne założenie, że to, co zostało powiedziane, będzie odczytywane za pomocą metod, których, z wyjątkiem „szczególnych” okazji, nie ma potrzeby analizować.

Zważywszy na przebieg rozmowy męża i żony, była ona sensowna dzięki temu, że każda ze stron rozumiała to, co zostało powiedziane, i zakładała, że to, co sama powiedziała, jest lub zostanie zrozumiane zgodnie z tokiem interakcji, stanowiącym obowiązującą regułę porozumienia, intersubiektywny gramatyczny schemat analizy wypowiedzi, którego zastosowanie zapewnia, że rozmówcy rozumieją się nawzajem tak, jak chcą być rozumiani. Dlatego żadna ze stron nie ma prawa domagać się wyjaśnień; żadna nie ma prawa żądać od drugiej, żeby się „wytłumaczyła”.

Krótko mówiąc, porozumienie, efekt dynamicznej pracy interpretacyjnej, ma z konieczności charakter operacyjny. Analityk, który ignoruje ten fakt, korzysta ze swojej wiedzy potocznej zupełnie tak samo, jak każdy inny uczestnik życia społecznego, który zada sobie pytanie, co ludzie tak naprawdę robią albo o czym tak naprawdę rozmawiają. Potoczna znajomość struktur społecznych jest zarówno przedmiotem, jak i narzędziem jego dociekań. Alternatywą byłoby nadanie wyjątkowego statusu badaniom metod skoordynowanego działania jako metod porozumiewania się. Nie metoda rozumienia, ale nieskończenie różnorodne metody rozumienia są właściwymi, dotąd niebadanymi zjawiskami najwyższej wagi. O ich wielości świadczy to, na ile sposobów ludzie mówią. Pewną wskazówką odnośnie do ich charakteru i różnorodności mogą być rozliczne zastosowania znaków: zaznaczanie, znakowanie, symbole, odznaczanie, kryptogramy, analogie, anagramy, sugestie, miniatury, imitacje, przedrzeźnianie, symulacje, krótko mówiąc, rozpoznawanie, stosowanie i wytwarzanie porządku układów społecznych „od wewnątrz”[4].

Cele i strategie badawcze

Działania praktyczne są problematyczne w dotąd niedostrzegany sposób. W jaki sposób, jak je badać, czego można się o nich dowiedzieć – oto stojące przed nami cele badawcze. Terminu „etnometodologia” używam w odniesieniu do badania działań praktycznych za pomocą strategii, o których dalej, oraz do towarzyszących im zjawisk, kwestii, ustaleń i metod.

(1) Każdą bez wyjątku sytuację można badać pod kątem decyzji jej uczestników co do jej sensu, faktyczności, obiektywności, przyczyn, wyjaśnień, wspólnoty działań praktycznych i można tę strategię stosować w odniesieniu do nieskończenie wielu różnych kontekstów działania. W ten sposób wszystko, od wróżbiarstwa do fizyki teoretycznej, staje się naszym przedmiotem zainteresowania jako zorganizowane, kompetentne praktyki społeczne. Codzienne czynności tworzą konteksty, przedmioty, narzędzia, wytłumaczenia i problematyczne tło praktyk i wyników badawczych i dlatego przedmiotem naszego zainteresowania mogą być wszelkie bez wyjątku praktyki badawcze.

Nie można pomijać żadnych dociekań, bez względu na to, gdzie i kiedy byłyby prowadzone, jak banalny byłby ich zakres, organizacja, koszt, czas trwania, bez względu na to, czy się powiodły, bez względu na ich status, bez względu na to, kto je przeprowadził, co twierdził, jaka jest ich filozofia i kim są filozofowie. Do procedur i wyników wszelkich dociekań, czy to będzie różdżkarstwo, wróżbiarstwo, matematyka, czy socjologia, czy to w wykonaniu amatorów, czy profesjonalistów, należy podchodzić zgodnie z zasadą, że każde ustalenie, każdy stwierdzony fakt, każda metoda w każdym bez wyjątku badaniu to efekt zorganizowanych, skoordynowanych czynności praktycznych i że spójność, metodyczność, związek z rzeczywistością czy też powtarzalność praktyk i wyników są w każdym wypadku, od czarnoksięstwa do topologii, osiągane wyłącznie w drodze konkretnych, wpisanych w kontekst instytucjonalny, kompetentnych praktyk społecznych.

(2) Uczestnicy zorganizowanych układów społecznych bez przerwy czynnie ustalają, rozpoznają, uzasadniają albo potwierdzają racjonalność, czyli spójność albo adekwatność, albo nieprzypadkowość, albo systematyczność, albo wydajność, albo metodyczność, albo fachowość takich czynności badawczych, jak liczenie, przedstawienia graficzne, weryfikacja danych, próbkowanie, rejestracja, sprawozdawczość, planowanie, podejmowanie decyzji itp. Żeby wytłumaczyć, jak faktyczne, będące nieodłączną częścią życia codziennego procedury badawcze uzyskują w konkretnych sytuacjach i kontekstach praktycznych status działania racjonalnego, nie wystarczy powiedzieć, że uczestnicy życia społecznego powołują się na jakąś regułę, za pomocą której definiują spójność, adekwatność, metodyczność, krótko mówiąc, racjonalność swoich czynności. Nie wystarczy też uznać, że racjonalne właściwości ich dociekań są efektem ich zastosowania się do reguł badawczych. „Przekonująca argumentacja”, „rzetelna sprawozdawczość”, „zadowalające dane”, „jasność wypowiedzi”, „nasuwające się wnioski”, „zamknięty wybór”, krótko mówiąc, każdy aspekt „logiki” i „metodologii” badawczej, włączając te dwie ostatnie kategorie, odsyłają do poziomu organizacji społecznej. Te zjawiska są efektem organizacji codziennych praktyk, dokonaniami o otwartym charakterze, które z perspektywy uczestników życia społecznego przybierają formę norm, zadań, kłopotów. Jako takie, nie zaś jako sztywne kategorie czy ogólnie obowiązujące zasady, definiują one „poprawne postępowanie badawcze i dyskurs badawczy”.

(3) Zatem podstawą strategii badawczej jest odrzucenie dominującego stanowiska, że wydajność, skuteczność, adekwatność, przejrzystość, spójność, metodyczność, standardowość i jednolitość, czyli racjonalne właściwości czynności praktycznych, można oceniać, interpretować, porządkować i opisywać przez odniesienie do reguł lub standardów nienależących do praktycznego kontekstu, w którym te właściwości są rozpoznawane, wykorzystywane, wytwarzane i omawiane przez jego uczestników. Wszelkie procedury służące mechanicznej ocenie logiczności i spójności metodologicznej praktyk badawczych i wyników badań etnometodologia traktuje jak zjawiska i tylko zjawiska. Strukturalnie zróżnicowane zorganizowane czynności praktyczne należy postrzegać jako źródła, wyznaczniki i przedstawienia praktyk racjonalnych. Wszelkie „logiczne” i „metodologiczne” właściwości działania, wszystkie przejawy sensowności, faktyczności, obiektywności, wytłumaczalności, wspólnotowości należy traktować jako otwarte dokonanie, będące dynamicznym efektem zorganizowanych, codziennych praktyk społecznych.

(4) Zgodnie z zalecaną strategią badawczą, wszelkie konteksty społeczne należy postrzegać jako układy samoczynnie przybierające postać przedstawień bądź dowodów na istnienie porządku społecznego. Czynności uczestników same przez się wytwarzają kontekst, w jakim stają się zauważalne, możliwe do wyjaśnienia, zarejestrowania, zrelacjonowania, opowiedzenia, jednym słowem – wytłumaczalne.

Tworzywem uporządkowanych układów społecznych są rozmaite metody, dzięki którym układ staje się wytłumaczalny jako spójne przedsięwzięcie. Każde twierdzenie uczestników życia społecznego na temat efektywności, przejrzystości, spójności, metodyczności czy skuteczności i każde odwołanie do dowodów, argumentów, opisów i zależności jest, jako zjawisko, tym, czym jest dzięki współpracy uczestników przy realizacji tego przedsięwzięcia i porządkującym ich czynności kontekstom organizacyjnym, które „podtrzymują”, „wspomagają” lub „utrudniają” stosowanie metod, dzięki którym to, co robią uczestnicy, staje się „na tę chwilę” wytłumaczalne.

Stosowane przez uczestników życia społecznego metody postrzegania mechanizmów funkcjonowania układów społecznych jako przejrzystych, spójnych, metodycznych, nieprzypadkowych, czytelnych, jednolitych i odtwarzalnych, czyli racjonalnych powiązań, są tyleż sposobem organizacji, ile tworzywem tych układów. Uczestnicy zwykłych codziennych interakcji przez fakt uczestniczenia w nich realizują poważne zadanie polegające na odnajdywaniu w nich przejawów spójnego, konsekwentnego, przejrzystego i metodycznego porządku. Metody, dzięki którym uczestnicy układu społecznego mogą go wyjaśnić, opowiedzieć, porównać z czymś, przedstawić metaforycznie, plastycznie, czyli wytłumaczyć go, są tyleż sposobem organizacji, ile tworzywem tego układu.

(5) Każde bez wyjątku badanie składa się z uporządkowanych kompetentnych praktyk, dzięki którym stają się widoczne racjonalne właściwości przysłów, niepełnych wskazówek, fragmentarycznych opisów, wyrażeń nie wprost, przelotnych uwag, przypowieści, przestróg itp.

Możliwa do wykazania racjonalność wyrażeń i czynności wskazujących jest nieprzerwanym dokonaniem realizowanym za pomocą zorganizowanych czynności dnia codziennego. Oto istota sprawy. Kontrolowane wytwarzanie racjonalności jako zjawiska, w każdym jego aspekcie, z każdej perspektywy i na każdym etapie zachowuje dla uczestników życia społecznego charakter poważnego praktycznego wyzwania, któremu trzeba sprostać bez względu na okoliczności. W każdym z artykułów, jakie składają się na ten tom, to zjawisko jest przedmiotem profesjonalnej analizy socjologicznej.

* Koroner: w krajach anglosaskich urzędnik prowadzący śledztwa w sprawie osób zmarłych gwałtowną śmiercią (przyp. tłum.).

[1] Szersze informacje na temat procedury „autopsji psychologicznej”, opracowanej przez Centrum Zapobiegania Samobójstwom w Los Angeles, znajdzie czytelnik w następujących opracowaniach: Curphey (1961, 1967); Shneidman, Farberow (1961); Litman i in. (1963); Shneidman (1963).

[2] Do możliwych kombinacji należą: śmierć naturalna, wypadek, samobójstwo, zabójstwo, możliwy wypadek, możliwa śmierć naturalna, nieokreślony status między wypadkiem a samobójstwem, nieokreślony status między śmiercią naturalną a samobójstwem, nieokreślony status między śmiercią naturalną a wypadkiem i nieokreślony status między śmiercią naturalną, wypadkiem, samobójstwem a zabójstwem.

[3] Definicja „ścisłych zasad kodowania” jest oparta na modelu Davida Harraha (1961).

[4] Inspiracją do tej obserwacji była uwaga Monroe Beardsleya (1962), że nie stwierdzamy, że słowo zostało użyte w przenośni, bo wiemy, co myśli dana osoba, ale wiemy, co myśli, widząc, że słowo zostało użyte w przenośni. Powołując się na poezję, Beardsley zauważa, że „wskazówki co do tego muszą się znajdować w samym wierszu, bo w przeciwnym razie nie rozumielibyśmy większości poezji”.

Rozdział 2
Badania rutynowych podstaw codziennych czynności

Problem

Dla Kanta „wewnętrzny” porządek moralny był świętą tajemnicą. Dla socjologów „zewnętrzny” porządek moralny jest zagadką techniczną. Z punktu widzenia teorii socjologicznej porządek moralny to uregulowany przebieg czynności dnia codziennego. Uczestnicy życia społecznego poznają porządek moralny pod postacią rozpoznawalnie normalnych sposobów działania – swojskich obrazków życia codziennego, codzienności, jaką znają na równi z innymi i tak jak inni biorą za dobrą monetę.

Nazywają ten porządek „porządkiem naturalnym” i traktują go jak porządek na wskroś moralny. Dla uczestników codzienne sytuacje nie tylko są, jakie są, ale są takie, bo jest to moralnie słuszne bądź naganne. Traktowane przez uczestników jako „porządek naturalny” znajome sytuacje, na jakie składają się codzienne czynności, to fundamentalne fakty życia codziennego: zarówno elementy rzeczywistości, jak i efekty rzeczywistych działań. To one dają zakotwiczenie, do którego odnosi się stan czuwania, są punktem wyjścia i dojścia każdej modyfikacji świata życia codziennego, z jaką mamy do czynienia w zabawie, marzeniach sennych, transie, w teatrze, w teorii socjologicznej czy przy okazji uroczystej ceremonii.

Świat życia codziennego jest przedmiotem wielkiego zainteresowania każdej dyscypliny, humanistycznej czy scjentystycznej. Oczywiście znajduje się on w centrum uwagi nauk społecznych, a zwłaszcza socjologii. Stanowi przedmiot badawczy socjologii, decyduje o jej profilu poznawczym, ale o dziwo uparcie wymyka się socjologicznym wyjaśnieniom.

Mimo że świat życia codziennego znajduje się w centrum uwagi socjologii, w obszernej literaturze przedmiotu niewiele jest informacji i metod pomocnych w odnajdywaniu i odnoszeniu do innych wymiarów organizacji społecznej zasadniczych właściwości społecznie rozpoznawalnych „codziennych sytuacji”. Chociaż socjologowie traktują społecznie ustrukturowane sytuacje życia codziennego jako punkt wyjścia swoich dociekań, rzadko zadają sobie pytanie podstawowe[1], jak taki oczywisty świat społeczny jest możliwy. O tej możliwości bądź to rozstrzygają na poziomie teoretycznym, bądź po prostu ją zakładają. Jako temat i metodologiczna podstawa dociekań socjologicznych definicja oczywistego świata życia codziennego, jakkolwiek stanowi prawomocny przedmiot dociekań socjologicznych, jest przez tę dyscyplinę systematycznie zaniedbywana. W tym artykule zrelacjonuję cykl badań, mających na celu wykazanie, że zwykłe czynności same przez się są prawomocnym przedmiotem dociekań socjologicznych i czas najwyższy „odkryć” je na nowo.

Jak zauważyć oczywistość?

W poszukiwaniu trwałych właściwości życia codziennego socjologowie zazwyczaj kierują uwagę na zwyczajne układy społeczne, jak dom rodzinny albo miejsce pracy, i starają się odnaleźć zmienne stanowiące trwałe właściwości tych układów. Zazwyczaj też jedno pozostaje poza polem ich dociekań, mianowicie społecznie znormalizowany i normatywny, „widziany, ale niedostrzegany”, oczywisty kontekst codziennych sytuacji. Uczestnik życia społecznego wykorzystuje oczywiste właściwości tego kontekstu jako schemat interpretacji. Z ich pomocą odczytuje to, co widzi, jako rozpoznawalne i zrozumiałe codzienne zdarzenia. Widać, że reaguje na elementy kontekstu, ale jednocześnie nie potrafi powiedzieć, czego konkretnie się spodziewa. Zapytany o to, na ogół nie jest w stanie udzielić odpowiedzi.

Żeby uświadomić sobie te podstawowe oczekiwania, trzeba być albo obcym, który nie jest zaznajomiony z daną codziennością, albo zostać z niej wyobcowanym. Jak zauważył Alfred Schütz, żeby podać w wątpliwość oczywistość, potrzebny jest „szczególny motyw”. W przypadku socjologii tym „szczególnym motywem” jest programowy wymóg, żeby traktować praktyczne okoliczności życia społecznego, które z punktu widzenia jego uczestnika obejmują moralnie konieczny charakter wielu jego właściwości, jak przedmiot dociekań teoretycznych. Zazwyczaj te widziane, ale niedostrzegane konteksty codziennych czynności są postrzegane i opisywane z perspektywy uczestników życia społecznego, którzy żyją tak, jak żyją, mają takie dzieci, jakie mają, czują, co czują, myślą, co myślą, wchodzą w takie a nie inne związki, wszystko po to, żeby socjolog mógł się uporać ze swoimi problemami teoretycznymi.

Alfred Schütz niemal jako jedyny wśród teoretyków społecznych w cyklu klasycznych badań poświęconych konstytutywnej fenomenologii świata życia codziennego opisał wiele tych widzianych, ale niezauważanych podstawowych oczekiwań (Schütz, 1932, 1962, 1964, 1966). Nazwał je „nastawieniem naturalnym” i obrazowo scharakteryzował jako „świat wspólnie znany i zakładany”. Fundamentalne dzieło Schütza jest punktem wyjścia do dalszych badań ich natury i sposobu funkcjonowania, ich relacji do zharmonizowanych procesów działania społecznego i wskazania ich miejsca w empirycznie wyobrażalnym społeczeństwie.

Zrelacjonowane w tym artykule badania są próbą wykrycia niektórych podstawowych oczekiwań, które nadają zwyczajnym sytuacjom ich znajomy, oczekiwany charakter, i odniesienia ich do trwałego porządku społecznego codziennych czynności. Procedura jest następująca: wychodząc od znajomych sytuacji, zadajemy pytanie, co by tu popsuć. Operacje, jakie trzeba by wykonać, żeby mnożyć nonsensy, wprawiać uczestników w osłupienie, wywoływać konsternację i zmieszanie, generować społecznie ustrukturowane uczucia niepokoju, wstydu, winy i oburzenia, i dezorganizować interakcję, powinny nieco rozjaśnić kwestię, jak jest zazwyczaj wytwarzany i odtwarzany rutynowy porządek codziennych aktywności[2].

Jedno zastrzeżenie. Mimo jasnej wykładni proceduralnej moje badania nie są tak naprawdę eksperymentami. Są dowodami, które, jak się wyraził Herbert Spiegelberg, mają za zadanie „wspomóc leniwą wyobraźnię”. Stwierdziłem bowiem, że prowokują refleksje pozwalające dostrzec niezwykłe oblicze oczywistości.

Zasadnicze właściwości rozumienia potocznego

Z różnych powodów rozumienia potocznego nie można w żadnym wypadku utożsamiać ze zgodą rozmówców w jakimś wymiernym zakresie w określonych kwestiach. Nawet jeśli kwestii jest niewiele, są wąskie i weźmiemy poprawkę na wszelkie praktyczne przeszkody w ustaleniu, co do czego kto się z kim zgadza, sam pomysł, że mamy do czynienia ze zgodą co do kwestii zasadniczych, jest z gruntu chybiony. Można to wykazać następująco.

Studenci zostali poproszeni o zdanie relacji z codziennej rozmowy. Po lewej stronie kartki mieli napisać, co rozmówcy faktycznie mówili, a po prawej, co rozumieli, mówiąc lub słysząc to, co mówiła druga strona. Przytoczę tu następującą pogawędkę: