Wydawnictwo Poznańskie

Poznań 2014

Copyright © by Bartłomiej Dobroch, 2014

Copyright © by Przemysław Wilczyński, 2014

Copyright © by Wydawnictwo Poznańskie, 2014

Redakcja: Katarzyna Gwincińska

Korekta: Lidia Wrońska-Idziak

Projekt typograficzny, skład i łamanie: Maciej Majchrzak

Projekt okładki: Paweł Stelmach

Zdjęcie na okładce: Sebastian Alvaro

Koordynator projektu: Magdalena Genow

ISBN 978-83-7177-967-1

Wydanie elektroniczne 2014

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Dariusz Nowacki

Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o.

ul. Fredry 8, 61-701 Poznań

tel.: 61 853 99 10

faks: 61 853 80 75

redakcja@wydawnictwopoznanskie.com

www.wydawnictwopoznanskie.com

Góry milczą, wszystko, co milczy,

nadaje się do przechowywania ludzkich tajemnic.

Ks. Józef Tischner

I. CZEKANIE

Tam, na wysokości blisko 8000 m, wszystko musiało się rozegrać na przestrzeni kilkunastu godzin. Nie więcej. Tutaj, w Warszawie, na Wybrzeżu, w Zakopanem czy Dąbrowie Górniczej, huśtawka nastrojów – radość, narastająca niepewność, wreszcie słabnąca nadzieja – trwały dłużej.

Wtorek, 5 marca 2013 r. był dla Krzysztofa Berbeki, młodego lekarza z Warszawy, normalnym dniem pracy: asystował swojemu szefowi przy serii operacji. Z odciętego od świata bloku operacyjnego pamięta: tykający nad głową przełożonego zegar ścienny i mały odbiornik radiowy, o którego uruchomienie poprosił anestezjologa.

– Od rana stałem przy stole operacyjnym. Operacje trwały jedna za drugą. Co 30 min wsłuchiwałem się w radio, czekając na wiadomości. Informacja była jedna: trwa atak szczytowy Polaków na Broad Peak – wspomina tamten dzień Berbeka.

Na facebookowym profilu Polskiego Himalaizmu Zimowego jego szef, Artur Hajzer, pisze: Na godzinę 13.30 czasu polskiego nie mamy żadnych nowych informacji. Brak jest kontaktu z bazą. Możemy tylko gdybać i domyślać się, że trwa akcja górska, której nie można przeszkadzać (np. wyścig z ciemnością) nawet krótkim połączeniem radiowym […]. Nie ma innego wyjścia jak cierpliwie czekać. Informacje pojawią się natychmiast po tym jak nadejdą.

Kolejny wpis pojawia się po godzinie i szesnastu minutach, o 14.46: Szczyt zdobyty. O godzinie od 17.30 do 18.00 czasu lokalnego wszyscy 4 wspinacze zespołu szturmowego dokonali pierwszego zimowego wejścia na szczyt Broad Peak 8047 m. O pełni sukcesu będzie można mówić wtedy, gdy zespół zejdzie do bazy, co jest planowane na 6.03.

Nieco później Krzysztof Wielicki, kierownik zimowej wyprawy na Broad Peak, przekazuje tę samą informację przez telefon satelitarny dla TVN24:

– Tak, potwierdzam, że cała czwórka weszła na szczyt między 17.30 a 18.00. Ja się strasznie denerwuję, ponieważ przychodzi noc już u nas […]. Na szczęście są dobrze wyposażeni, mają konkretne ubiory, nie wieje wiatr. Mają czołówki, liny, będą się ubezpieczać. No i będziemy czekać niecierpliwie na wiadomości od kolegów, mamy łączność telefoniczną. Pogoda jest łaskawa i dlatego tak bardzo się nie martwię, ale zawsze się martwię, bo ja uważam, że wyprawa kończy się szczęśliwie, kiedy wszyscy są już w bazie. Także będę miał kilka nerwowych godzin, tak jak cały dzisiejszy dzień. Prognozę mamy na kilka dni do przodu, do jutra powinna się utrzymać, niebo jest czyste, odkryte, nie ma chmur.

Na koniec dodaje jeszcze to jedno zdanie: – No, tylko że zapada zmrok i ciemność.

Krzysztof Berbeka jedzie ze szpitala do domu. Stamtąd, z dwójką synów do McDonald’s, bo „dziadek wszedł na Broad Peak”.

Staszek Berbeka, młodszy brat Krzysztofa, kolejny z czwórki synów Macieja, atak ojca na szczyt też przeżywa w pracy. W sopockim biurze firmy, w której pracuje, śledzi informacje na Facebooku.

– Mój ówczesny szef, który kiedyś chodził po górach, przybiegł specjalnie, żeby mi pogratulować. Ogromna radość i duma – wspomina.

Do mieszkającej w Zakopanem żony himalaisty po południu przyjeżdża znajomy dziennikarz. Od Ewy Berbeki słyszy, że nie czas jeszcze na radość, bo teraz wszystko się dopiero zaczyna. Jej mąż – jeden z czwórki zdobywców, ale jedyny w tym gronie doświadczony – czuje się za wszystkich odpowiedzialny: trójka pozostałych zdobywców jest mniej więcej w wieku ich trzech najstarszych synów.

Na radość nie ma też miejsca w domu Alicji i Marka Kowalskich – rodziców Tomasza, najmłodszego i najmniej doświadczonego uczestnika wyprawy na Broad Peak. Kiedy media podają wiadomość o sukcesie, u Kowalskich rozdzwaniają się telefony. Alicja Kowalska wspomina, że nie miała siły na entuzjazm: w tym momencie była najpierw matką, a dopiero później kibicem. Na Facebooku pisze do niej Beno, przyjaciel Tomka. Gratuluje sukcesu, a ona odpowiada: Pamiętaj, że zejście jest najważniejsze.

Telefonuje także Artur Hajzer. – Tomek idzie sam – mówi. – Jak to sam? – dziwi się Alicja Kowalska. – Odpowiedział, że przed nim jest Małek, a za nim Berbeka – wspomina. – Potem rozmawialiśmy jeszcze raz. Hajzer powiedział, że chłopcy „postanowili biwakować”. Wtedy zadałam jedno z najgłupszych pytań w życiu: „To mam uważać, że oni są już bezpieczni?”, a on odpowiedział: „No, wie pani, zima na 7900 metrów nie należy do najbezpieczniejszych”.

Czekanie to w himalaizmie codzienność. Tu: czekanie na uzyskanie pozwoleń, na ostateczne ustalenie terminów, na dopięcie organizacji wyprawy na ostatni guzik. Tam: na wyjście karawany, dojście do bazy, zakończenie aklimatyzacji, wreszcie – często wielodniowe – czekanie w bazie na okno pogodowe, które pozwoli na atak szczytowy.

Jest też czekanie rodzin.

Rzadko wygląda jak wtedy, 5 marca 2013 r. Nieczęsto dzieją się w górach rzeczy aż tak dramatyczne, nieczęsto też dochodzi do przedsięwzięć tak ryzykownych, jak próba zdobycia – niezdobytego jeszcze zimą – ośmiotysięcznika w Karakorum.

Czekanie „normalne”, na co dzień, jest raczej jak ledwo dający o sobie znać ból zęba – pozwala funkcjonować, pracować, kontaktować się z ludźmi, ale nie daje zapomnieć, że dzieje się coś szczególnego, że odbywające się teraz kilka tysięcy kilometrów stąd ryzyko to jednak coś innego niż jazda samochodem po ruchliwej autostradzie.

Czas rozłąki ma swoje etapy: mniejszy niepokój z początku i na końcu, większy, kiedy odbywają się działania w wyższych partiach gór, w tym kolejne próby ataków szczytowych. Największą aktywność Macieja Berbeki w Himalajach w latach 80. tak wspomina jego żona:

– Nigdy mi się nie zdarzały chwile żalu czy buntu – mówi Ewa Berbeka. – Był na wyprawie, to brałam dzieci i szłam z nimi do kościoła na Wiktorówki. Kiedyś, podczas wyprawy na K2 w 1988 r., która zakończyła się próbą zdobywania Broad Peaku, pamiętam,

W domu Berbeków

że klękaliśmy razem z chłopcami i odmawialiśmy różaniec. Raz zrobiłam to nawet mniej więcej w momencie dramatycznych chwil Maćka blisko szczytu[1]. Gdy później opowiadał, że nagle mu się jakby rozstąpiły chmury, pomyślałam sobie, że ta cała sytuacja miała w sobie coś z cudu. Podczas tamtych wydarzeń dzwoniła też do mnie co chwila Hanka Wiktorowska z Polskiego Związku Alpinizmu, by przekazywać kolejne informacje. Później opowiadała, że przed kolejnymi telefonami do mnie wypijała 50 gramów wódki.

Ewa Berbeka zaznacza jednak, że taka intensywność przeżyć dotyczyła tylko tej jednej wyprawy z 1988 r., a właściwie jej newralgicznego etapu.

– Zwykle nie było żadnych modlitw, rytuałów, myślenia, co się tam dzieje – kontynuuje. – Byłam przecież zajęta małymi dziećmi. Zajmowałam się nimi, a inne myśli od siebie odsuwałam. Maciek sobie upatrzył zimę, więc wszystkie święta były bez niego. Jak wyjeżdżali w listopadzie, to wracali na wiosnę. To w ogóle jest trudny czas, żeby w Zakopanem przetrwać. Nie wiem, skąd te siły czerpałam. Moi synkowie najczęściej właśnie wtedy lądowali w szpitalu na jakieś infekcje. To była niemal reguła: w wigilię karetka i Franuś na oddziale. Miał takie cykliczne zapalenia krtani. Musiałam sobie poradzić, przyjmowałam to: on jest tam, a ja jestem tutaj.

Jak rozstania wspominają dzieci ówczesnych himalaistów, dzisiaj dwudziesto-, trzydziestolatkowie? Najlepiej pamiętają momenty powrotów.

– To było zawsze wielkie święto, coś, czego nie mogliśmy się doczekać – wspomina tamte czasy Krzysztof Berbeka. – Zawsze organizowaliśmy jakoś te powitania: głupkowate teatrzyki, jakieś balony, laurki. Kiedy tata przyjeżdżał, były prezenty, jakieś słonie z trąbą do góry, jakieś rzeźbione indyjskie figury. Potem pokazy slajdów: z ulic Katmandu, z gór. To było słuchanie z otwartą buzią o tych przygodach, o tym świecie niedostępnym. Dla młodego chłopca to jest ważne – dziwne przygody ojca w jego dziwnym świecie. Kiedy tego słuchasz i masz kilka lat, też byś tak chciał. I duma: tata był na Evereście. Potem przyjeżdża do szkoły i wygłasza prelekcję.

Przez dziesięciolecia aktywności Polaków w górach wysokich zmieniło się wiele: dochodzące po wielu tygodniach listy zastąpiły esemesy i telefony satelitarne. Lapidarne depesze agencyjne zamieniły się w zalew komunikatów w internecie. Nie zmieniło się jedno – pełne niepewności czekanie. Tak samo wtedy, jak i dziś – najtrudniejsze w chwilach dramatycznych.

5 marca 2013 r. Alicja i Marek Kowalscy są w swoim domu w Dąbrowie Górniczej. Po informacji od Artura Hajzera, że „Tomek schodzi sam”, niepokój narasta.

Krzysztof Berbeka wspomina, że po pierwszych niepokojących doniesieniach nie dopuszczał do siebie czarnych scenariuszy: jego ojciec bywał już przecież w opresji. Choćby 25 lat wcześniej na tym samym Broad Peaku zimą, kiedy przetrwał noc, biwakując bez namiotu. – Byłem pewny, że zejdą – mówi.

Do Polski dochodzą zresztą sprzeczne wieści. Krzysztof Berbeka raz słyszy, że wszyscy są w namiocie, potem – w okolicach 21.00–22.00 czasu polskiego – że mają problemy z zejściem. O 22.16 czasu polskiego Artur Hajzer pisze na Facebooku: 2.00 czasu lokalnego, 6 marca. Artur Małek i Adam Bielecki są w obozie IV na wysokości 7400 m. Tomasz Kowalski i Maciej Berbeka biwakują na przełęczy 7900 m. Mniej więcej w tym samym czasie do Krzysztofa dzwoni mama. – Jest informacja, że taty nie ma – mówi.

– Sparaliżowało mnie – wspomina Krzysztof. – Ale te informacje były tak sprzeczne i niewiarygodne, że mnie nie za bardzo przekonywały. „Bez paniki” – pomyślałem. „Będzie dobrze”. To był tak naprawdę brak świadomości tego, co się tam w górze dzieje, choć mama twierdzi, że już wtedy miała złe przeczucia. Wieczorem przygotowaliśmy z moim synem do plakat przedszkola: Mój dziadek zdobył Broad Peak. Wydrukowaliśmy zdjęcia wszystkich uczestników wyprawy i podpisaliśmy: Pierwsze zimowe zdobycie Broad Peaku. Taka gazetka na ścianę. Antek był bardzo dumny.

Ewa Berbeka na wieści czeka razem z najmłodszym, jedynym niepełnoletnim synem w Zakopanem.

– Jasiu zobaczył coś w internecie – wspomina. – „Mamo, przeczytaj, bo coś jest nie tak”. Była informacja od Artura Hajzera, że dwóch doszło, a dwóch nie. Byliśmy już wtedy spokojni, bo na pasku w którejś z telewizji pojawiła się informacja, że wszyscy są w namiocie. Około 23.00 znalazłam telefon do Artura. Zapytał, czy ze mną ktoś jest. Od razu powiedziałam: „A dlaczego ty mnie o to pytasz?” W tym momencie wiedziałam, że jest źle. Powiedział, że biwakują. Ale jak to biwakują? Mają coś? Namioty? Płachtę? „Nie, nic nie mają” – odpowiedział. Nad ranem wysłałam esemes, czy mają z Maćkiem kontakt. Odpisał, że nie, ale wiadomo, że Maciej schodzi albo zszedł już z przełęczy.

Około 6.00 rano Alicja i Marek Kowalscy odbierają telefon od Artura Hajzera. – Tomek nie może zejść z przełęczy – mówi szef PHZ.

– Co chwila telefon – wspomina tamten ranek Marek Kowalski. – My z kolei dzwoniliśmy po każdej otrzymanej informacji do Agnieszki, dziewczyny Tomka. „Co to znaczy, że nie może zejść!?” – pytała. A ja na to, że spokojnie, pewnie rozgrzewa sobie nogi, jak przyjedzie słońce będzie dobrze.

Marek Kowalski – od dwóch tygodni niepalący – wychodzi do ogrodu swojego domu w Dąbrowie Górniczej.

– Chodziłem, paliłem, i mówiłem na głos: „Tomek, kurwa, czekan i dwa kroki. Czekan i dwa kroki”.

II. HISTORIA PEWNEGO MARZENIA

– Musimy skończyć to, co kiedyś zaczęliśmy – mówi, przytaczając słowa Krzysztofa Wielickiego, Maciej Berbeka w grudniu 2012 r. podczas konferencji prasowej. Te patetyczne słowa mogą posłużyć za podsumowanie kilku dekad historii polskiego himalaizmu, historii rodzenia się i realizacji pewnego szalonego pomysłu.

Cofnijmy się najpierw o zaledwie kilka lat. Gdy Artur Hajzer – dobiegający pięćdziesiątki utytułowany himalaista – wpada na pomysł powołania programu Polski Himalaizm Zimowy 2010–2015, jest ich jeszcze pięć – pięć niezdobytych zimą ośmiotysięcznych szczytów, pięć celów do tej pory przerastających możliwości i wysiłki atakujących je wypraw, wszystkie leżące na terenie Pakistanu.

Położony w Himalajach Nanga Parbat (8126 m n.p.m.) oraz ośmiotysięczniki w górach Karakorum: drugi pod względem wysokości szczyt świata K2 (8611 m), Gaszerbrum I (8080 m), Gaszerbrum II (8035 m) oraz Broad Peak (8047 m). Zakusy na zdobycie zimą niektórych z nich trwały już od wielu lat, inne dopiero niedawno zwróciły na siebie uwagę. Latem wszystkie bywały celem wielu wypraw, również komercyjnych, w których doświadczeni himalaiści wprowadzali na wierzchołki klientów. Szczególnie oblegany o tej porze roku był, uważany za najłatwiejszy z nich, Gaszerbrum II, ale w ostatnich latach liczne wyprawy próbowały swych sił także na ośmiotysięcznikach K2 i Nanga Parbat, należących do najtrudniejszych.

Szaleństwo zdobywania najwyższych szczytów świata zimą do niedawna było właściwie domeną Polaków, jednak na początku wieku XXI zaczęła wyrastać nam konkurencja. Z ducha tej nowej rywalizacji zrodził się program Polski Himalaizm Zimowy, jednak jej korzenie tkwią dużo głębiej, a międzynarodowy wyścig o miano pierwszych zdobywców ośmiotysięczników trwa już od ponad pół wieku.

Wtedy bowiem pionierska era zdobywania Himalajów i Karakorum sięgnęła szczytu. Wspinali się przedstawiciele krajów alpejskich, Brytyjskiej Wspólnoty Narodów, Amerykanie i Japończycy, przy wsparciu nepalskich Szerpów. Na przestrzeni jednej dekady, w latach 1950–1960, himalaiści z tych krajów dokonali pierwszych wejść na 13 szczytów ośmiotysięcznych. W 1950 r. zaczęli Francuzi wejściem na Annapurnę, uważaną dziś za jeden z najbardziej niebezpiecznych szczytów. W 1964 r. na ostatni, najniższy spośród ośmiotysięczników szczyt – leżącą na terenie zamkniętego przez długi czas dla obcokrajowców Tybetu Sziszapangmę – weszła wyprawa chińska. Apogeum tej pionierskiej epoki przypadło na lata 1953–1956, kiedy zdobyte zostały najwyższe szczyty świata: Mount Everest, K2, Kanczendzonga, Lhotse i Makalu.

Polacy z przyczyn politycznych nie mogli jej współtworzyć, mimo że nie brakowało wówczas w Polsce alpinistów gotowych zmierzyć się z takimi celami. Choć w Himalajach pojawiliśmy się już w 1939 r., wchodząc pierwsi na wschodni wierzchołek owianego złą sławą siedmiotysięcznika Nanda Devi, po wojnie nastąpiła długa przerwa w wysokogórskiej eksploracji.

Ale były wyjątki. Doktor Jerzy Hajdukiewicz, znany z Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego, wziął udział jako lekarz w dwóch szwajcarskich wyprawach na Dhaulagiri w 1958 i 1960 r. (w tej drugiej wraz z Adamem Skoczylasem). Polacy nie uczestniczyli jednak w ataku szczytowym: na wierzchołku w maju 1960 r. stanęła szóstka wspinaczy z międzynarodowego grona.

Nasi wspinacze, aby zaspokoić pionierskie ambicje, musieli wymyślić nową formułę zdobywania Himalajów. Podpowiedzią były doświadczenia alpejskie. Czterotysięczniki zdobywane przez Anglików i ich alpejskich przewodników albo samych miejscowych górali już w XIX w., kilka lat lub dekad później doczekały się pierwszych wejść zimowych. Kolejnym etapem w rozwoju zimowego alpinizmu było pokonywanie o tej porze roku trudnych ścian. W tym etapie uczestniczyli już polscy alpiniści. Między innymi Jerzy Hajdukiewicz, wspinający się wraz z Krzysztofem Berbeką północną ścianą Dent d’Hérens. W surowych zimowych warunkach sprawdzał się też Andrzej Zawada, pokonując między innymi trudną północną ścianę Aiguille Blanche de Peutérey w masywie Mont Blanc. Zawada rozwijał też zresztą zimową działalność w Tatrach, gdzie na czele grupy wspinaczy dokonał pierwszego o tej porze roku przejścia liczącej 75 km głównej grani polsko-słowackich gór.

Na początku lat 70., już jako zdobywca siedmiotysięcznika Kunyang Chhish w Karakorum, czyli autor milowego kroku w polskim himalaizmie, Andrzej Zawada został liderem pierwszej polskiej zimowej wyprawy na siedmiotysięcznik. Celem był liczący 7492 m n.p.m. Noszak, najwyższy szczyt Afganistanu, położony w Hindukuszu. 13 stycznia 1973 r. W nocy, przy świetle księżyca, Zawada w towarzystwie Tadeusza Piotrowskiego stanął na wierzchołku.

Było to pierwsze wejście zimą na tak wysoką górę; obwołano je nawet modnym wówczas określeniem: rekord świata. W istocie był to ówczesny zimowy rekord wysokości. Zawada nie podejrzewał jeszcze wtedy zapewne, że w ten sposób otwiera, choć jeszcze poza Himalajami, erę polskiego himalaizmu zimowego, dzięki któremu Polacy wpiszą się na stałe do kronik.

Wejście na Noszak rozbudziło w Zawadzie ambicje. O wyborze kolejnego celu zdecydowały zawirowania polityczne, które nie raz mieszały się w proces organizacji wypraw. Ze względu na napięcie pomiędzy Pakistanem a Indiami, Zawada musiał zrezygnować z pomysłu atakowania latem K2, które – choć minęło 20 lat od zdobycia go przez Włochów – nie miało jeszcze drugiego wejścia. Zdecydował się na Lhotse, czwarty szczyt Ziemi (8501 m n.p.m.). Wyprawa otrzymała pozwolenie na działalność w terminie późnojesiennym w 1974 r. Zawada liczył jednak na rozszerzenie go do końca grudnia i podjęcie w ten sposób próby pierwszego zimowego wejścia.

Silny skład, w którym znaleźli się: Tadeusz Piotrowski, zdobywca Kunyang Chhish Ryszard Szafirski, wprawiony w bojach w Hindukuszu i Karakorum Andrzej Heinrich i fenomenalnie rokujący młody alpinista Wojciech Kurtyka, dawał nadzieję powodzenia. Himalaiści poznali jednak całe spektrum zimowych trudności. Zbocza Lhotse pokryte były szklistym lodem, w którym niekiedy trzeba było rąbać czekanem stopnie, by dopiero w nie wbijać zęby raków. Huraganowy wiatr wyrywał nogi ze stopni, uderzał w twarz kryształkami lodu i śniegu, rwał namioty. – Przywieraliśmy do skał, bojąc się, że zrzuci nas w przepaść zawiniętych w namiot […]. Byliśmy zmęczeni walką z wiatrem, zesztywniali z zimna – wspominał później Zawada[2].

Wbrew obiegowej opinii, wyprawa nie była pierwszą próbą zmierzenia się z ośmiotysięcznikiem zimą. Jedni uważają za taką niemiecką wyprawę, która dziesięć lat wcześniej wspinała się na Nanga Parbat, zaczynając jednak dopiero pod koniec lutego, co wykluczało możliwość osiągnięcia szczytu w okresie zimowym. Inni sięgają pamięcią do 1950 r. i próby Anglików na tej samej górze – próby zakończonej tragicznie jeszcze przed rozpoczęciem kalendarzowej zimy.

Wyprawę Polaków na Lhotse w 1974 r. też naznaczyła tragedia przed nastaniem kalendarzowej zimy. 17 grudnia podczas zejścia szklistym lodowym stokiem na zabezpieczających go linach poręczowych zmarł – najprawdopodobniej w wyniku wychłodzenia – Stanisław Latałło, operator filmowy wyprawy. W pierwszy dzień Bożego Narodzenia Heinrich i Zawada podjęli jeszcze próbę ataku szczytowego. Dotarli do kuluaru – stromego żlebu wyprowadzającego na grań niemal pod sam wierzchołek Lhotse – na wysokość 8250 m. Do odwrotu zmusiło ich nadciągające załamanie pogody. Rano w dniu ataku termometr wskazywał −46˚C.

Choć wyprawa nie osiągnęła celu, dokonano rzeczy przełomowej: granica 8000 m zimą została po raz pierwszy przekroczona. Marzenie o zimowych wejściach na ośmiotysięczniki nabrało realnych kształtów. Jednocześnie jednak wspinacze musieli uznać, że w nowej formule himalaizmu czynniki zewnętrzne odgrywają znacznie większą rolę niż w himalaizmie letnim, a potencjalny sukces jest znacznie mniej zależny od człowieka – jego siły, umiejętności i doświadczenia.

To silne uzależnienie przebiegu wyprawy od pogodowych kaprysów, przewaga walki z zimnem i wiatrem nad zmaganiami z technicznymi trudnościami góry, zniechęci do zimowego himalaizmu Wojciecha Kurtykę, jednego z najwybitniejszych polskich alpinistów w historii. Kurtyka pójdzie w innym kierunku – do mistrzostwa doprowadzi wspinanie w stylu alpejskim w wielkich, himalajskich ścianach. Zaś w okresie świetności himalaizmu zimowego stworzy, wypromowane tytułem artykułu w magazynie „Mountain”, określenie The Art of Suffering – „sztuka cierpienia”. Przylgnie ono trwale do tej dyscypliny.

SPIS TREŚCI

I. Czekanie

II. Historia pewnego marzenia

III. Polski Broad Peak

IV. Góry nie znoszą gadulstwa

V. Ostatni błękit

VI. Podejście alternatywne

VII. Po drugiej stronie lustra

VIII. Trochę szalony

IX. Cele niestety rozbieżne

X. Strategie Słonia

XI. Rok zły

XII. Rodzina góry przenosi

XIII. Himalaizm do raportu

XIV. Prawdziwy polski graf

XV. Nowa stara epoka

Autorzy fotografii

Nota bibliograficzna

Podziękowania

O autorach

PRZYPISY

[1] W 1988 r. Maciej Berbeka niemal cudem uniknął śmierci podczas ataku na Broad Peak.

[2] Wypowiedź zawarta w monografii polskiego alpinizmu W górach wysokich, pod redakcją Kazimierza Saysse-Tobiczyka (Warszawa 1985).