TAJEMNICA

KOPERNIKA

Jean-Pierre 

Luminet

Kraków 2008

Tytuł oryginału:

Le secret de Copernic

Tłumaczenie:

Alicja Kałużny

Redakcja techniczna:

Ewa Czyżowska

Łamanie:

Joanna Łazarów

Korekta:

Łukasz Klimek

Janusz Krasoń

Okładka:

Piotr Suchodolski

© 2006 by Editions JC Lattes 

© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo M, Kraków 2007

ISBN 978-83-60725-82-5

ISBN 978-83-7595-431-9

Wydawnictwo M

ul. Kanonicza 11, 31-002 Kraków

tel. 012-431-25-50; fax 012-431-25-75

e-mail: mwydawnictwo@mwydawnictwo.pl

www.mwydawnictwo.pl

www.ksiegarniakatolicka.pl

Spośród wszystkich odkryć i poglądów żaden nie wywarł nigdy większego wpływu na ludzki umysł niż teoria Kopernika. Zaledwie świat dał się poznać jako okrągły i doskonały sam w sobie, a już musieliśmy wyrzec się wyjątkowego przywileju bycia jego centrum. Bez wątpienia w żadnym czasie nie wymagano od ludzkości więcej, albowiem akceptacja tej wizji świata sprawia, że dostrzegamy, jak wiele rzeczy znika we mgle lub obraca się w popiół. Ileż ta stara wizja miała z raju, naszej niewinności, duchowości, poezji? 

Johann Wolfgang Goethe

Uważam za słuszne, by nie pogłębiano poglądów Kopernika. 

Blaise Pascal

Tybinga, 29 września 1595

Drogi Janie, 

Przesyłam ci kilka drobnych spostrzeżeń dotyczących znakomitej pracy, którą mi przesłałeś, a którą nazbyt skromnie nazywasz „szkicem”. Zachęcam cię żywo, byś rozwinął ją i opublikował, szczerze przy tym wyznając, że nie wszystko z niej zrozumiałem. Oczywistym jest, że w matematyce niczego już ciebie, najlepszego z moich uczniów, nie nauczę. W zgłębianiu niebiańskich tajemnic doszedłem do kresu moich możliwości. Mija właśnie pół wieku, jak Mikołaj Kopernik, ten Atlas astronomii, otworzył nam wrota cudownych pałaców. Ja nie byłem w stanie do nich wkroczyć. Tobie się uda, jestem tego pewien.

Prosisz mnie, bym przesłał ci pisma mego zmarłego profesora, osławionego Retyka, w których wspomina on właśnie nauczyciela swojego, Kopernika. Retyk pozostawił mi w spadku poczyniony przez siebie opis tego przykładnego życia, bowiem sam także czułem, że, poznając losy Kopernika, nieporównanie lepiej zrozumiałbym jego dzieło. Chciałem odkryć, kim był ten kolos, który wyrwał Ziemię z centrum wszechświata, gdzie umieścili ją nasi przodkowie, i rzucił ją w oszalały bieg dookoła wielkiego, nieruchomego Słońca, ośmielając się zaprzeczyć w ten sposób Pismu Świętemu.

Niestety, kiedy Retyk zmarł w Krakowie, jezuici wdarli się do jego mieszkania i wszystko spalili. Mój przyjaciel i towarzysz ze szkolnej ławy Valentin Otho, czuwający u wezgłowia mistrza, gdy ten oddał ducha, zdołał wyrwać ze szponów Świętego Oficjum kilka pism, które rozważnie skopiował i powierzył sprawdzonym osobom, w tym mnie. Lecz historię życia Kopernika, tę, którą zasłyszał Retyk z ust swojego mistrza i spisał, pochłonął ogień. Szczęśliwym trafem, kiedy przybyłem do Krakowa, by słuchać jego nauk, pozwolił mi przeczytać te trzydzieści stron pokrytych pięknym, ozdobnym pismem, które miał zamiar umieścić we wstępie do nowego wydania dzieł Kopernika. Zapewne wiesz, że nie było nowego wydania. Jak sobie przypominasz, przed pięcioma laty, kiedy wyjaśniałem ci teorię Kopernika – heliocentryzm – czyniłem to w największej tajemnicy. Mój profesorski urząd zobowiązywał mnie do nauczania zgodnego z teorią Ptolemeusza, że Ziemia jest nieruchoma. 

Od tamtej pory nic się nie zmieniło. Powiedziałbym nawet, że obecnie rzeczy mają się jeszcze gorzej. Żyjemy w czasach zamętu i ciągłych podejrzeń. Wysłanie ci dokumentów odnoszących się do filozofa, którego papiści oskarżają o herezję, a nasi reformowani bracia o papizm, byłoby zbytnią nieostrożnością. Cóż stałoby się z nami, gdyby wpadły w ręce cenzora albo szpiega? Rad bym, Janie, ujrzeć cię w Tybindze: czy nie byłoby lepszym porozmawiać o tym wszystkim w cztery oczy, a w każdym razie poszukać wskazówek w mojej bibliotece?

Zgaduję, co myślisz: taka podróż, tylko po to, by słuchać mojego ględzenia, byłaby dla ciebie stratą czasu i pieniędzy. Byłem taki, jak ty. Gdy miałem dwadzieścia lat, myślałem, że każda stracona chwila jest kęsem rzucanym śmierci! Zdecydowałem zatem sam opisać ci życie Kopernika w tym i następnych listach. Nie jak profesor dyktujący lekcję uczniowi, czy jak uczynił Retyk: on pokazał anioła, nie człowieka. To częsta dola tych, którzy świadczą, bo ujrzeli. Są jak ludzie, którzy, podziwiając płótno Leonarda da Vinci, stoją zbyt blisko i widzą tylko mgłę. Retyk znalazł się zbyt blisko Kopernika i widział w nim tylko światło.

Opis mój będzie na modłę tych kastylijskich opowieści, co ożywiają swoich bohaterów, mówiących i działających w iluzorycznej, barwnej scenerii, gdzie przewijają się zamaskowani książęta i żebracy. Ja zaś poczuję, że przynajmniej w tej dziedzinie mogę cię jeszcze czegoś nauczyć!

Wiedz jednakże, że nie tylko dla ciebie oddam się temu ćwiczeniu. Niczego nie ukrywam przed tobą: uczynię to także po to, by przypodobać się Helenie. Tak, ma na imię Helena! Ja, który wypatrzyłem oczy na kolumnach cyfr albo wlepiałem je w niebo, pewnego dnia podniosłem wzrok na powóz przemierzający główną ulicę Tybingi. I zobaczyłem w nim najpiękniejszą twarz kobiecą, jaką można sobie wyobrazić. Jest córką dziekana uniwersytetu. Zdaje się, że kobiety uwielbiają takie opowieści, a bardziej jeszcze kronikarzy, którzy je spisują. Poślubię ją, Janie, poślubię i chętnie ujrzę cię na weselisku!

Jeszcze jedna rzecz: ponownie zalecam ostrożność, gdy chodzi o listy, które będę ci wysyłał. Nieoficjalne wieści, które zdołałem zasłyszeć, niosą, że Święta Kongregacja Stolicy Apostolskiej w Rzymie zamierza umieścić dzieło Kopernika na indeksie ksiąg zakazanych, lub przynajmniej wstrzymać jego rozpowszechnianie aż do wprowadzenia poprawek. Cóż jednak będzie do poprawiania? Kopernik opuścił ten padół w 1543 roku, to znaczy pięćdziesiąt dwa lata temu, zaś jego astronomia została oparta na tak mocnych podstawach, że próżno trudziłby się ten, kto usiłowałby ją podważyć. Mury tej twierdzy są trwalsze i lepiej chronione niż sądzić mógł sam Kopernik, co jasno wynika z twoich własnych, jak i moich prac. Można więc przyrównać tych kardynałów i ich cenzurę do ślepców próbujących ocenić intensywność barw! 

Niektórzy dawni filozofowie, odcinając się od powszechnych twierdzeń, zdawali się przeczuwać Kopernikowską astronomię, aż wreszcie Arystarch, niczym drugi Atlas, wziął ją na swoje barki. Nauczał on – pozwól, że ci przypomnę – tego samego rozkładu sfer niebieskich, jaki ukazuje i rzetelnie potwierdza Kopernik, posługując się absolutnie niepodważalną argumentacją, opartą na obserwacjach astronomicznych i geometrii. Ów Arystarch działał wprawdzie w dwieście osiemdziesiątym roku przed Chrystusem, ale już w tamtych czasach został oskarżony przez egipskich kapłanów o herezję. To samo przydarza się dzisiaj Kopernikowi i jego astronomii.

Twój mistrz i przyjaciel, 

Michael Maestlin

I

Mikołaj Kopernik przyszedł na świat w Toruniu, dziewiętnastego lutego Roku Pańskiego tysiąc czterysta siedemdziesiątego trzeciego o czwartej czterdzieści osiem po południu. Nazwa tego przycupniętego nad Wisłą, niewielkiego miasta w Prusach Królewskich pochodzi od niemieckiego słowa tarn oznaczającego tarninę, drzewo powszechnie występującena tych terenach. Lecz my, Niemcy, nazywamy je „Thorn” od czasu, gdy przeszło dwa wieki temu rycerze zakonu krzyżackiego przekształcili je w fortecę, wprowadzając doń niemieckojęzycznych osadników, by umocnić swoje wpływy na siłą wydartych rdzennym mieszkańcom ziemiach.

W momencie narodzin Kopernika ten zakon na poły mnichów, na poły wojowników, wróg Polski, wciąż walczył o to miasto z królem Kazimierzem Jagiellończykiem. Dziesięciokroć zwyciężani i tyleż razy odpierani w trzynaście lat trwającej wojnie, ci, którzy mienili się ostatnim bastionem chrześcijaństwa, ukorzyli się w końcu, podpisując z Polską traktat noszący złudne miano „pokoju wieczystego”. Następnie ugięli przed Jagiellonem okute żelazem kolana. Z Prus zachowali ledwie część dawnych komandorii, wycofując się do brandenburskich dziedzin na zachodzie, na wschodzie zaś do Królewca, do marchii moskiewskich.

Krzyżacy nie zaprzestali bynajmniej grabieży i rozbojów, morderstw i gwałtów. Niczym krwawe widmo minionych czasów nieustannie czyhali na cztery pruskie biskupstwa i bogate ziemie, które odbił król Polski, z najcenniejszymi ich klejnotami: Gdańskiem i Toruniem. Toruń, surowa forteca, ze swymi prostymi, brukowanymi ulicami, została zagospodarowana przez kupców hanzeatyckich, przeładowujących tam swoje statki przewożące drogą rzeczną wszelkie sprowadzane z Italii bogactwa. Wśród nich jednym z najlepiej prosperujących był ojciec Mikołaja przybyły z Krakowa, by przyłączyć się do Związku Pruskiego, sprzymierzonego z Polską w celu pobicia Krzyżaków. 

Drogi Janie! Błędem byłoby sądzić, że mieszczaństwo w owych czasach przypominało to, które znamy dzisiaj, obrastające w piórka i siedzące za kontuarami na pieniądzach jak kury w gniazdach. Byli to ludzie szpady: dzielni, zdolni postawić na szali własne życie dla kolejnego guldena lub złotego. Kopernik ojciec poślubił siostrę swojego towarzysza broni, Łukasza Watzenrodego, burmistrza miasta i, jak on, kupca, ale przede wszystkim sługi Kościoła, władającego szablą z większą zaciętością niż kropidłem czy liczydłami.

Podobnie jak Retyk, niewiele wiem o tej kobiecie poza jej imieniem – Barbara. Dała mężowi czwórkę dzieci: dwóch synów, pierworodnego Andrzeja i młodszego Mikołaja oraz córki, na temat których równie mało wiem poza tym, że jedna poślubiła gdańskiego notabla, a druga została oddana do klasztoru. Jak wiesz, mój nauczyciel Retyk nie gustował zanadto w kobietach i niewiele się nimi interesował. Cenił sobie natomiast – na modłę Grecji i Platona – pięknych młodzieńców. Wiem o tym dobrze, gdyż sam włożyłem niemało trudu w wymykanie się jego miłosnym sidłom w roku, który przy nim spędziłem. Mój współtowarzysz Valentin Otho nie żywił podobnych uprzedzeń. Szybko uległ i został ulubionym uczniem mistrza. Swoboda niegdyś panowała wielka i każdy prowadził życie zgodne ze swym upodobaniem i skłonnościami. 

Barbara, matka Mikołaja Kopernika, zmarła w połogu po wydaniu na świat najmłodszej córki. Gdy zaś młodszy syn ukończył ledwie dziesięć lat, umarł ich ojciec. Wuj ze strony matki, Łukasz Watzenrode, wziął czworo sierot pod opiekę, stając się w tym samym czasie najznaczniejszą osobistością nie tylko w Toruniu, ale i w całych Prusiech. I kiedy tylko zwolniło się biskupstwo warmińskie, polski król, znający go z czasów, gdy walczył u boku monarchy przeciwko Krzyżakom, z papieskim błogosławieństwem nadał je trzydziestosześcioletniemu Łukaszowi. To był najlepszy wybór, jakiego mógł dokonać. Bohaterski w bitwie, ale i ogromnie biegły w sprawach istotnych w czasie pokoju Watzenrode wykazywał tyleż energii w walce, ile zręczności w dyplomacji. Za jego panowania Warmia, granicząca z Prusami Krzyżackimi, pozostawała niezależna od króla Polski, swojego suzerena. Ambitnym planem nowego biskupa było uczynienie ze swych włości Florencji Północy, której byłby Medyceuszem, zyskując przydomek Łukasza Wspaniałego. Cóż bardziej przerażającego dla Krzyżaków, którzy mieli go za wcielonego diabła i codziennie zanosili modły o jego rychłą zagładę? Malowali go jako brutalnego tyrana, sprzedajnego i rozpustnego: portret, z którym do głębi się nie zgadzam, uczyniony przez nich na ich własne podobieństwo. Konkubiny dały mu wprawdzie przynajmniej dwoje dzieci, w tym syna, Filipa Teschnera, którego wychował z taką samą troską i czułością jak czworo osieroconych siostrzeńców. Jednak nie robił on nic ponad to, co czynili inni książęta Kościoła tamtej epoki, poczynając od samych papieży! Można rzec, że w owych czasach czystość nie była wśród kleru regułą, lecz chlubnym wyjątkiem. Wiele wody musiało upłynąć, zanim Marcin Luter, żeniąc się, położył kres temuż absurdowi, co zresztą wywołało większy skandal wśród tych hipokrytów niż jego dziewięćdziesiąt pięć tez!

Jak upływało dzieciństwo Mikołaja w doskonale chronionym i świetnie prosperującym mieście, jakim w owych czasach był Toruń? Smutek po stracie rodziców trwał długo, czy też przeciwnie, chłopiec szybko pocieszył się dzięki kochającemu wujowi, wzrastając pośród rodzeństwa i potomstwa swego opiekuna w rodzinnym mieście lub pałacu biskupim w Lidzbarku Warmińskim, o kilka dni drogi konno lub statkiem przez jeden z dopływów Wisły?

Wiadomo, kto był jego pierwszym preceptorem: młody bakałarz, tak biedny, jak uczony, o którym również gadano, iż jest biskupim bękartem. Ów Bernard przybrał łacińskie nazwisko Sculteti zaraz po tym, jak został sekretarzem kardynała Jana Medyceusza, jeszcze zanim ten florencki możnowładca zasiadł na Stolicy Piotrowej pod imieniem Leona X i mianował go swym kapelanem. Wypada sądzić, że Sculteti był doskonałym nauczycielem, gdyż Mikołaj wysłany został na studia w wieku zaledwie osiemnastu lat.

Akademia Krakowska była wówczas jedną z najznamienitszych uczelni świata chrześcijańskiego, przynajmniej w naszych północnych krainach, otwartą na świeży powiew płynący z Italii, niosący łacińskie przekłady Platona poczynione przez Ficina i tłumaczenia autorów arabskich Pico della Mirandoli, autora powiedzenia, że „nie ma nic wspanialszego od człowieka”. Król Kazimierz IV, sam ledwie potrafiący czytać, liczyć i skreślić swoje imię, uważał się za mecenasa kraju nad Wisłą, propagując szczególnie malarstwo w stylu włoskim. Sprowadził był z Norymbergi słynnego Wita Stwosza, który wyrzeźbił ogromny ołtarz o niezrównanej piękności dla Bazyliki Mariackiej; dopomógł kronikarzowi Janowi Długoszowi w spisaniu Roczników, czyli kronik sławnego Królestwa Polskiego, podczas gdy drukarze krakowscy wypuszczali ze swych warsztatów tyleż druków pisanych po łacinie, ile greką czy cyrylicą.

Wielkim ekwipażem wyprawił się Łukasz, by towarzyszyć swoim bratankom i bastardowi do Krakowa, chętniej pokonując drogę w siodle, z przypiętą u pasa szpadą na czele pokaźnej eskorty, niźli w ciężkiej, zbrojonej karecie biskupów warmińskich. Wrota królewskiego miasta otwarły się na roścież, by przyjąć jak należy jednego z najmożniejszych panów w królestwie. Jadący na narowistym wierzchowcu przy powozie, w którym w końcu zdecydował się na wjazd do miasta zasiąść biskup, Mikołaj olśniony był przepychem stolicy. Z wysokiego wzgórza wawelskiego ogromny zamek i dzwonnica katedry świętego Stanisława rozbłyskiwały w letnim słońcu tysiącem świateł, podczas gdy u stóp murów przetaczały się wzburzone wody wezbranej Wisły.

Orszak biskupa Warmii wspiął się główną ulicą, otwierającą się na przeogromny plac otoczony białymi jak śnieg pałacami zdobnymi w pełne wdzięku arkady. Z przodu, stragany zdawały się oferować tłumom przechodniów wszelakiego rodzaju owoce, przyprawy i wszystkie tkaniny świata. I mówił sobie Mikołaj, że surowa toruńska forteca to li tylko wiejska osada, gdy porównać ją z tym rojnym przepychem.

Z zamyślenia wyrwał go wuj, każący mu wsiąść do powozu przed wjazdem w obręb murów zamku królewskiego. Następnie rozkazał eskorcie, by go odstąpiła i udała się do rezydencji biskupa, leżącej w dolnej części miasta.

Widziany z dołu Wawel miał wygląd srogiej fortecy; po przekroczeniu ciężkiej, wybijanej gwoździami bramy ogarniało człowieka wrażenie, że oto wkroczył do pałacu tureckiego sułtana w Konstantynopolu. Następujące po sobie dziedzińce zdobiły jedno lub dwupiętrowe krużganki, całe w kolumnach rzeźbionych misternie niczym koronka, zaś w samym centrum wirydarzy szemrała fontanna, wytryskująca z okrągłej misy, na powierzchni której unosiły się nenufary strojne w białe i różowe kwiaty. Mężczyźni, sądząc po przepysznych strojach wielcy panowie, pozostawiali piękne damy, chroniące pod parasolkami delikatną skórę przed promieniami sierpniowego słońca, i szli pokłonić się biskupowi i odebrać błogosławieństwo udzielane naprędce dwoma palcami. To wszystko wydało się nagle Mikołajowi zupełnie naturalne – doszło w końcu do niego, że wuj to bardzo ważna osobistość.

Królewska sala audiencyjna pokryta była arrasami i przeogromnymi obrazami przedstawiającymi zwycięstwa dynastii Jagiellonów nad Imperium Otomańskim, Węgrami, Moskalami i wreszcie Krzyżakami, ale także – i przede wszystkim – przyjęcie chrześcijaństwa przez pierwszego z nich, Władysława Jagiełłę. Uwieczniony w momencie wyrzekania się kultów pogańskich, czy może herezji Ariusza, klęczał oto przed świętym Stanisławem, wkładającym mu na głowę potrójną koronę Polski, Węgier i Litwy.

Jego syn Kazimierz IV w przeciwieństwie do ojca był mizernej postury. Niedbale rozparty na tronie prostoduszny starzec zwrócił spojrzenie na biskupa Warmii, gdy ten kłaniał się nisko, by oddać monarsze wasalski hołd. Potem podniósł Łukasza, poufale ujął go pod ramię i poprowadził do mniejszej sali, gdzie czekał nakryty stół, zastawiony daniami wielce apetycznymi dla osiemnastoletniego głodomora, który nie jadł nic od samego rana. Król zajął miejsce, zaprosił Łukasza, by zasiadł u jego boku, a następnie, spoglądając w stronę trzech młodzieńców, rzekł:

– Siadajcie do stołu, moje dzieci, musicie być wygłodzone! Powiedz, biskupie, ci wszyscy chwaci to owoc twoich lędźwi? Trzy bękarty! Zaiste, dziwny sposób przestrzegania ślubu czystości! Czyżbyś stawał w szranki z Jego Świątobliwością Innocentym VIII, który rozsiał swój pomiot po całych Włoszech i hojnie mu rozdziela kardynalską purpurę?

– Uchowaj Boże, Wasza Wysokość – odpowiedział, śmiejąc się, Łukasz. – Spośród nich jedynym moim dzieckiem jest Filip. To ten zwalisty wyrostek, który na próżno usiłuje zapuścić namiastkę wąsa. Tęga głowa do polityki, co pewnego dnia będzie potrafiła przysłużyć się Polsce. Dwaj pozostali to moi siostrzeńcy, których przyjąłem pod dach po śmierci ich ojca, Mikołaja Kopernika. Oto pierworodny, Andrzej, który nie raczył czekać przyzwolenia Waszej Królewskiej Mości i właśnie się objada. Andrzeju! Tyle razy ci mówiłem... 

– Daj spokój, biskupie, odpuśćże! Sam mam pięciu synów, a każdy ma wilczy apetyt. A drugi chłopak?

– Drugi? A, to jest Mikołaj! Mikołaj mądrala, Mikołaj artysta! Wcale dobry pędzel, Wasza Miłość. W dodatku włada pięścią i szpadą nie gorzej od swojego wuja. Akuratny biskup, jak Bóg pozwoli... 

– No dobrze. Ale, miły Mikołaju – rzucił król z szorstką poufałością, która pozostała mu z żołnierskich czasów – słowo Kopernik jest mi znajome... Nie chodzi aby o jedno z moich pięknych miast, zasobne w kopalnie miedzi? 

Mikołaj poczerwieniał, przygryzł usta, próbując zebrać myśli i błyskawicznie podjął wyzwanie, odpowiadając lekkim tonem, tak, jakby zwracał się do własnego dziadka, a nie do monarchy:

– Wasza Wysokość zna swoje ogromne i potężne królestwo nie gorzej niż rolnik swe uprawy. Z tego, co wiem, w Koperniku miedzi wprawdzie pod dostatkiem, ale nie przysparza ona wielkich bogactw tym, którzy wyrywają ją nieurodzajnej ziemi. Kopernik zaś nie należy, niestety, do najpiękniejszych miast. To tylko mieścina z drewnianymi chałupami i odzianymi w łachmany mieszkańcami.

– Cenny metal powinien wszakże przynieść im dobrobyt – z nutą ironii wtrącił król.

– A jednak, Wasza Wysokość – podjął Kopernik, niezmieszany – przyniósł go tylko niektórym. W tym mojemu dziadowi, który, jak było wtedy w zwyczaju, przybrał imię od swego rodzinnego miasta i wyjechał, by osiedlić się w Krakowie. Jego syn, a mój ojciec, osiągnąwszy pełnoletniość, wyjechał z kolei do Torunia, by zająć się raczej wojaczką niż handlem. Wraz z moim wujem, Jego Eminencją Łukaszem, z wielkim męstwem odpierali i wygnali Krzyżaków daleko na ich zachodnie terytoria.

– Byłem tam, drogi chłopcze, byłem – odpowiedział król, pragnąc skrócić nieco wywód Mikołaja – i poznałem twojego ojca. Dzielny człowiek. Jako i nasz drogi Łukasz. Nieprawda, biskupie? Ale cóż nam chciałeś powiedzieć o tej historii z miedzią? Najpierw jednak coś zjedz... Wypij szklaneczkę...

– Miedź, Wasza Wysokość, to szansa Polski, ale może także i jej przekleństwo. Domieszka srebra zdaje się wyparowywać z aliażu złotego, i... 

– Hola, Mikołaju, mój młody przyjacielu – przerwał król. – Zapuszczasz się na grząski teren. Twemu wujowi, którego charakter nie należy do najuleglejszych, nie brak wrogów i w biskupstwie, i na granicach. Jeśli dołączą do nich złotnicy i wybijający monety, nie ręczę za jego bezpieczeństwo. Aha, biskupie, właśnie o tym muszę porozmawiać z tobą na osobności... Nie wstawajcie, dzieci, pożywiajcie się w spokoju.

Stary monarcha podniósł się, wziął Łukasza pod ramię i zawiódł go do przyległej sali, której ściany bez wątpienia znały sporo państwowych tajemnic. 

Na licznych dziedzińcach Uniwersytetu Jagiellońskiego czuć było powiew wolności, choć żacy zobowiązani byli do zachowania surowego stroju z białym kołnierzem i biretem, z którego zwisały tasiemki w kolorze stosownym do rangi studenta. Zaledwie jednak rozbrzmiewał dzwon kończący zajęcia, najswobodniejsi spośród nich, synowie wielkich panów, spieszyli do mieszczącej się naprzeciw gospody, gdzie czekały na nich własne, bogate stroje. Wychodzili potem poza mury, na przedmieścia, gdzie oddawali się przyjemnościom z rodzaju takich, za które groziły srogie baty od profesora teologii. W murach Collegium Maius mówiono głównie po łacinie, ale także po niemiecku. Na zewnątrz dominowała polszczyzna. 

Wieść o przyjęciu zgotowanym przez króla Kazimierza biskupowi Warmii i jego trzem podopiecznym szybko obiegła stolicę i dotarła na uniwersytet. Tam zaś przebywało wielu studentów znacznie wyżej urodzonych niż ci Kopernikowie i bękart jakiegoś Watzenrodego – mieszczanie, których czuć było jeszcze pruskimi moczarami. Prawdę powiedziawszy, trzej młodzieńcy rodem z Torunia wydawali się nieco prostaccy: za grubymi murami rodzinnego miasta preceptor Bernard Sculteti nie zadbał o wpojenie podopiecznym wyrafinowanych manier królewskiego dworu. 

Szczęśliwie, jak wielu innych przed nimi, udatnie wtopili się w żakowski tłum. Reszty dopełniły wdzięk i urok Andrzeja, krzepa Filipa, a w szczególności swoboda i prędkość, z jaką Mikołaj, najmłodszy z tria, pojmował wszystko, a następnie tłumaczył i, nie wywyższając się, pomagał pozostałym zrozumieć. Mimo to nie miał w sobie nic z „prymusa” zaszytego w książkach chuderlawego pracusia. Przeciwnie, pełno go było na wszystkich wesołych pochodach w mieście i biesiadach w gospodzie. Posiadał talent karykaturzysty i zabawiał współtowarzyszy, kreśląc na brzegu stołu ich portrety lub podobizny profesorów, których przedstawiał jako folwarczne zwierzęta. 

Tak więc studenckie życie w Collegium Maius nie ustępowało w niczym innym światowym uniwersytetom. Mikołaj czerpał z niego pełnymi garściami, ale przede wszystkim korzystał w wykładów cenionego profesora sztuk wyzwolonych, Wojciecha z Brudzewa, który podczas długiego pobytu w Italii poznał Wawrzyńca Wspaniałego, Marsilia Ficina, Pica della Mirandolę i Leonarda da Vinci, przełożył znaczną liczbę dzieł z greki, arabskiego i hebrajskiego na łacinę, a potem na polski, i podtrzymywał bogatą korespondencję ze wszystkimi wielkimi umysłami Europy, chcącymi zdjąć ze Starego Świata jarzmo mroków średniowiecza i przywrócić pełne harmonii piękno antycznej mądrości. 

Sam autor wielu dzieł poświęconych matematyce, Brudzewski, szybko dostrzegł niezwykłe zdolności Mikołaja w tej dziedzinie i jego głód wiedzy. Zdecydował zająć się nim w szczególności i zalecił mu szereg lektur niemających żadnego związku z prawem kanonicznym. Prawem, które Mikołaj szczególnie lekce sobie ważył. Szybko przyswoił dialektykę i miał ją za tak ciężką w formie i dziecinną w treści, jak scholastykę. Trzeba było jednak pokonać i te przeszkody, aby z pomocą wuja Łukasza dochrapać się dobrej posady, która być może pozwoliłaby Kopernikowi zostać następcą mistrza Brudzewskiego w poszukiwaniu prastarych mądrości i odkrywaniu nowych.

Albowiem temu właśnie chciał poświęcić Mikołaj swoje życie. Prawdę mówiąc, nie bardzo wiedział, w którym kierunku podążyć. Lub raczej chłonął wszystko: Euklides, potem odkrycie najnowszych studiów na temat perspektywy w malarstwie, prace renowacyjne, jakim poddane zostały w owym czasie Zamek Królewski, uniwersytet i wiele kościołów w mieście zdawały mu się znakami pociągającymi nieodparcie ku architekturze. Zostać w Krakowie tym, kim Brunelleschi był dla Florencji! Budować! Łączyć piękno z użytecznością! Inne marzenia jeszcze, inne ambicje: pójść w ślady Ficina lub Mirandoli i pogrążyć się w meandrach historii, czerpać z niej prawdziwe świadectwa minionych wieków, zapomniane lub zniekształcone, zdradzone, ukryte pod mnóstwem palimpsestów lub fałszerstw skrybów. Sprawić, by się odrodziły w pierwotnej czystości, a następnie przetłumaczyć je na łacinę lub języki nowożytne. 

Zupełnie nie kierował Kopernik wzroku ku gwiazdom i tańcowi planet, pomimo zachęt swojego mistrza, który sam żywił wielką pasję dla tych rzeczy. Mikołaj nie widział żadnego sensu w przepowiadaniu z nieba przyszłości ludzi; zbyt mocno przypominało mu to komentarze egzegetów. Almagest Ptolemeusza jeszcze ujdzie: w tej planetarnej teorii można znaleźć kilka matematycznych subtelności; ale jego Czworoksiąg, który Kopernik zmuszony był przeczytać w kiepskim łacińskim tłumaczeniu, skąd ciemny mnich kopista wyrzucił fragmenty jego zdaniem nazbyt pogańskie i zastąpił je mętnymi komentarzami, wydał mu się bezgranicznie pretensjonalnym, próżnym wielosłowiem! Ośmielić się utwierdzić świat raz na zawsze... „Ten Ptolemeusz to nudziarz”, wymknęło mu się pewnego dnia w obecności mistrza, którego na te słowa o mało nie raził atak apopleksji. Mikołaj zadecydował zatem nie zajmować się więcej tym, co uważał za stek niedorzeczności i ogólników: astrologią.

Był karnawałowy poranek. Mikołaj Kopernik opuścił pilnie studiujących towarzyszy ze szkolnej ławy, by przyłączyć się do wesołej bandy zebranej przez starszego brata Andrzeja, który oczekiwał go we wspomnianej gospodzie naprzeciwko kolegium, ochrzczonej przez studentów mianem „Lepiej tu niż naprzeciw”. 

Mikołaj jednym susem przesadził sześć stopni prowadzących do niższej sali, gdzie rozłożona na ławach dwudziestka młodych ludzi przywitała go burzą okrzyków:

– Drzwi, do diabła! Na zewnątrz nie grzeją! Pomarzniemy tutaj!

Nowo przybyły żartobliwie skwitował:

– Patrzcie no na te zmarznięte dziewczątka! Piwo i gorzałka nie starczą, by was rozgrzać? 

Zręcznie uchylił się przed szklanicą, którą jeden ze studentów rzucił w jego stronę, a następnie, z wystudiowaną powolnością, wspiął się na schody, otworzył drzwi na oścież i nisko pokłonił się lodowatemu wichrowi, który wpadł do sali w śnieżnej zadymce:

– Witaj w naszym pałacu, Panie Karnawale!

W zgiełku oklasków i gwizdów towarzyszy zgodził się w końcu zamknąć drzwi. Dzwony katedry świętego Stanisława wybiły ledwie czternaście uderzeń, a już alkohol szumiał w głowach, zaś obracane na rożnie w kominku prosię wyraźnie zeszczuplało. Rozmowa przestawała się kleić. Andrzej podniósł się i stukając nożem w kufel obwieścił:

– Panowie, panowie, chyba nie zamierzacie się tu pospać! Święto dopiero co się zaczęło. Prawda to, że nie ma karnawału bez pijaństwa, ale bez dziewcząt też nie ma zabawy. Bachanalia bez bachantek? Pozwólcie, że zaprowadzę was teraz do najlepszego burdelu w mieście. 

Śnieg przestał sypać. Świeży puch na dachach i ulicach skrzył się w słońcu, tronującym na czystym niebie. Zeszli w stronę mostu przerzuconego nad skutą lodem Wisłą i bez przeszkód dostali się na nowe miasto. Tego świątecznego dnia wszystkie bramy były szeroko otwarte. Zagłębili się w dzielnicę żydowską. Tutaj sklepiki i okiennice były pozamykane. Lud Abrahama nazbyt dobrze zdawał sobie sprawę, że gorączka karnawału może podpalić ich domy, pozabijać synów, dopuścić się gwałtu na ich żonach i córkach. Gdy przechodzili przed synagogą, jeden z towarzyszy Kopernika splunął. Pozostali zaczęli pokrzykiwać, waląc laskami lub płazami mieczy w ściany i odrzwia domostw:

– Na pohybel Żydom, trucicielom wody, bluźniercom, pożeraczom dzieci!

Mikołaj przygryzał wargi i w myślach przeklinał swoje tchórzostwo, które nie pozwalało mu ukrócić tej zabawy. Wuj Łukasz i mistrz Brudzewski – którego niektórzy uważali za „nowego chrześcijanina” – uczyli go, że ludzie ci, uciekający z Francji lub z Hiszpanii, zostali przez pierwszego Jagiellona przyjęci w Polsce, aby upowszechniać wśród barbarzyńskich mieszkańców nadwiślańskiego kraju znajomość medycyny, języków starożytnych, weksli, a także odsłonili przed nimi wszelką mądrość pochodzącą z Arabii, Persji, Indii czy Chin. Kamień spadł mu z serca, gdy pochód opuścił w końcu żydowską dzielnicę, nie natykając się na żadnego z jej mieszkańców, gdyż z całą pewnością nie umknąłby cało z tego spotkania. 

Wkroczyli do dzielnicy Węgrów, cieszącej się niegdyś reputacją heretyckiej. Przylegająca do wałów obronnych wielka budowla o cynobrowych ścianach uczepiła się opasłych murów niczym złożony z minerałów, pożółkły bluszcz. Czerwona latarnia ubrana w śnieżną czapę wisiała nad wybijanymi gwoźdźmi drzwiami, pomalowanymi na szpetny różowy kolor. Mikołaj znał tę przyozdobioną szyldem z napisem „Bukiet Fiołków” oberżę; zajrzał tu dwa lub trzy razy po to, by zdobyć pierwsze doświadczenia wieku męskiego. W przeciwieństwie do niego Andrzej, zawsze w towarzystwie służącego mu za ochronę bitnego Filipa, był częstym gościem tego rodzaju przybytków. Tak więc, gdy otworzyło się małe okienko w drzwiach i właściciel rozpoznał jednego ze swoich stałych klientów, bez najmniejszych problemów dostali się do środka. 

W obszernym pomieszczeniu starano się odtworzyć otomański harem, z ceramicznymi płytkami w arabeskowe motywy i stosami poduszek, w których nurzała się dwunastka prawie nagich dziewcząt. Na środku widniał mały, okrągły basen bez wody, wypełniony suszonymi kwiatami. Panował piekielny upał; w kominku i dwóch piecykach, niewiele mających z Turcją wspólnego, trzaskał ogień nieustannie podsycany przez starą służącą. 

Było ich już tylko ośmiu. Pozostali, zbyt bojaźliwi lub po prostu ostrożni, woleli pozostać w wyżej położonej części miasta i podążyć za karnawałowym orszakiem. Podczas gdy towarzystwo, chichocząc, przestępowało z nogi na nogę, nie skrępowany najwyraźniej Andrzej wskazał na trzymającą się na uboczu młodziutką dziewczynę o ciemnej cerze, długich czarnych włosach i ogromnych oczach grubo podkreślonych barwiczką:

– To ci dopiero! Nowa! Jak masz na imię, mała?

– Kleopatra – odpowiedziało dziewczę z mocnym morawskim akcentem.

Jej lekka, prześwitująca tunika i zdobiący głowę żelazny diadem mogły, przy odrobinie fantazji, uchodzić za strój królowej Egiptu.

– Dobrze, Kleopatro – podjął wesoło Andrzej – chodź zatem oddać Cezarowi należny mu hołd.

Ciasno spleciona para ruszyła po skrzypiących schodach. Mikołaj czuł się ogromnie skrępowany. Wypił mniej niż pozostali, zaś marsz w zimnie dodatkowo go otrzeźwił. To nie ten wypad do domu publicznego tak go niepokoił. Przewidująco zaopatrzył się zresztą w kondom ze świńskiego pęcherza. Od początku, praktycznie od biesiady w gospodzie, martwiło go zachowanie starszego brata. Tak szybko wychylał kufel za kuflem, a potem, u Żydów, tak zajadle wykrzykiwał obelgi, że młodszy brat nie rozpoznawał w nim już przyjaciela z dzieciństwa, z którym dzielił wszystko jak z bliźniakiem. Od chwili przenosin do Krakowa Andrzej zmienił się. Raz odgrywał rolę głowy rodziny, co strasznie go irytowało, bo ten kruchy jak szkło, zawsze napięty chłopiec o rozedrganych nerwach potrzebował raczej opieki ze strony statecznego i rozsądnego Mikołaja albo silnego i obdarzonego sporą dawką zdrowego rozsądku Filipa; to znów znikał na całe tygodnie, nie chodząc na wykłady i nie zdradzając bratu, gdzie się w owym czasie podziewał. 

W tym momencie ociekającego potem pod grubą lisiurą Mikołaja wzięła chęć, by odwrócić się na pięcie i opuścić ten ohydny przybytek. Ale nie, nie powinien tak zostawiać brata. Znużony, poprosił grubą Izabelę, by poszła z nim na górę. Ta kobieta bez wieku, ubrana lekko na hiszpańską modłę, by uzasadnić imię zapożyczone od kastylijskiej królowej, zręcznie rozprawiczyła go w ubiegłym roku.

Pokojem zwano szumnie małą, brudną izbę na poddaszu z pełniącym rolę łoża siennikiem. Izabela rozpięła spinający talię pas. Nagle zza cienkiej ścianki dobiegł przeraźliwy krzyk kobiety, a potem głos Andrzeja:

– Zdzira, świnia, żydowska suka! Ostrzegałem cię... Ostrzegałem!

Mikołaj, w rozpiętych spodniach i samej tylko koszuli jednym susem wyskoczył z izby i wpadł do sąsiedniego pokoiku. Jego brat stał, rozebrany, z zakrwawionym sztyletem w dłoni. Dziewczyna leżała nieruchomo u jego stóp, naga, z krwawą raną w miejscu ramienia. 

– Coś ty zrobił, Andrzeju? Oszalałeś?

– To ona, to ona! Ma ospę, popatrz... Kazałem jej zwrócić pieniądze. Odmówiła. Rzuciła się na mnie. Wtedy...

 Pozostali studenci zebrali się w drzwiach. Na pewno zaraz przybiegnie właściciel. 

– Wynośmy się stąd! – rzucił Mikołaj. – Andrzeju, zostaw tutaj te pieniądze. Wynośmy się, mówię!

Pozbierawszy ubrania, banda stoczyła się po schodach, przeskakując po kilka stopni naraz. Właściciel zagrodził drzwi. Jednym ciosem pięści Filip wysłał go w stos poduszek, podczas gdy Mikołaj rzucił mu pełną sakiewkę. Na przyprószonej śniegiem ulicy rozproszyli się i zaczęli biec, chcąc jak najszybciej wydostać się z węgierskiej dzielnicy. Mikołaj, Filip i Andrzej, który nie wypuszczał z dłoni pełnej w połowie butelki wódki, znaleźli się wkrótce przed żydowską dzielnicą. Minęła ich banda przebierańców wykrzykujących obelgi i walących w drzwi i zawarte okiennice. Niektórzy wymachiwali pochodniami, co wróżyło niepomyślny obrót rzeczy. 

– Nareszcie ludzie, którzy potrafią się bawić. – Rzucił z rosnącym podekscytowaniem Andrzej. – Przyłączmy się.

Mikołaj chwycił go za ramię:

– Proszę, wracajmy do domu!

Starszy z braci gwałtownie wyzwolił się z uścisku:

– Zostaw mnie, zrzędo! Dzisiaj karnawał. Wszystko jest dozwolone. 

Niewzruszony Filip stanął przed nim i ze spokojem wymierzył mu dwa celne policzki. Ogłuszony Andrzej zachwiał się. Brat i kuzyn podtrzymali go, owijając jego ramiona wokół własnych, i dosłownie pociągnęli przez przedmieścia, omijając dzielnicę żydowską, nad którą zaczęły się już wznosić pióropusze dymu. Wkrótce pokonali most na Wiśle pod drwiącymi, pełnymi niesmaku spojrzeniami strzegących go żołnierzy. Przeszli duży rynek pełen świętujących i w końcu znaleźli się w pięknej rezydencji biskupa Warmii.

Andrzej, osłabiony, przez trzy dni pozostawał w łóżku. Kiedy niespokojni Mikołaj i Filip zaglądali do niego, rzucał im się do nóg i prosił o przebaczenie. W poranek czwartego dnia służący w królewskich barwach zastukał do ich drzwi. Przyniósł królewskie wezwanie, nakazujące Mikołajowi i Andrzejowi Kopernikom udać się natychmiast na Wawel, gdzie zostaną przyjęci przez króla. W największym pośpiechu Mikołaj pobiegł po brata. Pokój Andrzeja był jednak pusty. Służący powiedział, że dopiero co widział, jak rekonwalescent wychodził drzwiami dla służby, ale zaułek świecił pustkami. Zmartwiony Mikołaj obwieścił owo zniknięcie królewskiemu słudze i z głupia frant zaproponował, by Filip zastąpił uciekiniera. Ten jednak wzruszył ramionami i Mikołaj zrozumiał: bastard biskupa oficjalnie był tylko przygarniętym z litości, ubogim krewniakiem. 

Poprzedzany przez lokaja, Mikołaj wspinał się więc samotnie prowadzącą pod górę aleją do zamku królewskiego. Strach ściskał go za gardło. Dobrze wiedział, jaki był powód tego wezwania. I, jak widać, Andrzej także się go domyślił. 

Kazimierz IV kazał przenieść swoje łoże do niewielkiej sali służącej prywatnym audiencjom. Jakiś czas temu stary monarcha mocno podupadł na zdrowiu, nadworni medycy zaś nie dawali mu więcej jak kilka miesięcy życia. Gdy Mikołaj ukląkł, lokaj schylił się do poszczuplałej twarzy króla, która, niegdyś rumiana, teraz jakby sczerniała. Wysłuchawszy posłańca, który szeptem wyjaśniał mu nieobecność Andrzeja, król Kazimierz uśmiechnął się dziwnie i rzucił tonem, który miał być grzmiący, a wydawał się dziwnie schrypnięty:

– Mikołaju, Mikołaju, co zrobiłeś z twoim bratem?

Nie wiedząc, czy czcigodny chory stroi sobie żarty, młodzieniec wybełkotał:

– Wasza Wysokość, Wasza Wysokość...

Król odwrócił głowę w stronę mężczyzny, który stał wyprostowany u jego boku. Był to największy wróg wszystkich krakowskich żaków: namiestnik królewskiej straży, baron Glimski. Ten skinął lekko głową i zaczął monotonnym głosem:

– Panie Kopernik, pan i pański brat sprawiliście nam sporo kłopotów waszą burzliwą eskapadą. Na szczęście dziewczyna żyje. Ale właściciel wiadomego... przybytku przyszedł poskarżyć się moim strażnikom. Człowiek ten jest jednym z moich najlepszych agentów. Pewnie pan o tym nie wie, panie Kopernik, ale w dzielnicy nazywanej węgierską roi się od szpiegów tureckiego sułtana. Arpad zaś, bo tak brzmi imię tego nieszczęsnego sutenera, który doświadczył pięści pańskiego... kuzyna, zna ich wszystkich i informuje mnie o ich knowaniach. Nie chcę, by zabrakło mi tak cennego człowieka z powodu wybryków głupich, pijanych studentów.

– Zwłaszcza, gdy rzeczeni opoje – dopowiedział król – należą do rodziny człowieka, którego kocham jak własnego syna i który potrafi ustrzec moje królestwo przed zakusami mistrza krzyżackiego. Ach, już słyszę śmiech tego Hohenzollerna, kiedy dowie się, że jedyną rozrywką bratanków biskupa Warmii jest zarzynanie dziwek. Ale niechże pan mówi dalej, namiestniku!

Podczas, gdy Mikołaj, ciągle klęcząc, trząsł się na całym ciele, baron Glimski podjął właściwym sobie suchym, nasyconym podejrzliwością tonem:

– Musieliśmy słono zapłacić, by Arpad zapomniał o tym incydencie. Jednak inna sprawa z Żydami. Kilka ich domów zostało splądrowanych i spalonych. Dwie dwunastoletnie dziewczynki zgwałcone. Stary rabin umęczony i ogolony od stóp do głów, co dla nich jest najcięższym upokorzeniem. Bardzo trudno było mi przekonać przewodniczącego gminy żydowskiej, że bratankowie biskupa Warmii nie brali w tej drugiej sprawie udziału, co donoszą moi agenci. A wie pan, panie Kopernik, kim jest ów przewodniczący? Doktor Jan Faust, jedyny medyk w całej Polsce, który potrafi ulżyć cierpieniom Jego Królewskiej Mości. Doktor Faust, który podczas wojny z krzyżakami wyleczył pańskiego wuja z poważnego zranienia. Co pan robi, panie Kopernik? Chce pan zgubić królestwo? 

Z wysokimi kośćmi policzkowymi i ciężkimi powiekami maskującymi spojrzenie, Glimski przypominał kruka. 

– Podnieś się, drogi Mikołaju – powiedział król łagodnym głosem – i usiądź przy mnie. Wiem, że potrafiłeś w całej tej sprawie zachować zimną krew. Twój poczciwy kuzyn Filip, który z pewnością nie należy do najbystrzejszych umysłów na świecie, ale posiada przemiły talent bajarza, opowiedział mi całą tę przygodę. Pewnie szczerze bym się uśmiał, wspominając moje własne młodzieńcze szaleństwa, gdyby nie okoliczności. Wstań, mówię!

Młodzieniec posłuchał i przycupnął na taborecie, który wskazał mu król. Czuł, jak w środku gotuje się ze złości. „Filip! Zdrajca! A więc donosił o wszystkim namiestnikowi, królowi, wujowi Łukaszowi!” Mikołaj poprzysiągł sobie, że gdy tylko nadarzy się okazja, powie kuzynowi, co o tym myśli.

– Udało nam się w końcu wyciszyć ten incydent – podjął na nowo baron. – Nie bez problemów. Ale jeśli chodzi o pańskiego brata...

Zawiesił głos; zapachniało groźbą.

– Niestety, nie wiem, dokąd uciekł – zaczął Mikołaj błagalnym tonem. – Proszę mu wybaczyć, Wasza Wysokość. Przyrzekam Waszej Królewskiej Mości, że od tej pory go upilnuję i utrzymam na prostej drodze. To słaba istota, wydaje mi się, że mam na niego dobry wpływ...

– To nie będzie potrzebne – uciął Glimski. – W dniu zajścia powiadomiliśmy Jego Eminencję biskupa. Tego ranka zaś jeden z jego posłańców nakazał mi jak najszybciej odesłać Andrzeja do Torunia. Być może już wpadł w ręce moich ludzi. Musiał schronić się u kochanki...

– Kochanki? – wykrzyknął Mikołaj.

Król zaśmiał się drwiąco:

– Aha, miły Mikołaju! Kiepsko pilnujesz swego starszego brata! Całe miasto, a nawet król, wie o jego związku z Filomeną, piękną, lecz nieco przywiędłą jak na mój gust, neapolitanką, o którą konkuruje z wielebnym Pasolesim, legatem Jego Świątobliwości Innocentego VIII w Polsce.

Mikołaj miał wrażenie, że padnie z osłupienia i wściekłości. W jaką kabałę wplątał się Andrzej? A jaki los przeznaczy wuj jemu? Jakby czytając w jego myślach, naczelnik królewskiej straży podjął od nowa:

– Przedstawiliśmy Jego Eminencji, pana wujowi, pański dobroczynny udział w tej przykrej sprawie. Proszę więc kontynuować studia...

– ...tak błyskotliwie jak dotąd – przerwał król. – I, na moją wiarę, pewnego dnia, którego już nie ujrzę, i oby nastąpił jak najpóźniej ze względu na drogiego Łukasza, będziesz godnym biskupem Warmii. Albo i papieżem! Chociaż, skoro polskiego papieża świat dotąd nie widział, to i pewnie nigdy nie ujrzy! 

Kazimierz IV wybuchnął gromkim śmiechem, który nagle urwał się w paroksyzmie bólu:

– Ajajaj, zaraz mnie rozerwie! Glimski, niech pan wezwie doktora Fausta! I zostawcie mnie samego!

Zaledwie wyszli z małej sali audiencyjnej, do której wbiegli pospiesznie medycy, namiestnik dość brutalnie chwycił Mikołaja za łokieć:

– Mój chłopcze, wyciągnąłem cię z niezłej kabały. W zamian za to poproszę cię o małą przysługę. Pruski student, Otton, alias Achilles Hohenzollern, znasz go?

– Tak, z widzenia. Chorowity, małomówny chłopak. I trochę zarozumiały. O niego chodzi? Nie spotykam się z nim. A w każdym razie on nie spotyka się nami, gorszymi, „Polaczkami”.

– W takim razie nie tylko zaczniesz się z nim spotykać, ale zostaniesz jego najlepszym przyjacielem. To syn burgrabiego Brandenburgii, który chce położyć łapę na zakonie krzyżackim. Zdobędziesz jego zaufanie i będziesz donosić mi o każdym słowie, jakie wypowie, każdym człowieku, z jakim się spotka. Jeżeli dodatkowo uda ci się dotrzeć do jego korespondencji... mam zgodę twojego wuja. I króla...

Glimski nie powiedział już nic więcej. Mikołaj doskonale zrozumiał, jaką rolę kazano mu odgrywać: szpiega. Choć w gruncie rzeczy, jak stwierdził w drodze powrotnej, nie był temu do końca przeciwny. To mogło być podniecające.

Wbrew wszelkim oczekiwaniom, nic nie stanęło na przeszkodzie w nawiązaniu zażyłości z Ottonem Hohenzollernem. Jego rodzina rosła w siłę na swych północnych dziedzinach; jej obecność u granic Prus Królewskich zaczynała budzić niepokój. Studenci tak zwanej narodowości niemieckiej pogardzali natomiast chłopcem, zwłaszcza Bawarczycy, którzy uważali wszystkich rodaków z północnych terenów Brandenburgii i Meklemburgii za germańskich barbarzyńców, by nie powiedzieć: Gotów. W dodatku ogólnie było wiadomo, że obecni Hohenzollernowie wywodzili się z drobnej szlachty z okolic Norymbergi. 

Noszący imię antycznego herosa Otton nie miał w sobie nic z dzielnego wojownika czy junkra. Był to wątły chłopiec, to zaś, co Mikołaj wziął za pyszałkowatość, było straszliwą nieśmiałością, która sprawiała, że biedak się jąkał. Kiedy podczas zajęć wznowionych po karnawałowym tygodniu Kopernik zaczepił go pod pretekstem odpisania opuszczonego wykładu z prawa kanonicznego, Achilles, rumieniąc się jak panienka, wyznał mu podziw, jaki żywił dla nierozłącznego tria, które kolegium zwało „trzema synami biskupa Warmii”. Tak bardzo chciałby uczestniczyć w ich psotach i rozgardiaszu, jaki czynili! Na te słowa Mikołaj wybuchnął śmiechem i solidnie klepnął młodzieńca, któremu przeznaczone było zostać pewnego dnia burgrabią, a nawet mistrzem zakonu krzyżackiego. Achilles po tym przyjaznym plaśnięciu w plecy o mało nie upadł; pozbierawszy się, zmartwił wyjazdem Andrzeja:

– Bez niego w Collegium Maius nie będzie już tak samo – westchnął.

– W takim razie go zastąpisz! Hej, Filipie! A gdybyśmy poszli z naszym nowym przyjacielem na piwo do „Lepiej tu niż naprzeciw”? 

Achilles Hohenzollern przywiązał się do Mikołaja Kopernika jak psiak. Mówił mu wszystko, powierzał najdrobniejsze wspomnienia z pozbawionych uczucia i wypełnionych smutkiem dni swego dzieciństwa w Królewcu, bez matki, bez jakiejkolwiek kobiety, bez najmniejszych oznak czułości, pośród pijanych i śmierdzących żołdaków w zbrojach, z którymi rozstawali się tylko w sypialni. Pokazywał nowemu przyjacielowi listy przysyłane przez wuja, wielkiego mistrza krzyżackiego, najzacieklejszego wroga biskupa Warmii. Były to wyłącznie surowe nakazy w rodzaju „spotykaj się tylko z najlepszymi uczniami w twojej klasie”, „zachowaj szacunek dla profesorów”, naszpikowane błędami i barbaryzmami, okraszone maksymami i ludowymi przysłowiami: „dziesięć koron włożonych w mszał wartych jest więcej niż jeden złoty stracony w gospodzie, lecz cowieczorna modlitwa warta jest więcej od mszału...”. Przekazując te rzeczy namiestnikowi królewskiej straży, Mikołaj zastanawiał się, jak takie głupstwa mogą być użyteczne dla barona Glimskiego i polityki obronnej kraju. Lecz cała sprawa bawiła go coraz bardziej. 

Natomiast o wiele mniej cieszyły nocne spacery poza murami, na które wyciągał go Achilles teraz, gdy nastała wiosna. Delikatny chłopiec, „to chuchro”, jak mawiał trochę zazdrosny Filip, wieszał się ramienia Mikołaja; czasem brał jego dłoń w swoją, wychudłą i spoconą. Zmuszał go, by siadał na szczycie zbocza i podziwiał nocne niebo w łagodną wiosenną porę. 

– Popatrz, Mikołaju, jak pełny jest Księżyc! Któż może powiedzieć, jaka jest jego droga wokół naszej matki Ziemi? A Mars, ta niespokojna gwiazda, popatrz, jaki jest czerwony. Kto wie, czy tam, w górze, nie żyją ludzie tacy jak my? Hę? Kto wie?

Achilles był bardzo słaby z algebry i geometrii: Mikołaj odrabiał za niego wszystkie zadania. Ich mistrz, Wojciech z Brudzewa, wiedząc o tym szachrajstwie i będąc dokładnie poinformowanym przez Glimskiego, że ta nieoczekiwana przyjaźń między siostrzeńcami biskupa Warmii i wielkiego mistrza krzyżackiego miała za przyczynę wyłącznie rację stanu, zachęcał wręcz swojego najlepszego ucznia, by zagłębiał się w mędrkowanie Prusaka. Cel Brudzewskiego był jednak inny. Od momentu, gdy zawziął się, by udowodnić Kopernikowi, że Euklides i Pitagoras przede wszystkim stanowili narzędzia zdolne zbudować niebiańską mechanikę, napotkał na nieprzejednany opór młodzieńca. Teraz, z powodu gadaniny Achillesa, Kopernik został niejako zmuszony, by z większą uwagą wczytać się w Ptolemeusza i filozofów aleksandryjskich, choćby tylko po to, by przydać nieco pikanterii tym mdłym rozmowom pod gwiaździstym sklepieniem. A także, by pokazać namiestnikowi królewskiej straży, że potencjalny wielki mistrz krzyżacki jest istotą tak zniewieściałą, jak nieszkodliwą. 

W ten właśnie sposób Mikołaj Kopernik w końcu zainteresował się aleksandryjską i arabską astronomią.

II

Rok Pański tysiąc czterysta dziewięćdziesiąty drugi – zaprawdę, niezwykły to był rok... Król Kazimierz IV zmarł na początku lata. We Florencji w drodze do grobu wyprzedził go o dwa miesiące Wawrzyniec Wspaniały. W Rzymie wkrótce podążył za nimi Innocenty VIII. Ten pewnie od razu poszedł smażyć się w piekle!... Inne, dziwniejsze jeszcze nowiny dotarły wkrótce do brzegów Wisły: genueński marynarz, opłacony przez Kastylię, dotarł do wybrzeży nieznanego lądu. Ale oczywiście to śmierć króla Polski najbardziej zaciążyła na losie Mikołaja.

Biskup Łukasz w największym pośpiechu przybył ze swych włości, by uczestniczyć w ostatniej drodze swojego suzerena i wyborze następcy przez sejm, do którego należał jako elektor Warmii. Towarzyszył mu Andrzej w skromnym ubiorze księdza; drwiący uśmieszek pojawił się na niektórych twarzach pośród dziedzińców Collegium Maius. Ten nieobliczalny chłopak, któremu wuj powierzył odpowiedzialną funkcję sekretarza, był teraz obrazem skruchy i pobożności. A przecież zaledwie cztery miesiące upłynęły od czasu, kiedy w węgierskiej dzielnicy zranił nożem egipską dziewkę. 

Wybór następcy Kazimierza nie nastręczał problemów: miał nim zostać Jan Olbracht, co mocno niepokoiło Łukasza. Książę-biskup Warmii w wielkiej tajemnicy zaprosił więc do swojej krakowskiej rezydencji kilku zaufanych sojuszników, a także barona Glimskiego, naczelnika królewskich straży, i poprosił Mikołaja, by ten przyjął funkcję sekretarza. 

– Czemu ja, a nie Andrzej, wuju? – dopytywał młodzieniec. – Czy mój brat nie poczuje się dotknięty? 

– Bo masz od niego ładniejsze pismo!

Biskup wybuchnął swoim gromkim śmiechem, od którego trzęsły mu się ramiona i który w pewnej mierze przekazał w spuściźnie Mikołajowi, nabierającemu w miarę dorastania pozornie szorstkiego obejścia Łukasza. Sala, gdzie oczekiwali goście biskupa, pogrążona była w półmroku. Łukasz zasiadł u szczytu długiego stołu, naprzeciw wejścia; Mikołaj postawił skryptorium na małym stoliku, nieco na uboczu, w ciemniejszym kącie oświetlonym pojedynczą świecą. 

– Oczywiście przesadzam – zaznaczył książę. – Ale wasza przygoda w węgierskim burdelu, mimo wysiłków barona Glimskiego, może tutaj wypłynąć: nie lubią mnie zbytnio w otoczeniu naszego przyszłego monarchy. Nakazałem Andrzejowi, by starał się być jak najmniej widoczny. Zrozumiał lekcję... w każdym razie na ten moment. Jeśli chodzi o ciebie, zachowałeś się wzorowo. Wszyscy zapomnieli, że brałeś udział w tej eskapadzie. A ci, którzy pamiętają, nie mają w stosunku do ciebie żadnych pretensji. Od tamtej pory bez zarzutu odgrywałeś rolę spokojnego studenta z nosem w księgach lub gwiazdach. Glimski pisał mi o tobie jak najlepiej. Zdobądź się na odrobinę cierpliwości. Będziemy tu mieli do rozegrania delikatną partię. Być może złoży nam wizytę pewna ważna osobistość. Nie okaż na jego widok najmniejszego zaskoczenia, bądź cichym i obojętnym skrybą, schowanym za swoim kałamarzem. Czy teraz już rozumiesz, dlaczego nie powierzyłem tego zadania twemu nieszczęsnemu bratu? 

W końcu zaproszeni goście weszli. Mikołaj rozpoznał przewodniczącego gildii gdańskich kupców, bardzo bogatego, generała szczecińskiej fortecy i księcia-biskupa Glocka. Wstał, by nisko im się pokłonić, ale nie wydawali się go zauważyć. Zjawił się w końcu baron Glimski, jak zawsze sztywny i oschły, nie zaszczycając go jednym spojrzeniem. Wymieniwszy przepisane zwyczajem komplementy, pięciu spiskowców zasiadło dokoła stołu i na moment zapadła cisza. 

– Przyjdzie on w końcu? – zapytał, nieomal szeptem, przewodniczący gildii.

– Obawiam się, że nie wcześniej niż za godzinę – odpowiedział Glimski. – Zatrzymują go w zamku.

– Daje nam to czas, by ustalić, co mu zaproponujemy – zabrał głos Łukasz. – Może zresztą nie zaproponujemy mu nic. Wszystko zależy od tego, co on zamyśla.

Praktycznie pewna elekcja i koronacja pierworodnego syna zmarłego króla rysowały przyszłość w ciemnych barwach dla zebranych osobistości północnych marchii Polski. Byli bezpośrednio narażeni na zakusy Krzyżaków i ich pruskich sprzymierzeńców z Brandenburgii. Liczący zaś niewiele ponad trzydzieści lat Jan Olbracht, jeszcze jako wielki książę litewski, marzył tylko o tym, by stanąć na czele krucjaty przeciwko Turkom. Niejako próbując zatrzeć fakt, że i tak pozostanie wnukiem świeżo nawróconego poganina, otoczył się młodszymi synami chrześcijańskiej, starej polskiej szlachty. Ci także chcieli walczyć i odbić Konstantynopol, a nawet Jerozolimę, aby szablą zdobyć bogactwo i chwałę.

Ludzie doświadczeni, tacy jak ci, którzy rozprawiali przyciszonymi głosami w zaciszu krakowskiej rezydencji biskupa warmińskiego, wiedzieli nazbyt dobrze, że polska armia zostałaby zmasakrowana natychmiast po przekroczeniu granic Mołdawii. Skąd więc sprzymierzeńcy w krucjacie, jeśli nie z zakonu krzyżackiego? I za jaką cenę, jeśli nie Gdańska i Warmii, tak odważnie odzyskanych przez Kazimierza?... Ponadto, podkreślał przewodniczący hanzeatyckich kupców, wojna przeciwko Otomanom zamknęłaby na długo drogę dla przypraw korzennych i jedwabiu, docierających do Gdańska przez Wenecję i Kraków, a potem aż do Danii, skąd powracały w zamian złoto, bursztyn i srebro. Co zatem robić?

– Mówi się, że przyszły król jest słabego zdrowia – powiedział Glimski.

Dwuznaczny ton, jakim namiestnik królewskiej straży wypowiedział te słowa, pozwalał sądzić, że niewidzialne ręce mogłyby osłabić je jeszcze bardziej, wlewając do królewskiego kielicha jakąś miksturę... Łukasz skwitował machnięciem ręki:

– I któż by go zastąpił? Aleksander, jego młodszy brat, ta marionetka w rękach kliki męskich dziwek? Lekarstwo okazałoby się gorsze od choroby.

– Co do średniego syna – zgadzam się! Ale najmłodszy, panowie, najmłodszy...

Na te słowa, dobiegające od strony drzwi, które niepostrzeżenie otwarto, spiskowcy podskoczyli. Wszyscy pospiesznie wstali, by powitać nowo przybyłego. Ten niedbale zrzucił na ziemię szeroki płaszcz, którym okrył się mimo panującego w mieście upału. W wieku dwudziestu pięciu lat Jego Wysokość Zygmunt Jagiellończyk, książę głogowski, był mężczyzną, którego ciało, choć szczupłe, emanowało niespotykaną siłą. Z twarzy zaskakująco przypominał ojca, ale staranna edukacja u włoskich mistrzów uczyniła go bardziej subtelnym, zmyła nieokrzesanie. 

– Wybacz mą wypowiedź, Wasza Wysokość – rzucił Łukasz, nie wydając się jednak prawdziwie zmieszany. – Twoi bracia...

– Wiem, że mnie miłujecie, panowie – przerwał książę. – Proszę was o cierpliwość. Mam w Sejmie wielu zwolenników, poczynając od was. I proszę was wszystkich, byście przyznali koronę Janowi Olbrachtowi. To ostatecznie przyłączy Litwę do naszego królestwa. Pragnę was również pocieszyć co do jego planów rzucenia się w wojnę przeciwko Bajazetowi. Sądzę, że darzy mnie zaufaniem. Długo z nim rozmawiałem. Gdybyście wiedzieli, jak bardzo perspektywa tronu może zmienić człowieka! Gdy zaś chodzi o czas jego panowania, Bóg jeden go zna. A pan, baronie Glimski, nie jest Panem Bogiem. Wszystko, co mogę wam powiedzieć, to to, co donieśli mi lekarze: wada członka uniemożliwia memu starszemu bratu spłodzenie potomka, chyba, że każe go sobie obciąć jak Żyd. Gdy zaś chodzi o Aleksandra, nie można sądzić z tego, w jaki sposób kompromituje się w towarzystwie swoich czułych towarzyszy, że tak samo będzie czynił w przyszłości. Panowie! Gdy tylko zakończą się uroczystości koronacyjne, powróćcie do waszych siedzib. Jesteście dla mnie zbyt cenni. Co do pana, baronie Glimski, zdaje się, że mój brat pana nie lubi. Przekazał pana do mojej dyspozycji, uznając to za dobry dowcip. Oto więc zostaje pan kapitanem mojej gwardii przybocznej, chyba, że pan nie zechce...

Glimski przyklęknął na jedno kolano i odpowiedział:

– To więcej niż zaszczyt, Wasza Wysokość, to dla mnie największa radość.

Podniósł z ziemi długi płaszcz i okrył nim księcia. Następnie wyprzedził go, przyjmując rolę ochrony i wyszedł. Pozostali uczynili to samo.

– Spakuj swoje rzeczy, Mikołaju, i każ zrobić to samo Filipowi i Andrzejowi. Jutro o świcie wyjeżdżacie do Torunia.

– A więc nie obejrzę koronacji?

– Przykro mi, że sprawiam ci zawód, ale w żaden sposób nie chcę was narażać. Początki panowania są zawsze pełne niebezpieczeństw. Zresztą, uniwersytet pozostanie zamknięty jeszcze przez trzy miesiące. Jak wszyscy studenci pojedziecie do domu. A jeśli uważnie słuchałeś naszej narady, powinieneś rozumieć, że zobaczysz jeszcze niejedną uroczystość koronacyjną. Jeśli spełnisz nadzieje, jakie w tobie pokładam, zastąpisz mnie podczas nich jako biskup Warmii.

Ponury trymestr spędzany za murami rodzinnego miasta wlókł się niemiłosiernie. Mikołaj snuł się jak widmo po biskupim zamku. Nawet biblioteka nie stanowiła dla niego atrakcji: już dawno temu przeczytał wszystkie znajdujące się w niej książki. Jak tylko mógł, unikał swego brata Andrzeja, który z przesadną gorliwością odgrywał rolę pokutującego rozpustnika. Kim stał się niesforny towarzysz z dzieciństwa? Starszy brat wydawał mu się od pewnego czasu odpychający. Jeśli chodzi o Filipa, ojciec wysłał go, z powodów nieznanych Mikołajowi, do Braniewa, jednego z miast zarządzanych przez biskupa – kuzyn, wyjeżdżając, zrobił tylko tajemniczą minę. „Żegnajcie wspólne polowania, jedyna rozrywko zdolna przerwać śmiertelną nudę!” Tygodnie mijały, a wuj wciąż nie wracał. W krótkim liście, przekazanym im w lipcu, biskup informował o zgonie papieża, i konieczności z tego powodu udania się do Rzymu, gdzie zapowiadała się ostra walka o sukcesję, mimo iż biskup Warmii nie miał na kapitule prawa głosu. Następnie, stylem pobrzmiewającym tym szorstkim i żartobliwym uczuciem, jakie żywił wobec niego, Łukasz dopisał, iż mianuje swego ulubionego bratanka „głową rodziny”.

Nie minęło wiele czasu, jak przyszło Mikołajowi odgrywać tę rolę, która go nieco kłopotała z powodu Andrzeja, wyraźnie przez wuja pomijanego, oddanego niejako pod jego opiekę. Tak bardzo podziwiał kiedyś starszego brata, jego brawurę, gdy pierwszy rzucał się do Wisły po roztopach lub kradł całusa młodej wieśniaczce, kwiaciarce czy służącej.

Kilka dni po oznajmieniu przez Łukasza jego zamiaru podróży do Rzymu, posłaniec przybyły z Gdańska przyniósł wiadomość, że starsza siostra Mikołaja, która poślubiła przed trzema laty potomka starego rodu wywodzącego się z największego hanzeatyckiego portu, właśnie wydała na świat drugie dziecko, które będzie nosić imię Mikołaj, jeśli wuj zgodzi się trzymać je do chrztu. Pierwsze, dziewczynkę, nazwano Łucją, na cześć wuja i opiekuna. Co na to Andrzej? Na jego twarzy wykwitł pełen zawodu, szyderczy uśmiech, gdy młodszy brat możliwie najdelikatniej poinformował go, że to nie on, pierworodny, będzie ojcem chrzestnym dziecka, jak było podówczas w zwyczaju.

W końcu coś zaczęło się dziać tego przygnębiającego lata tysiąc czterysta dziewięćdziesiątego drugiego roku! Przygnębiającego wyłącznie dla Mikołaja, bo mijało pod rozsłonecznionym niebem. Mimo swoich dziewiętnastu lat, a może właśnie z tego powodu, „głowa rodziny” niezbyt taktownie organizowała podróż do Gdańska na sposób generała ustawiającego swoje wojska. Zadecydował, że odbędzie się ona rzeką, na dwóch ciężkich biskupich galeotach. Uzasadniał ten sposób podróżowania jako najpewniejszy w czasach, kiedy zbłąkani krzyżaccy żołnierze trudnili się na drogach rozbojem i twierdził przy tym, że spływ rzeką będzie mniej męczący i przyjemniejszy dla dam. Dodatkowo, jak wyliczył z pełną powagą, wodą będą przemieszczać się szybciej, bo nawet jeśli poruszać się będą wolniej niż drogą, to podróżować mogą cały czas, dniem i nocą...

Dla dam... Gdyż w podróż wyruszyć miały także damy. Poza pokojowymi, służącymi, kilkoma mniszkami i przeznaczoną do zakonu młodszą siostrą Barbarą, na pokładzie miały się znaleźć biskupia guwernantka, którą ogólnie nazywano panią wdową Schilling, i jej córka Anna, urocze i pełne życia ośmioletnie dziecko, którą biskup adoptował, podobnie jak wcześniej usynowił Filipa. Nikt nie miał wątpliwości co do tego, kto był jej ojcem, ani co do domniemanego wdowieństwa pani Schilling, kobiety o urodzie rozkwitającej w miarę przybliżania się trzydziestych urodzin. 

Dwa opasłe, krągłe statki odbiły od toruńskiego nabrzeża o świcie zapowiadającym przepiękny letni dzień. Podążały za nimi trzy statki handlowe. Popychani regularnym prądem, z żaglami wzdętymi łagodnym południowym wiatrem, potrzebowali dwóch dni i dwóch nocy, by dotrzeć do Gdańska i dwa razy tyle, by wrócić z pomocą wioślarzy lub koni, holujących ich z brzegów. Kolację zjedli późno w nocy na pokładzie; powietrze było ciepłe, niebo bezchmurne, gdyż wyjątkowo mgła nie podniosła się z moczarów, w których często się gubił dolny bieg podążającej ku delcie rzeki.

Mikołaj zajął miejsce na pokładzie pierwszego statku wraz ze swą siostrą Barbarą i panią wdową Schilling, której towarzyszyła Anna. Andrzej, mimo nalegań brata, wolał wsiąść na drugą galeotę razem z biskupimi strażami, księdzem i kilkoma kupcami, którzy płacili za podróż.

Stół został uprzątnięty i wszyscy rozmarzyli się ze wzrokiem utkwionym w rozgwieżdżone niebo. Mała Anna była zbyt podekscytowana, aby dało się ją wysłać do łóżka. Nazywając poufale „Miko” tego, o którym nie wiedziała, że jest jej wujem, zamęczała go pytaniami o nazwy gwiazd. Odpowiadał na nie z cierpliwością, kazał jej szukać konstelacji, potem opowiadał historie mitycznych postaci, od których wzięły imiona. I zapytywał sam siebie, jakie tajemnice kryją się za tą harmonią. Tak, harmonią, muzyką, a nie tą kakofonią Almagestu. Nagle Anna wykrzyknęła:

– A ta, Miko, jak ona się nazywa?

– To spadająca gwiazda, mała Aniu. Nie ma imienia. Wymyśl życzenie, pomyśl o nim bardzo mocno, a wtedy się spełni...

– Już! Kiedy będę duża, wyjdę za ciebie za mąż.

– Oj, trzeba było zachować je w sekrecie. Bo teraz twoje życzenie się nie spełni. 

– W takim razie pomyślę je jeszcze raz, bo zobacz, spada jeszcze jedna, i jeszcze...

To było jakby deszcz srebrnych nitek padał hen, daleko, w zatoce. 

Dziecko ucichło. Mikołaj, ciągle wpatrzony w niebo, odczuł jakąś pełnię, której nie zaznał nigdy dotąd. Jego duch wzleciał... Ujrzał siebie, jak Seneka, wchodzącego do Wszechświata tak, jak wkracza się do miasta – wspólnego miasta bogów i ludzi, podlegającego niezmiennym, odwiecznym prawom, w którym ciała niebieskie niestrudzenie wykonują swoje obroty. Miriady gwiazd iskrzyły się ze wszystkich stron; pośrodku stało Słońce, jedyna gwiazda, i ogarniało swoimi promieniami całą przestrzeń. Z tego bratniego źródła Księżyc otrzymywał łagodne i miękkie światło, raz ukryty, raz wystawiający nad Ziemię swoją pełną twarz, to rosnącą, to malejącą, za każdym razem inną niż wczoraj. Zobaczył pięć planet podążających drogą przeciwną niż pozostałe ciała niebieskie i poruszających się w kierunku przeciwnym do ruchu sfer niebieskich. Czy to od ich najmniejszych wahań zależą losy narodów, wielkie, jak i małe rzeczy? Ze Słońcem pośrodku...

Pełne poezji marzenia prysły, gdy poczuł, jak stopa pani Schilling dotyka jego kostki. Myśląc, że to niezręczny przypadek, cofnął nogę. Ale to nie był przypadek. Stópka powróciła i delikatnie głaskała stopę młodzieńca. Następnie ciepła ręka wsunęła się w jego rozwartą dłoń. Ich palce splotły się, podczas gdy nogi ciągle się dotykały.

Ciszę, podkreślaną aksamitnym szmerem wody opływającej kadłub statku, przerwała siostra Mikołaja.

– Czas do łóżka. Idziesz, Aniu? – powiedziała młoda mniszka trochę oschłym tonem, jakby czegoś się domyślała.

Kiedy na pokładzie nie było już nikogo poza sternikiem przysypiającym na kole sterowym, Mikołaj, bardzo zakłopotany, odsunął rękę i udał, że wstaje ze swojego fotela. 

– Pozwoli mi pan spełnić moje życzenie? – wyszeptała mu na ucho pani Schilling.

Legli na wypolerowanym pokładzie, w słabym świetle latarni, pod wysadzanym diamentami, czarnym jak aksamit sklepieniem.

W ciągu dwóch miesięcy, które upłynęły od ich powrotu do Torunia, odbyli tylko jedną schadzkę, nie odnajdując jednak rozkoszy tamtej nocy na pokładzie galeoty. Było to zbyt niebezpieczne, w każdej chwili mogli zostać przyłapani przez służbę, lub, co gorsza, przez Annę, okazującą teraz gwałtowną, przeradzającą się w złośliwość agresję tak w stosunku do matki, jak i Mikołaja. Gdy mijali się z panią Schilling w długich, ciemnych zamkowych korytarzach, starając się nawzajem unikać, a zarazem szukając okazji do kolejnych spotkań, wymieniali zaledwie muśnięcia, ukradkowe pieszczoty, które czyniły ich pragnienie jeszcze dotkliwszym. 

Biskup powrócił z Italii w początkach jesieni. Mikołaj nie miał odwagi spojrzeć mu w oczy z głupiej obawy, że wuj mógłby wyczytać na jego twarzy zdradę, którą skrycie postrzegał jako rodzaj kazirodztwa. Jego wstyd spotęgował się, gdy biskup, zawsze przecież jowialny, ujrzawszy go, dał wyraz dużo cieplejszych uczuć niż w stosunku do Andrzeja i Filipa. Ten ostatni, przybyły na tę okazję z Braniewa, z dumą nosił przyozdobiony piórami hełm kapitana biskupiej straży tamtego miasta stawiającego czoło Królewcowi, będącemu przyczółkiem Krzyżaków. Publicznie okazując swoją słabość do młodszego z bratanków, biskup jasno dawał do zrozumienia, kogo wyznaczy na swego następcę. Nazajutrz po jego przybyciu, gdy cały niewielki dwór Warmii zbiegł się, by ucałować mu pierścień, biskup przyjął w sali audiencyjnej tylko trzech koadiutorów, burmistrza, dwóch bratanków i kapitana Braniewa, którego nikt nie ośmieliłby się nazwać jego bękartem. 

– Moi przyjaciele – rzekł im – nasze małe biskupstwo czekają być może niespokojne dni. Jego Wysokość król Polski i wielki książę litewski Jan Olbracht otacza się junkrami, szlachetkami bardziej zatroskanymi o wyprawę przeciw Turkom niż o dobro kraju. Wiele wolnych, kupieckich miast straciło swoje przywileje na korzyść tych bezmózgich żołdaków. W dodatku Jan Olbracht jest skłócony z nowym papieżem, Jego Świątobliwością Aleksandrem VI, oskarżając go o rozwiązłość i żądając jego natychmiastowej abdykacji pod groźbą wywołania kolejnej wielkiej schizmy. Zapewne jeszcze nie wiecie, ale Jego Świątobliwość, pochodzący z rodu Borgia, jest Hiszpanem, a bogactwa królestwa Grenady, które Ferdynand Aragoński i jego małżonka Izabela Kastylijska właśnie odebrali Maurom mocno przyczyniły się do jego wyboru, jakkolwiek sam osobisty majątek papieża spokojnie by mu go zapewnił. 

Grenada... Kastylia... Aragonia... Mikołaj poczuł nagle, że porywa go gwałtowny wicher Historii.

– I oto Polska podejrzewana jest przez Hiszpanię i cesarza Maksymiliana o sprzyjanie zakusom króla Francji wobec królestwa Neapolu. Myślicie: „To przecież daleko od Księstwa Warmińskiego”. Nie tak bardzo, jak się wam wydaje. Pojechałem do Rzymu, aby próbować uzyskać rozwiązanie zakonu krzyżackiego. Jeszcze jako kardynał Rodrigo Borgia Jego Świątobliwość był temu bardzo przychylny i nawet poparł u swojego poprzednika moją prośbę. Ale po nieszczęsnych słowach Jego Wysokości Jana Olbrachta każdy Polak, nawet biskup i książę Warmii, stał się w Watykanie persona non grata. Audiencja, której mi udzielono, była krótka i bardzo oschła. A jeszcze niedawno kardynał Borgia był w stosunku do mnie niezmiernie łaskawy. Mieliśmy ten sam gust, gdy chodzi o sztukę, literaturę... 

„I ładne kobiety, wuju!”, uzupełnił w myślach Mikołaj, przywołując obraz pięknej pani wdowy Schilling. 

– ... krótko mówiąc, Krzyżacy wkrótce zrozumieją, że mają pełną swobodę działania. Będziemy musieli postawić w stan wojny wszystkie miasta Warmii. Będziemy zmuszeni opuścić Toruń i Gdańsk, które, jak wiecie, należą do króla, lecz w których nieboszczyk Kazimierz IV pozwolił nam przebywać, byśmy mogli parać się handlem. Przywileje przyznane Hanzie mogą zostać wkrótce zniesione na korzyść junkrów. Jeśli chodzi o mnie, osiedlę się na stałe w moim biskupim pałacu w Lidzbarku Warmińskim i wzmocnię jego obronę. Zróbcie to samo we Fromborku, Elblągu, Olsztynie, Pieniężnie, Malborku, w Braniewie.

Na te słowa burgrabia, koadiutor i burmistrz – zarządcy wymienionych miast – skłonili głowy. Mikołaj zaś zadał sobie pytanie, jaka będzie jego rola w tym, co było w gruncie rzeczy szykowaniem się na wojnę. Czy będzie musiał przerwać studia w Krakowie?

– Nie wahajcie się, panowie, czerpać z biskupiej szkatuły, jeśli zajdzie taka potrzeba – podsumował biskup. – Ale, bardzo was proszę, z umiarem, i tylko wtedy, gdy wasze skarbce będą puste. Możecie odejść, już was nie zatrzymuję. Postarajcie się jak najostrożniej wycofywać na Warmię. Nie potrzeba alarmować Krzyżaków.

Na zakończenie tej długiej przemowy podniósł się z fotela, który śmiało można by nazwać tronem. Każdy podszedł, w porządku wyznaczonym powagą stanowiska, by przed opuszczeniem sali ucałować pierścień. Gdy przyszła kolej na krewniaków, Łukasz powiedział głosem tak donośnym, by każdy mógł go usłyszeć:

– Zostańcie, dzieci, mam wam do powiedzenia jeszcze parę słów.

Zostawszy sam na sam z Andrzejem, Mikołajem i Filipem, biskup rozluźnił się, wymierzył kuksańca w potężną pierś swojego bastarda i głośno się zaśmiał:

– Moje małe pacholątka, rzeczywistość nie jest tak ponura, jak ją odmalowałem tym dzielnym ludziom. Powiem wam w sekrecie, że to sam Jan Olbracht doradził mi, bym pozostał na stałe w moim biskupstwie. Aby, według tego, co mówi, wypełnić moje posłannictwo. Moje posłannictwo! Oj, śmiałbym się z tego, gdyby nie chciało mi się płakać z wściekłości wobec takiej głupoty. Krótko mówiąc, oto znalazłem się w niełasce. Ale niepotrzebnym wydawało mi się poruszać ten temat przed tamtymi. Och, rozchmurzcie się, mam jeszcze wiernych przyjaciół w Krakowie. Jednak to prawda, że zagrożenie ze strony Krzyżaków znów może się pojawić, jeśli król poprowadzi wbrew wszelkiemu rozsądkowi swoją przeklętą mołdawską krucjatę. Wycofanie się na Warmię nie jest więc bezużyteczne. Filipie, ty wyruszysz jak najszybciej do Braniewa. Powiedziano mi, że byłby z ciebie znakomity burmistrz. Dobrze by było, gdyby ten stary ramol, którego zastąpisz, wkrótce wyciągnął kopyta.

Filip zaczerwienił się pod wpływem komplementu. Kierować garnizonem w wieku dwudziestu trzech lat! Jego marzenie z dzieciństwa miało się w końcu spełnić.

– Gdy chodzi o was, bratankowie, wznowicie wasze ukochane studia w Krakowie. Moje wielkie manewry w Księstwie Warmińskim mogą zaalarmować otoczenie króla. Konieczne jest więc, aby mój pałac w stolicy był jawnie zamieszkiwany. Wasza obecność będzie w pewnym sensie zastawem za wierność mojemu suzerenowi. Będziecie jego zakładnikami. Ale uwaga, żadnych wybryków, dobrze, Andrzeju? Chcę dwóch pilnych, gładkich żaków. Co do ciebie, Mikołaju, nie zdziw się, jeśli ten żałosny baron Glimski o nic cię już nie poprosi. Byłoby zbyt niebezpieczne, gdyby was spotkano razem. Jeśli chodzi o wymianę listów ze mną, jeśli zechcesz ją kontynuować, żadnych wzmianek o polityce. Bądź nudny! Pisz mi na przykład o gwiazdach i planetach. Podobno możesz mówić o nich bez końca...

Serce Mikołaja zabiło szybciej... Czy wuj wiedział? Ta aluzja...

Pierwsze miesiące po powrocie do Krakowa były spokojne, by nie powiedzieć nudne. Andrzej zmienił się nie do poznania; przesadzał z ostentacyjną cnotliwością tak, jak niegdyś z zapamiętałym dostarczaniem sobie różnych rozkoszy.

Pewnej nocy jego dawna kochanka, o której istnieniu Mikołaj tak długo nie wiedział, zapukała do drzwi biskupiej rezydencji. W zakrywającej twarz woalce została wprowadzona do niedużego gabinetu, w którym siedział, pogrążony w jakiejś pobożnej lekturze, starszy z braci Koperników. Mikołaj akurat w tym momencie wrócił z miłego wieczoru spędzonego z wesołymi towarzyszami przy suto zastawionym stole. U góry, na piętrze, usłyszał krzyki. Zanim zorientował się, co się dzieje, zobaczył ubraną na czarno kobietę, która zbiegła po schodach i rozszlochała się na najniższym stopniu. Kiedy w końcu zrozumiał, kim była i jak brutalnie przegnał ją Andrzej, usiadł obok niej, otoczył ramieniem i próbował pocieszyć, opowiadając historyjkę, według której jego starszy brat dostąpił boskiego objawienia i zdecydował natychmiast po ukończeniu studiów wstąpić do zakonu zachowującego regułę świętego Benedykta. 

Kłamstwo jest wiarygodne tylko wtedy, gdy posiada choć znamię prawdopodobieństwa... Na moment w głowie mocno podchmielonego Mikołaja zagościła myśl, czy nie nadużyć sytuacji i bezbronności damy, ale opanował się: nawet jeśli legat papieski, którego była kochanką, został wezwany do Rzymu przez Aleksandra VI, mogłoby to wywołać skandal. W dodatku zbierać resztki po bracie jak po wuju... Nie! Zadowolił się odprowadzeniem biedaczki do drzwi, po czym powrócił do gospody, gdzie najwytrwalsi biesiadnicy nie okazali zaskoczenia, widząc go ponownie.

Gdy po inauguracji roku akademickiego Mikołaj wszedł do Collegium Maius, pierwszą osobą, która rzuciła się w jego kierunku, był Achilles alias Otton Hohenzollern. 

– Mój przyjacielu, nareszcie wróciłeś – zawołał swym cienkim, płaczliwym głosikiem, chwytając go za ręce i podnosząc ku niemu pełne łez, wielkie niebieskie oczy. – Będziemy znowu mogli toczyć nasze piękne i dobre rozmowy...

Mikołaj, który czuł się zwolniony z przydzielonej przez barona Glimskiego misji, spodziewał się tego spotkania i przygotował się na nie. Dzięki roli szorstkiego mieszkańca warmińskiej prowincji, którą sobie wybrał, miał nadzieję nie sprawić Niemcowi przykrości. Uwolnił ręce z przykrego dla niego uścisku.

– Achilles, mój stary – rzekł gderliwym, ojcowskim tonem, który na kilometr czuć było Łukaszem – od tej pory nie możemy być widywani razem zbyt często. Jak wiesz, między Prusami i Warmią nie dzieje się teraz najlepiej. Nasza przyjaźń mogłaby nadwerężyć i tak kruchy pokój. Idź już! Zostawiam cię samego. Zachowaj ostrożność, przyjacielu, nade wszystko zachowaj ostrożność!

Zachwycony swoim wystąpieniem i efektem, jaki wywołało na zaskoczonym Achillesie, odszedł swoim męskim, kołyszącym krokiem w stronę grupki wesołych kompanów wołających do niego:

– Miko, z kim tam jeszcze gadasz? Chodź, zobacz, co przywiozłem z Norymbergi!

Achilles posłuchał. Od tej pory, gdy mijał Mikołaja na krużgankach kolegium, robił tajemnicze znaki, mające dawać do zrozumienia, że posiadają wspólny sekret. Kiwanie głową, mrugnięcia okiem, małe gesty czynione ręką wywoływały w Koperniku wściekłą chęć wlepienia mu paru klapsów, zwłaszcza gdy jeden z kolegów, świadek manewrów uskutecznianych przez, jak mawiał, „wariatkę”, rzucał:

– Hej, Miko, twoja wielbicielka mówi ci dzień dobry!

Doprowadzało go to do szewskiej pasji. Ale szybko się uspokajał, bo wzmiankowany kompan był tym Bawarczykiem, który przywiózł mu z Norymbergi przedmiot, o który prosił i który drogo go kosztował: wspaniałe astrolabium wykonane z miedzi, nie zaś z powszechnie używanego do tego celu drewna, wynalazek słynnego Martina Behaima.

Albowiem w końcu Mikołaj zdecydował zająć się na poważnie obserwacją ciał niebieskich, ku ogromnej satysfakcji swego mistrza Wojciecha Brudzewskiego. Ten ostatni uczenie mu wyłożył:

– Tak, jak wszystkie pożyteczne nauki mają poprowadzić ludzki umysł ku wzniosłym rzeczom i oddalić go od ułomności, astronomia, poza przyjemnością, jaką daje, może dokonać tego lepiej niż pozostałe.

Mikołaj zapamiętał sentencję i przetłumaczył ją dla towarzyszy biesiad, powtarzając każdemu, kto chciał słuchać, że astronomia stała się dla niego jak te oliwki pochodzące z Italii i serwowane, by pobudzić apetyt na początku posiłku. Przegryza się od niechcenia jedną i nie wiedzieć kiedy, w mgnieniu oka miska jest pusta.

Ale tutaj misa zdawała się nie mieć dna, apetyt Mikołaja zaś ciągle się wzmagał. Usłyszał o niejakim Janie z Głogowa, uczonym, który wykładał przez czternaście lat w Krakowie i pisał w astronomicznych i filozoficznych traktatach, że Słońce jest najważniejszą z planet i rządzi ruchem wszystkich pozostałych. Badacza tego zainspirowało studium Cycerona wpisane w program wykładów Brudzewskiego, które ten szeroko komentował na poparcie swojej krytyki Ptolemeusza: rzeczywiście, Sen Scypiona opisywał Wenus i Merkurego obracające się wcale nie wokół Ziemi, ale dookoła Słońca. 

Mikołaj odmawiał jednak zagłębiania się w bardziej uczone dzieła, które polecał mu mistrz, jak Nowe teorie planet Peurbacha i Epitoma Regiomontanusa. Wolał odłożyć ich lekturę na później, aby – jak mówił – nie odbierać sobie przyjemności samodzielnego odkrywania tego bezkresu, w jakim się zanurzał. 

Pewnego wrześniowego dnia tysiąc czterysta dziewięćdziesiątego trzeciego roku, gdy wychodził z wyjątkowo nudnego wykładu z prawa kanonicznego, ujrzał nadchodzącego Achillesa Ottona Hohenzollerna, który, bardzo podekscytowany, wymachiwał małym tomikiem. Nie dało się go ominąć. 

– Czytałeś to? Czytałeś?

Mikołaj rzucił okiem na tytuł dzieła i powiedział lekceważącym, znudzonym tonem:

– A, tak! To ten list marynarza z Kastylii, który uważa, że dotarł do Chin od zachodu. I cóż z tego?

– To wspaniała nowina! Zatrzęsie światem!

– Jeśli nie są to wyspy zagubione pośrodku oceanu. A gdyby nawet chodziło o Indie czy królestwo księdza Jana, nie byłaby to pomyślna nowina dla Polski. Adieu, mam teraz coś do zrobienia.

– Zechciałbyś zjeść dziś wieczór ze mną kolację, żeby o tym porozmawiać? Dostałem list od wuja, pisze, że nie widzi przeszkód, bym spotykał się z bratankiem biskupa Warmii. 

Stanowczo trzeba było zakończyć tę znajomość, mimo że Mikołaj nie lubił zadawać innym cierpienia.

– Ale ja widzę jedną poważną przeszkodę. Narzucasz mi się, nie mogę już znieść twojej dziecinnej, czczej gadaniny.

I obrócił się na pięcie, dołączając do czkającego nieopodal przyjaciela z Norymbergi, który rzucił drwiąco:

– A więc rozstanie? Biedna mała Achilletka! Mikołaju, jesteś prawdziwym pożeraczem serc!

– Pewnego dnia, Bernardzie – odpowiedział, śmiejąc się, Kopernik – oberwiesz i nawet nie będziesz wiedział, za co.

Mimo że niezbyt z siebie dumny, czuł ulgę na myśl, że ostatecznie pozbył się Achillesa. Nie wiedział, jak bardzo się mylił. Chłopiec zaczął słać do niego błagalne, tonące we łzach listy, wiersze... Codziennie jeden list, przez cały miesiąc. Mikołaj przestał je czytać, ale męczyło go to niepomiernie, zwłaszcza że goniec za każdym razem pytał go, czy będzie jakaś odpowiedź. W końcu, nie mogąc dłużej tego znieść, ruszył porozmawiać z Achillesem, widząc go na wielkim dziedzińcu kolegium. Ten zapłakanymi oczyma śledził jego nadejście.

– Dość już twojej łzawej pisaniny. Przestań natychmiast albo dostarczę ten stos listów, których nawet nie otworzyłem, do pałacu arcybiskupa! Dobrze wiesz, ile kosztuje oskarżenie o sodomię: ogień buzujący pod twoimi małymi stópkami!

Następnie odwrócił się do chłopca plecami, zły na samego siebie, że nie umiał lepiej powściągnąć złości i języka. Rezultat został jednak osiągnięty: korespondencja ustała, a Achillesa Hohenzollerna nie zobaczono już w Collegium Maius. 

Minęło parę tygodni. Potoki zimnego deszczu zalewały Kraków, tocząc rwące wody wiodącymi do zamku stromymi uliczkami. Przed kominkiem w wielkiej sali wujowskiej rezydencji Mikołaj, nie mogąc oddać się obserwacjom Księżyca, który był pewnie teraz w pełni, znalazł pocieszenie w lekturze dzieła niemieckiego kardynała rodem z Kuzy, swojego imiennika. W dziele tym pod tytułem O oświeconej niewiedzy, które stwierdzało, w opozycji do Ptolemeusza, nieskończoność wszechświata, Mikołaj zaznaczył jedno zdanie, które go zafascynowało: „Świat ma środek wszędzie, obwód zaś – nigdzie”. Wyłapał mniej więcej to samo sformułowanie w książce Ficina, której tytułu nie mógł sobie przypomnieć. Wszystko to bardzo piękne, tylko, niestety, nieudowodnione rachunkiem matematycznym. Może u Regiomontanusa...

Wszedł służący, oznajmiając, że jakiś człowiek, który nie zdradził swojego nazwiska, chciał się z nim widzieć. Mikołaja zaintrygowało, kim może być gość przybywający przy takiej pogodzie i o tak późnej porze. Każąc wpuścić przybysza, przyrzekł sobie, że jeśli nieszczęśliwym zbiegiem okoliczności będzie to „Achilletka”, to przegna go mocnym kopniakiem w zadek. Nie była to jednak Achilletka, lecz wysokiego wzrostu jegomość, który zgodził się zdjąć ociekający wodą płaszcz z naciągniętym na twarz kapturem dopiero po tym, jak służący wyszedł, zamykając za sobą drzwi.

– Baron Glimski! – wykrzyknął Mikołaj.

– Żadnych nazwisk, panie Kopernik, żadnych nazwisk! – przerwał dawny namiestnik straży króla Kazimierza IV i omiótł salę ukradkowym spojrzeniem swych wąskich oczu o ciężkich powiekach, jakby chciał się upewnić, czy aby na pewno są sami.

Kopernik nie lubił tego człowieka, który budził w nim strach. Podsunął mu fotel i z udawaną życzliwością zaproponował kieliszek wina przywiezionego mu przez powracającego z Italii przyjaciela. Glimski niecierpliwym ruchem ręki odmówił. Mikołaj zdecydował wyprosić gościa za drzwi, jeśli nadal będzie się zachowywać równie arogancko. Zdecydowanie nie cierpiał tego człowieka.

– Czemuż zawdzięczam niezwykłą radość z pańskiej wizyty? – odezwał się z wyszukaną ironią. – Przecież mój wuj, Jego Wielebność Łukasz, oficjalnie zakazał mi się z panem spotykać.

Rozparty w fotelu baron skrzyżował swe długie, obute w wysokie, zabłocone buty nogi.

– Przez pańskie burzliwe studenckie przyjaźnie postawił nas pan w bardzo niebezpiecznym położeniu, panie Kopernik...

– Nie rozumiem. Czy może pan przestać mówić aluzjami i choć raz wyrażać się trochę jaśniej? 

– Achilles Hohenzollern odebrał sobie życie.

Mikołaj zerwał się z krzesła.

– Co pan mówi?

Najwyraźniej czując się u siebie, Glimski kazał mu najpierw wrócić na miejsce, a następnie opowiedział, iż przed dziesięcioma dniami odnaleziono zwłoki Achillesa z zawiązanym na szyi sznurem w sieciach, które rybacy zastawiają czasem w poprzek rzeki poniżej miasta. Przy nieszczęśniku znaleziono list, którego treść przekazano baronowi, mającemu jeszcze wśród straży paru zauszników. 

– A w tym liście niestety pisze tylko o panu. Wydaje się obciążać pana odpowiedzialnością za to, co, jak się zdaje, było zamachem na samego siebie, czyli samobójstwem.

– Obciążać odpowiedzialnością? Ale za co? 

– Za zniszczenie najpiękniejszej i najszlachetniejszej z przyjaźni. To dosyć zagmatwane: pisze o uczcie, w jakiej mieliście obydwaj uczestniczyć u niejakiego Platowa, i która miała być decydująca w jego fatalnej decyzji...

– Platow? Ależ ja nie znam...

Nagle zrozumiał i nie mógł powstrzymać lekkiego uśmiechu: Uczta... Platon...

– Nieważne – kontynuował Glimski. – Nie pozwolono mi skopiować tego listu. Tak czy inaczej postawił się pan w bardzo groźnej sytuacji, panie Kopernik.

– Ależ ja za nic nie jestem odpowiedzialny!

– Jak taki mądry chłopak jak pan może być tak ślepy? Sądzi pan, że rodziny takie jak Hohenzollernowie godzą się, by ciało jednego z ich dzieci zostało spalone, a jego prochy rozsypane? To los wszystkich samobójców, panie studencie prawa kanonicznego. Oskarżą pana o zabójstwo ku uciesze wielu osób na dworze! A mniej więcej zażegnany konflikt między Prusami a Warmią przekształci się w wojnę klanów: brandenburskiego i biskupa Łukasza Watzenrodego. To najgorsza rzecz, jaka mogłaby się nam przytrafić.

Rozdarty między paniką a złością Mikołaj wybrał tę ostatnią:

– To również pańska wina! Gdyby nie narzucił mi pan niepotrzebnej zresztą roli nędznego szpiega wobec tego biednego chłopca, który najwyraźniej był niespełna rozumu, nie doszłoby do tego. I dlaczego ostrzega mnie pan tak późno? Dziesięć dni!

Chuda twarz Glimskiego przybrała niepokojący wyraz.

– To nie czas na wylewanie żalów. Zresztą, niech pan nie sądzi, że pańska misja zdała się psu na budę. Gdy chodzi o te dziesięć dni... Powracam z Warmii. Zajechałem na śmierć dwa konie. Pański wuj i ja mieliśmy pomysł, by wysłać pana do Italii, gdzie kontynuowałby pan studia i co pozwoliłoby, żeby w parę lat o panu zapomniano. Niestety, okoliczności są niesprzyjające: wojska Karola VIII, króla Francji, przekroczyły Alpy i idą na Neapol. Dlatego proszę spakować się, pański brat niech uczyni to samo; bagaż musi być jak najlżejszy. Tej nocy wyjedziecie do Lidzbarka Warmińskiego. Kapitan Filip Teschner czeka na was z solidną eskortą za tajnym wejściem od północy. Nie będę mógł wam towarzyszyć – moja przedłużająca się nieobecność przy Jego Wysokości wielkim księciu mogłaby wzbudzić podejrzenia. Teraz niech pan idzie przygotować bagaże, i proszę o wygodne łóżko. Jestem zmordowany. Jutro odeślę służbę i zamknę pałac, o co prosił mnie pański wuj.

Pędzili nocą co koń wyskoczy, twarze smagał im zacinający deszcz. Bez przeszkód wyjechali poza mury, budki strażników stały puste. Co ciekawsze, północne przejście stało otworem. Pozostający w niełasce Glimski miał jeszcze sporo przyjaciół... Niezawodny Filip zgodnie z planem czekał na nich w otoczeniu piętnastki uzbrojonych ludzi. Powitanie było wylewne, lecz krótkie. Musieli jak najszybciej zostawić za sobą Kraków. Dopiero o świcie, grząskim i szarym pod deszczowym niebem, ich wierzchowce przeszły w stępa. Mała grupka często krążyła, omijając miasta. Zawinięci w peleryny spali w wiejskich oberżach lub gospodarstwach. Mimo zmęczenia, wyciągnięty na swym sienniku Mikołaj nie potrafił zasnąć. A kiedy w końcu udawało mu się zdrzemnąć, budził się zaraz zlany potem. We śnie widział unoszącą się na wodzie szczupłą, białą twarz Achillesa Hohenzollerna spoglądającą na niego uważnie załzawionymi niebieskimi oczami, dopóki nie zniknęła pośród rybackich sieci. 

Pomimo niebezpieczeństwa napotkania penetrujących te tereny oddziałów krzyżackich, w miarę zbliżania się do kresu podróży towarzystwo stawało się coraz radośniejsze. Szczególnie Andrzej, który zamienił ciemny ubiór księdza na wojenny żołnierski strój widoczny spod długiego futra ze srebrnych lisów i, śpiewając na całe gardło marszowe albo myśliwskie pieśni, nie odmawiał łyczka gorzałki z pełnego po brzegi bukłaka, który podawał mu jeden z członków eskorty. To był znowu Andrzej ze starych czasów, swobodny, zawsze skory do żartów, uprzejmy dla wszystkich, nawet najmniejszych. Za to Mikołaj, którego niegdyś nic tak nie bawiło jak konne przejażdżki poza miasto uwalniające ciało i umysł od dni spędzanych nad zakurzonymi księgami, przez całą drogę trzymał się na uboczu, posępny i milczący.

Biskup, pod pozorami szorstkości skrywający niezwykłą przenikliwość, natychmiast dostrzegł u swego ulubionego bratanka zmianę spowodowaną śmiercią młodego Hohenzollerna. Biskupia rezydencja w Lidzbarku Warmińskim była fortecą w każdym calu, obecnie postawioną w gotowość. Łukasz ostentacyjnie ujął Mikołaja pod ramię i wziął go na bok, pod wyglądające jak otwór strzelniczy okno z widokiem na równinę. Usiedli naprzeciwko siebie na dwóch małych kamiennych ławach, na których rozłożono malwowe poduszki ze złotymi pomponami. 

– Uwierz mi, mój chłopcze – powiedział dostojnik łagodnym głosem. – Nie masz powodów, by czuć się odpowiedzialnym za śmierć tego biednego dziecka. To trochę moja wina. Nigdy nie powinienem był zgodzić się na prośbę Glimskiego, by powierzyć ci tak idiotyczną misję. Zastanawiam się zresztą, czy nie próbował mnie w ten sposób skompromitować.

– Skompromitować? Nie rozumiem, wuju...

– Ależ tak, popatrz: zmuszając cię, byś nawiązał przyjaźń z tym słabym i delikatnym Hohenzollernem, chciał wzbudzić podejrzenia naszych wrogów Krzyżaków, że próbujemy użyć ich potomka przeciwko nim. Jeśli chodzi o Związek Pruski, za którego siłę napędową jestem uważany, mógłby zacząć podejrzewać mnie o zmianę obozu. 

Mikołaj nie potrafił powstrzymać grymasu niedowierzania, tak okropnie dziwne wydało mu się to wszystko. Łukasz zauważył malujący się na jego twarzy sceptycyzm i oschłym tonem dorzucił:

– Jeśli chcesz pewnego dnia działać na polu polityki, a, jak mi się wydaje, posiadasz po temu wszelkie uzdolnienia, musisz być mniej naiwny, bratanku. Glimski to niebezpieczny człowiek, którym kieruje wyłącznie własny interes. Podczas wizyty u mnie twierdził, że to Hohenzollernowie mieliby upozorować samobójstwo, by upiec dwie pieczenie na jednym ogniu: pozbyć się niewydarzonego potomka i wplątać ciebie w tę śmierć. To jest możliwe. Widywało się gorsze rzeczy. Ale przyszła mi do głowy inna możliwość, o której nie wspomniałem oczywiście ani słowem: Glimski ma swoje powody, by doprowadzić do wybuchu nowej wojny z Krzyżakami. 

Mikołaj nie miał pojęcia, jakiż to interes mógłby mieć baron w zerwaniu rozejmu, ale powstrzymał się od pytań, z zapałem przytakując słowom wuja. W głębi ducha nie przekonywała go idea zbrodni upozorowanej na samobójstwo. Nie, życie i śmierć były o wiele prostsze niż te wszystkie wyimaginowane spiski Łukasza i Glimskiego. 

Mikołaj dopiero co skończył dwadzieścia lat.