Okładka

Karta tytułowa

KSIĘGA WYJŚCIA

KSIĘGA WYJŚCIA

IZRAELICI W EGIPCIE
1,1–11,10

Potomkowie Jakuba w Egipcie: 1,1–22

1

1 Oto imiona potomków Izraela, którzy ze swoimi rodzinami, wspólnie z Jakubem, przybyli do Egiptu: 2 Ruben, Symeon, Lewi, Juda, 3 Issachar, Zabulon i Beniamin, 4 Dan, Neftali, Gad i Aser. 5 Wszystkich potomków Jakuba było siedemdziesięciu. Józef zaś już wcześniej znalazł się w Egipcie.

6 Potem umarł Józef, a także wszyscy jego bracia. Z czasem wymarło całe tamto pokolenie. 7 Lecz synowie Izraela byli bardzo płodni, tak że w całym kraju wielu było ich potomków. Rozmnażali się, umacniali się coraz bardziej i zaludnili cały kraj.

8 Tymczasem w Egipcie doszedł do władzy król, który Józefa już nie znał. 9 Zwrócił się on do swojego ludu z taką odezwą: Popatrzcie tylko! Izraelici stali się już narodem i większym, i silniejszym niż my sami. 10 Miejcie to na uwadze! Musimy się wspólnie zastanowić, co powinniśmy zrobić, żeby ich wciąż nie przybywało. Jeśli bowiem wybuchnie jakaś wojna, mogą się przyłączyć do naszych wrogów, walczyć przeciwko nam i tak ostatecznie opanować nasz kraj. 11 Ustanowiono tedy nad nimi nadzorców, którzy mieli za zadanie wyniszczać ich uciążliwymi pracami. Kazano Izraelitom budować miasta Pitom i Ramses na składy towarów dla Faraona. 12 Lecz im bardziej ich uciskano, tym szybciej rozmnażali się i rośli w siłę, a to budziło w następstwie coraz większą nienawiść Egipcjan do nich. 13 Zmuszali [więc] Izraelitów do robót coraz cięższych. 14 Życie Izraelitów stawało się z dnia na dzień trudniejsze z powodu wyczerpujących prac przy glinie i cegle oraz na skutek różnych uciążliwych zajęć na polach. Zmuszano ich do najcięższych robót niewolniczych.

15 Do dwu położnych hebrajskich – jedna nazywała się Szifra, a druga Pua – tak powiedział król egipski: 16 Gdy kobiety hebrajskie będą rodziły, a wy będziecie przy ich porodach, uważajcie na płeć noworodków: jeśli będzie to chłopiec, to róbcie tak, żeby umarł; jeśli dziewczynka – pozostawcie ją przy życiu. 17 Ale położne, powodowane bojaźnią Bożą, nie posłuchały króla egipskiego i wszystkie dzieci zostawiały przy życiu. 18 Wtedy król egipski kazał sprowadzić do siebie położne i zapytał je: Dlaczego tak postępujecie i zostawiacie przy życiu wszystkie dzieci? 19 A położne odpowiedziały faraonowi: Kobiety hebrajskie rodzą nie tak jak Egipcjanki, lecz tak jak matki zwierząt: kiedy zjawia się położna, matka jest już po porodzie. 20 Bóg był wyraźnie po stronie położnych. I dlatego pomnażali się Izraelici coraz bardziej i stawali się coraz silniejsi. 21 Ponieważ położne kierowały się bojaźnią Bożą, również je pobłogosławił Bóg potomstwem. 22 Wtedy faraon wydał całemu ludowi taki oto nakaz: Wszystkie dzieci płci męskiej, wydane na świat przez niewiasty Hebrajskie, mają być zaraz po urodzeniu wrzucone do Nilu. Dzieci płci żeńskiej można pozostawić przy życiu.

Narodziny i początek dziejów Mojżesza: 2,1–15

2

1 Pewien mąż z pokolenia Lewiego wziął sobie za żonę niewiastę z tego samego pokolenia. 2 Stała się ona brzemienna i urodziła mu syna. Zobaczywszy, że było to bardzo piękne dziecko, ukrywała je przez trzy miesiące. 3 Kiedy już nie mogła go dłużej ukrywać, wzięła kosz upleciony z łodyg papirusów, pokryła go żywicą i smołą, włożyła weń dziecko i umieściła w zaroślach na brzegu Nilu. 4 Jego siostra stała w pobliżu i obserwowała, co się będzie działo.

5 W pewnej chwili przyszła, aby się wykąpać w Nilu, córka faraona. Jej służące przechadzały się tymczasem wzdłuż Nilu. Nagle córka faraona zobaczyła pośród sitowia kosz. Kazała tedy służącej przynieść kosz, 6 a gdy go odkryła, ujrzała płaczące w nim dziecko. Wzruszyła się szczerze i powiedziała: To dziecko hebrajskie. 7 Wtedy siostra tego niemowlęcia powiedziała do córki faraona: Jeśli chcesz, to pójdę do kobiet hebrajskich i sprowadzę jedną z nich, żeby nakarmiła dziecko. 8 Córka faraona odrzekła: Dobrze, idź! Poszła tedy dziewczyna i sprowadziła matkę niemowlęcia. 9 A córka faraona powiedziała do niej: Weź to dziecko i karm je własną piersią. Ja ci to wynagrodzę. Wzięła więc kobieta dziecko i karmiła je. 10 Gdy chłopiec już nieco podrósł, oddała go z powrotem córce faraona. A ta przyjęła go jak własnego syna, nadała mu imię „Mojżesz”, bo jak powiedziała: Wydobyłam go z wody.

11 Lata płynęły i Mojżesz stał się z czasem dojrzałym mężczyzną. Pewnego dnia przyszedł do swoich braci i zastał ich przy bardzo ciężkiej pracy. Zobaczył też, jak pewien Egipcjanin znęcał się nad jednym Hebrajczykiem, jego współziomkiem. 12 Mojżesz rozejrzał się na wszystkie strony, a kiedy się przekonał, że nie ma tam nikogo więcej, zabił Egipcjanina i zagrzebał jego ciało w piasku.

13 Kiedy następnego dnia znów przyszedł do swoich, zobaczył, jak dwaj Hebrajczycy kłócili się ze sobą. I rzekł do tego, który wydawał mu się winnym: Dlaczego znęcasz się nad swoim bratem? 14 A on odpowiedział: A któż to ustanowił cię naszym nadzorcą i sędzią? Czy myślisz, że uda ci się zgładzić i mnie, tak jak zgładziłeś owego Egipcjanina? Przeraził się Mojżesz i pomyślał: A więc wszystko się wydało! 15 Faraon dowiedział się o wszystkim i polecił zabić Mojżesza, ale ten uciekł. Mojżesz postanowił osiąść w Madianie i zatrzymał się tam przy pewnej studni.

Pobyt Mojżesza w Madianie: 2,16–22

16 A miejscowy kapłan madianicki miał siedem córek. Przyszły one pewnego dnia [do tej studni], aby napełnić naczynia na wodę i napoić trzody swego ojca. 17 Lecz oto nadeszli pasterze i chcieli je stamtąd odpędzić. Powstał tedy Mojżesz, przyszedł im z pomocą i napoił ich trzody. 18 A kiedy wróciły do swego ojca Reuela, on zapytał je: Dlaczego to tak szybko wróciłyście dzisiaj? 19 A one opowiedziały, jak to pewien Egipcjanin wziął je w obronę przed pasterzami i jak następnie sam zaczerpnął wody i napoił ich trzody. 20 Wtedy zapytał Reuel swoje córki: Gdzież jest ten człowiek? Dlaczego tam go zostawiłyście? Sprowadźcie go tu i zaproście do stołu! 21 Mojżesz postanowił pozostać u tego człowieka, a ten dał mu za żonę swoją córkę Seforę. 22 A gdy ona urodziła mu syna, nadał mu imię Gerszom, bo mówił sobie: Jestem cudzoziemcem w obcym kraju.

Powołanie Mojżesza: 2,23–4,17

23 Po wielu latach zmarł król egipski. Izraelici nadal cierpieli pod jarzmem niewolniczych robót. Bardzo więc narzekali na swój los, a ich błaganie o pomoc dochodziło aż do Boga. 24 I wysłuchał Bóg ich wołania i wspomniał na swoje przymierze z Abrahamem, Izaakiem i Jakubem. 25 Wejrzał Bóg na synów Izraela i ulitował się nad nimi.

3

1 Mojżesz był pasterzem trzód swego teścia, Jetro, kapłana madianickiego. Pewnego dnia, kiedy pędząc trzody przez step, znalazł się u stóp góry Bożej Horeb, 2 ukazał mu się anioł Pański w ognistych płomieniach, które wydobywały się z ciernistego krzaka. [Mojżesz] przypatrywał się płonącemu krzakowi, który co prawda płonął, ale się nie spalał. 3 Powiedział sobie Mojżesz: Muszę podejść bliżej i zobaczyć to wszystko dokładniej. Czemu ten krzak się nie spala, chociaż płonie?

4 Kiedy Jahwe zobaczył, że Mojżesz zbliża się, aby się dokładniej przyjrzeć [płomieniom], zawołał do niego z samego środka krzaka: Mojżeszu, Mojżeszu! A on odpowiedział: Jestem tu! 5 Pan powiedział: Nie podchodź bliżej! Zdejmij twoje obuwie, bo miejsce, na którym stoisz, jest święte. 6 I dalej tak mówił: Ja jestem Bogiem twojego ojca, Bogiem Abrahama, Bogiem Izaaka i Bogiem Jakuba. Mojżesz zasłonił sobie tedy twarz, gdyż bał się spoglądać wprost na Boga.

7 Wtedy Pan powiedział: Widziałem ucisk mojego ludu w Egipcie, słyszałem też głośne narzekanie na jego ciemiężycieli. Wiem, jak bardzo cierpią. 8 Zstąpiłem tu, ażeby ich wyrwać z rąk Egipcjan i wprowadzić do pięknego, rozległego kraju; do krainy płynącej mlekiem i miodem, do ziemi Kananejczyka, Chetyty, Amoryty, Peryzzyty, Chiwwity i Jebuzyty. 9 Teraz oto doszło do Mnie głośne wołanie Izraelitów i sam widziałem, jak ich Egipcjanie uciskali. 10 Idź przeto do faraona i wyprowadź Izraelitów, naród mój, z Egiptu. 11 Ale Mojżesz odpowiedział: A kimże ja jestem, że miałbym iść do faraona i wyprowadzić z Egiptu Izraelitów? 12 Lecz Bóg na to: Ja jestem z tobą i Ja cię posyłam. Natomiast znakiem dla ciebie będzie to, że gdy wyprowadzisz twój lud z Egiptu, na tej górze oddacie cześć Bogu.

13 Wtedy powiedział Mojżesz do Boga: Dobrze, pójdę do Izraelitów i powiem im: Przysłał mnie do was Bóg ojców waszych. Wtedy oni z pewnością zapytają mnie, jak się ów Bóg nazywa. Co mam im odpowiedzieć? 14 Rzekł Bóg do Mojżesza: Ja jestem Tym, który jest. I dodał: Powiesz Izraelitom tak: Posłał mnie do was Ten, który siebie nazywa „Ja jestem Tym, który jest”. 15 Powiedział Bóg także do Mojżesza: Powiesz nadto Izraelitom: Jahwe, Bóg waszych ojców. Bóg Abrahama, Bóg Izaaka i Jakuba, posłał mnie do was i powiedział: Takie jest moje imię na wieki i tak mają Mnie nazywać wszystkie pokolenia. 16 Idź, zwołaj całą starszyznę Izraela i powiedz im: Jahwe, Bóg waszych ojców, Bóg Abrahama, Izaaka i Jakuba, ukazał mi się i powiedział: Z wielkim bólem patrzyłem na was widząc, jak was dręczono w Egipcie. 17 Dlatego postanowiłem uwolnić was od tej udręki i wyprowadzić z Egiptu, i wprowadzić do kraju Kananejczyków, Chetytów, Amorytów, Peryzzytów, Chiwwitów i Jebuzytów; do ziemi płynącej mlekiem i miodem. 18 Kiedy oni już usłuchają twoich słów, weź ze sobą całą starszyznę Izraela, idźcie do króla egipskiego i powiedzcie mu tak: Objawił się nam Jahwe, Bóg Hebrajczyków. Chcielibyśmy teraz wyruszyć w trzydniową podróż na pustynię, aby złożyć ofiary Jahwe, naszemu Bogu. 19 Wiadomo, że król egipski nie uczyni zadość waszej prośbie, ale mocą moją zostanie do tego zmuszony. 20 Dopiero wtedy, gdy wyciągnę rękę przeciw Egipcjanom i dotknę ich mocą wszystkich moich cudów, których na ich oczach dokonam, pozwoli wam wyjść. 21 Sprawię też, że Egipcjanie okażą temu ludowi wiele życzliwości, tak iż nie wyruszycie w drogę z pustymi rękami. 22 Każda kobieta będzie miała prawo zażądać od swojej sąsiadki albo pani domu srebrnych przedmiotów i szat. Strojąc nimi waszych synów i wasze córki, ograbicie Egipcjan.

4

1 Mojżesz odpowiedział: Lecz co będzie, jeśli oni mi nie uwierzą i nie usłuchają mnie, tylko powiedzą: Jahwe wcale ci się nie objawił? 2 Na to rzekł mu Pan: Co masz w ręku? A on odpowiedział: Laskę. 3 Wtedy powiedział Pan: Rzuć ją na ziemię! I rzucił Mojżesz laskę na ziemię. Laska zamieniła się w węża, a Mojżesz aż cofnął się z przerażenia. 4 Ale Pan powiedział do niego: Wyciągnij rękę i chwyć węża. Wyciągnął więc Mojżesz rękę i chwycił węża, który znów stał się w jego ręku zwykłą laską. 5 [Na to Pan rzekł:] Muszą ci uwierzyć, że ukazał ci się Jahwe, Bóg ich ojców, Bóg Abrahama, Izaaka i Bóg Jakuba.

6 I tak mówił do niego dalej: Włóż twoją rękę w zanadrze! [Mojżesz] włożył tam rękę, a gdy ją wyjął, cała była pokryta trądem białym jak śnieg. 7 A Pan powiedział: Włóż jeszcze raz twoją rękę w zanadrze! Włożył tam ponownie rękę, a kiedy ją wyjął, była znów zdrowa jak pozostałe ciało. 8 [Na to Pan rzekł:] Jeśli ci nie uwierzą i nie przekona ich ten pierwszy znak, powinni uwierzyć zobaczywszy drugi. 9 A jeśli nie uwierzą nawet po tych dwóch znakach i nie dadzą się przekonać, to weźmiesz trochę wody z Nilu i wylejesz na suchą ziemię! Woda, którą zaczerpniesz z Nilu, po wylaniu na ziemię stanie się krwią.

10 Wtedy Mojżesz powiedział do Pana: Ale, Panie mój, od wczoraj, a raczej od przedwczoraj, a dokładnie od momentu, gdy zacząłeś rozmawiać z Twoim sługą, sługa twój nie może mówić, jak należy. Moje usta i mój język stały się na pół zdrętwiałe. 11 Odpowiedział na to Pan: Kto dał człowiekowi usta? Kto czyni go głuchym albo niemym? Kto sprawia, że widzi on lub nie widzi? Otóż, Ja, Pan! 12 Idź tedy! Ja będę przy twoich ustach i powiem ci, co będziesz miał mówić. 13 Ale Mojżesz odpowiedział: Panie mój! Poślij może jednak kogoś innego!

14 Wtedy rozgniewał się Pan na Mojżesza i powiedział: Masz przecież brata, lewitę Aarona. Wiem, że potrafi on mówić dobrze. Właśnie w tej chwili wychodzi ci naprzeciw. Z pewnością bardzo się ucieszy, kiedy cię zobaczy. 15 Porozmawiaj z nim, włóż w jego usta twoje słowa, a Ja będę zarówno przy twoich, jak i przy jego ustach. Ja też powiem wam, co powinniście czynić. 16 Tak więc on będzie za ciebie przemawiał do ludu. On będzie twoimi ustami, a ty będziesz jakby jego Bogiem. 17 Weź do ręki tę laskę, bo z jej pomocą będziesz dokonywał znaków.

Powrót Mojżesza do Egiptu: 4,18–31

18 Po tym wszystkim wrócił Mojżesz do swojego teścia, Jetro, i powiedział: Chciałbym udać się do moich braci, którzy są w Egipcie. Chcę zobaczyć, czy jeszcze żyją. Jetro odpowiedział: Dobrze, idź w pokoju.

19 Pan powiedział do Mojżesza w Madianie: Wstań i udaj się znów do Egiptu, bo pomarli już wszyscy, którzy czyhali na twoje życie. 20 Wziął tedy Mojżesz swoją żonę i swoich synów, usadowił ich na ośle i ruszył w drogę powrotną do Egiptu, trzymając w ręku Bożą laskę.

21 Jahwe powiedział do Mojżesza: I podczas całej podróży, i kiedy już znajdziesz się w Egipcie, miej ciągle przed oczyma owe cuda. W twoje ręce złożyłem moc ich czynienia. Nie zawahaj się ich dokonać na oczach faraona. A Ja sprawię, że nieczułe stanie się jego serce i nie będzie się on zgadzał na wyjście ludu. 22 Wtedy powiesz faraonowi: Oto, co mówi Jahwe: Izrael jest moim pierworodnym synem. 23 Pozwól tedy wyjść stąd mojemu synowi, aby mógł oddawać Mi cześć. Jeżeli nie pozwolisz mu wyjść, wtedy Ja zgładzę twojego pierworodnego syna.

24 W czasie drogi, gdy odpoczywali na pewnym miejscu, przystąpił Pan do Mojżesza i chciał go zabić. 25 Sefora wzięła ostry kamyk i obrzezała swojego syna. Potem odciętym napletkiem swojego syna dotknęła nóg Mojżesza i powiedziała: Jesteś dla mnie oblubieńcem krwi. 26 Wtedy odstąpił od nich [Jahwe]. Oblubieńcem krwi nazwała go z powodu obrzezania.

27 Jahwe powiedział do Aarona: Wyjdź na pustynię, aby spotkać się z Mojżeszem. Wyszedł na pustynię, aby spotkać się z Mojżeszem. Wyszedł tedy i spotkał go u stóp Góry Bożej. Ucałował go, 28 a Mojżesz opowiedział Aaronowi o poleceniu, z jakim wysłał go Jahwe, oraz o cudach, których z mocy Jahwe ma dokonać. 29 Poszli zatem Mojżesz z Aaronem i zgromadzili całą starszyznę Izraela. 30 Aaron powtórzył w ich obecności wszystko, co Jahwe powiedział do Mojżesza, a Mojżesz uczynił wszystkie owe znaki na oczach ludu. 31 I uwierzył lud. A gdy usłyszeli, że Jahwe ulitował się nad Izraelitami, gdy widział ich udręczenie, skłonili się nisko i upadli przed Nim na twarz.

Dalsza część dostępna w wersji pełnej.

1,5 W LXX - „siedemdziesięciu pięciu”; tak samo Dz 7,14.

1,11 „Budować miasta” – o podobnych poczynaniach w Izraelu zob. 2 Sm 20,24 oraz 1 Krl 4,6; 5,28. „Pitom i Ramses” – być może na miejscu późniejszego Tanis albo Qantir.

1,16 „Uważajcie na płeć noworodków” – dosł.: „Uważajcie na dwa kamienie”, prawdopodobnie ułożone na kształt krzesła zajmowanego przez kobietę rodzącą; inni sądzą, że chodzi o kolana kobiety rodzącej albo wreszcie o oznaki płci męskiej noworodka.

1,22 „Do Nilu” – dosł.: „do rzeki”; tak zwykło się określać Nil albo któryś z jego główniejszych dopływów.

2,10 „Wydobyłam go z wody” – hebr. masah znaczy: „wydobył”, „wyciągnął”. Inni imię Mojżesza – Moseh – wywodzą od egipskiego rdzenia msi. Mosu – tak powinno brzmieć to imię po egipsku – znaczy: „syn”, „dziecko”.

2,18 „Reuela” – tak samo w Lb 10,29, lecz według Wj 3,1 i 4,18 teściem Mojżesza był Jetro, a według Sdz 1,16; 4,11 – Chobab.

2,25 LXX dodaje: „i dał się im poznać”.

3,1 „Horeb” – według innej (elohistycznej) tradycji: Synaj. Niewykluczone, że Horeb jest określeniem całego pasma górskiego, którego jeden ze szczytów nazywał się Synaj.

3,2 „Anioł Pański” – prawdopodobnie sam Jahwe.

3,8 „Krainy płynącej mlekiem i miodem” – częste, szczególnie w Pięcioksięgu, określenie Ziemi Obiecanej.

3,14 Każda z trzech głównych tradycji Pięcioksięgu posługuje się, jak wiadomo, innym imieniem Boga, każda też inaczej przedstawia, zwłaszcza pod względem chronologicznym, początki kultu monoteistycznego. Według tradycji jahwistycznej kult ten zrodził się jeszcze przed potopem (por. Rdz 4,26); według tradycji kapłańskiej, Bóg mówiąc o sobie używa imienia El-Szaddaj (por. Rdz 17,1; Wj 6,2–3). Podane tu imię Boga, Jahwe, nigdy przez prawowiernego Izraelitę nie wymawiane, wywodzi się zazwyczaj od czasownika hajah – „być”; konsekwentnie Jahwe – to „Ten, który jest”. Bóg miałby więc oświadczyć Mojżeszowi, że istnienie należy do natury Boga, że Bóg to „Ten, który nie może nie istnieć”.

3,16 „Patrzyłem na was” – dosł.: „nawiedziłem was”, co zazwyczaj oznacza okazanie przez Boga swojemu ludowi dobrodziejstw, choć niekiedy Bóg nawiedza swój lud, aby okazać mu swój gniew i wymierzyć karę.

3,22 „Ograbicie (…) Egipcjan” – w gruncie rzeczy byłoby to podstępne wydobycie wynagrodzenia za wieloletnią niewolniczą pracę w Egipcie.

4,10 „Od wczoraj, a raczej od przedwczoraj” – tzn. od dłuższego czasu.

4,20 Por. 4,4.

4,21 „Ja sprawię” – antropomorfizm, a zarazem typowy dla Starego Testamentu skrót myślowy: Bogu przypisuje się to, czego, z przyzwolenia Bożego, dopuszczają się sami ludzie.

4,24-26 Opowieść ta nie doczekała się dotychczas zadowalającego wyjaśnienia, choć zdaje się nie ulegać wątpliwości, że zamiarem autora tego opowiadania było podkreślenie religijnej doniosłości obrzezania. To, czego dokonała Sefora, było – przynajmniej zapewne w jej przeświadczeniu – obrzezaniem zastępczym.

WYKAZ SKRÓTÓW I OZNACZEŃ

Ab – Księga Abdiasza

Ag – Księga Aggeusza

Am – Księga Amosa

Ap – Apokalipsa św. Jana

Ba – Księga Barucha

Dn – Księga Daniela

Dz – Dzieje Apostolskie

Ef – Św. Pawła List do Efezjan

Est – Księga Estery

Ez – Księga Ezechiela

Ezd – Księga Ezdrasza

Flm – Św. Pawła List do Filemona

Flp – Św. Pawła List do Filipian

Ga – Św. Pawła List do Galatów

Ha – Księga Habakuka

Hbr – List do Hebrajczyków

Hi – Księga Hioba

Iz – Księga Izajasza

J – Ewangelia według św. Jana

1 J – 1 List św. Jana

2 J – 2 List św. Jana

3 J – 3 List św. Jana

Jdt – Księga Judyty

Jk – List św. Jakuba

Jl – Księga Joela

Jon – Księga Jonasza

Joz – Księga Jozuego

Jr – Księga Jeremiasza

Jud – List św. Judy

Koh – Księga Koheleta (Eklezjastesa)

Kol – Św. Pawła List do Kolosan

1 Kor – Św. Pawła 1 List do Koryntian

2 Kor – Św. Pawła 2 List do Koryntian

Kpł – Księga Kapłańska

1 Krl – 1 Księga Królewska

2 Krl – 2 Księga Królewska

1 Krn – 1 Księga Kronik

2 Krn – 2 Księga Kronik

Lb – Księga Liczb

Lm – Lamentacje Jeremiasza

Łk – Ewangelia według św. Łukasza

1 Mch – 1 Księga Machabejska

2 Mch – 2 Księga Machabejska

Mdr – Księga Mądrości

Mi – Księga Micheasza

Mk – Ewangelia według św. Marka

Ml – Księga Malachiasza

Mt – Ewangelia według św. Mateusza

Na – Księga Nahuma

Ne – Księga Nehemiasza

Oz – Księga Ozeasza

1 P – 1 List św. Piotra

1 P – 2 List św. Piotra

Pnp – Pieśń nad Pieśniami

Prz – Księga Przysłów

Ps – Księga Psalmów

Pwt – Księga Powtórzonego Prawa

Rdz – Księga Rodzaju

Rt – Księga Rut

Rz – Św. Pawła List do Rzymian

Sdz – Księga Sędziów

1 Sm – 1 Księga Samuela

2 Sm – 2 Księga Samuela

So – Księga Sofoniasza

Syr – Mądrość Syracha (Eklezjastyk)

Tb – Księga Tobiasza

1 Tes – 1 List św. Pawła do Tesaloniczan

2 Tes – 2 List św. Pawła do Tesaloniczan

1 Tm – 1 List św. Pawła do Tymoteusza

2 Tm – 2 List św. Pawła do Tymoteusza

Tt – Św. Pawła List do Tytusa

Wj – Księga Wyjścia

Za – Księga Zachariasza

aram. aramajski

dosł. dosłownie

gr. grecki

hebr. hebrajski

LXX Septuaginta, grecki przekład ST

n. następny

NT Nowy Testament

par. miejsca paralelne

popr. poprawka lub: poprawiają

por. porównaj

rkp. rękopis, -y

Targ. Targum

ST Stary Testament

tłum. tłumaczą

TM tekst masorecki

Wulg Wulgata

wg według

ww. (w.) wiersze

zob. zobacz

[ ] zamyka słowa dodane do tekstu celem lepszego zrozumienia

(...) opuszczenie tekstu

Karta redakcyjna

Tekst Pisma Świętego opracowano na podstawie Biblii Warszawsko-Praskiej, wyd. III

IMPRIMATUR

WARSZAWA, DNIA 7 MARCA 2005 R.

ZA ZGODĄ KURII BISKUPIEJ WARSZAWSKO-PRASKIEJ

Z DNIA 07.03.2005 R. NR 223(K)2005

BISKUP STANISŁAW KĘDZIORA, WIKARIUSZ GENERALNY

KS. ROMUALD KAMIŃSKI, KANCLERZ KURII

ISBN 978-83-7595-663-4

Ilustracje: Gustave Doré

Opracowanie graficzne: Piotr Pielach

Wydawnictwo M

31-002 Kraków, ul. Kanonicza 11

tel. 12 431 25 50, fax 12 431 25 75

e-mail: mwydawnictwo@mwydawnictwo.pl

www.mwydawnictwo.pl

www.ksiegarniakatolicka.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com