Małgorzata Gutowska-Adamczyk

Cukiernia Pod Amorem
Część trzecia
HRYCIOWIE
Fragment

Cukiernia Pod Amorem Część trzecia HRYCIOWIE Fragment
Wydawnictwo NASZA KSIĘGARNIA

Zajrzyj na strony

www.wnk.com.pl

Znajdź nas na Facebooku

www.facebook.com/WydawnictwoNaszaKsiegarnia

Zapraszamy na stronę

www.cukierniaPodAmorem.pl

Poznaj również dalsze losy bohaterów Cukierni Pod Amorem

www.miastoswiatel.nk.com.pl

W serii

CUKIERNIA POD AMOREM:

Zajezierscy

Cieślakowie

Hryciowie

Poznaj również dalsze losy Róży z Wolskich

TOM I

Podróż do miasta świateł. Róża z Wolskich

W przygotowaniu

TOM II

Podróż do miasta świateł. Rose de Vallenord

Wstęp

Jest rok 1995. Studentka zarządzania Iga Hryć wraca na wakacje do Gutowa, aby pomagać ojcu w prowadzeniu rodzinnej cukierni. Zamierza zapobiec jego ewentualnemu związkowi z kobietą o złej reputacji, zwłaszcza że ta prawdopodobnie ma również romans z jej stryjem. Matka obu mężczyzn, Celina Hryć, współwłaścicielka interesu, niedawno przeszła udar. Trwa cicha wojna o majątek, co może zagrażać stabilności firmy.

Na dodatek w życiu dziewczyny nastąpiła dramatyczna zmiana – z powodu różnic w podejściu do przyszłości rozstała się z partnerem. Podczas gdy ona chciałaby po studiach wrócić do miasteczka, jej wieloletni chłopak zamierza rozwijać swą karierę w Warszawie.

Trwające w pobliżu cukierni wykopaliska archeologiczne i przypadkowe odkrycie skłaniają Igę do przyjrzenia się losom rodziny. Fama głosi, że jej dziadek był nieślubnym synem dziedzica pobliskiego majątku, Tomasza Zajezierskiego. Co prawda urodził się w Ameryce jako Paul Connor, ale na potwierdzenie pokrewieństwa miał rodowy klejnot Zajezierskich.

Po pierwszej wojnie światowej, w której uczestniczył jako żołnierz amerykański, ożenił się i zamieszkał na Śląsku. Wkrótce owdowiał, a przypadek sprawił, iż osiadł w Warszawie. Dostał interesującą pracę, ożenił się z córką swojego pryncypała i przyjął jego nazwisko. Już jako Paweł Cieślak na krótko przed wybuchem drugiej wojny światowej zbudował w Gutowie dom, aby zamieszkać w nim wraz z rodziną.

Teraz, ponad pięćdziesiąt lat po śmierci obu mężczyzn – Zajezierskiego oraz Connora vel Cieślaka – archeolodzy odnaleźli zaginiony dawno temu pierścień na palcu niezidentyfikowanej kobiety zasypanej w podziemnym korytarzu pod rynkiem.

Rozplątując skomplikowane wątki rodzinnej historii, Iga poznaje życie swego pradziadka Tomasza, jego dziadków, rodziców oraz żony i jej sióstr. Dowiaduje się także o istnieniu syna Zajezierskiego, który został księdzem, siostrzenicy hrabiego – gwieździe kina i kabaretu, jej mężczyznach oraz synu przygotowywanym na właściciela Zajezierzyc.

Okazuje się, że młodzieniec, którego w dzieciństwie wychowywała szwagierka hrabiego, Kinga Pawlak, był pierwszą wielką miłością Celiny Cieślak, obecnie Hryć, babki Igi.

Ten mężczyzna, Adam Toroszyn, w tej chwili siedemdziesięciolatek na stałe zamieszkały w Anglii, przyjeżdża do Gutowa jesienią 1995 roku, aby wziąć udział w uroczystym otwarciu reaktywowanej właśnie szkoły prowadzonej przez siostry zakonne jako siostrzeniec matki przełożonej, a także syn najsławniejszej absolwentki.

W ten sposób historia rodzinna zatacza koło. Dla Igi jest w niej jednak wiele białych plam, a najważniejsza tajemnica dotyczy tożsamości kobiety z pierścieniem. Kim była? W jaki sposób weszła w posiadanie pilnie strzeżonego klejnotu?

1995

Pod koniec sierpnia kilka deszczowych dni znienacka zakończyło lato. Z trawników spłynął kurz, w powietrzu zawisł aromat dojrzewających owoców, a wschodni wiatr przywiał od strony lasu zapach butwiejącego igliwia, jałowców i grzybów. Choć za dnia bywało jeszcze ciepło, a nawet upalnie, wieczorami znad jeziora Nyć napływała do miasta fala chłodu.

W ogrodach kwitły astry, nawłoć, dalie i aksamitki. Na wystawie księgarni pojawiły się plecaki, zeszyty w kolorowych okładkach, farby, kredki i podręczniki szkolne. Eleganckie butiki przy Szewskiej rozpoczęły przygotowania do nowego sezonu. Schowano na zaplecza niesprzedane nawet po obniżonej cenie kostiumy kąpielowe, a w ich miejsce wywieszono swetry, płaszcze i wełniane garsonki. Uliczne stragany nie oferowały już wachlarzy, piłek czy akcesoriów plażowych, tylko szaliki, parasole i plastikowe peleryny.

Iga lubiła tę wczesną jesień, która objęła we władanie również miejski targ. Obfitość warzyw na straganach, ich kolory i zapachy przypominały jej zakupy z matką, która zawsze przygotowywała wiele przetworów na zimę. Obecnie dziewczyna nie miała na to ani czasu, ani ochoty, toteż poprzestawała na oglądaniu. Hurtowo zamawiała natomiast owoce do firmy, na przykład korzenne węgierki u jedynego gospodarza, który miał jeszcze kilka drzew tej starej odmiany. Sprawdzała też pilnie, czy w okolicznych sadach zaczęły już dojrzewać pierwsze antonówki, twarde, żółtawe i kwaśne, świetnie nadające się do szarlotki i innych ciast, oraz interesowała się, w jakiej cenie sprzedają je zaprzyjaźnieni z cukiernią kupcy.

Rokrocznie z początkiem września w cukierni Pod Amorem pojawiał się bowiem klasyczny wypiek z ciasta francuskiego, rożek królewski. Wypełniony zazwyczaj prażoną antonówką, z leciutką nutą cynamonu, po wierzchu glazurowany lukrem, podobnie jak babie lato stanowił jedną z oznak zbliżającej się złotej polskiej jesieni.

Pierwszy dzień sprzedaży rożka był w Gutowie nieoficjalnym lokalnym świętem. Obwieszczała je wystawiana przed cukiernię tablica reklamowa. Chwilę później pojawiali się wierni klienci. Nadchodzili z różnych stron rynku, a także od Szewskiej, Parkowej, Owsianej i Farnej. Przez minione słotne dni spoglądali tęsknie ku Amorowi, czekając z nadzieją, że smakowite ciastko zrekompensuje im smutek i żal za odchodzącym latem.

Choć niektórzy chętnie kupiliby je wcześniej, Hryć nie piekł rożków, nim dojrzały jabłka. Z jakiegoś powodu nie komponowały mu się z upałami. W cukierni nie robiono też dużych zapasów antonówek. Kiedy ich zimowa odmiana znikała ze straganów, rożki ustępowały miejsca lżejszym łakociom, takim jak owocowe torciki na biszkoptowym spodzie i jagodzianki.

W niektórych rodzajach wypieków, na przykład w placku drożdżowym, kilka ambitnych gospodyń mogłoby konkurować z Waldemarem Hryciem. Gutowianki piekły też niezłe babki piaskowe, sprawdzały się w faworkach i roladach, udawały im się pierniki i torty. Jednak nawet mając przed oczyma dokładny przepis na ciasto francuskie z najlepszej książki kucharskiej i stosując się doń literalnie, nigdy nie zdołały uzyskać efektu „tej niebiańskiej kruchości”, jak mawiał ksiądz prałat. A przecież gospodyni proboszcza celowała w kruchym cieście, a jej placek ze śliwkami i kruszonką zająłby pewnie miejsce na podium, gdyby w Gutowie urządzano zawody cukiernicze.

Ale przygotowując francuskie, nie można się obyć bez znajomości niektórych tajników zawodu. Albowiem w tym przypadku proporcje miały znaczenie tak samo istotne, jak technika przygotowania.

Rożek wykonywano zazwyczaj z kwadratu o boku dziesięciu centymetrów, który po ułożeniu nań grudki prażonego jabłka i posmarowaniu brzegów roztrzepanym jajem zlepiano, złożywszy po przekątnej, by uzyskać kształt trójkąta. Upieczony miał grubość około trzech centymetrów, jasnozłoty kolor i słynne dwieście pięćdziesiąt sześć warstw, które powstawały podczas wielokrotnego składania płata surowego ciasta „w kopertę” i ponownego wałkowania. W dodatku, jak pouczali autorzy podręcznika technologii ciastkarstwa, podczas wałkowania: „grubość warstwy ciasta na środku »gwiazdy« powinna być o połowę mniejsza od grubości warstwy tłuszczu, natomiast ramiona »gwiazdy« winny mieć grubość czterokrotnie mniejszą niż jej środek”[1].

O tym wszystkim gospodyni proboszcza nie mogła wiedzieć, jako że szczegóły produkcji skrywała tajemnica, a dopiero tę liczbę warstw, wydawałoby się nieskończoną w tak małym wypieku, uznawano za optymalną. Mniejsza nie tylko nie dałaby efektu „niebiańskiej kruchości”, ale także nie zatrzymałaby ogromnej ilości tłuszczu, którą gotowy produkt musiał zawierać.

Kolejny znany jedynie zawodowcom sekret polegał na umiejętnym wałkowaniu, najlepiej na schłodzonym blacie. W przypadku braku takowego po każdym złożeniu ciasta „w kopertę” należało je schłodzić w lodówce. Waldemar Hryć najchętniej wszystko wykonywał osobiście. Jeśli jednak z jakiegoś powodu nie mógł tego zrobić, powierzał te odpowiedzialne czynności najbardziej doświadczonemu pracownikowi, na ogół szefowi zmiany.

Szczegóły techniczne i tajemnice warsztatu interesowały być może gospodynię proboszcza, która niejedną kostkę masła i niejedną torbę mąki zmarnowała, wciąż na nowo próbując dojść do efektu wielu cudownie łuszczących się warstw, pięknie wyrośniętych, niezbyt suchych i w żadnym wypadku twardych, szklistych czy gumowatych. Ale zwykły smakosz kompletnie nie zaprzątał sobie tym głowy. Dla niego liczyć mogło się co najwyżej eleganckie zjedzenie ciastka.

Gdy klienci wychodzili z cukierni ze sporymi paczuszkami, zazwyczaj jednego rożka trzymali w papierowej serwetce i tuż za drzwiami zatapiali zęby w smakołyku. Dobry obyczaj nakazywał konsumować go z pomocą dwóch dłoni. Podczas gdy prawa manipulowała ciastkiem, lewa, podstawiona pod brodę, wychwytywała najmniejsze okruszki, które były ostatnim pocieszeniem łakomczucha, potem zaś zdejmowała z twarzy przylepione płatki lukru.

W przypadku kiedy druga ręka była czymś zajęta, choćby niesieniem dziesięciu rożków dla rodziny, tego i owego widziano na ulicy, jak skrycie wycierał usta rękawem lub szedł dumnie z zapomnianymi kawałkami lukru przyklejonymi do brody bądź nad górną wargą. Dla wszystkich był to nieomylny znak, że Pod Amorem rozpoczął się właśnie sezon jesienny.

Gutowskie kwietanki, organizując wielkie otwarcie swojej szkoły dla dziewcząt reaktywowanej po ponad pięćdziesięciu latach, zamierzały poczęstować miejscowymi wypiekami oczekiwanych z niecierpliwością krajowych i zagranicznych gości. Zamówiły więc u Hrycia wykonywane wyłącznie na specjalne okazje minirożki, które praktycznie dawało się zjeść na jeden, dwa kęsy. Siostry wiedziały doskonale, że świeżo dostarczone z cukierni, jeszcze ciepłe ciastka sprawią, iż spotkanie wszystkim zapadnie w pamięć.

I tak też się stało, choć nie wiadomo, czy z powodu smakowitych słodkości, czy też jakiegoś zrządzenia losu. A może nie było w tym niczego nadprzyrodzonego? Historia banalna zgoła, ot, pewien starzec odwiedził krainę swojego dzieciństwa. Kiedy jednak Iga w zastępstwie za chorą babkę usiadła wraz z zaproszonymi do skromnego obiadu serwowanego w szkolnej stołówce, miała wrażenie, że nie jest to zwykły posiłek. Niezwyczajni byli bowiem najważniejsi goście: trzej przystojni mężczyźni przybyli z Wielkiej Brytanii.

Tylko najstarszy z nich, Adam Toroszyn, miał związki z Polską. Z matki pół-Rosjanki i ojca spolszczonego Niemca, choć nosił rosyjskie nazwisko, przez całe życie czuł się rodowitym Polakiem. Jego biografię naznaczyło piętno tragizmu, ponieważ należał do pokolenia gotowego zginąć za kraj, nawet w walce o sprawę z góry przegraną. Zmuszony do emigracji, całe dorosłe życie spędził na obczyźnie. Utraciwszy wraz ze zmianą ustroju nie tylko dobra materialne, ale i bezpieczeństwo osobiste, od sześciu lat przyglądał się tej nowej, rzekomo wolnej Polsce z pełną nadziei ciekawością, aż wreszcie, poparty przez syna i wnuka, zdecydował, że jeśli chce po raz ostatni odetchnąć powietrzem ojczyzny, przyszła pora na podróż.

Zaproszenie od kwietanek stanowiło dla Adama Toroszyna jedynie pretekst, bo od dawna planował ten wyjazd. Jego syn Maurice i wnuk Xavier czuli się Anglikami. Po polsku mówili słabo, w dodatku z silnym angielskim akcentem, historię rodzinną znali pobieżnie i nie zaprzątali sobie nią głowy. Żyli dniem dzisiejszym, podczas gdy on coraz częściej sięgał pamięcią w przeszłość.

Teraz zaś siedział naprzeciwko Igi Hryć, reprezentującej nieobecną babkę, sponsorkę oraz byłą uczennicę szkoły. Uderzające podobieństwo do Celiny sprawiło, iż raz po raz rzucał dziewczynie ukradkowe spojrzenia. Gdyby tylko nie poczytano mu tego za afront, najchętniej nie odrywałby od niej wzroku.

Początkowo pomyślał nawet, że młoda kobieta musi być projekcją jego wyobraźni. Ujrzawszy podczas części oficjalnej Igę, żywą kopię babki, siedzącą w pierwszym rzędzie, przejęty do głębi, ze zdumienia i wzruszenia zapomniał wyuczonego na pamięć tekstu. Wydał mu się banalny wobec spotkania, o którym tak wiele myślał. Czekał na sposobność, aby porozmawiać z dziewczyną w cztery oczy i zagadnąć o Celinę.

Iga również z trudem zachowywała spokój – oto miała przed sobą dawnego ukochanego babki, w dodatku człowieka, który, gdyby nie wojna, zostałby pewnie dziedzicem Zajezierzyc! Jego zdjęcia z młodości oglądała jakiś czas temu wśród pałacowych archiwaliów. Opowiadał jej o nim dawny dyrektor hotelu, historyk amator Igor Wolski, oraz przyjaciółka babki, Lucyna Wyrwał. Ten piękny chłopiec o wspaniałych perspektywach zaginął jednak w wojennej zawierusze, pozostając dla Celiny niespełnionym marzeniem.

Iga zastanawiała się, czy gdyby nie wyemigrował, miłość doprowadziłaby tych dwoje przed ołtarz? A może na ich drodze do szczęścia stanęłoby chłopskie pochodzenie ojca panny młodej? W tej chwili zrozumiała, jak niewiele wie o swoim pradziadku, Pawle Cieślaku. Czy kiedykolwiek spotkał się z Zajezierskim? Czy wyjawił mu prawdę o tym, skąd się wywodzi? Przecież rodzina nieprzypadkowo osiedliła się właśnie w Gutowie!

Cieślak, biologiczny syn Zajezierskiego, urodził się jako Amerykanin Paul Connor, a nazwisko zmienił po usilnych namowach przyszłej drugiej żony i teścia. Tuż przed wyjazdem na front w 1917 dostał od matki przechowywany przez nią z pietyzmem rodowy klejnot Zajezierskich. I jeśli nawet kiedykolwiek doszło do spotkania między nim a hrabią, Cieślak Zajezierskiemu pierścienia nie oddał. Umierając, przekazał go dwójce najstarszych dzieci. Co by się stało, gdyby Adam, prosząc hrabiego o błogosławieństwo dla swej miłości, poparł prośbę przekazaniem mu sygnetu otrzymanego od Celiny?

W głowie Igi kłębiły się setki myśli. Oto miała przed sobą żywego świadka wydarzeń, kogoś, kto nie tylko znał całą historię od drugiej strony – Adam Toroszyn jako przyjaciel Zygmunta Cieślaka mógł również pomóc w ustaleniu tożsamości nieznajomej kobiety. Jej zmumifikowane od czasów minionej wojny ciało z pierścieniem Zajezierskich na palcu archeolodzy niedawno odnaleźli przysypane w korytarzach pod rynkiem. Jak weszła w posiadanie pierścienia?

Ale starszy pan, jakkolwiek interesujący, a nawet fascynujący, był tymczasem dla dziewczyny zaledwie jednym z rozmówców. Ponieważ nieźle znała angielski, pomagała porozumieć się gościom z władzami miasta i przedstawicielami kuratorium oświaty, jako że szkolna angielszczyzna urzędników miejskich wystarczała zaledwie na dość poprawne powitanie, ale o jakiejkolwiek konwersacji nie było mowy.

Zajęta tłumaczeniem Iga zauważyła jednak, że jest przedmiotem bystrej, niemal nietajonej obserwacji jeszcze jednego mężczyzny.

[1] C. Dojutrek, A. Pietrzyk, Ciastkarstwo. Podręcznik technologii dla ZSZ, WSiP, Warszawa 1985.

1939

Ewa Radziewicz, najstarsza pośród czworga dzieci Edwarda i Marii z Łąckich, nie zdążyła wyrosnąć z zabawy lalkami, gdy rodzina obarczyła ją misją. Otóż niechcący podsłuchała, iż jej dziadek Joachim, przyjaciel Tomasza Zajezierskiego, na łożu śmierci cztery lata wcześniej wyraził życzenie, by obie rodziny połączyły się poprzez związek małżeński. Mimo dobrosąsiedzkich stosunków trwających od ponad stulecia dotychczas się to bowiem nie udało.

W kolejnym pokoleniu sprawa również nie wyglądała na prostą. Parantele Adama Toroszyna, jedynego kandydata na męża Ewy, prezentowały się dość dziwacznie. Jeden z jego dziadków był Rosjaninem, ojciec, który mu zresztą nie dał nazwiska, spolszczonym Niemcem, matka zaś artystką podkasanej muzy! W dodatku chłopaka łączyło z Zajezierskimi zaledwie powinowactwo, nie pokrewieństwo!

Jednakowoż Radziewiczowie, których Cieciórka sąsiadowała z Zajezierzycami, znali go od urodzenia. Wiedzieli także, że ksiądz Paweł Zajezierski nie zamierzał wracać do kraju po studiach teologicznych w Rzymie i pobłogosławił Adama na przyszłego właściciela majątku. Z braku następcy oraz przez wielki sentyment, jaki doń żywił wuj, hrabia Tomasz, wydawało się oczywiste, że usynowi on chłopaka, czyniąc go dziedzicem ogromnego majątku. Zresztą i teraz Adam nie był byle hetką-pętelką[2]. Ojciec zostawił mu bowiem w spadku wiele akcji, które chłopak miał objąć już za osiem lat, to jest z chwilą osiągnięcia dwudziestego piątego roku życia.

Radziewiczowie nie wątpili, iż Adama Toroszyna czeka piękna przyszłość, a co ważniejsze, patrzyli nań przychylnym wzrokiem. Choć nie stronił od rozrywek, był młodzieńcem nad wiek poważnym i statecznym. Dobrze wychowany przez babkę, Kingę Pawlak, i ciotkę, hrabinę Adriannę Zajezierską, które opiekowały się nim w najmłodszych latach dziecięctwa, znał języki i po zdaniu matury planował studiowanie rolnictwa lub weterynarii.

Radziewiczom bardzo by odpowiadał taki zięć, ale z powodu wieku dzieci nikt na razie nie myślał poważnie o ich małżeństwie. Zresztą czasy się zmieniły i zdanie młodych również musiało być brane pod uwagę. Mogli się przecież zwyczajnie sobie nie spodobać. Pokolenie wcześniej tak się właśnie stało. Grażyna Toroszyn stanowczo odmówiła oddania swojej ręki ojcu Ewy. Parsknęła matce i ciotce prosto w twarz, wyśmiewając Edusia. A przecież to on jej wtedy wyświadczał zaszczyt! Może zresztą dobrze się stało, bo hardości i ekstrawagancji Giny starczyłoby dla kilku innych dziewcząt. Kto wie, jaką byłaby panią na Cieciórce? Czy z czasem zyskałaby na stateczności, rozwadze, gospodarności, niezmiennie najbardziej cenionych przez rodzinę?

Z charakteru Adam chyba bardziej przypominał ojca, toteż mimo poplątanych korzeni, mimo faktu, że Grażyna nie poślubiła ojca chłopaka, Radziewiczowie całkiem poważnie rozważali spełnienie prośby dziadka Joachima. Dzieciaki zresztą się polubiły. Ewa, jedenastolatka z długim popielatym warkoczem i poczuciem misji, chętnie przyjeżdżała do pałacu.

Trzej młodsi bracia: Jan, Jerzy i Zbigniew, zostawali przy rodzicach, plącząc się wokół stołu lub oddani pod opiekę służby, dlatego tylko ona mogła stanowić towarzystwo dla starszego o sześć lat Adama. Wybierali się czasem konno do lasu, on z wielką cierpliwością uczył ją grać w tenisa, pływali też łódką po jeziorze. Hrabia pozwalał nawet, aby woził dziewczynę do bramy pałacowej jego autem.

W oczach Ewy siedemnastolatek był już dorosły. Imponowało jej, że jest traktowana z szacunkiem, niczym rówieśnica. Podczas tych wizyt spacerowała pałacowymi korytarzami wyprostowana niczym księżna, gotowa zostać jego żoną choćby dziś. Uwielbiała starego hrabiego, który nazywał ją królewną i w tajemnicy częstował łakociami, specjalnie zamawianymi Pod Aniołem.

W chwili, która wydała jej się najodpowiedniejsza, podczas przejażdżki samochodem wuja Tomasza dookoła klombu, Ewa westchnęła i wyznała Adamowi z głębi serca:

– Jeśli tylko zechcesz, wyjdę za ciebie za mąż!

– Naprawdę? – zapytał rozbawiony. Do głowy mu nie przyszło, by brać serio tę deklarację. – Nie jestem dla ciebie za stary?

– Jeśli się pokochamy, różnica wieku będzie bez znaczenia – odparła poważnie, cytując fragment zasłyszanej wcześniej rozmowy rodziców.

– A jeśli nie?

Pytanie Adama zaskoczyło dziewczynę, bo nawet jej to w głowie nie postało! Teraz jednak musiała się przez moment zastanowić.

– Ja ciebie będę kochała zawsze! – oświadczyła z namaszczeniem, a on uśmiechnął się i po chwili nie pamiętał już tej rozmowy.

Kilka dni później w cukierni Pod Aniołem lody z niesionego przez Celinę Cieślak pucharka spadły na plecy Adama. Od tej chwili Ewa Radziewicz miała konkurentkę.

W drugiej połowie upalnego sierpnia 1939 roku zrobiło się bardzo gorąco również w polityce. Rosnące z dnia na dzień nierealne żądania i prowokacje niemieckie zaogniły stosunki międzynarodowe, wskazując wyraźnie na niebezpieczeństwo wybuchu wojny. Realiści mówili zresztą o niej od dawna. Optymiści łudzili się jeszcze, ale i dla nich stawało się jasne, że pokój zawisł na włosku.

Hrabia i jego rządca oraz szwagier w jednej osobie, Zdzisław Pawlak, przybrany dziadek Adama, zastanawiali się z niepokojem, czy w tak niepewnym czasie nie nakazać chłopcu, aby pozostał na wsi. W Warszawie nie było bowiem jego matki, która ze swoim aktualnym mężem, Janem Bergerem, wojażowała po krajach Lewantu[3].

Od kilku lat Adam sam odbywał podróż na trasie Warszawa–Zajezierzyce, od wczesnej wiosny do późnej jesieni statkiem do Płocka, zimą zaś, gdy Wisłę skuł lód, najczęściej koleją do Gutowa. W umówionym miejscu odbierał go kierowca hrabiego albo sam Pawlak, powożący bryczką lub saniami. Młodzieniec wracał w podobny sposób: żegnany na dworcu w Gutowie lub na płockiej przystani. W podróży świetnie sobie radził sam, teraz jednak wszystko mogło się wydarzyć i Pawlak oraz hrabia jako jego opiekunowie, obawiając się wojny, woleli mieć na chłopca baczenie.

Adamowi zresztą wcale tak bardzo nie spieszyło się z powrotem. Od chwili gdy przy okazji niefortunnego wypadku z lodami poznał rodzinę Cieślaków, a zwłaszcza Zygmunta i Celinę, pobyt na wsi odpowiadał mu jeszcze bardziej. Kiedy tylko mógł, pędził do Gutowa, dokąd wiodły go przyjaźń i pierwsze porywy serca, których zresztą na razie nie tylko nie rozumiał, ale nawet nie rozpoznawał.

Po tych wizytach pani Cieślak naiwnie spodziewała się zaproszenia do pałacu, bo jakkolwiek hrabia jej nie zaszczycił, ona była gotowa zaszczycić jego. Zadzwoniła nawet do męża, który wciąż przebywał w Warszawie, mówiąc mu, że poznała Zajezierskiego. Paweł, jak zwykle zaabsorbowany pracą, zapytał tylko:

– Tak? I co?

W sumie nie zdarzyło się nic wielkiego, bo na kupieniu koszuli i kilku wizytach młodego Toroszyna u nich w domu sprawa się na razie zakończyła. Najwyraźniej hrabia nie przejawiał ochoty na zacieśnianie nowej znajomości.

Zycie Cieślak nie przeszło przez myśl, że jej mężem, pozornie tak niezainteresowanym, targały sprzeczne emocje. Chociaż rzadko tracił panowanie nad sobą, usłyszawszy nowinę, poczuł falę gorąca. Zdawał sobie sprawę, że to się może kiedyś zdarzyć, właściwie nawet oczekiwał tej chwili. Kilka razy widział hrabiego w Gutowie, ale zawsze z daleka. Na razie nie umiał się zdobyć na pierwszy krok. Nie prowokował spotkania, bo wciąż najbardziej bał się stracić nadzieję na przychylność Zajezierskiego. Ten lęk był silniejszy od pokusy stanięcia z nim twarzą w twarz i powiedzenia tego, co od tak dawna leżało mu na sercu.

Dlatego cieszył się, że żona nie zadzierzgnęła bliższych kontaktów z hrabią. Za wszelką cenę chciał bowiem uniknąć posądzenia, że wysłał kobiety, aby załatwiły za niego sprawę. Wyszedłby na tchórza, a wszystko – od lodów na koszuli chłopaka po ostatnie, najbardziej intymne wyznanie – mogłoby zostać uznane za jakiś niecny, z góry ukartowany spisek.

Oczywiście Cieślak niczego od Zajezierskiego nie chciał, nie oczekiwał i nie spodziewał się dostać. Pragnął jedynie zaleczyć ranę. Pokazać pierścień i spojrzeć hrabiemu w oczy. Zasięgnął w mieście języka i dowiedział się, że starszy pan to osobowość kostyczna, daleka od sentymentów, arystokrata z krwi i kości, patrzący na wszystkich dookoła z wyższością godną człowieka jego urodzenia. Cieślak nie żądał odeń czułości, co więcej, bał się jej. Liczył na męską rozmowę, na szansę opowiedzenia, jak świetnie sobie radzi tylko i wyłącznie dzięki własnym talentom i pracy.

Chciał też uświadomić hrabiemu, że unieszczęśliwił Mariannę. Obiecał to sobie po otrzymaniu wiadomości o śmierci matki, cierpiąc w gorączce podczas niekończących się szpitalnych dni i nocy we Francji, kiedy zdał sobie sprawę, że sama nie upomni się o swą krzywdę. Nade wszystko jednak pragnął zobaczyć w oczach Zajezierskiego podziw. Chęć udowodnienia własnej wartości nigdy niewidzianemu ojcu stanowiła bowiem siłę napędową wszystkich działań Pawła Cieślaka. Dlatego ciągle mu było mało sukcesów i pieniędzy, nowych wyzwań i powoływanych do życia firm. Z tego powodu nie ustawał w wysiłkach, aby firma Cieślak&Cieślak rosła i potężniała.

Paweł Cieślak nie szukał ojca, bo go w istocie miał. Marian Cieślak, drobny złodziejaszek z Powiśla i przedsiębiorca pełną gębą, najukochańszy i jedyny dziadek jego dzieci był dlań nie tylko teściem, ale również ojcem i przyjacielem. Z tego powodu Paweł trzymał na wodzy swe synowskie zapędy. Tych dwóch: Marian Cieślak i Tomasz Zajezierski pochodziło z różnych światów, on sam zaś w jakimś dziwnym rozdarciu nie umiał się zdobyć na radykalny krok i wybrać jednego lub drugiego. Dlatego tłumił odżywającą raz po raz chęć, aby pojechać do pałacu pod jakimkolwiek pretekstem. Zresztą wymyślona naprędce przyczyna nie wystarczyłaby do spotkania z hrabią. Powód musiał być mocny, solidny, aby wymagał zaangażowania samego jaśnie pana, a nie rządcy czy któregoś z lokajów. Do byle kogo hrabia nawet by nie wyszedł.

Cieślak najchętniej wyobrażał sobie, że stoi przed Zajezierskim, a on poznaje go po rysach twarzy i niczego nie muszą mówić, niczego wyjaśniać, sama krew za nich przemawia. To jedno spojrzenie nosił w duszy od dawna, od dnia, kiedy matka wyznała mu prawdę, którą jedynie mgliście podejrzewał. Ale dalej nigdy nie udało się mu myślą wybiec, bo nie potrafił wyobrazić sobie, co miałoby nastąpić potem. Przewidywał różne reakcje Zajezierskiego, wiele słów słyszał, lecz żadne nie było tym właściwym, bo nie wierzył, że hrabia chociaż raz powie doń: „Synu!”.

By wyrzekł to słowo, musiałaby się zdarzyć jakaś straszliwa, tragiczna sytuacja, która zbratałaby ich w nieszczęściu, a Zajezierski, zdany na jego łaskę i niełaskę, powściągnąłby wreszcie swoją hardość. Ale nawet wyobrażając sobie taką sytuację, Paweł Cieślak wzbraniał się przed włożeniem w usta hrabiego jedynego słowa, które mogłoby ich pojednać.

To wszystko wróciło, gdy Zyta relacjonowała mu świeżo zawartą znajomość. Jak niewielkie miał zaufanie do żony, skoro nie tylko nie znała prawdy, ale nawet się jej nie domyślała! Nikt zresztą się nie domyślał. Marian Cieślak również, bo wszak poznał swojego przyszłego zięcia jako obywatela amerykańskiego, syna irlandzkiego emigranta Iry Connora, boksera i łowcy talentów sportowych.

Nawet kiedy Paul zaczął się kręcić u boku jego córki, Cieślak nie drążył, nie sprawdzał dat ani faktów, bo i po co? Po pierwsze sam miał wiele na sumieniu. Po drugie nie spodziewał się żadnych rewelacji. Wreszcie lubił chłopaka i cenił bez względu na to, kto był jego ojcem. Ostatecznie Paweł ujął go tym, że tak zdecydowanie stanął po jego stronie, kiedy kilka lat po tragicznej śmierci żony zachciało mu się poślubić młódkę. To on przekonał wtedy Zytę, że Marian Cieślak nie jest za stary na powtórne małżeństwo.

Gdyby więc teraz choć przez chwilę przypuszczał, że Paweł ciągle gryzie się tą niezałatwioną sprawą, że wciąż czuje się bękartem pozbawionym korzeni, może i sam by pojechał do hrabiego, by wszystko wyjaśnić, naturę bowiem miał szczerą, a charakter popędliwy. Na szczęście on też nie wiedział.

Relacjonując mężowi wydarzenia minionych dni, Zyta Cieślak nie przyznała się do tego, jak bardzo zabiegała o kolejne wizyty młodego Toroszyna, jak budowała w marzeniach swoją znajomość z jego matką, słynną gwiazdą Giną Weylen.

Doskonale pamiętała występy artystki w Czarnym Kocie, na które chadzali całą rodziną. A ostatnio, nim wynieśli się z Warszawy, nowy program w teatrzyku rewiowym, nazwanym jej imieniem. Wszyscy Cieślakowie podziwiali Ginę w niezliczonych rolach filmowych, słuchali jej piosenek nadawanych w radiu, podśpiewując wspólnie łzawe refreny. Dla poznania takiej znakomitości warto było znosić prowincjonalną nudę.

Czujnemu oku pani Cieślak nie uszło, że Adam wodzi za Celiną maślanym wzrokiem, toteż jak umiała, podsycała ten ogień, zapraszała chłopaka, odwracała się lub wychodziła z pokoju, by młodzi mogli czuć się swobodnie. O kogo jej właściwie bardziej chodziło, o młodzieńca, jego matkę czy hrabiego, w zasadzie nie potrafiła powiedzieć. Ale nagle poczuła, jakby wciąż mieszkała w Warszawie otoczona interesującymi ludźmi, którzy znajdowali się na wyciągnięcie ręki. I choć perspektywa zbliżenia z hrabią Tomaszem czy Giną Weylen była w Gutowie równie odległa jak w stolicy, Zyta Cieślak dziękowała Bogu za owo zrządzenie losu i za lody, które wypadły z pucharka Celiny prosto na plecy Adama. Ani przez chwilę nie dopuściła do siebie myśli, że to nie mógł być przypadek.

Celina sama zresztą dziwiła się swojej śmiałości. Może się wtedy naprawdę potknęła? Nikt tego nie kwestionował. Zobaczyła Adama lekko zgarbionego przy stoliku i poczuła, jakby ktoś podstawił jej nogę, pociągnął za rękę i popchnął wprost na niego. Nigdy by przecież nie wykalkulowała takiego przedsięwzięcia. Nigdy, przenigdy z własnej woli nie zaczepiłaby chłopaka w obecności jego wuja, hrabiego! Zresztą kto to widział, żeby w ten sposób zawierać znajomość?! Powinna była poczekać na jakiś wieczorek taneczny w jednym z zaprzyjaźnionych domów, miejscowy bal debiutantek, na który poszłaby z ojcem, matką i bratem, albo na bal karnawałowy w Resursie Kupieckiej, jak się to zazwyczaj odbywało.

Ale przecież Adam nie mieszkał w Gutowie! Im dłużej o tym myślała, tym bardziej gotowa była wierzyć, że coś nią kierowało, jakaś pomocna dłoń opatrzności. Dlatego nawet nie złościła się za bardzo, kiedy młodsze rodzeństwo żartowało z jej potknięcia:

„Ojej! Bardzo przepraszam! Naprawdę! Ja to zaraz wytrę, niech się kawaler nie gniewa...” – wołali, chcąc zrobić siostrze na złość.

Ale ona wiedziała swoje, czekała na to od dawna.

Słońce przechyliło się już na zachodnią stronę jeziora Nyć i zbliżała się pora podwieczorku. Adam pędził konno od strony mostu na Rudawce w kierunku Zajezierzyc. Przed chwilą pożegnał Celinę tuż przed Gutowem, odprowadzając ją najbliżej, jak się dało, i teraz leciał na złamanie karku, bo wiedział, że wuj Tomasz nie zacznie posiłku bez niego.

Z przykrością i bólem rozstawał się z dziewczyną, która wiele ryzykując, wyrwała się z domu i pod pretekstem wycieczki rowerowej przyjechała aż tutaj. Most znajdował się mniej więcej w pół drogi między Gutowem a wsią i oboje mieli do pokonania kilka kilometrów. A teraz będzie musiała wrócić w taki sposób, by nie wzbudzić niczyich podejrzeń. Czy jej się to uda?

Kiedy zaproponował spotkanie, był pewien, że odmówi. Miała dopiero czternaście lat, musiała wcześniej przygotować matkę, uknuć intrygę, skłamać, że jedzie do Lucyny albo innej przyjaciółki, bo przecież nie mogła powiedzieć prawdy! Pani Cieślak stanowczo zakazałaby córce spotykania się z mężczyzną na takim odludziu! To było nie tylko niestosowne, ale wręcz niebezpieczne! Sześć kilometrów od miasta, z czego cztery wiodły przez las. A jednak przyjechała! Mimo wszelkich niebezpieczeństw, mimo faktu, że narażała swoją reputację dziewczyny z dobrego domu, odważyła się na tę samotną podmiejską eskapadę.

Drżała przez cały dzień z obawy, aby w ostatniej chwili nie stało się coś, co uniemożliwiłoby jej spotkanie: żeby nie spadł deszcz albo nie rozszalała się burza, bo piorunów lękała się okrutnie, bardziej jeszcze niż złych ludzi, których mogła spotkać w lesie. Ale pogoda była piękna, słoneczna, późne popołudnie, ruch na drodze niewielki.

Adam przyjechał przed czasem. Luźno uwiązał konia do olchy rosnącej na łące poniżej mostu. I gdy gniadosz leniwie skubał trawę, chłopak, opierając się o drewnianą poręcz, patrzył w kierunku Gutowa i czekał. Już z daleka zobaczył czerwony rower Celiny. Lekko pochylona nad kierownicą, dzielnie naciskała pedały, pędząc, ile tchu w piersi. Gdy zsiadła, wziął od niej rower i oparł o most. Spojrzała na niego z nieśmiałym, pytającym uśmiechem.

– Przepraszam – powiedział najzwyczajniej na świecie, i właśnie uświadomił sobie, jak samolubna była prośba, by spotkali się właśnie tu.

Trochę zawiedziona, odparła tylko:

– Nie ma za co.

Oboje szukali słów, chcąc nazwać to, co czuli, ale oszołomieni sytuacją i swoją bliskością, skrępowani i przerażeni, na razie nie potrafili ich znaleźć. Tyle szczęścia schwytali nagle w ramiona, że żadne znane z piosenek czy wierszy określenie nie wydawało się im dość piękne, dość wyraziste.

Stojąc na moście, obserwowali taflę wody, w której odbijały się korony drzew i majestatyczne chmury, wolno sunące przez nieboskłon.

– Chciałem cię zobaczyć.

– Aha.

– Niedługo wyjeżdżam.

– Wiem.

Za kilka dni kończyły się wakacje i ludzie ciągle mówili o wojnie. Celinie z niczym się to nie kojarzyło. Uczyła się na lekcjach historii o różnych konfliktach zbrojnych, ale one toczyły się tak dawno, jeszcze przed jej narodzinami. Ojciec opowiadał też czasem straszne rzeczy o minionej wielkiej wojnie, o zabitych ludziach i zniszczonych miastach, o tym, jak przemoczony, głodny i zziębnięty całymi dniami wyczekiwał w okopach zmiany, aby choć trochę odpocząć. Jak zapadał w krótką drzemkę z głową na karabinie, jak w końcu zobojętniał na widok krwi i trupów. Przeprowadzili się w te okolice właśnie ze względu na przepowiadaną przez Ossowieckiego kolejną zawieruchę.

Ale Celina traktowała to wszystko jak opowieści o przykrych przypadkach z życia innych ludzi. Adam zamierzał niedługo wyjechać do Warszawy, co było okrucieństwem losu gorszym od wszystkich wojen, bo ledwie go poznawszy, będzie musiała przez długie miesiące cierpieć z powodu rozłąki.

– Chciałbym ci coś ofiarować – stwierdził chłopak, wyciągając z kieszeni małe pudełeczko.

W środku znajdował się odpustowy pierścionek z czerwonym szklanym oczkiem.

Celinę oblał rumieniec wstydu i dumy. Oto tu, na tym mostku, w obliczu nieba, ziemi i płynącej Rudawki, ona, Celina Cieślak, zaręczała się z tym mężczyzną, Adamem Toroszynem!

Przyrzekła sobie w duchu, że będzie go kochała zawsze, nie miała jednak dość odwagi, aby to powiedzieć, wyszeptała więc tylko:

– Prześliczny!

– Nie jest ze złota – wyznał przepraszająco, ale ona i tak patrzyła nań niczym na swój własny, oprawiony w platynę Koh-i-Noor[4].

– Założysz?

Podała mu dłoń, a on wsunął jej pierścionek na serdeczny palec lewej ręki.

„Tak blisko serca!” – pomyślała i ze wzruszenia pociągnęła nosem.

Adam przeniósł wzrok na podmokłe łąki rozpościerające się po obu brzegach rzeki i powiedział jakby do siebie:

– Niedługo koniec wakacji...

– Myślisz, że będzie wojna? – zapytała z lękiem.

– Wuj i dziadek twierdzą, że to tylko kwestia czasu.

– Mój tata też tak mówi – wyszeptała cicho. – Spotkamy się jeszcze? – dodała jeszcze ciszej, patrząc w wodę.

– Jeśli tylko zechcesz... – odrzekł Adam i leciutko dotknął jej dłoni.

Gdy potem pędził na skróty polami, uśmiechał się do siebie w poczuciu męskiej dumy i czułości, która zalewała mu serce. Dotarł na miejsce nie wiadomo kiedy. Zeskoczył z konia i stukając butami na kamiennej posadzce, przebiegł pałacowe korytarze.

Wuj Tomasz już na niego czekał. Siedząc w plecionym fotelu na tarasie, palił cygaro i w zadumie spoglądał ku zachodzącemu słońcu oraz błękitnej tafli jeziora Nyć, przezierającego zza drzew. Adam z westchnieniem usiadł w drugim fotelu. Na paterze pyszniły się piękne gruszki magdalenki. Sięgnął po jedną, a w tej samej chwili wuj, wciąż zapatrzony w dal, zaczął znienacka:

– Adamie...

– Tak, wuju?

– Chyba będzie burza.

Chłopak chciał się roześmiać, zaprzeczyć, bo wszak nic na to nie wskazywało: ani rześkie powietrze, ani niemal bezchmurne niebo, ani czerwieniejące słońce, zwiastun dobrej pogody. Rzucił okiem na zasmucone oblicze starca i zrozumiał, że patrzy on dalej, niż sięga horyzont. Ponieważ kochał wuja i wierzył w jego mądrość, a serce wciąż przepełniało mu tkliwe wspomnienie odkrytej dopiero co pierwszej miłości, odpowiedział tylko:

– Nawet jeśli, wuju... Nawet jeśli, to jakoś ją przecież przetrwamy...

[2] Człowiek mało znaczący, chłystek.

[3] Bliski Wschód, kraje wschodniego wybrzeża Morza Śródziemnego.

[4] Jeden z największych (105 karatów) i najcenniejszych brylantów świata, obecnie zdobi koronę brytyjskiej królowej matki.

1995

Iga bardzo się starała, ale ignorowanie najmłodszego Toroszyna przychodziło jej z wielkim trudem. Od pierwszej chwili wyglądał na antypatycznego nadętego bubka, wstrętnego Angola, dla którego Polska to kraina białych niedźwiedzi, wypchnięta przez Boga na skraj mapy, gdzieś za koło podbiegunowe. Po co tu w ogóle przyjeżdżał?! Siedział rozparty na krześle, nie brał udziału w dyskusji, jaką jego ojciec i dziadek prowadzili z siostrami oraz przedstawicielami władz miasta, tylko świdrował ją wzrokiem. Co chwila uśmiechał się ironicznie, a Igę za każdym razem oblewał zimny pot. Od kiedy w jego oczach dojrzała wyraz pogardy lub co najmniej wyższości, starała się go nie zauważać.

„Już mnie ocenił. Uznał, że jestem głupią gęsią z jakiegoś zadupia! Na pewno śmieszy go mój akcent” – myślała zła i upokorzona.

Spojrzenia Xaviera speszyły ją do tego stopnia, że zaczęła popełniać szkolne błędy, a słowa ulatywały jej z pamięci, jakby bawiły się w chowanego. W panice zastępowała je innymi, brzmiącymi znacznie gorzej, wreszcie zawstydzona przeprosiła towarzystwo i wyszła do wirydarza. Usiadła na ławce i zaczęła głęboko oddychać.

– Zmęczona? – usłyszała po chwili tuż nad uchem.

To był on, przyszedł, żeby ją dobić.

– Głowa mnie rozbolała – rzuciła szybko i trochę bez sensu, zdziwiona, że wysilił się i odezwał po polsku.

– Headache? Maybe you should take a pill?[5] – Xavier próbował się upewnić, bo nie ufał swojej polszczyźnie.

– Nie, nie trzeba – odpowiedziała, mając nadzieję, że zrozumie, a dla pewności pokręciła głową.

Stał nad nią, jakby chciał pomóc, i jednocześnie rozglądał się po wirydarzu. Ściany aż po stromy dach, kryty czerwoną dachówką, porastało dzikie wino. Jeszcze zielone liście gdzieniegdzie przebarwiały się na bordowo. Ścieżki wysypane białym żwirem tworzyły kilka odrębnych kwater, na których rosły karłowate złote klony, migdałki, rajskie jabłonie oraz olbrzymie różowe i niebieskie hortensje. Kwitnące róże napełniały powietrze cudownym aromatem. Słońce połyskiwało w małych szybkach okien pierwszego piętra.

„Za miesiąc, kiedy liście przybiorą barwę burgunda, będzie tu pięknie!” – pomyślała Iga, i aby nie powiedzieć czegoś, czego potem mogłaby żałować, skupiła się na winobluszczu i różach. Niezależnie od tego, jak nieuprzejmy był ten Anglik, w końcu to gość sióstr kwietanek i to nie do niej należy zwracanie mu uwagi, że zachowuje się poniżej godności. Powinien sam to wiedzieć. A jeśli wszystko jej się przywidziało z powodu stresu? Tym bardziej nie ma o co rwać szat. Najważniejsze, że jego dziadek to prawdziwy angielsko-polski dżentelmen.

– What a quiet place[6] – wyszeptał Xavier.

Wydawał się niewiele starszy od Igi, blondyn, ale nie z tych z piegami i rudawymi włosami jak jej ojciec. Miał ciemną oprawę piwnych oczu i ładnie wykrojone usta, co musiała przyznać, nawet czując doń awersję. Był więcej niż średniego wzrostu i szczupły, ale nie chudy. Igę intrygowało, że z Adamem Toroszynem nie przyjechała ani żona, ani synowa, nie poruszyła jednak tej kwestii.

Z oddali dobiegły odgłosy pociągu i szczekanie psów. Rzeczywiście panowała tu cisza, a czas jakby się zatrzymał. W tej samej chwili gdzieś niedaleko nieprzyjemnym metalicznym dźwiękiem zazgrzytała piła mechaniczna. Prawda, to na Klasztornej pracownicy zieleni miejskiej robią porządek ze starymi kasztanowcami! Iga wstała i bez słowa usprawiedliwienia skierowała się ku refektarzowi. Miała nadzieję, że młody Anglik choć przez chwilę zostanie w wirydarzu, dając jej odetchnąć od swoich świdrujących spojrzeń.

Kiedy wróciła, uczennice właśnie serwowały deser. Składały się nań przede wszystkim wypieki z cukierni Hryciów. Iga poczuła zadowolenie. Nie miała wątpliwości, jak goście ocenią podane ciastka. Przedmiotem jej szczególnej dumy były jeszcze ciepłe minirożki misternie ułożone w stos na dużej metalowej tacy. Nazwa firmy, wygrawerowana na brzegach, nie uszła uwagi Adama Toroszyna.

– Cukiernia Pod Amorem? – przeczytał i podniósł wzrok na siostrę przełożoną. – Czy przypadkiem nie nazywała się kiedyś Pod Aniołem?

– Niestety nie wiem, jestem nietutejsza. Napływowa, jak to mówią... – usprawiedliwiała się siostra Amelia z przepraszającym uśmiechem.

Nim w sukurs przyszła jej siostra Justyna, dyrektorka szkoły, temat podjęła Iga:

– Tak, to ta sama cukiernia. Właściwie niezupełnie ta sama, bo poprzedni właściciele, Cukiermanowie, zginęli podczas okupacji, ale mieści się w tym samym budynku. Teraz należy do nas, do rodziny Hryciów. Proszę spróbować, polecam rożki! – powiedziała i kątem oka zarejestrowała powrót Xaviera, który właśnie stanął w drzwiach.

Nie zamierzała mu niczego tłumaczyć, zwłaszcza że wyraz twarzy jego dziadka całkowicie przykuł jej uwagę.

Adam Toroszyn wyglądał, jakby zobaczył ducha. Podparł dłonią podbródek, wzrok utkwił w serwecie i pogrążył się w zamyśleniu. Rozmowy ucichły, bo wszyscy chcieli uszanować zadumę starszego pana.

– What did she say?[7] – cicho zapytał Xavier.

Maurice Toroszyn uciął dalsze pytania:

– She said „bon apetit”[8]. – Po czym sięgnął po rożek.

Stojąc przed drzwiami do swojego gabinetu, dyrektor Liceum imienia Norwida w Gutowie, Grzegorz Hryć, przez moment wsłuchał się w ciszę ostatniej lekcji. Taką szkołę: skupioną, milczącą i zapracowaną, lubił najbardziej.

Bardzo wysoko stawiał poprzeczkę swoim uczniom. Liceum słynęło w okolicy, a jego absolwenci studiowali w Pułtusku, Płocku, Toruniu, Bydgoszczy, Gdańsku, Olsztynie i Warszawie. Kilkoro przymierzało się nawet do zdawania matury międzynarodowej. Z takimi młodymi ludźmi jest sens pracować. Ale trafiali mu się też lenie, zakały, maruderzy, z którymi nauczyciele nie mogli sobie poradzić. Hryć tego nie rozumiał: skoro nie chcieli się uczyć, po co wybrali liceum? Mało to w okolicy techników i zawodówek?

Ale problem był znacznie szerszy. Ponieważ prywatne uczelnie powstawały jak grzyby po deszczu, wyższe wykształcenie stawało się coraz łatwiejsze do zdobycia. Szkoły te potrzebowały narybku, studentów, którzy zapłaciliby czesne, wobec czego przez palce patrzono tam na brak odpowiedniego przygotowania kandydatów oraz mocno uproszczono wymagania egzaminacyjne. Młodzi ludzie nie byli już studentami, lecz klientami.

To wszystko w końcu obracało się przeciwko nim, ponieważ zdawali egzamin licencjacki i dumni z posiadania wyższego wykształcenia zaczynali szukać godnej posady. Pracę licencjacką często zresztą pisał ktoś inny, bo skoro nie wymagano i nie egzekwowano jakichkolwiek umiejętności, studenci nie mieli szans, by się czegokolwiek nauczyć. Stosowną rozprawkę kupowało się na wolnym rynku, byle dostać papier i w poczuciu wygranej zakończyć edukację. Tym sposobem niektórym udawało się zaliczyć dwa albo i trzy kierunki.

Zmiany w szkolnictwie wyższym odbiły się czkawką niżej, w liceum. Jak tu tłumaczyć młodym ludziom, że uczą się dla siebie, skoro większość z nich bardziej ceni dyplom niż rozwój osobisty? To pęknięcie w systemie oświatowym napawało dyrektora głęboką troską i stawiało przed nauczycielami bardzo trudne zadania.

Grzegorz Hryć westchnął i wszedł do gabinetu. Chwilę później rozległ się dzwonek, a korytarz wypełniła wrzawa. Młodzież skończyła lekcje.

Krzyki i harmider potrwają niedługo, po kwadransie już będzie spokój. Dyrektor usiadł za biurkiem, zastanawiając się, co ma jeszcze do zrobienia.

Nim zdołał sobie przypomnieć, usłyszał delikatne pukanie.

– Proszę! – rzucił znad papierów.

Gdy uniósł oczy, zobaczył Helenę Nierychło. Wyglądała jakoś niewyraźnie. Czy to przez niepomalowane usta, czy przez przyklapnięte włosy, sprawiała niekorzystne wrażenie.

– Nie przeszkadzam? – zapytała cicho.

Jej głos niknął w szumie dochodzącym z holu.

Dyrektor wskazał krzesło.

– A co tam, koleżanko? – rzucił kordialnie.

Zawsze gdy zachodziła obawa, że ktoś może ich podsłuchać, tytułował ją koleżanką.

– Niedobrze. – Helena wciąż stała i trzymała się kurczowo oparcia krzesła.

Była blada, nerwowo zagryzała wargi i uciekała ze wzrokiem po kątach, jakby szukając schronienia.

– Co się stało? – Przełożony próbował dodać jej odwagi. – Mam nadzieję, że z pani zdrowiem wszystko w porządku.

Powiedział „pani”, czym ją boleśnie dotknął.

– Jestem w ciąży – wyszeptała.

Hryć skrzywił się prawie niedostrzegalnie, po czym nabrał powietrza w płuca i głośniej, niż było potrzeba, tak aby dało się go usłyszeć w sekretariacie, stwierdził wesoło:

– No to gratuluję!

Podniósł się nawet, chcąc uścisnąć jej dłoń, jak zrobiłby zapewne w przypadku którejkolwiek ze swych podwładnych. Zanim jednak zdołał wygramolić się zza biurka, Helena popatrzyła w ziemię i oświadczyła:

– To twoje dziecko.

Wyraz twarzy Grzegorza Hrycia zmienił się w okamgnieniu. Najwyraźniej wiadomość niezbyt go ucieszyła. Chwilę temu gotów był jej współczuć, teraz poczuł się zagrożony.

– O nie, moja droga! – Pochylił się nad nią i wysapał z przekąsem. – W tym interesie mam zaledwie trzydzieści procent udziałów!

Helena podniosła wzrok, jakby nie wierzyła. Spojrzała na niego z bólem spod zmarszczonych brwi. Hryć pomyślał, że zaraz mu się rozbeczy. Trzeba kończyć tę farsę. Ujął ją pod łokieć. Wstała i niczym bezwolna kukła dała się podprowadzić do drzwi. Uchyliwszy je, dyrektor powiedział głośno i radośnie:

– Jeszcze raz gratuluję! Jeśli będzie trzeba, oczywiście znajdziemy kogoś na zastępstwo, nie może się pani teraz przemęczać. Skoro to wszystko, nie zatrzymuję...

Sekretarka i księgowa spojrzały na nich ciekawie, ale natychmiast ponownie zajęły się pracą. Hryć otworzył drzwi na korytarz, jakby zachęcał Helenę do wyjścia. Ona zaś opuściła pomieszczenie ze zwieszoną głową, nie mówiąc do widzenia.

Po obiedzie Adam Toroszyn poprosił Igę o chwilę rozmowy. Zaproponowała przejście do wirydarza.

– Czy pani jest wnuczką Celiny Cieślak?

– Tak.

– Czy Celina... Czy ona żyje?

– Tak.

– Jak pani myśli, zechciałaby się ze mną spotkać?

– Nie wiem, chyba nie.

Odpowiedź Igi zdumiała Toroszyna.

– Oczywiście mogę się mylić – tłumaczyła, nie chcąc mu zrobić przykrości. – Ale chorowała ostatnio. Ja na jej miejscu...

Mężczyzna pokiwał głową.

– Rozumiem. Łudziłem się, że ją spotkam... I tak się stało. Kiedy zobaczyłem panią siedzącą między gośćmi... Wiedziałem, że nie może pani być nią, chyba że nie zauważyłem własnej śmierci! – Parsknął jak dzieciak. – Jak poważnie jest chora? Może potrzebujecie pomocy? Leków?

– Nie, dziękuję, mamy wszystko. Babcia dwa miesiące temu doznała udaru. Ale wciąż pana wspomina. To znaczy pamięta. Ma nawet jakieś zdjęcie.

– Dwa miesiące... – powtórzył i oczy znów uciekły mu gdzieś w głąb, zaszkliły się. – Myśli pani, że gdybym przyjechał dwa miesiące temu, spotkałaby się ze mną?

– Nie wiem.

– Zjadłaby pani z nami kolację? Zatrzymamy się w hotelu, w dawnym pałacu Zajezierskich, wie pani, gdzie to jest?

– Wiem, mieszkam tu od urodzenia, ale za zaproszenie dziękuję. Mam już plany na wieczór – skłamała.

Nie zamierzała tłumaczyć, że nie chce znów siedzieć przy wspólnym stole z jego wnukiem i wstydzić się swojej angielszczyzny.

– Skoro tak...

– A czy pan zechciałby odpowiedzieć na moje pytanie?

Adam Toroszyn zdziwił się nieco. Spojrzał na nią uważnie, jakby próbował z góry przewidzieć, czego mogłaby od niego chcieć.

– Jak dobrze znał pan rodzinę Cieślaków?

– Wydaje mi się, że dość dobrze... Gdyby nie wybuchło powstanie... Nie wyemigrowałem dla przyjemności.

– Czy mój wuj, Zygmunt Cieślak, był pana przyjacielem?

Pytanie zaskoczyło Toroszyna:

– Zygmunt? On żyje?

– Niestety nie.

Nagle Idze zabrakło konceptu. Zabrnęła w ślepą uliczkę. Nie chciała podejmować tematu pierścienia, o istnieniu którego mężczyzna mógł nie mieć pojęcia. Próba badania życia uczuciowego Zygmunta Cieślaka, nieżyjącego od kilkudziesięciu lat, z pewnością wydałaby się jej rozmówcy podejrzana.

– Tak, chyba tak... Chyba był moim przyjacielem – odpowiedział z zadumą jakby sam sobie. – Więc jak? Przekonam panią do tej kolacji?

Iga uśmiechnęła się przepraszająco. Uścisnęła mu dłoń na pożegnanie i przeszła do refektarza. Tu skinęła głową pozostałym gościom, z zadowoleniem stwierdziwszy, że wszystkie rożki z tacy zniknęły. Wychodząc, jeszcze raz rzuciła okiem na odsłoniętą dziś tablicę pamiątkową poświęconą siostrom, które oddały życie, ratując Żydów podczas okupacji.

Chwilę potem szła już ulicą Klasztorną, ze złością kopiąc kasztany. Stchórzyła w najważniejszej chwili, mając przed sobą świadka koronnego! Teraz będzie się nie wiadomo jak długo męczyć, zanim coś ustali. Tymczasem wystarczyło zagadnąć Toroszyna o przedwojenną cukiernię, może rzeczywiście ta Lilith była ukochaną wuja Zygmunta, choć to mało prawdopodobne. Trudno, widać tak musiało być, trzeba wracać do roboty.

Skręcając z Klasztornej na Rynek, Iga zauważyła idącą po skosie Helenę Nierychło. Poznała ją z trudem, bo Ruda, tak zawsze dbająca o wygląd, miała przetłuszczone włosy, była nieumalowana, wyglądała jak z krzyża zdjęta. Przygarbiona, wlokła się noga za nogą. Ktoś jej musiał zdrowo dopiec! Czyżby uczniowie? Na plastyce? Nie, bzdura! Więc kto? Iga poczuła szybką, choć krótkotrwałą radość, bo nie podejrzewała, aby tym kimś mógł być jej ojciec. A jeśli nie on, ta histeryczka pewnie zaraz przyleci, żeby się wypłakiwać na jego ramieniu. Niech to jasny szlag!

[5] Ból głowy? Może powinnaś zażyć jakąś tabletkę? (ang.).

[6] Jak tu cicho (ang.).

[7] Co powiedziała? (ang.).

[8] Powiedziała: smacznego (ang.).

1939

Hrabia Tomasz i Pawlak omijali, jak mogli, temat wiszącej w powietrzu wojny, ugodowej polityki rządu polskiego, zajęcia Czech przez Niemców, a przez Polskę Zaolzia. Oburzenie i zdumienie wywołały w nich jednak wieści z Płocka, które przywiózł Edward Radziewicz. Podobno sformowany tam przez garstkę ziemian oddział Związku Rezerwistów przemaszerował ulicami miasta, wznosząc okrzyki: „Na Czecha!”. Co za głupota!

By uniknąć dalszych przykrości, w Zajezierzycach rozmawiano jedynie o sprawach codziennych: zbiorach, siewie ozimin, wykopkach, obaj mężczyźni byli bowiem w równym stopniu zniechęceni i przybici. Pawlak dobrze pamiętał nie tak dawne czasy wielkiej wojny i okupacji oraz głód, choroby i zniszczenia spowodowane krwawym konfliktem. Ze względu na zaawansowany wiek ani jego, ani hrabiego nie objął pobór do wojska, ale rozum polityczny podpowiadał im, że słynne hasło ministra Becka: „Silni, zwarci, gotowi!” nie na wiele się zda, jeśli z Zachodu nie przyjdzie obiecana pomoc. Zresztą wieści, jakie usłyszeli w radiu tuż przed dziewiątą wieczór 23 sierpnia, a mianowicie że Moskwa i Niemcy podpisały pakt o nieagresji, nie pozostawiały cienia wątpliwości: wojna wybuchnie lada dzień.

– Panie hrabio... – zagadnął następnego dnia rano Pawlak.

– A co tam, Zdzisławie?

– Czy nie zechce hrabia udać się gdzieś w jakieś spokojniejsze miejsce? Bo to chyba ostatni moment...

– Dziękuję za troskę, przyjacielu, ale już nigdy nie będę uciekał przed wrogiem.

Wbrew ich prośbom Adam wyjechał jednak w sobotę 26 sierpnia po południu. Giny jeszcze w Warszawie nie było, toteż poza służącymi nikt nie zajmował się chorą psychicznie Milą – mieszkającą na Żoliborzu przyjaciółką Grażyny, córką jej pierwszego partnera, nieżyjącego od kilku lat Wiktora Grabnickiego. Adam poczuwał się do opieki nad przyrodnią siostrą, która ze względu na wiek mogłaby być jego matką.

Odwieziony przez Pawlaka pobiegł jeszcze do Cieślaków. Pożegnanie było z konieczności oficjalne, ponieważ pani domu mogła zerkać zza firanki. Celina przez zaciśnięte gardło zdołała wydusić jedynie:

– Adaś... – Potem już tylko głośno pociągała nosem.

Pojechali później z Zygmuntem na dworzec bryczką. Pawlak, siedząc na koźle, martwił się za całą trójkę.

Adam ledwo zdołał wcisnąć się do zatłoczonego pociągu, pełnego wracających z wakacji wesołych, opalonych młodych i starszych podróżnych. Jakimś cudem dopchał się do okna, a ponad głowami innych pasażerów pokazał uśmiechniętą twarz i pomachał na pożegnanie.

Konduktor zagwizdał, maszynista wprawił w ruch lokomotywę, która zasapała, zazgrzytała i spowiła peron kłębami pary i dymu oraz zapachem spalonego węgla. Pociąg ruszył.

*

W niedzielę rano Adam odwiedził Milę Grabnicką, a po południu wraz z innymi warszawiakami kopał już rowy w parku Ujazdowskim. Gdy z Damaszku zadzwoniła matka, zdał jej ze wszystkiego uspokajającą relację. Choć czuł wyjątkowość chwili, nie bał się. Nie myślał o wojnie, porwało go zbiorowe uniesienie. Zresztą wielu jego szkolnych przyjaciół też pracowało przy budowaniu umocnień w różnych częściach miasta. Zbiorowy czyn kobiet i mężczyzn, starszych i młodszych, miał zabezpieczyć mieszkańców stolicy przed nieuchronną inwazją. Wieczorem Adam wracał utrudzony do mieszkania w Alejach Ujazdowskich, zjadał cokolwiek i bez sił padał na łóżko.

Kiedy we czwartek 31 sierpnia służąca Anulka prasowała spodnie i białą koszulę Adama na jutrzejsze rozpoczęcie roku szkolnego, usłyszała przez radio, że minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego przesuwa pierwszy dzień nauki na 11 września. Ale Adama to nie ucieszyło.

1 września, w piątek, mniej więcej kwadrans po piątej rano, niecałe pół godziny od wybuchu wojny, nad Zajezierzycami przeleciały trzy niemieckie samoloty, kierując się ze wschodu na zachód. Pawlak, który był już na nogach, nie zwróciłby pewnie na nie uwagi, gdyby w porannej ciszy nie dobiegł go od strony Płocka huk artylerii. Podniósł wzrok i na widok czarnych krzyży na kadłubach maszyn bezwiednie się przeżegnał.

„Więc jednak!” – pomyślał i poszedł obudzić hrabiego.

Zajezierski siedział całkowicie ubrany i niczym kamienny posąg słuchał radia.

– Nie powinniśmy go byli puścić – powiedział Pawlak, myśląc o Adamie.

– Nie powinniśmy. – Hrabia Tomasz pokiwał głową. – Nigdy sobie tego nie wybaczę.

Mimo kilkudziesięciu kilometrów wykopanych rowów mających służyć za schrony, mimo powtarzających się co jakiś czas próbnych alarmów przeciwlotniczych stolica żyła normalnie. Ufano, że Niemcy są zbyt słabe, by rozpętać wojnę. Większość warszawiaków nie wierzyła w nią do samego końca. Nawet w chwili, gdy od niemieckich bomb płonęły już Okęcie i Grochów, przekonywano się, iż to jedynie ćwiczenia.

Berger również uspokajał Ginę. Niemcy tylko straszą, wojna nie wybuchnie. Mieli jeszcze w planach zwiedzanie Baalbeku i ostatni spacer po Bejrucie, tym Paryżu Wschodu. Ale na razie mieszkali w eleganckim damasceńskim hotelu Orient Palace.

Oczarowani Damaszkiem, wędrowali jego starymi uliczkami, chłonąc widoki, zapachy i dźwięki miasta. Raz po raz przystawali przed kramami, aby napić się soku z granatów lub skosztować mezze[9]. Gina przepadała za falafelami, małymi pulpecikami z mielonej ciecierzycy, Jan wolał humus, cieciorkową pastę z czosnkiem, cytryną i przyprawami.

Oboje chętnie próbowali różnych odmian sałatki tabouleh, doprawionego oliwą i cytryną kuskusu zmieszanego z ogórkiem, pomidorem, siekaną natką pietruszki i miętą, a także batata harra, zapiekanki z ziemniaków i papryki. Zgodnie zajadali się śniadaniowym specjałem o nazwie manoushi, plackiem z serem i jarzynami, a także shoarmą, kawałeczkami mięsa smażonymi z gałką muszkatołową, curry, czosnkiem, imbirem oraz słodką i ostrą papryką, które nadawały potrawie niepowtarzalny egzotyczny smak. Ale najbardziej smakowało im kanafeh, ciasto z nitek przypominających makaron z zapieczonym w środku serem, słodkie niczym baklawa. Wszystkie desery, z mnóstwem orzechów, lepkie od miodu, idealnie komponowały się z mocno słodzoną miętową herbatą i gęstą jak smoła kawą przyprawioną kardamonem.

Najczęściej włóczyli się bez konkretnego celu, wiedząc, że i tak za każdym rogiem czai się historia. Tu zaskakiwał ich piękny budynek, tam malowniczy zaułek. Z niegasnącą ciekawością podziwiali zabytki. Meczety, kościoły i bramy, resztki murów obronnych i pałace, łaźnie i karawanseraje, fontanny i mozaiki, pozostałości po panowaniu egipskim, aramejskim, babilońskim, asyryjskim, greckim, rzymskim, arabskim i otomańskim. Damaszek, jedno z najstarszych miast świata, krył w sobie całą przebogatą historię regionu.

Dawali się porwać ludzkiej rzece, która wpływała na największe targowisko – suk al-Hamidija, gdzie osłonięci dachem przed palącymi promieniami słońca podziwiali wyroby miejscowego rzemiosła: dywany, dzbany, misy oraz cacka z fajansu i szkła. Gina przebierała wśród masywnej metalowej biżuterii, Berger zafundował sobie fajkę wodną, czyli sziszę, a w prezencie dla Adasia kupił szablę z prawdziwej damasceńskiej stali!

Lewant oczarował ich już wcześniej, teraz zaś obiecali sobie, że za rok znowu tu przylecą, by odkrywać dalsze rejony, bo nie zobaczyli jeszcze wielu wspaniałych miast, przede wszystkim Jerozolimy, i nie nasycili się egzotyczną kuchnią.

Nagle, w piątkowy poranek podczas śniadania, kiedy uzgadniali marszrutę na kolejny dzień, podszedł do ich stolika ktoś z recepcji, przynosząc zasłyszaną w radiu wiadomość, jakoby Niemcy napadły na Polskę.

A więc jednak! Powrót zaplanowali na 3 września, sezon w teatrze rozpoczynał się bowiem dwa dni później. Na wieść o wybuchu wojny Gina, nie kończąc śniadania, wstała i ruszyła do pokoju. Jan jednym łykiem dopił swoją kawę i pospieszył za nią.

Nie odzywała się. W pokoju od razu sięgnęła po walizkę i zaczęła się chaotycznie pakować. Podbródek jej drżał, ruchy były nieskoordynowane.

– Co robisz? – zapytał Berger.

– Nie widać?! – fuknęła ze złością. Sprawiała wrażenie, jakby miała do niego pretensje o to, co się stało. – Za pół godziny będę gotowa.

– Nie możemy tam lecieć... – powiedział najłagodniej, jak umiał.

Jej spojrzenie wyrażało politowanie, wzgardę, wyższość osoby odważnej nad tchórzem.

– Jeśli zaplączemy się w ogień artylerii, będziemy bez szans. To tylko mały sportowy samolocik, nie mamy na pokładzie karabinów maszynowych. Zresztą, co ja plotę?! – Berger złapał się za głowę. – Nie sądziłem, że będę ci musiał tłumaczyć rzeczy oczywiste!

– Nie rozumiesz?! Tam są moi najbliżsi, muszę ich ratować!

– Kosztem własnego życia? Jeśli zginiemy, nie damy rady im pomóc.

Giny to nie przekonywało. Obowiązek był dla niej ważniejszy od rozsądku.

– Musimy lecieć! Nie mogę tu siedzieć z założonymi rękoma!

– Chcesz wydać osobistą wojnę Niemcom?

– Chociażby.

W tej samej chwili zadzwonił telefon. Gina rzuciła się ku słuchawce w bezrozumnej nadziei, że usłyszy głos Adasia.

– Halo! – zawołała głośno i z radością.

Po drugiej stronie coś zapiszczało, zazgrzytało, zabulgotało, wreszcie ktoś odezwał się do niej po niemiecku z twardym bawarskim akcentem:

– Guten Tag, Frau Weylen![10]

Gina zaniemówiła, zbladła i w absolutnym bezruchu, wpatrzona w przepiękną elewację dworca kolejowego Hijaz znajdującego się po drugiej stronie ulicy, wysłuchała, co rozmówca miał jej do przekazania. Wreszcie, wciąż bez słowa, odłożyła słuchawkę i zdruzgotana usiadła na brzegu fotela. Jan patrzył na nią pytająco, ale odezwała się dopiero po dłuższej chwili:

– Ambasador nadzwyczajny i pełnomocny Rzeszy Niemieckiej, Georg Knipfel, zaprasza mnie do Bejrutu na rozmowę, jutro w południe.

Na Bergerze wiadomość zrobiła piorunujące wrażenie.

– Pakuj się! Wylatujemy za godzinę! – rzucił zduszonym głosem i sięgnął po walizkę.

W ciągu minuty przemyślał wszystko. Tysiącletnia Rzesza poszukuje sprzymierzeńców. Nietrudno się domyślić, jaką propozycję otrzymałaby jutro Gina. Jest znana, ma z niemiecka brzmiący pseudonim i bardzo by się przydała w Berlinie, legitymizując działania Hitlera i jego bandy.

– To, że dokładnie wiedział, gdzie jesteś, bardzo mnie niepokoi. Albo szpiegują cię stale, albo mają tu wtyczkę. Gdyby zaproponował ci współpracę, odmówiłabyś, prawda? – zawiesił głos.

– A jak myślisz?! – rzuciła ze złością.

– Niewykluczone, że wasza rozmowa nie zakończyłaby się na kurtuazyjnych gestach. Nie wiadomo, czy to prawdziwy ambasador, czy też ktoś z wywiadu, tylko podający się za dyplomatę, by cię omamić, wywołując dobre wrażenie. Nie ma wyjścia, musimy zniknąć im z oczu.

– Mówiłeś, że nie możemy wracać?

– I nie zmieniłem zdania.

– To dokąd polecimy?

– Jak najbliżej Polski. Weź tylko najpotrzebniejsze rzeczy. Masz wyglądać, jakbyś szła na zakupy.

– Ale trzeba uregulować rachunek...

– Jeśli zapłacimy, a w recepcji mają swojego człowieka, stracimy nad nimi przewagę.

– A jeżeli ktoś siedzi przed hotelem albo obserwuje nas z drugiej strony ulicy, stojąc przed dworcem kolejowym i udając podróżnego?

– To tym bardziej nie nabierze podejrzeń, kiedy zobaczy, że nie zabieramy bagaży.

– I tak po prostu uciekniemy?

– Wsiądziemy do taksówki i postaramy się zgubić ślad.

– A może to wszystko nieprawda i nie grozi nam żadne niebezpieczeństwo?

Tym razem Berger spojrzał na nią z politowaniem.

– Gino, zagrałaś w tylu filmach kryminalnych, że powinnaś umieć zwietrzyć podstęp. Gotowa?

Szli, jak gdyby nigdy nic, próbując nie rozglądać się na boki. Nie było to łatwe, bo podejrzenia Jana jego samego zdenerwowały, a Ginę wręcz przeraziły. Ale jako aktorka doskonale zagrała spokój i opanowanie. Recepcjoniście oświadczyli, że wybierają się na pobliską Pocztę Główną, by odebrać korespondencję przychodzącą na poste restante i dowiedzieć się czegoś o sytuacji. Głośno rozmawiali o planowanej na następny dzień podróży do Bejrutu, gdzie znajdował się polski wicekonsulat, podlegający marsylskiemu. Zabrzmiało to bardzo wiarygodnie.

Dwie godziny później lecieli już w kierunku Turcji. Na lotnisku panował niewielki ruch i żaden samolot nie wystartował tuż po nich. Podczas lotu Gina miała bardzo dużo czasu na tworzenie czarnych scenariuszy. Najgorszy zakładał, że skoro Niemcy wiedzieli, gdzie jej szukać, będą znali również miejsce pobytu Adasia. Bardzo się tym niepokoiła.

– Myślisz, że napadający na Polskę faszyści nie będą mieli nic lepszego do roboty, jak mścić się na Bogu ducha winnym dzieciaku za to, że jego matka nie wykazała chęci współpracy? Gino Weylen, masz stanowczo zbyt bujną wyobraźnię! – Berger próbował ją uspokajać, ale lękał się tego samego. – Zresztą wojna dopiero się zaczęła. Może kiedy dolecimy do Polski, nasi chłopcy spuszczą już łomot Niemcom i będzie po wszystkim? – pocieszał ją i siebie.

Kolację zjedli w Stambule, tam też zanocowali, w swoim ulubionym hotelu Pera Palace, gdzie rozpoznano Ginę, jak jej kiedyś Berger wyprorokował, i przyjęto z honorami, choć personel pewnie się dziwił, że taka gwiazda nie ma żadnych bagaży.

Pierwszym życzeniem artystki po zajęciu apartamentu było nawiązanie połączenia telefonicznego z Warszawą. Recepcji udało się to dopiero po kilku godzinach. Około wpół do czwartej nad ranem usłyszeli głos Adasia. Wydawał się spokojny, choć bardzo senny. Rzeczowo odpowiadał na pytania, nawet dowcipkował, pytał też o prezenty, a zwłaszcza o obiecaną mu przez Bergera szablę. Ucieszył się, słysząc, że wkrótce ją dostanie, ale chyba jeszcze bardziej, gdy po kilku minutach połączenia matka pozwoliła mu wrócić do łóżka.

Dla niego to, co się działo w Warszawie, nie było żadną wojną, tylko męską przygodą, niespodziewanym przedłużeniem wakacji. Nie spieszyło mu się do szkoły, a niemieckie naloty nie pozbawiły jeszcze życia nikogo z przyjaciół. Wierzył głęboko, jak niemal wszyscy Polacy, że wkrótce nadejdzie z Zachodu oczekiwana pomoc i Niemcy, wzięci w dwa ognie, będą się musieli poddać.

– Szkoda, że nie zabrałem z hotelu tej szabli! – westchnął Jan i ziewnął.

– Ładnie byś wyglądał, paradując z nią po mieście!

– Polakowi szabla pasuje w każdej sytuacji – skwitował, siadając na łóżku.

Gina już nie zasnęła, dziwiąc się Bergerowi, że ledwie przyłożywszy głowę do poduszki, smacznie chrapał.

– Nawet nie wziął prysznica! – Kręciła nosem, patrząc na niego z mieszaniną zdziwienia, pretensji i czułości.

Rankiem w filii swojego szwajcarskiego banku zostawiła zlecenie, by przekazano należność za hotel w Damaszku oraz odzyskano pozostawione tam przedmioty i przesłano je na podany adres w Zurychu. Była to kolejna próba zmylenia przeciwnika, na wypadek gdyby podążał ich śladem. Kupiła też trochę najpotrzebniejszych rzeczy.

Następnego dnia ze Stambułu wylecieli do Bukaresztu. Po wylądowaniu próbowali dowiedzieć się czegoś o wydarzeniach w Polsce. Jednak sytuacja zmieniała się z godziny na godzinę, napływające wiadomości agencyjne były niejasne, wręcz sprzeczne, i nikt nie chciał brać za nie odpowiedzialności, nawet informując przez telefon. Natomiast ambasada przy Aleea Alexandru 23 sprawiała wrażenie uśpionej. Niewielu interesantów, żadnego podniecenia, niepokoju, nerwowości.

Jedno nie ulegało kwestii: mimo że wojna od dawna wisiała na włosku, Niemcom udało się Polskę zaskoczyć. Gina i Berger, nie wiedząc, co robić dalej, zarezerwowali apartament w hotelu High Life przy Calea Victoriei i wyruszyli ku rumuńsko-polskiej granicy.

Wylądowali w okolicy Czerniowiec, dużego, ponadstutysięcznego miasta. Przebywało tu już wielu uciekinierów. Przedostawali się przez granicę najczęściej w Zaleszczykach, Śniatyniu i Kutach, trafiając do Czerniowiec, Storożyńca i Wyżnicy. Pociągami przez Kołomyję, autami, wozami konnymi, a nawet pieszo ciągnęli ku wolnej, niezaatakowanej przez Niemców Rumunii. Również kilkanaście polskich samolotów wylądowało na okolicznych łąkach. Wszędzie pełno też było Żydów, którzy wiedzeni instynktem przetrwania, od kilku tygodni kierowali się ku portowi w Konstancy, by stamtąd odpłynąć do Palestyny. Miasto zdawało się pękać w szwach. Porządny nocleg czy dobre wyżywienie wydawały się marzeniem ściętej głowy. W polskim konsulacie nie potrafiono im udzielić żadnych konkretnych informacji.

Nie to jednak było teraz najważniejsze – Gina i Berger musieli przede wszystkim ułożyć jakiś plan dalszego działania. Z zasłyszanych wieści obraz wojny rysował się raz jako okrutne, bezpardonowe starcie dwóch potęg, kiedy indziej zaś jako błahy zatarg graniczny. I chociaż uprzednie dokonania faszystów w Niemczech, Austrii i Czechosłowacji nie wróżyły nic dobrego, w pierwszych dniach września niewielu ludzi przeczuwało ogrom grozy, jaka za chwilę miała ogarnąć całą niemal Europę.

– Lećmy do Lwowa! – zaproponowała Gina. – Niemcy nie mogli tam jeszcze dotrzeć, a zawsze to Polska.

– Zapominasz o Słowakach, którzy, chcąc nie chcąc, są teraz ich sprzymierzeńcami. Kto zabroni faszystom startować z ich lotnisk?

– Sytuacja bez wyjścia?

– Możemy polecieć, ale musisz zdawać sobie sprawę z ryzyka. Jeśli nas zestrzelą i zginiemy, nie damy już rady nikomu pomóc. Bezrozumne pchanie się w ogień to dziecinada.

– Więc mamy tak siedzieć z założonymi rękoma?

– Poczekajmy kilka dni, aż wiadomości będą pewne.

– Czyli aż Hitler zajmie całą Polskę? – rzuciła mu w twarz z przekąsem, aczkolwiek sama w to nie wierzyła.

Mimo że na własne oczy widziała minioną wojnę, panowanie Führera w Polsce wydawało jej się nieprawdopodobne.

Wrócili do Bukaresztu i codziennie próbowali połączyć się z Warszawą. Dni płynęły i stawało się to coraz trudniejsze. Adaś, początkowo pełen optymizmu i młodzieńczej fantazji, na pierwsze wieści o załamaniu się frontu pod Częstochową zaczął tracić rezon. Opowiadał o niemieckich nalotach bombowych i trupach na ulicach, prowizorycznych grobach na placach i podwórkach, kolejkach pod sklepami. Ginę zdziwiła wiadomość, że teatry rewiowe wciąż grają, może Jan przesadza z tą ostrożnością?

Bukareszt, piękna, tętniąca życiem europejska metropolia, w której z łatwością można się było porozumieć po francusku, obfitował w wiele atrakcji i gdyby nie lęk o najbliższych oraz pozostawione w Warszawie sprawy, Gina z pewnością rzuciłaby się w wir rozrywek. Zwłaszcza że nie tak dawno, bo zaledwie dwa lata wcześniej, w czerwcu 1937 roku, została przedstawiona królowi rumuńskiemu Karolowi II i jego synowi, następcy tronu, wielkiemu wojewodzie Michałowi podczas ich oficjalnej wizyty w Polsce. Koncert Giny po uroczystym przyjęciu w Łazienkach tak bardzo podobał się władcy, że król zaprosił artystkę do Bukaresztu. Dotychczas nie miała sposobności, aby zrealizować zaproszenie – któż mógł przypuszczać, że znajdzie się tu szybciej, niż sądziła, jako uciekinierka z jedną zaledwie walizką?

Tymczasem sytuacja z dnia na dzień stawała się bardziej niepokojąca. Co prawda Anglia i Francja zgodnie z wcześniejszymi deklaracjami i traktatami dwustronnymi przystąpiły do wojny przeciwko Niemcom, wywołując entuzjazm w Warszawie, ale notom dyplomatycznym nie towarzyszył czyn zbrojny, a częstotliwość faszystowskich nalotów na stolicę stale się wzmagała, powodując coraz większe zniszczenia.

Domy Giny w Alejach i Mili na Żoliborzu jeszcze stały, podobnie jak teatr. Nad wszystkim sprawował pieczę rodzinny adwokat Ludwik Delasale, powinowaty Wiktora Grabnickiego, będący od dawna zaufanym plenipotentem. Ale to nie uspokajało Giny, wystarczyłby bowiem jeden nalot i w ciągu kilku minut obydwa domy mogły obrócić się w perzynę, pozbawiając życia mieszkańców lub pozostawiając ich bez dachu nad głową.

Zresztą mecenas nie ukrywał zaniepokojenia rozwojem spraw. Od kilku tygodni zamykał konta firmowe i wysyłał pieniądze do szwajcarskiego banku Grażyny, zatrzymując jedynie niewielkie kwoty potrzebne na bieżącą działalność. Podejrzewał, że Niemcy będą chcieli przejąć znaczniejszy majątek produkcyjny, wobec czego należało szybko go spieniężyć. Nie informował o tym Giny, bo było zbyt wcześnie, nie chciał zresztą szerzyć paniki, poza tym niełatwo prowadziło się interesy, gdy każdy szukał bezpiecznego azylu. Również Delasale uważał, że najlepsze, co w tej chwili można zrobić, to schronić się za granicą, najlepiej w Szwajcarii.

Tuż przed północą z 6 na 7 września Adam Toroszyn usłyszał w radiu apel pułkownika Romana Umiastowskiego, szefa propagandy przy Naczelnym Wodzu, wzywający wszystkich mężczyzn zdolnych do noszenia broni, by ewakuowali się na wschód, gdzie zostaną wcieleni do polskiego wojska. Pozostawiony sam sobie, musiał zdecydować, czy pójść za głosem serca oraz męskiego honoru i wraz ze swymi szkolnymi kolegami, harcerzami, odpowiedzieć na apel, spiesząc tam, gdzie oczekiwała go sława obrońcy ojczyzny, czy też, kierując się rozsądkiem i odpowiedzialnością, pozostać w mieście i wypełniać dotychczasowe obowiązki, narażając się na opinię tchórza i dezertera.

Notabene owo „tam” nie było nijak określone, nie padła przecież nazwa żadnego miasta ani nawet powiatu, gdzie miałoby się odbyć zgrupowanie resztki polskich sił zbrojnych. Nie wymieniono też terminu, w jakim należało się stawić, co uważnemu słuchaczowi komunikatu musiało wydać się dość dziwne. Toteż Adam postanowił nie wyruszać na wschód. Po długotrwałym wahaniu podjął ostateczną decyzję, okupił ją jednak kilkoma bezsennymi nocami, bo gdy tylko przykładał głowę do poduszki, z płytkiego snu wyrywały go koszmary. Jakieś nieokreślone postaci śmiały mu się prosto w twarz, drwiły i opluwały, a on, bezwolny, nie mógł się poruszyć, obronić ani nawet odpowiedzieć. Budził się zlany zimnym potem, rozglądał po pokoju i oddychał z ulgą, przekonawszy się, że to tylko mu się przyśniło.

W pierwszym odruchu chciał zadzwonić do mecenasa Delasale’a, ale dobrze znał jego zdanie. Adwokat Giny sądził, iż wojna od samego początku była przegrana, a to, co się teraz odbywa, to tylko zbędne mnożenie ofiar. Utwierdziłby chłopaka w podjętej decyzji, ale nie zdołał ukoić jego wstydu i wyrzutów sumienia.

– Byliśmy zbyt butni, zbyt zachłyśnięci wolnością. Wydawało nam się, że jesteśmy silni, bo tak twierdził rząd. Zmarnowaliśmy ostatnie sześć lat, pławiąc się w samozadowoleniu. Niemcy zbroiły swoje wojsko, a my, wiedząc o tym, politykowaliśmy, grzęznąc w błahych wewnętrznych sporach – twierdził od początku wojny. – Dla nas w chwili obecnej liczy się tylko przetrwanie. Kto zna Niemców, wie, że nie będzie ono łatwe, bo to naród zdyscyplinowany, posłuszny swemu rządowi. Zwłaszcza teraz, wobec szansy na zadośćuczynienie za klęskę poprzedniej wojny, gotów pójść za Hitlerem w ogień. My zaś jesteśmy niczym stado bez pasterza.

Delasale też miał rodzinę i o nią troszczył się przede wszystkim. Wojna, choć przepowiadana od dawna, jego samego również zaskoczyła. Nie zdążył namówić do wyjazdu ani wyekspediować z Warszawy nie tylko żony, ale także żadnej ze swoich pięciu córek, z których dwie były już zamężne. I choć bezrozumny owczy pęd gnał wszystkich na wschód, mecenas uważał, że jest za późno, by gdziekolwiek szukać ratunku.

Podobnie myślał i tego samego obawiał się Paweł Cieślak. Wybuch wojny zastał go w Warszawie, lecz mimo lęku o dzieci i żonę wciąż przebywał w stolicy. Część pracowników została zmobilizowana, innym dał urlopy, by mogli odwieźć żony i dzieci w bezpieczne miejsce. Pożyczył im nawet w tym celu firmowe taksówki. Pełen obaw o przyszłość, starał się nie ulegać emocjom.

Samoloty niemieckie szeroką ławą płynęły na Warszawę i Płock, oszczędzając Gutowo. Bardziej wywoływały zainteresowanie i komentarze miejscowych, niż budziły ich lęk. Dopiero kiedy jakaś przypadkowa bomba zniszczyła Łapcie, wzniecając pożar, którego dym niósł się ponad lasem aż nad szerokie rozlewisko Rudawki, gutowianie zrozumieli, że i nad nimi zawisło niebezpieczeństwo. Nikt nie panikował, choć niektóre rodziny wyjeżdżały, narażając się na ostrzał. Długie, pozbawione broni i posuwające się wolno cywilne kolumny stanowiły łatwy cel dla karabinów maszynowych nisko latających samolotów nieprzyjaciela. Wielu uciekinierów przypłaciło życiem chęć schronienia się u rodziny na wsi.

Zyta Cieślak uparcie trwała w mieście. Przypominała sobie i dzieciom, co powiedział jej jakiś czas temu ów słynny wróż, Ossowiecki, a mianowicie że w Gutowie będą bezpieczni. Pośród wojennego chaosu pozostanie w domu wydawało się taktyką równie dobrą jak każda inna. Odnosiło się wrażenie, że wszystkim rządzi przypadek. Szczęśliwi, którzy przynajmniej w wierze w Boga mogli upatrywać pocieszenia.

Zajezierski i Pawlak przyjęli pożar Łapciów z obojętnością.

– Cóż, mamy wojnę – powiedział hrabia, wiedząc, że ofiar nie da się uniknąć. – Ale wojna wojną, a ziemia ziemią, musimy zwiększyć areał uprawy zbóż.

– Też bym tak radził, panie hrabio, bo zaraz się zaczną rekwizycje i wszystko na kartki jak za minionej wojny. Ludzie będą głodować, to i ceny wzrosną.

Hrabia pokiwał głową. Bardziej od przyszłych plonów i zysków interesowało go jednak, co się dzieje w stolicy. Zaniepokojony nagłym umilknięciem Warszawy I nocą z 6 na 7 września, długo kręcił gałkami odbiornika w nadziei, że usłyszy znajomy sygnał. Odnalazł go dopiero koło dziewiątej rano, i to nie na pierwszym, ale na drugim programie. Maszt w Raszynie, skąd nadawała stacja Warszawa I, już wtedy nie istniał. Z obawy przed przejęciem przez wroga został wysadzony przez polskich saperów.

Pawlak spodziewał się odejścia ze służby kilkunastu osób i braku rąk do pracy. Nie mylił się. Z posad zrezygnowali: koniuszy, stangret, dwóch gumiennych, jeden z ekonomów oraz dwóch fornali, w pałacu zaś lokaj i dwie pokojówki. Odjeżdżali, obiecując powrót, gdy tylko ucichnie zawierucha, ale rozpierzchli się po świecie i większości z nich nigdy już w Gutowie nie widziano. Tymczasem Pawlak pod osłoną nocy pojechał z dwoma parobkami do Płocka. Dom hrabiego, wynajmowany rodzinie oficera 8 Pułku Artylerii Konnej, majora Miłogosta Jędrzejowskiego, okazał się opustoszały. Oficer walczył na froncie, jego żona z dziećmi zapewne gdzieś wyjechała.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

[9] Przekąska (arab.).

[10] Dzień dobry, pani Weylen (niem.).

1995

Dostępne w wersji pełnej

1939

Dostępne w wersji pełnej

1995

Dostępne w wersji pełnej

1939

Dostępne w wersji pełnej

1995

Dostępne w wersji pełnej

1940

Dostępne w wersji pełnej

1995

Dostępne w wersji pełnej

1940

Dostępne w wersji pełnej

1995

Dostępne w wersji pełnej

1941

Dostępne w wersji pełnej

1995

Dostępne w wersji pełnej

1942

Dostępne w wersji pełnej

1995

Dostępne w wersji pełnej

1943

Dostępne w wersji pełnej

1995

Dostępne w wersji pełnej

1944

Dostępne w wersji pełnej

1995

Dostępne w wersji pełnej

1945

Dostępne w wersji pełnej

1995

Dostępne w wersji pełnej

1946

Dostępne w wersji pełnej

1995

Dostępne w wersji pełnej

1954

Dostępne w wersji pełnej

1995

Dostępne w wersji pełnej

1964

Dostępne w wersji pełnej

1995

Dostępne w wersji pełnej

1973

Dostępne w wersji pełnej

1995

Dostępne w wersji pełnej

1993

Dostępne w wersji pełnej

1995

Dostępne w wersji pełnej

2009

Dostępne w wersji pełnej

APPENDIX

Kalendarium

Dostępne w wersji pełnej

Indeks osób
w porządku alfabetycznym

Dostępne w wersji pełnej

Drzewa genealogiczne

Dostępne w wersji pełnej

Podziękowania

Dostępne w wersji pełnej

Poznaj również

Dostępne w wersji pełnej

© Copyright by Wydawnictwo „Nasza Księgarnia”, Warszawa 2011

Text © copyright by Małgorzata Gutowska-Adamczyk 2011

Projekt okładki Krzysztof Kibart

Redaktor prowadząca Anna Garbal

Opieka redakcyjna Joanna Kończak

Redakcja Ewa Ressel

Korekta Katarzyna Nowak, Magdalena Szroeder, Malwina Łozińska, Paulina Martela

ISBN 978-83-10-12136-3

www.CukierniaPodAmorem.pl

Plik wyprodukowany na podstawie Cukiernia Pod Amorem. Hryciowie, Warszawa 2011

www.wnk.com.pl

Wydawnictwo NASZA KSIĘGARNIA Sp. z o.o.

02-868W arszawa, ul. Sarabandy 24c

tel. 22 643 93 89, 22 331 91 49,

faks 22 643 70 28

e-mail: wnk@wnk.com.pl

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl