Astrid Lindgren

Dzienniki z lat wojny 1939–1945
Fragment

Przełożyła
ANNA WĘGLEŃSKA 

Wydawnictwo NASZA KSIĘGARNIA

Zajrzyj na strony:

www.naszaksiegarnia.pl

Znajdź nas na Facebooku

www.facebook.com/WydawnictwoNaszaKsiegarnia

Astrid Lindgren, lata trzydzieste.

PRZEDMOWA
Kerstin Ekman

Świeci słońce, jest ciepło i pięknie, Ziemia mogłaby być rozkosznym miejscem do życia.

Tak pisała Astrid Lindgren trzeciego września 1939. I kontynuuje: Dzisiaj o godz. 11 Anglia wypowiedziała Niemcom wojnę i to samo zrobiła Francja, nie wiem dokładnie o której. Nie chciała zgadywać, bo teraz wszystko musiało być precyzyjnie. Kiedy Niemcy pierwszego września napadli na Polskę, postanowiła wydarzeniom wojennym towarzyszyć w dzienniku. Może przypuszczała, że wojna wkrótce się skończy. Ale dopiero gdy zaczął się rok 1946, uznała swój dziennik wojenny za ukończony.

Dzień przed zrobieniem pierwszych zapisków siedziała w Vasaparken ze swą przyjaciółką. Nie zostawiły suchej nitki na Hitlerze, nie myśląc, że mogłaby wybuchnąć jakaś wojna. Nazajutrz jest faktem. Astrid zaczyna gromadzić zapasy mydła, kakao i masła. Jej zapiski mówią naturalnie o codziennym życiu w latach wojny rodziny klasy średniej mieszkającej w dzielnicy Vasastan. Ale dziennik był jednocześnie wielkim zobowiązaniem, daleko wykraczającym poza życie rodzinne.

Dziennik wojenny zawiera nazwy sztabów i jednostek. Mapy operacji wojskowych, przebieg bitew i obserwacje stanowią grunt dla przyszłych opisów historycznych. Osobliwe, że ta trzydziestodwuletnia mama dwojga dzieci, urzędniczka, z wielką powagą bierze na siebie tego rodzaju zadanie. I to tylko dla siebie, żeby mieć rozeznanie w tym, co się działo.

Autorką nie była, w każdym razie w tym znaczeniu, że nie wydała dotychczas żadnej książki. „Pippi Pończoszanka”, która miała ugruntować jej światową sławę, jeszcze nie została napisana. A jednak w dzienniku wojennym jest prawdziwą pisarką. Ma ambicję, cechują ją niesłychana pracowitość i silna wola. A najważniejsze ze wszystkiego: ma swój własny język. Dzienniki to żywy tekst pełen żartobliwych wtrąceń w raporty o tym, co tragiczne i przerażające. Mówi o „małym ślicznym Hitlerku”, chcąc być może ironią odeprzeć lęk i zagrożenie. W drugi dzień świąt Bożego Narodzenia 1941 pisze, że Japończycy „harcują dziko na Pacyfiku”. Że poza tym biorą kurs przez Kanał Gotyjski – należy do wojennych żartów. Były one częste w tym czasie i sama pamiętam jeden z dzieciństwa. Nasz sprzedawca rowerów w Katrineholm wywiesił duży szyld z napisem reklamującym zakład, że tu się czyści i naprawia rowery, ale niektóre litery miały kolor czerwony i czytane kolejno znaczyły: HITLER STRZELA DO GÖRINGA.

Astrid Lindgren pisze: „Szkoda, że nikt nie strzela do Hitlera”. Sprzeciw wojnie okazywało się także humorem: „O, ja głupia, co noszę różowe majtki, kiedy Olle zmarł” – cytuje smålandzką służącą, gdy zapomni zapisać ważne wydarzenie. Powaga wojny wymaga dokładności i wytrwałego zapisywania raportów, ale wydaje się, że nic nie gasi jej poczucia humoru. Swej Smålandii nie opuściła nigdy, ani wtedy gdy mieszkała na Vulcanusgatan 12 w dzielnicy Atlas, ani wtedy gdy rodzina przeprowadziła się na Dalagatan 46, gdzie została do końca życia.

I miała swój oryginalny język, którym opisuje wszystkie potworności, jakie działy się wtedy w Europie. W styczniu 1943 wkleja wycinek z gazety z mową Göringa i komentuje ją:

Czy to do pomyślenia, mieć czelność stanąć i mówić coś takiego biednemu udręczonemu niemieckiemu narodowi, że „te minione dziesięć lat pokazało, jaką wrodzoną siłę ma nasz światopogląd i jakie może przynieść błogosławieństwa”. Ciekawa jestem, co ten niemiecki naród właściwie myśli i czuje w obliczu tych „błogosławieństw” narodowego socjalizmu. Unicestwiającej wojny, która zabija najlepszą młodzież, nienawiści i wstrętu ze strony prawie wszystkich narodów, nędzy i głodu, niesamowitej przemocy w stosunku do bezbronnych ludzi, celowego zniszczenia kultury narodowej i celowego ogłupiania, przede wszystkim młodych, tortur, zarówno fizycznych, jak i psychicznych ludności w okupowanych krajach, systemu donosicielstwa, burzenia życia rodzinnego, rujnowania religii, „pomocy przy śmierci” nieuleczalnie chorym i upośledzonym umysłowo, sprowadzeniu miłości do kwestii czystego rozpłodu, odcięcia od wszystkich wiadomości ze świata i – o ile wszelkie znaki nie są mylące – totalnego złamania całego niemieckiego narodu w niedalekiej przyszłości. Niemożliwe, by wielu Niemców nie uzmysłowiło sobie, jak totalnie, do gruntu zostali oszukani przez swego Führera i innych przywódców.

Słowa te nie tylko zawierają potępienie terroru dyktatury, lecz także dobrze obrazują jej sposób patrzenia na kulturę, który zachowa przez całe życie. Choć tu zostaje opisany negatyw.

Dziennik wojenny jest bardzo wymagającym przedsięwzięciem, które ma stanowić najbardziej kompletny raport, jaki tylko uda się sporządzić. Wieczorami siedzi i wycina artykuły, notki i zdjęcia z gazet. Korzysta z map, żeby móc przedstawić wydarzenia wojenne i je zrozumieć. Czasami wkleja którąś z nich do dziennika:

Powyższą mapę umieszczam tylko dlatego, żeby pokazać, jak biedna mała Szwecja jest ściśnięta w niemieckim zacisku, tak samo jak Szwajcaria. A pomimo tego ujadamy na Niemcy jak psy na łańcuchu, tak samo my, jak i Szwajcaria. Na przedwojennej mapie widać wyraźnie, że zaledwie kilku krajom Europy udało się pozostać niewciągniętym w wojnę: Szwecji, Szwajcarii, Hiszpanii, Portugalii i Irlandii.

Ile mam z dwójką dzieci jesienią 1943 w Szwecji wiedziało, które kraje prowadziły wojnę, a którym zostało to oszczędzone? Ilu Szwedów śledziło operacje wojskowe na Pacyfiku i walki między marszałkami Montgomerym i Rommlem w północnej Afryce? W lutym 1942 Astrid z wielkim niepokojem raportuje o wojnie na Pacyfiku, wnikliwie i szczegółowo analizując sytuację.

Chce mieć wiedzę o wojnie nie tylko obecnej i dlatego podczas letniego wypoczynku na Furusund w 1941 czyta historię powszechną, a jednocześnie słyszy wystrzały armatnie dochodzące od strony Morza Alandzkiego. Jest mocno poruszona historią Finlandii podczas wojny i czyta jednocześnie „Honorową zimę” Håkana Mörne’a i „Tragedię Francji” André Maurois’a.

W 1940 zaczęła pracę bardzo różniącą się od spokojnej orki przy dokumentach rozwodowych i zakupach nieruchomości w biurze adwokackim. Przez pewien czas była zatrudniona w biurze kryminologa Harry’ego Södermana i to on zarekomendował ją do tajnej pracy w służbie narodu, o której właściwie nie wolno jej było ani pisać, ani mówić. Wraz z bliską przyjaciółką, Anne-Marie Fries, tak jak tysiące kontrolerów pracowały w cenzurze korespondencji, którą wprowadziły władze. Chciano wyłapać zarówno zdradziecką dla ojczyzny działalność, jak i potencjalnie szkodliwe donosicielstwo. Praca dała jej szeroki wgląd w to, jak ludzie odbierają wojnę, tak samo my w bezpiecznej Szwecji, jak i w okupowanych krajach. Listy przychodziły przecież również z zagranicy. W dzienniku wojennym, który tylko ona sama czytała, cytuje czasem jakieś zaczerpnięte z listów zdania. Są tam wstrząsające świadectwa cywili, których dosięgła wojna, przede wszystkim Żydów.

Anne-Marie Fries nazywała czytanie cudzych listów brudną robotą. Dla żadnej z nich nie było to miłe. Kiedy słyszałam je rozmawiające o tym w latach 70., było to bardzo odległe i bez skrupułów żartowały sobie z listów mówiących wprost o sprawach erotycznych. W kwaterach wojskowych potrzeby seksualne były przecież palące, a ekspresja szeregowych duża.

Przyjaźń z rodziną Friesów była ważna. Z przyjaciółką od dzieciństwa, Anne-Marie, Astrid trzymała się przez całe życie. W maju 1940, kiedy Hitler o mało nie zawładnął całą Europą, znów nachodzi ją myśl, jak sprofanowano Ziemię.

Wieczorem wyszłam na spacer z Anne-Marie i Stellan. Spacerowałyśmy dookoła Stora Essingen w świetle księżyca w pełni i płynącego w nasze nosy zapachu kwitnących lip i rozkwitającej czeremchy. Rozkosznie, rozkosznie! Ale Niemcy prą naprzód; nic nie może ich powstrzymać.

Dla gospodyń w Szwecji wojna była codziennym życiem z niedostatkiem i  racjonowaniem. Istniało nawet coś, co się nazywało suchy szampon, który sczesywało się z włosów szczotką, kiedy wyłączano ciepłą wodę. Mamy zdobywały produkty, na przykład jajka, i nielegalnie biły świnie. Mój tata uważał, że nie powinno się gromadzić zapasów. Wszyscy powinni mieć takie same warunki. Ale mama nie była jedyną, która lekceważyła te zasady. Astrid Lindgren też je lekceważyła. Kupowała jajka na kilogramy i konserwowała je. W domu wzdrygałam się przed zejściem do piwnicy i przyniesieniem jaj z kamiennej donicy Höganäs z szarym galaretowatym roztworem.

Lindgrenom właściwie żyło się dobrze. Dochody męża, Sturego, w Szwedzkim Związku Motorowym zwiększyły się, gdy został prezesem. Z domu rodzinnego w Näs przychodziły pieniądze, a na Boże Narodzenie zawsze jakieś produkty. Kiedy świętowali Boże Narodzenie, Astrid czuła „przepełniającą do głębi wdzięczność za to, że to nadal jest możliwe, i za to, że mieszkamy w takim spokojnym zakątku świata”.

Myśli i pisze o tym, że nadejdą trudniejsze dni. Może myśli o niemieckiej inwazji, jak w Norwegii i Danii, ale gdy wojna właściwie jest skończona, dotyka ją wielki osobisty dramat.

Zwykle piszę o tym, co się wydarzyło od ostatniego razu. Teraz mogę tylko napisać: w moim życiu nastąpiło osunięcie się ziemi i siedzę tu samotna i zmarznięta. Chcę spróbować „doczekać godziny świtu”, ale co będzie, jeżeli nie nadejdzie żaden świt! Mimo wszystko chcę spróbować zmusić się do napisania o tym, co się dzieje również na świecie.

I dalej pisze o sukcesach Rosjan w krajach bałtyckich i aliantów w Normandii. Jej wytrwałości i poczucia obowiązku w stosunku do pracy nad dziennikiem nawet prywatne osunięcie się ziemi nie może osłabić.

Tu, w Szwecji, jesienią 2014 dyskutowano, ile Szwedzi właściwie wiedzieli o sytuacji Żydów w czasach nazizmu. O obozach koncentracyjnych nic nie mogliśmy wiedzieć, zanim nie zostały wyzwolone przez aliantów. Tak twierdzi Jan Guillou w czwartej części swego cyklu powieściowego „Wielkie stulecie”, a w coraz bardziej gorącej debacie podtrzymywał to stwierdzenie z całkowitą pewnością. Naturalnie spotkał się ze zdecydowanym sprzeciwem. Dziennik wojenny Astrid Lindgren jest silnym protestem. Myślę, że ona, tak chętnie przytaczająca cytaty, powiedziałaby jak Fänrik Stål: „O tym mogę powiedzieć, jeśli pan tak chce, ponieważ byłem przy tym”.

W listopadzie 1940 Astrid pisze o obozach koncentracyjnych w Oranienburgu i Buchenwaldzie. Już wcześniej bardzo dokładnie śledziła losy Żydów: czyta o nich w gazetach. W 1939 przed księgarnią na Beridarebansgatan zostaje ustawiona tablica. Napisano na niej: „Żydzi i pół-Żydzi nie mają prawa wstępu”. Zrobiło się zbiegowisko i „straszne zamieszanie”, pisze. Władze miejskie zajęły się sprawą, ale bardzo ostrożnie, księgarzowi nakazano ustawić tablicę tak, żeby nie było jej widać z ulicy. Najwyraźniej bano się zwykłych urzędników niemieckiej ambasady tak samo jak rozwścieczonych ludzi.

Drugiego dnia świąt Bożego Narodzenia Astrid wkleja wycinek z gazety SE z reportażem, który mówi szczególnie o sytuacji Żydów w Polsce. Na zdjęciu widać kobiety, które noszą żółte sześcioramienne gwiazdy, i tramwaj z oddzielnym przedziałem dla Żydów. W maju 1942 czyta pamiętnik uchodźcy „Kochaj bliźniego” Ericha Marii Remarque’a, który opisuje sytuację żydowskiego uciekiniera: „To potworne, a że to prawda, mogę skonstatować sama w pracy”. A pracą jest cenzura listów.

6 sierpnia 1943 pisze: „Nienawiść nie skończy się z dniem nadejścia wolności, ci, którym zamęczono krewnych w niemieckich obozach koncentracyjnych, niczego nie zapomną tylko dlatego, że nastał pokój”. Pisze o grożących Żydom w Danii deportacjach i ich masowych ucieczkach małymi łodziami do Skanii. W kwietniu 1944 wkleja napisaną przez Ivara Harriesa recenzję książki Stefana Szendego „Ostatni Żyd z Polski”. Nie wątpi ani przez chwilę, że opisy, jak traktowano polskich Żydów, są prawdziwe, ponieważ dopiero co przeczytała Stefana Tadeusza Norwida „Kraj bez Quislinga”, gdzie informacje o tych okropnościach się potwierdzają.

Tak można było dowiedzieć się wszystkiego, to znaczy tego, o czym my nie mogliśmy wiedzieć. Mama dwojga dzieci i urzędniczka czerpała wiedzę z gazet i książek. W nich znajdowała pełne potwierdzenie. Cenzura listów dawała jej świadectwo poszczególnych osób.

Kiedy wreszcie wygląda na to, że wojna ma się ku końcowi, w kwietniu 1945 każdego wieczoru kilka godzin pochłania jej wycinanie z gazet tego, co chce zachować. Pisze, że szczególnie popołudniówki wyróżniają się koszmarnymi opisami obozów koncentracyjnych w Niemczech; nie chce czytać wszystkich i pisze: „Z Niemiec płynie zapach krwi, uważam, i straszliwa atmosfera przygnębienia. Ma się uczucie, że to Untergang des Abendslandes¹”.

Wojna rzeczywiście kończy się 7 maja 1945 i Sztokholm staje się jednym radosnym chaosem w uniesieniu wywołanym pokojem. Astrid Lindgren daje synowi Lassemu dwie korony na świętowanie, a on pędzi w mrowie ludzi. Młodsza siostra, Karin, dostaje jedną koronę i świętuje pokój, kupując słodycze. „Good old Winnie, to właściwie on wygrał tę wojnę”, pisze w dzienniku. I: „Boję się Rosjan”.

Tym strachem przed komunistycznymi Sowietami, których zawsze nazywa Rosją, przepojony jest cały dziennik. Naturalnie najbardziej przejęta jest trudną sytuacją Finlandii. Sowieci i Niemcy uzgadniają granice, a kiedy ci dawni sprzymierzeńcy stają się wrogami w 1941, Astrid pisze: „Narodowy socjalizm i bolszewizm są niczym dwa walczące ze sobą dinozaury”.

Ten pierwszy miał zginąć z końcem wojny, ten drugi będzie żył do 1989. Ale teraz widzimy, że charakterystyczne dla nich cechy oraz ich stosunek do człowieka nie zmieniły się. W opisie dinozaurów przedstawionym przez Astrid Lindgren widać, że przerażająca postać Katli odradza się. Zagrożenie dla demokracji, i z wewnątrz, i z zewnątrz, jest ciągle żywe.

Jednak w maju 1945 roku nastaje pokój i Astrid pozwala sobie na czytanie o młodości Churchilla. Nie pisze nic o tym, że dwie bomby atomowe spadły na Hiroszimę i Nagasaki. Ciekawa jestem, czy jej córka, Karin, zastanawiała się, co to jest bomba atomowa. Sama pytałam mamę, a ona wzięła pudełeczko z sacharyną i zagrzechotała dwoiema tabletkami, które były w środku. To jest bardzo mała bomba, powiedziała, ale wewnątrz są dwa atomy, które mogą wysadzić w powietrze cały świat.

Astrid Lindgren kończy swoje dzienniki w Nowy Rok 1946 słowami:

Dwie godne uwagi rzeczy przyniósł rok 1945. Pokój po drugiej wojnie światowej i bombę atomową. Zastanawiam się, co przyszłość powie o bombie atomowej, czy będzie oznaczać całkowicie nową epokę w życiu ludzi, czy nie. Pokój nie jest niczym gwarantowanym, bomba atomowa rzuca na niego cień.

Podczas czytania zastanawiałam się nad jednym. Jak wyglądałby ten wojenny dziennik, gdyby był prowadzony przez mężczyznę? Terenowe oddziały wojskowe, główne mosty, które zostały zdobyte, naloty dywanowe na duże miasta – wszystko to naturalnie by było, tak samo jak niekończące się rokowania pokojowe i niepowodzenia w dojściu do porozumienia. Mydło i kakao, które Astrid zgromadziła pierwszego dnia wojny, czy byłyby odnotowane? Być może tak – ale z wielkim potępieniem, gdyby to mój tata robił zapiski.

A strach małej Karin przed wojną? Ten, który ją chwytał, kiedy mama wychodziła z domu na kilka godzin, czy zostałby opisany?

Dzieci, zawsze dzieci, własne i te, które głodowały i były mordowane w czasie wojny. Ile miejsca zajęłyby w opisach mężczyzny? Może są męskie i żeńskie struktury. U Astrid Lindgren istniały obie w jej bogato wyposażonej osobowości.

Jej życiowe dramaty często malowano środkami wywołującymi bardzo mocne efekty. Powinna być zarówno bardziej nieszczęśliwa, jak i silniejsza od nas. Gdy miała prawie siedemdziesiąt lat i pisano o niej, nazywając ją światową sławą, błyskawicznie ripostowała z ironią, by skorygować ten obraz. Jeśli tylko dramat zostawał wyrwany z historii jej życia, stawał się nieprawdą. Była przecież ciężko pracującym redaktorem wydawnictwa, który wiele znaczył dla jego autorów. Pilnie czytała współczesną literaturę, wykonując pracę jurora dla Stowarzyszenia „Ich Dziewięcioro”.

Tę intelektualną sprawność, żądzę wiedzy i bystrość ocen rozpoznaję bardzo dobrze od czasu, gdy w latach 70. i 80. byłyśmy razem w „Ich Dziewięcioro”. Ale rzadko ujawniają się na publicznej scenie dramatu życia. To błyskotliwy umysł kazał jej, pomimo wszystko, doprowadzić do końca wielkie przedsięwzięcie, jakim było pisanie dziennika wojennego. Dlatego dziennik ten jest nie tylko żywym obrazem wojny, lecz także samej Astrid Lindgren, takiej, jaką była i jaką naprawdę pozostała.

PRZEDMOWA REDAKTORA

Do 2013 roku 17 oprawnych w skórę dzienników było przechowywanych w plecionym koszu na bieliznę pod znanym adresem domowym Astrid Lindgren, Dalagatan 46 w Sztokholmie. Dzienniki pochodzą z lat 1939–1945. Sama Astrid Lindgren nazywała je „Dziennikiem wojennym”. Po raz pierwszy staje się dostępny ogółowi.

Czytelnikowi należy się kilka słów o opracowaniu, którego dokonano przed publikacją.

Z notatkami Lindgren jest pomieszana duża liczba wycinków prasowych ze szwedzkich dzienników i tygodników. Między kartkami dziennika są nawet odbitki listów z tego czasu, kiedy była zatrudniona w Cenzurze Korespondencji Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego (Pka)².

Książka jest tak ułożona, że każdy rok zaczyna się zapiskami Lindgren, następnie są reprodukcje oprawy i kart dziennika, dzięki którym czytelnik może zapoznać się zarówno z charakterem pisma autorki, ważnymi artykułami prasowymi, jak i listami.

Zapiski Lindgren pozostawiono nieskrócone. Ich transkrypcji dokonała Karin Nyman, córka Astrid Lindgren. Jak wynika z reprodukcji, pismo jest czytelne i dlatego ryzyko błędnego zrozumienia niewielkie.

Ambicją wydawcy było zachować charakter i ortografię zgodną z oryginałem, starsze nazwy miejscowości, podobnie jak dialektalne osobliwości pozostawiono bez komentarza. Interpunkcja i literówki zostały poprawione, formy zapisu dat i skróty harmonizują ze sobą. Dla przejrzystości tekstu dokonano drobnych skreśleń. Tam, gdzie uznano za konieczne, dodano wyjaśnienie ujęte w nawias kwadratowy. Te redakcyjne nawiasy kwadratowe nie powinny być pomylone z nawiasami samej Lindgren. Dla ułatwienia zadania czytelnikowi na końcu tej książki zamieszczono indeks osób.

Z uwagi na objętość nie można było zamieścić wszystkich artykułów prasowych. Przyjęto zasadę, żeby, z kilkoma wyjątkami, przedstawić tylko te, które zostały przez Lindgren skomentowane. Odsyłacze do artykułów umieszczono na marginesie. Na tyle, na ile to było możliwe, wycinki prasowe zidentyfikowano. Wiele jest jednak niekompletnych lub fragmentarycznych, co utrudniło pracę. Dlatego też praca detektywistyczna samego czytelnika będzie mile widziana!

Fotografie pochodzą przeważnie z archiwum rodziny Lindgrenów.

Od wydawcy polskiego:

Z uwagi na ograniczoną liczbę zdjęć w wydaniu polskim, tam gdzie uznano to za niezbędne dla zrozumienia treści, umieszczono wyjaśnienia – także w nawiasach kwadratowych.

Boże, pomóż naszej biednej, oszalałej planecie!

1939

Sture i Astrid na Vulcanusgatan, 1939.

1 września 1939

O! Dziś wybuchła wojna. Nikt nie chce w to wierzyć. Wczoraj po południu siedziałam z Elsą Gullander w Vasaparken, dzieci biegały i bawiły się koło nas, a my, nie zostawiwszy suchej nitki na Hitlerze, doszłyśmy wspólnie do wniosku, że wojny chyba nie będzie – a dzisiaj! Niemcy z samego rana zbombardowali wiele polskich miast i ze wszystkich stron najechali na Polskę! Przeważnie nie robię żadnych zapasów, ale dziś kupiłam trochę kakao, herbaty, szare mydło i kilka innych rzeczy.

Wszystkich ogarnęło okropne przygnębienie. Radio podaje wiadomości w równych odstępach przez cały dzień. Mobilizacja objęła wielu podlegających służbie wojskowej. Wydano zakaz jazdy samochodami prywatnymi. Boże, pomóż naszej biednej, oszalałej planecie!

2 września

Ponury, ponury dzień! Czytałam obwieszczenia o wojnie i sądziłam, że Sture nie zostanie powołany, ale ostatecznie zostanie. Wielu jednak innych musi dzisiaj i jutro wyruszyć z domów. To stanowi „wzmocnienie gotowości obronnej”. Gromadzenie zapasów jest niesamowite, jeśli wierzyć gazetom. Ludzie kupują głównie kawę, mydło do mycia i szare oraz przyprawy. Cukru mamy w kraju chyba na rok i kwartał, ale jeśli ludzie nie przestaną gromadzić, zabraknie go. Dziś w sklepie spożywczym nie można było kupić ani kilograma cukru (ale wkrótce będzie, rzecz jasna).

Kiedy poszłam do kupca, u którego zawsze kupuję kawę, i chciałam, uznając, że to rozsądne, kupić ¼ kilograma kawy, na drzwiach wisiało ogłoszenie: „Zamknięte. Kawa na dziś wyczerpana”.

Dziś jest Dzień Dziecka, ach, jaki Dzień Dziecka! Po południu szłam z Karin do parku i właśnie wtedy mój wzrok padł na obwieszczenie, że rocznik 1898 jest też powołany [Sture urodził się w 1898]. Kiedy Karin bawiła się na zjeżdżalni, próbowałam czytać gazetę, ale nie mogłam, siedziałam tylko ze ściśniętym gardłem.

Ludzie wyglądają mniej więcej jak zwykle, tylko trochę posępniej. Wszyscy rozmawiają o wojnie, także osoby, które się nie znają.

3 września

Świeci słońce, jest ciepło i pięknie, Ziemia mogłaby być rozkosznym miejscem do życia. Dzisiaj o godz. 11 Anglia wypowiedziała Niemcom wojnę i to samo zrobiła Francja, nie wiem dokładnie, o której. Niemcy dostały ultimatum od Anglii, aby do godz. 11 ogłosiły, iż są gotowe wycofać swoje oddziały z Polski i podjąć negocjacje, wtedy wkroczenie do Polski zostanie potraktowane, jak gdyby nigdy nie miało miejsca. Na to do godz. 11 nie nadeszła żadna odpowiedź, wyjaśnił Chamberlain w swej mowie do narodu angielskiego w sobotę w południe, „kraj jest zatem w stanie wojny z Niemcami”.

„Odpowiedzialność spoczywa na barkach jednego człowieka” – ogłosił Chamberlain w angielskim parlamencie. I naprawdę sąd historii nad Adolfem Hitlerem musi być straszny – jeśli teraz wybuchnie nowa wojna światowa. Wielu sądzi, że po prostu grozi to upadkiem białej rasy i cywilizacji.

Już teraz rządy obszczekują się, czyja to wina. Niemcy twierdzą, że Polska pierwsza ruszyła do ataku i że Polacy, pod osłoną angielsko-francuskich gwarancji, mogli sobie na wszystko pozwolić. Ale tu, w Szwecji, nie mamy innego wyjaśnienia, jak tylko to, że Hitler chce tej wojny albo uważa, że nie mógłby się wycofać, nie tracąc prestiżu. Że Chamberlain maksymalnie się stara, aby zachować pokój, to oczywiste: w Monachium ustąpił jedynie z tego powodu. „Gdańsk i korytarz”, zażądał Hitler tym razem, ale jego najskrytszym pragnieniem jest panowanie nad całym światem. Jak ustosunkują się Włochy i Rosja? Według polskich informacji, dwa pierwsze dni wojny pochłonęły w Polsce 1500 ofiar.

4 września

Anne-Marie była u mnie wieczorem i bardziej ponurego „spotkania” nigdy nie miałyśmy. Próbowałyśmy mówić o czymś innym niż wojna, ale okazało się to niemożliwe. W końcu wypiłyśmy po koniaku, żeby troszkę poprawić sobie nastrój, ale nie udało się.

Wielki angielski statek pasażerski z 1400 osobami na pokładzie został storpedowany przez Niemców, którzy temu zaprzeczają i twierdzą, że musiał trafić na minę. Ale na północny zachód od Szkocji chyba żadnych min Anglicy nie podłożyli. Myślę, że wszyscy pasażerowie zostali uratowani (60 utonęło, nie, więcej – 128?), m.in. przez Wennera-Grena, który na „Southern Cross”, był na przejażdżce i miał masę zgromadzonego oleju. Wiele gazet ostro go skrytykowało za wariackie gromadzenie oleju napędowego.

Anglicy zrobili nalot na Niemcy i zrzucali – nie bomby, tylko ulotki, gdzie napisano, że naród brytyjski nie chce wojny z narodem niemieckim, tylko z nazistowskim reżimem. Brytyjczycy mają nadzieję, że w Niemczech nastąpi rewolucja. To w każdym razie zirytuje Hitlera, który tym, co słuchają zagranicznego radia, zagroził ciężkim więzieniem, a także karą śmierci dla tych, którzy rozpowszechniają wiadomości z takiego radia wśród innych obywateli.

Jakaś bomba z nierozpoznanego samolotu spadła w Esbjerg, w małej pokojowej Danii i zburzyła dom, grzebiąc dwoje ludzi.

Ruch autobusowy w Sztokholmie ograniczono od dziś rano. Nasze ulice wyglądają na takie puste; następne będą prywatne samochody, którymi nie wolno będzie jeździć.

Mój mały magazyn zapasów urządziłam dziś w rogu kuchni, żeby następnie przenieść go na strych. Jest to: 2 kg cukru sypkiego, 1 kg cukru w kostkach, 3 kg ryżu, 1 kg mąki kartoflanej, 1 i ½ kg kawy w różnych opakowaniach, 2 kg szarego mydła, 2 paczki Persilu, 3 mydła, 5 paczek kakao, 4 paczki herbaty i trochę przypraw. Pomału spróbuję zgromadzić więcej, bo wkrótce wzrosną ceny. Wczoraj wieczorem Karin, kiedy kładła się spać, zawołała, że chce wody. „Wody chyba nie potrzebujemy oszczędzać”. Myślała, że będziemy musieli żyć o wodzie i marmoladzie, jeśli będzie wojna.

5 września

Chamberlain przemawiał w radiu do niemieckiego narodu – któremu nie wolno tego słuchać.

Na froncie zachodnim nadal nic się nie dzieje, ale Polska stara się wypędzić Niemców.

Kupiłam sobie i dzieciom buty, zanim zdążą zdrożeć. Dwie pary dla Karin po 12.50, parę dla Lassego za 19.50 i jedną dla siebie za 22.50.

6 września

Mówią, że Francuzi na froncie zachodnim wywiesili plakat: „Nie strzelamy”. I że Niemcy odpowiedzieli swoim plakatem: „My też nie!”. Ale to chyba nieprawda.

Od dziś rana restrykcjami objęto też samochody ciężarowe.

7 września

Na przełęczy Szipka jest spokój³. Ale wkrótce Niemcy będą w Warszawie.

8 września

Tak, dziś już tam są. Biedna Polska! Polacy twierdzą, że jeśli Niemcom uda się wziąć Warszawę, to oznacza, że ostatni polski żołnierz zginął.

17 września

Dzisiaj także Rosjanie wmaszerowali do Polski, „aby doglądać interesów rosyjskiej mniejszości”. Polska jest teraz chyba zupełnie na kolanach. Zamierza oczywiście wysłać do Niemiec parlamentariusza.

Na froncie zachodnim nie dzieje się nic specjalnego, ale według dzisiejszych gazet Hitler przygotowuje jakąś ogromną ofensywę lotniczą na Wielką Brytanię. Na morzu jest niespokojnie; wybuchanie min, torpedowania bez liku. Dopłynięcie do Niemiec jest chyba raczej wykluczone, sądzę.

3 października

Wojna trwa. Polska skapitulowała. Wszystko tam jest chaosem. Niemcy i Rosja podzieliły kraj między siebie. Człowiek nie chce wierzyć, że coś takiego może się zdarzyć w XX wieku.

To Rosja wyciąga największą korzyść z tej wojny. Gdy Niemcy złamali Polskę – dopiero wtedy wmaszerowali Rosjanie i dostali swoją część zdobyczy, i to wcale niemałą. Przypuszcza się, że Niemcy nie są zbyt zadowoleni z takiego stanu rzeczy, ale robią dobrą minę do złej gry. Rosjanie przedkładają krajom bałtyckim jedno żądanie za drugim – i dostają, co chcą.

Niemcy prowadzą wojnę oczywiście nieomal z nami, neutralnymi teraz. Wszystkie nasze statki na Morzu Północnym zostały uprowadzone i zatopione. Mają szpiegów w portach, którzy pilnują ładunków i miejsc ich przeznaczenia, ale statki także innych neutralnych krajów będą zatopione. Nie wiem, jaki w tym sens.

Na froncie zachodnim nadal nic ważnego się nie dzieje.

My tutaj odczuwamy tylko drobne niedogodności. Nie można na przykład dostać białych nici, wolno kupić tylko ¼ kg szarego mydła naraz.

Z powodu kryzysu masę ludzi straciło pracę. Szkoda, że nikt nie zabija Hitlera. Nadchodzące tygodnie będą „dramatyczne”, wieszczą zarówno Niemcy, jak i Anglia. Oczekuje się, że Niemcy wystąpią z traktatem pokojowym, którego Anglia nie może akceptować. Ale ludzie na całym świecie chcą pokoju.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

POSŁOWIE
Karin Nyman

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

INDEKS OSÓB

Dostępne w wersji pełnej

PRZYPISY

Dostępne w wersji pełnej

Tytuł oryginału szwedzkiego

Krigsdagböcker 1939–1945

© Text: Astrid Lindgren/Saltkråkan AB 2015

© Reproduction of the diaries: Andrea Davis Kronlund, Kungliga biblioteket, Stockholm

First published in 2015 by Salikon Förlag, Sweden.

For more information about Astrid Lindgren see www.astridlindgren.com.

All foreign rights are handled by Saltkråkan AB, Lidingö, Sweden.

For more information please contact info@saltkrakan.se.

Zdjęcie stosu dzienników Ricard Estay

Wstęp Kerstin Ekman

Posłowie Karin Nyman

© Copyright for the Polish translation by Anna Węgleńska 2016

© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo „Nasza Księgarnia”, Warszawa 2016

Konsultacja historyczna dr hab. Paweł Jaworski

Projekt okładki Marta Weronika Żurawska-Zaręba

Zdjęcie na okładce (na dole) © Scanpix/Forum

Wydano z pomocą finansową KULTURRÅDET (Swedish Arts Council)

Redaktor prowadzący Anna Garbal

Opieka redakcyjna Joanna Kończak

Redakcja Anna Sidorek

Korekta Ewa Mościcka, Magdalena Szroeder

Korekta plików po konwersji Irmina Garlej

ISBN 978-83-10-13060-0

Plik wyprodukowany na podstawie Dzienniki z lat wojny 1939-1945, Warszawa 2016

www.naszaksiegarnia.pl

Wydawnictwo NASZA KSIĘGARNIA Sp. z o.o.

02-868 Warszawa, ul. Sarabandy 24c

tel. 22 643 93 89, 22 331 91 49,

faks 22 643 70 28

e-mail: naszaksiegarnia@nk.com.pl

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl