Wydawnictwo Literackie

Kraków 2012

Tytuł oryginału: EUROPE AN UNFINISHED ADVENTURE

Opieka redakcyjna: LUCYNA KOWALIK

Redakcja: WOJCIECH ADAMSKI

Korekta: BARBARA BOROWSKA, ANNA RUDNICKA, BARBARA WOJTANOWICZ

Projekt okładki i stron tytułowych: WITOLD SIEMASZKIEWICZ

Zdjęcie autora na okładce: Fot. TADEUSZ POZNIAK / REPORTER

Redaktor techniczny: BOŻENA KORBUT

Skład i łamanie: TEXTUS s.c.

© Copyright by Zygmunt Bauman 2004
© Copyright for the afterword by Zygmunt Bauman, 2012
© Copyright for the Polish translation by Wydawnictwo Literackie, 2005

The right of Zygmunt Bauman to be identified as author of this work
has been asserted in accordance with the Copyright, Designs and Patents Act 1988

First published in 2004 by Polity Press

This edition is published by arrangement
with Polity Press LTD., Cambridge
All rights reserved

ISBN 978-83-08-05033-0

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
tel. (+48 12) 430 00 96
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
Księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

POSŁOWIE

NATRĘTNE WIDMO
„WESTFALSKIEJ SUWERENNOŚCI”

Siedem lat po opublikowaniu przez Wydawnictwo Literackie polskiej edycji Europy niedokończonej przygody nad przyszłością Unii Europejskiej zebrały się ciemne chmury. Dziś widać jeszcze wyraźniej niż w czasie, gdy pisałem tę książkę, że żadna z istniejących, odziedziczonych po przeszłości instytucji, mających w założeniu służyć społeczeństwu zintegrowanemu na poziomie państwa, nie sprawdza się w tej roli. Żadna z nich nie ma dość sił i kompetencji, by sprostać liczbie i powadze obecnych, a cóż dopiero nadchodzących, wyzwań. W wielu krajach, nawet tych najmożniejszych, obywatele każdego dnia zmuszeni są oglądać deprymujący spektakl, w którym główne role odgrywają rządy zerkające na „rynki” i szukające u nich przyzwolenia dla działań, których podjęcia oczekują i domagają się obywatele. To właśnie „rynki” zapewniły sobie obecnie (nie bez cichego przyzwolenia, a nawet otwartej aprobaty i wsparcia ze strony bezradnych i bezwładnych <helpless and hapless> rządów państwowych) pierwsze i ostatnie słowo w ustalaniu granic oddzielających możliwe od niemożliwego. „Rynki” zaś to skrócona nazwa anonimowych, bezosobowych i niepochwytnych sił, których nikt nie wybierał i których nikt nie potrafi przywołać do porządku ani powstrzymać przed wyrządzaniem szkód. Nikt nimi nie steruje i nikt nie jest w stanie ich powściągać ani  k o n t r o l o w a ć. 

W narastającym i w znacznej mierze uzasadnionym powszechnym odczuciu, ale także w opinii coraz większej grupy ekspertów, wybrane przez społeczeństwo parlamenty oraz rządy, których poczynania parlamenty te z mocy konstytucji mają śledzić i nadzorować, nie są w stanie wypełniać swoich obowiązków. Równie bezradne okazują się tradycyjne partie polityczne,  s ł y n ą c e  z tego, że wycofują się ze swoich lirycznych przedwyborczych obietnic, gdy tylko ich przywódcy zasiądą w ministerialnych fotelach i zderzą się z wszechwładzą nieuchwytnych sił rynkowych i giełd finansowych, wymykających się bez trudu kompetencjom i wpływom organów i instytucji teoretycznie „suwerennych” państw-n a r o d ó w.  Rodzi to głęboki i stale pogłębiający się   k r y z y s  z a u f a n i a.  Epoka ufności w sprawność działania instytucji państwa-narodu ustępuje miejsca epoce zwątpienia w ich moc i powszechnej niewiary w zdolność rządów do podejmowania skutecznych działań.

Idea suwerenności państw terytorialnych sięga 1555 roku, kiedy to podczas sejmu Rzeszy w Augsburgu cesarz Karol i zwaśnieni protestanccy książęta niemieccy, poszukując rozpaczliwie sposobu na zakończenie, czy choćby dające wytchnienie zawieszenie, przedłużających się krwawych i rujnujących Rzeszę wojen religijnych, przyjęli zasadę cuius regio, eius religio (czyj kraj, tego  r e l i g i a).  Suwerenność władcy opisywana przez tę  f o r m u ł ę,  rozwiniętą następnie szczegółowo przez Machiavellego, Lutra, Jeana Bodina (w jego nadzwyczaj wpływowym traktacie De la Republique, ogłoszonym 21 lat po zawarciu pokoju w Augsburgu) czy Hobbesa, oznaczała pełną, niczym nieograniczoną swobodę ustanawiania i egzekwowania przez władcę praw obowiązujących każdego, kto zamieszkiwał na terytorium objętym jego panowaniem. Suwerenność oznaczała więc najwyższą – niepodzielną i nieograniczoną przez czynniki zewnętrzne – władzę  s p r a w o w a n ą  n a  o k r e ś l o n y m  t e r y t o r i u m.  Od chwili włączenia tego pojęcia do słownika politycznego było ono ściśle związane z pojęciem terytorialności. Jak stwierdził Machiavelli i jak w ślad za nim mieli odtąd powtarzać wszyscy politycy godni tego miana, księcia zobowiązuje wyłącznie racja stanu (raison d’état), przy czym pod pojęciem état należało rozumieć nieodmiennie byt terytorialny o wyraźnie zdefiniowanych granicach. Jak czytamy w Stanford Encyclopedia of Philosophy, „władza suwerenna sprawowana jest w obrębie granic, ale z definicji odnosi się także do sił  z e w n ę t r z n y c h,  które nie mają prawa ingerować w rządy suwerena”. „Siły zewnętrzne” to oczywiście także władze przypisane do określonego terytorium, tyle że znajdującego się po drugiej stronie granicy. Każda próba mieszania się w porządek zaprowadzony przez suwerennego władcę na terytorium podlegającym jego panowaniu jest zatem bezprawna, naganna i stanowi potencjalny casus belli. Zasadę przyjętą w Augsburgu można uznać za akt założycielski nowoczesnej suwerenności państwowej, ale także za pisemne źródło nowoczesnego pojęcia  g r a n i c  państwowych.

Musiało jednak minąć niemal sto lat  k r w a w y c h  wojen, niosących śmierć i zniszczenie, zanim w 1648 roku w Osnabrück i Münsterze wynegocjowano i podpisano układ pokojowy, dzięki któremu reguła zawarta w formule augsburskiej zaczęła faktycznie obowiązywać w społecznych i politycznych realiach Europy pod postacią  „s u w e r e n n o ś c i  westfalskiej”. Oznaczała ona suwerenne panowanie każdego władcy nad mieszkańcami podlegającego mu terytorium, a więc możliwość ustanawiania przez panującego praw na mocy własnej decyzji, której poddani musieli podporządkować własne decyzje – także w  k w e s t i i  wyboru Boga, w którego powinni byli wierzyć i któremu powinni byli oddawać cześć.

Ta właśnie formuła – dzięki prostemu zastąpieniu słowa „religia” słowem „naród” – miała dostarczyć wkrótce potem ram pojęciowych do stworzenia i utrwalenia (świeckiego) porządku politycznego nowoczesnej Europy, opartego na modelu   p a ń s t w a - n a r o d u.    N a r o d u,  który posługuje się ideą suwerenności państwa, aby oddzielić „swoich” od „obcych” i zapewnić sobie wyłączne, niezbywalne i niepodzielne prawo projektowania ładu obowiązującego na terenie całego kraju, oraz   p a ń s t w a,  które rości sobie prawo do egzekwowania posłuszeństwa obywateli, powołując się na wspólnotę narodowej historii, wspólnotę losu i dobro wspólne. Oba te elementy miały być – z założenia i/lub definicji – związane z tym samym, wspólnym dla nich terytorium.

Ten historycznie ukształtowany model, wybrany spośród wielu innych możliwych do pomyślenia, prawdopodobnych i przekonujących formuł sprawowania władzy, przez następne stulecia uległ „naturalizacji”, zyskując w większości  e u r o p e j s k i c h  krajów status oczywistej i niekwestionowanej zasady, i stopniowo, lecz konsekwentnie narzucany był całemu światu przez europocentryczne mocarstwa za pośrednictwem długiej serii wojen, wypowiadanych lokalnym, często nader opornym realiom (pomyślmy tylko o krajach postkolonialnych, gdzie bezmyślnie i sztucznie wytyczane granice państwowe z reguły nie zapobiegały plemiennym zatargom, albo o krwawym losie republik jugosłowiańskich). Kiedy po koszmarze ogólnoświatowej „wojny trzydziestoletniej XX wieku” podjęto pierwszą w historii próbę wprowadzenia w życie możliwie trwałego, uzgodnionego planu globalnej pokojowej współpracy, treść Karty Narodów Zjednoczonych – zgromadzenia suwerennych państw wezwanych do wspólnego monitorowania, nadzorowania i zdecydowanego bronienia tego pokojowego współistnienia – oparto na westfalskim modelu suwerenności. Artykuł 2 Karty  N a r o d ó w  Zjednoczonych w punkcie 2 zabrania „użycia siły przeciwko całości terytorialnej lub niepodległości któregokolwiek państwa”, a w punkcie 7 zdecydowanie ogranicza możliwość ingerencji w wewnętrzne sprawy suwerennego państwa, niezależnie od tego, jak wielkie oburzenie wywoływałyby jego działania.

Żyjemy nadal w „epoce postwestfalskiej”, liżąc wciąż jeszcze niezagojone (a może w ogóle niemożliwe do zagojenia) rany, które zasada cuius regio, eius religio zadała i zadaje nadal podmiotom społecznym, próbującym za wszelką cenę obronić i zachować swoją integralność (integrity). Proces wyzwalania się spod władzy cieni „suwerenności westfalskiej” jest długotrwały, bolesny i przebiega w zróżnicowany sposób. Podczas gdy wiele sił (finanse, wymiana handlowa, informacja, handel narkotykami i bronią, przestępczość i terroryzm) może już sobie w praktyce pozwolić na lekceważenie tego widma, polityka (zdolność decydowania, w jaki sposób i do jakich celów należy wykorzystać posiadaną władzę) nadal boleśnie odczuwa związane z nim ograniczenia. Rzucający się w oczy brak globalnych instytucji politycznych, zdolnych sprostać globalnemu oddziaływaniu i potencjałowi wymienionych przed chwilą sił, a także zdolnych odzyskać nad nimi utraconą kontrolę, jest niewątpliwie główną przeszkodą na wyboistej drodze do „kosmopolitycznej świadomości”, odpowiadającej dzisiejszym globalnym współzależnościom.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki