Tytuł oryginału: 44 LETTERS FROM THE LIQUID MODERN WORLD

Opieka redakcyjna: LUCYNA KOWALIK

Redakcja: WOJCIECH ADAMSKI

Korekta: URSZULA SROKOSZ-MARTIUK, ANNA RUDNICKA, ANNA MRZYGŁODZKA

Projekt okładki i stron tytułowych: MAREK PAWŁOWSKI

Redaktor techniczny: BOŻENA KORBUT

Skład i łamanie: Infomarket

Copyright © D-la Repubblica delle Donne
Copyright © volume rights Polity Press, 2010
© Copyright for the Polish translation by Wydawnictwo Literackie, 2011

This edition is published by arrangement with Polity Press Ltd., Cambridge

All rights reserved. Except for the quotation of short passages for the purpose of criticism and review, no part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the prior permission of the publisher.

ISBN 978-83-08-05044-6

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
tel. (+48 12) 430 00 96
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
Księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

1

O PISANIU LISTÓW ZE ŚWIATA
PŁYNNEJ NOWOCZESNOŚCI

Listy ze świata płynnej nowoczesności... Redaktorzy pisma „La Republica delle Donne” zaproponowali mi, abym pisał i wysyłał je do czytelniczek i czytelników ich pisma raz na dwa tygodnie, co czyniłem w latach 2008–2009. Teraz, zebrane i zredagowane, listy te w nieco rozszerzonej wersji ukazują się w formie książkowej.

Ze świata „płynnej nowoczesności”, a więc z tego świata, który zamieszkujemy wspólnie: ja i wy, autor tych listów i ich potencjalni/​prawdopodobni/​wyobrażeni czytelnicy. Nazywam go „płynnym”, bo jak wszystkie płyny, nie potrafi zbyt długo trwać nieruchomo i zachowywać jednego kształtu. Wszystko lub niemal wszystko w naszym świecie zmienia się: mody, którym ulegamy, i przedmioty, którym poświęcamy uwagę (równie nietrwałą jak wszystko inne: wszak dzisiaj tracimy zainteresowanie tym, co jeszcze wczoraj nas przyciągało, by już jutro zobojętnieć na to, co ekscytuje nas dzisiaj), rzeczy, o których marzymy i których się lękamy, rzeczy, których pożądamy i które budzą naszą niechęć, które dają nam nadzieję i które napawają nas niepokojem. Zmieniają się także warunki, w jakich żyjemy, pracujemy i próbujemy planować naszą przyszłość, w jakich łączymy się z jednymi ludźmi i rozłączamy (lub zostajemy rozłączeni) z innymi. Okazje do pomnożenia szczęścia i groźne zapowiedzi nieszczęścia zjawiają się i znikają, nadciągają i umykają, na ogół zbyt szybko i zwinnie, abyśmy mogli w jakiś rozsądny i skuteczny sposób pokierować ich biegiem, kontrolować czy przewidywać ich ruchy.

Mówiąc krótko, nasz świat, świat płynnej nowoczesności, nieustannie nas zaskakuje: to, co dziś wydaje się pewne i na właściwym miejscu, już jutro może się okazać żałosną pomyłką, czymś płonnym i niedorzecznym. Podejrzewamy, że może się tak stać, dlatego czujemy, że podobnie jak świat, który jest naszym domem, także my, jego mieszkańcy, a od czasu do czasu jego projektanci, aktorzy, użytkownicy i ofiary, musimy być stale przygotowani na zmiany, musimy być, zgodnie z modnym ostatnio określeniem, „elastyczni”. Potrzebujemy zatem więcej informacji o tym, co się dzieje i co może się zdarzyć. Na szczęście mamy dziś coś, czego nasi rodzice nie mogli sobie nawet wyobrazić: mamy Internet i strony www, mamy „infostrady”, które łączą nas błyskawicznie, „w czasie rzeczywistym”, z każdym zakątkiem planety, a wszystko to zamknięte w poręcznych, mieszczących się w kieszeni przenośnych telefonach lub iPadach, dostępne w dzień i w nocy, przemieszczające się wraz z nami. Na szczęście? Niestety, nie sposób mówić tu o pełni szczęścia, ponieważ zmorę niedoinformowania, która trapiła naszych rodziców, zastąpiła jeszcze gorsza zmora, jaką jest zalew informacji, istny ocean informacji, w którym nie da się już pływać ani nurkować (po którym można jedynie dryfować lub surfować). Jak oddzielić istotne wiadomości od sterty bezużytecznych i niedorzecznych bredni? Jak wychwycić sensowny przekaz w bełkotliwym zgiełku? Pośród wrzawy sprzecznych opinii i sugestii brakuje nam młockarni, która pomogłaby nam oddzielić ziarna prawdy i tego, co godne uwagi, od plew kłamstw, złudzeń, bredni i jałowizny...

W publikowanych tu listach postaram się wykonać pracę, którą winna byłaby wykonać taka właśnie (nieistniejąca niestety) młockarnia, gdyby tylko trafiła w nasze ręce. Spróbuję przynajmniej zacząć oddzielać to, co ważne, od tego, co nieistotne; sprawy znaczące – których znaczenie będzie prawdopodobnie rosło z czasem – od fałszywych alarmów i przelotnych mrzonek. Ponieważ jednak, jak już wspominałem, świat płynnej nowoczesności znajduje się w ciągłym ruchu, wszyscy, chcąc nie chcąc, świadomie lub nieświadomie, z radością lub żalem, uczestniczymy w nieustannej podróży, nawet jeśli staramy się trwać niewzruszenie w jednym miejscu. Dlatego też listy te są z konieczności „relacjami z podróży”, choćby ich autor nie ruszał się na krok z Leeds, miasta, w którym mieszka. A historie opowiedziane w listach będą historiami podróżniczymi: opowieściami z podróży i o podróżach.

Walter Benjamin, filozof obdarzony wyjątkowo przenikliwym spojrzeniem zdolnym wychwycić najdrobniejsze ślady logiki i porządku w  p o z o r n i e  rozproszonych i przypadkowych wstrząsach kulturowych, wyróżniał dwa rodzaje opowieści: opowieści żeglarzy i opowieści chłopów. Pierwsze mówią o sprawach dziwnych i niesłychanych, o odległych miejscach, których oko ludzkie nigdy nie widziało i nigdy nie miało zobaczyć, o potworach i mutantach, złych czarownicach i dobrych wróżkach, mężnych rycerzach i podstępnych niegodziwcach, o ludziach całkiem odmiennych od tych, którzy słuchają historii o ich wyczynach, a i dokonujących rzeczy, których inni ludzie (zwłaszcza oczarowani i zauroczeni słuchacze żeglarskich opowieści) nie tylko nie ośmieliliby się dokonać, ale o których nie odważyliby się nawet pomyśleć. Opowieści chłopów mówią zaś o zwykłych, bliskich i pozornie znanych sprawach: o powtarzających się regularnie odmianach pór roku czy codziennych żmudnych zajęciach domowych, gospodarskich albo rolniczych. Napisałem „pozornie znanych”, bo przekonanie, że zna się te sprawy dokładnie i na wylot i że w związku z tym niczego nie sposób się już z nich ani o nich dowiedzieć, jest złudzeniem – wszelako w tym wypadku wynika ono stąd, iż znajdują się one zbyt blisko, aby można je było zobaczyć takimi, jakimi są naprawdę. Nic nie umyka naszej uwadze tak łatwo, zdecydowanie i uparcie jak to, co pozostając „niezmienne”, znajduje się „pod ręką”, zawsze „na miejscu”. „Najciemniej pod latarnią” – w rzucanym przez nią świetle złudnej i zdradliwej swojskości! Zwyczajność jest pozorem, który odbiera ostrość naszemu widzeniu. Aby rzeczy mogły przykuć naszą uwagę i dostąpić uważnego zbadania, trzeba je najpierw wyrwać z otępiającego, przytulnego, lecz błędnego kręgu codziennej rutyny. Aby móc w ogóle pomyśleć o ich faktycznym zbadaniu, należy je wpierw wyodrębnić i spojrzeć na nie z dystansu. Już na samym początku trzeba rozprawić się z mitem ich „zwyczajności”. A wtedy ukryte w nich tajemnice, liczne a głębokie, to wszystko, co okazuje się dziwne i zagadkowe, gdy tylko stanie się przedmiotem naszego namysłu – odsłoni się przed nami i pozwoli się poznać.

Rozróżnienie poczynione przez Benjamina blisko sto lat temu nie jest już tak oczywiste jak kiedyś. Żeglarze nie mają już monopolu na odwiedzanie osobliwych krain, a w zglobalizowanym świecie, w którym nie ma już dziewiczych i niepodatnych na wpływy innych, choćby najdalej położonych miejsc, trudno niekiedy odróżnić opowieść niegdysiejszego chłopa od opowieści żeglarza. Postaram się zatem, aby w moich listach znalazły się, by tak rzec, historie  ż e g l a r s k i e  opowiedziane przez  c h ł o p ó w. Historie zaczerpnięte z najzwyklejszego codziennego życia, służące jednak ukazaniu i ujawnieniu niezwykłości, której inaczej nie potrafilibyśmy dostrzec. Jeśli chcemy, aby pozornie  z n a n e  nam rzeczy stały się nam naprawdę znane, musimy najpierw dostrzec ich  o b c o ś ć. 

To trudne zadanie. Z pewnością nic nie gwarantuje tu powodzenia, a pełny sukces jest, mówiąc najoględniej, nad wyraz wątpliwy. Autor i czytelnicy owych 44 listów powinni jednak podczas tej wspólnej przygody spróbować wywiązać się z takiego właśnie zadania.

Ale dlaczego akurat 44? Czy wybór właśnie tej, a nie innej liczby ma sam w sobie jakieś szczególne znaczenie, czy też była to przypadkowa, arbitralna decyzja, zwykłe zrządzenie losu? Sądzę, że większość czytelników (wyłączając pewnie czytelników polskich...) zadałaby to pytanie. Winien im jestem wyjaśnienia.

Adam Mickiewicz, największy z polskich poetów romantycznych, stworzył tajemniczą postać, hybrydę łączącą w sobie z jednej strony cechy zwiastuna i herolda Wolności, działającego w jej imieniu, z drugiej zaś jej ziemskiego rządcy i namiestnika. „A imię jego czterdzieści i cztery”: tak oto jedna z postaci Mickiewiczowskiego dramatu przedstawia ową widmową figurę, przepowiadając/​zwiastując jej rychłe nadejście. Skąd jednak takie imię? Wielu historyków literatury, przygotowanych znacznie lepiej ode mnie do udzielenia odpowiedzi na tak postawione pytanie, na próżno starało się rozwikłać ów sekret. Niektórzy twierdzili, że jest to suma wartości liczbowych liter w imieniu poety zapisanym w języku hebrajskim, a więc być może podwójna aluzja: do roli, jaką nosiciel tego imienia pełnił w walce o odzyskanie przez Polskę wolności, oraz do żydowskiego pochodzenia jego matki. Najpowszechniej przyjmowana interpretacja mówi jednak, że Mickiewicz wybrał majestatycznie a groźnie brzmiącą frazę „czterdzieści i cztery” pod wpływem natchnienia, kierując się raczej troską o efekt estetyczny, niż chęcią przekazania jakiegoś tajemnego przesłania (jeśli w ogóle możemy tu mówić o jakiejś świadomej intencji, nieobecnej zwykle w przypadku błysku natchnienia).

Zebrane w książce listy pisane były przez blisko dwa lata. Ile powinno być tych listów? W którym momencie i w którym miejscu przerwać? Wewnętrzna potrzeba pisania listów ze świata płynnej nowoczesności nie daje się nigdy zaspokoić do końca. Dzieje się tak za sprawą naszego świata, który wyciąga z rękawa wciąż nowe niespodzianki, każdego dnia stawiając nas wobec nowych wyzwań. We wszystkich dziedzinach ludzkiego doświadczenia napotykamy niespodzianki i wyzwania, dlatego też decyzja o zakończeniu pisania o nich relacji w formie listów, oznaczająca zarazem ograniczenie ich liczby i skali, musi być nieuchronnie wyborem arbitralnym. Zamieszczone tu listy nie stanowią pod tym względem wyjątku. Ich liczbę wybrałem w sposób arbitralny.

Dlaczego jednak właśnie ta, a nie jakaś inna liczba? Ponieważ, dzięki Mickiewiczowi, 44 kojarzy się z pełnym skupienia wyczekiwaniem i nadzieją wolności. Przez to zaś zapowiada, co prawda w sposób aluzyjny i zrozumiały jedynie dla wtajemniczonych, motyw przewodni moich listów. Widmo wolności jest bowiem obecne w każdym z 44 zróżnicowanych tematycznie listów, nawet jeżeli owa obecność, jak to się dzieje w wypadku widm godnych tego miana, jest obecnością niewidzialną.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki