Didier Lombard

Globalna wioska cyfrowa

Drugie życie sieci

Przekład: Jacek Hutyra

MT Biznes

Tytuł oryginału: Le Village Numérique Mondial: La Deuxiéme vie des Réseaux

Przekład: Jacek Hutyra

Redakcja: Bogumiła Walicka 

Projekt okładki: Radosław Krawczyk

Skład: Shift_E NTER

Copyright © 2008 by Odile Jacob

All rights reserved including the right of reproduction in whole or in part in any form.

Copyright © 2009 for the Polish edition by MT Biznes Ltd.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci zabronione. Wykonywanie kopii metodą elektroniczną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym, optycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji. Niniejsza publikacja została elektronicznie zabezpieczona przed nieautoryzowanym kopiowaniem, dystrybucją i użytkowaniem. Usuwanie, omijanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Warszawa 2012

MT Biznes sp. z o.o.

ul. Oksywska 32, 01-694 Warszawa

tel./faks (22) 632 64 20

www.mtbiznes.pl

e-mail: info@mtbiznes.pl

ISBN 978-83-7746-323-9 

Wstęp

Trudno o lepszego przewodnika po globalnej wiosce cyfrowej niż Didier Lombard – Prezes jednej z największych europejskich spółek technologicznych, współtwórca pierwszych francuskich satelitów telekomunikacyjnych, standardu GSM i polityki przemysłowej, tworzonej na bazie rozwoju technologii. Didier Lombard może najbardziej kompetentnie opowiedzieć o ewolucji, która doprowadziła od „drucianej” sieci telefonicznej do wszechogarniającej globalnej sieci multimedialnej. Jest też w stanie przewidzieć przyszłość technologii i ekonomiczne mechanizmy jej rozprzestrzenienia się w skali globalnej, czyli dyfuzji połączonej z ciągłą innowacją. Jednak to, co najbardziej zaskakuje i jednocześnie imponuje w książce D. Lombarda to jej humanistyczna orientacja: koncentracja na społecznych uwarunkowaniach i konsekwencjach wielkiej technologicznej przemiany – na społeczeństwie sieciowym.

To właśnie społeczeństwo sieciowe i ekonomia sieci są największymi zagadkami, na których słusznie koncentruje się Autor.

Należy mieć świadomość, że społeczeństwo sieci jest społeczeństwem nieograniczonych możliwości wynikających z interaktywnego dostępu do nieskończonego bogactwa produktów, tworzonych na podstawie informacji: faktów, teorii, wiedzy, mitów, legend, plotek, propagandy,
rozrywki itp. Zmienia to, a właściwie może zmienić, radykalnie sposób funkcjonowania wielu kluczowych dla społeczeństwa dziedzin, jak np.: edukacja, medycyna, życie rodzinne, towarzyskie, osobiste, tworzenie i egzekwowanie prawa, polityka, wpływ opinii publicznej, rządzenie, administrowanie, działanie rynków finansowych, sprzedaż, promocja, marketing, spędzanie czasu wolnego, czyli właściwie całokształt życia społecznego. Wspólnym mianownikiem różnych aspektów tej przemiany jest zmiana charakteru więzi i relacji społecznych, a zwłaszcza poczucia wspólnoty, odrębności, wrogości, sympatii i antypatii we wszystkich ich odcieniach. Przejawia się to już obecnie w eksplozji różnego rodzaju serwisów i portali społecznościowych.

Jesteśmy niewątpliwie dopiero na początku wielkiej cywilizacyjnej przemiany. Pierwsze pokolenie wychowane w sieci dopiero dorasta, a można przypuszczać, że następne pokolenia będą z nią zasymilowane znacznie bardziej. Globalna wioska cyfrowa jest w trakcie budowy. Widać jednak już jej niektóre główne arterie, jak na przykład: globalizującą się produkcję i dystrybucję, rynki finansowe, media, naukę, rozrywkę. Nie są to jednak arterie proste. Niektóre prowadzą przez tak głębokie kryzysy, jak obecny (2008/2009) kryzys finansowy. Inne napotykają trudności narastające podczas historycznych procesów kształtowania się kultur, tradycji, religii, ideologii czy mitów o wielkiej sile inercji. Przykładem takiego zjawiska może być globalizacja (a ściślej amerykanizacja) mediów, rozrywki i kultury. Z pewnością topografia globalnej wioski cyfrowej nie jest jeszcze określona, choć jej powstanie nie budzi żadnych wątpliwości. Na tym tle rodzi się filozoficzne pytanie: Skoro „jesteśmy sieciami” – jak pisze Lombard – to w jakiej mierze my je tworzymy, a w jakiej one nas tworzą?, albo innymi słowy: Czy społeczeństwo sieciowe będzie w większej mierze zniewalające niż społeczeństwo „tradycyjne”?

Na pewno warto jest spojrzeć na społeczeństwo sieciowe okiem ekonomisty i menedżera, tak jak to czyni Autor w swojej książce. Kluczową sprawą jest „model darmowości”, czyli coraz powszechniejsze przekonanie o „naturalności” darmowego świadczenia niektórych usług i udostępniania treści online. Gospodarka oparta na wiedzy w coraz większej mierze wykorzystuje sieć, gdyż właśnie w sieci znajdują się najwartościowsze zasoby: informacja i wiedza. Bezpłatny i powszechny dostęp do nich oznacza, że nie sposób precyzyjnie zdefiniować i chronić praw własności do nich, a zatem uzyskiwać przychodów, zapewniających odpowiednią stopę wzrostu poniesionych nakładów. Jakie będą zatem motywy inwestowania w sieci i zawarte w nich treści? Wiadomo, że muszą to być inwestycje olbrzymie i szybko rosnące. Co więcej, w wypadku infrastruktury technicznej (nowoczesne sieci światłowodowe) muszą to być skonsolidowane inwestycje wielkich podmiotów zdolnych do generowania znacznych korzyści skali i zasięgu. Przedsiębiorcy korzystający z zasobów sieci będą więc zapewne zmuszeni dzielić się swoją marżą z inwestującymi w infrastrukturę technologiczną i tworzenie treści dostępnych w sieci. Może to doprowadzić do stabilizacji i regulacji mechanizmu rynkowego, co zapewni wystarczający strumień inwestycji dedykowanych rozwojowi sieci.

Prof. Andrzej K. Koźmiński

Rektor Akademii Leona Koźmińskiego

Członek Korespondent PAN

Podziękowania

Ta książka to przede wszystkim owoc codziennych przemyśleń u boku 190 000 pracowników Grupy France Télécom-Orange na całym świecie, którzy swoją pracą, kreatywnością i umiejętnością adaptacji pozwalają Grupie zmieniać siebie i otaczającą nas rzeczywistość. Moje podziękowania należą się głównie im.

Dziękuję szczególnie Georges’owi Nahen i Éliemu Girard, którzy przyczynili się do tego, że książka ta ujrzała światło dzienne.

Chciałbym wreszcie serdecznie podziękować Jeanowi--Paulowi Maury’emu za jego nieocenioną pomoc podczas całego procesu powstawania tej książki, a także Vivekowi Badrinathowi, Olivierowi Barberotowi, Caroline Mille, Pascalowi Périnowi, Raoulowi Roverato, Gabrielowi Sidhomowi oraz – spoza Grupy – Jeanowi-Louisowi Gasséemu i Dominique Nora za lekturę i cenne uwagi.

Całość wynagrodzenia z tytułu praw autorskich ze sprzedaży niniejszej publikacji jest przekazywana Fundacji Orange.

Utworzona w roku 1987 Fundacja Orange wspiera wszelkie środki komunikacji, także te pozawerbalne, angażując się w kampanie dotyczące autyzmu, niepełnosprawności wzrokowej i słuchowej, analfabetyzmu oraz uzupełniając swoje działania wspieraniem rozwoju zespołowej muzyki wokalnej.

Przedmowa

Przeżywamy dziś głęboką przemianę technologiczną. Nie dotyczy ona wyłącznie elity – dotyka każdego z nas. Oczywiście, niektórzy w to wątpią i mówią: „Z nowymi technologiami jest zawsze tak samo: każdego dnia obiecują nam rewolucję nazajutrz!”

Owszem, w telekomunikacji co dzień pojawia się mnóstwo nowych kompetencji i idei. Część z nich znika równie szybko jak się pojawiły. Towarzyszący im często entuzjazm rozmiłowanych w technologii osób może zrażać zewnętrznego obserwatora, zainteresowanego przede wszystkim – i słusznie – użytecznością i wygodą, możliwym do uzyskania dzięki tym innowacjom.

Po wieloletnich doświadczeniach wewnątrz i na zewnątrz tego, czym dziś jest grupa France Télécom-Orange, którą mam zaszczyt kierować, wiem jednak, że jesteśmy na progu fundamentalnego przełomu w życiu sieci. Sieci „fizyczne”, które tak czy inaczej pozostaną niezastępowalną podstawą naszego środowiska komunikacyjnego, łączą się z sieciami „społecznymi” i „ludzkimi”. Co najważniejsze, rysujący się przełom technologiczny i ekonomiczny wykracza daleko poza telekomunikację i nowe technologie. Staje się przełomem społecznym, by wreszcie zmienić świat w prawdziwą cyfrową wioskę.

Przeczytajcie tę książkę. Przeczytajcie ją aż do końca. Zaczniecie się wówczas zastanawiać, czy możliwości nie bywają czasem nieograniczone.

Didier Lombard

Marzec 2008

Wprowadzenie

Wynalezienie telefonu dało początek „pierwszemu życiu” sieci telekomunikacyjnych. Dzisiaj, 130 lat później, cały świat jest opleciony pajęczyną sieci, już nie tylko fizycznych, ale też ludzkich i społecznych. Który wynalazca, który operator z początków tego pierwszego życia sieci wyobrażał sobie przemianę tak głęboką i tak szybką[1]?

1975–1995: Trzy „Wielkie Wybuchy”

Począwszy od lat 70. dwudziestego wieku, sieci telekomunikacyjne całego rozwiniętego świata mnożyły się i zmieniały, przechodząc przez trzy kolejne momenty porównywalne do „Wielkich Wybuchów”. Te trzy przełomy to po kolei: wprowadzenie technologii cyfrowych, wejście internetu i początek komunikacji mobilnej.

1995–2004: Ku drugiemu życiu sieci

Ten dwudziestoletni etap przejściowy do niczego by nie doprowadził, gdyby nie następujący po nim etap rozprzestrzeniania osiągniętego postępu technologicznego. To właśnie wtedy rozwinęły się przeglądarki dające łatwy dostęp do ogromnego bogactwa stron internetowych (mam na myśli przede wszystkim przeglądarki firmy Netscape[2]), a potem wyszukiwarki internetowe (jak Yahoo! czy Google). To także w tym okresie – dzięki coraz dostępniejszym technologiom i przystępnym cenom – upowszechniły się telefony komórkowe. Jednocześnie rozwijały się nowe zastosowania, równie oryginalne, co nieoczekiwane. Nowe pokolenie użytkowników – Net Gen, Gen Y – doprowadziło do ewolucyjnego przekształcenia sieci w tygiel usług i treści. Siłą rzeczy pojawiła się więc i nowa generacja przedsiębiorców, która rzuciła wyzwanie status quo, ograniczeniom oraz wciąż bardzo hierarchicznej architekturze technicznej. Na płaszczyźnie ekonomicznej doszło w ten sposób do daleko idącej zmiany telekomunikacyjnego łańcucha wartości: pojawili się operatorzy alternatywni, korzystający z liberalizacji konkurencji oraz – przede wszystkim – dostawcy usług i treści online, powołani specjalnie w tym celu lub wywodzący się z innych branż (choćby nadawcy audiowizualni).

Okres ten, umownie zamykający się między giełdowymi debiutami Netscape w lecie 1995 roku i Google w lecie 2004 roku, to „okres płodowy” drugiego życia sieci telekomunikacyjnych. Na początku pierwszej dekady dwudziestego pierwszego wieku, technologie informacyjne i komunikacyjne (ITC) nie są już zarezerwowane dla zapatrzonej w technologię elity, ale są szeroko dystrybuowane do wciąż rosnącego grona odbiorców. Wszystkie te elementy łączą się w eksplozji zastosowań oraz pojawieniu się sieci społecznych i ludzkich przeplatających się odtąd z sieciami fizycznymi – oto początek towarzyszącego nam dziś drugiego życia sieci.

Użytkownik węzłem sieci

Rosnące opanowanie technologii wspomagane ich upraszczaniem i stopniową „konwergencją”, prowadzi do postępującego zacierania się dawnych granic między sieciami fizycznymi a społecznymi i ludzkimi. Każdy może dzisiaj dostarczać usługi i treści, rekomendacje i porady, które rozprowadza poprzez plątaninę sieci fizycznych i społecznych. Bezustannie można się przenosić tam i z powrotem między światem wirtualnym i światem realnym – są one całkowicie zespolone. Płynnie przechodzi się od przyjacielskiej rozmowy przez telefon komórkowy do społecznościowego forum dyskusyjnego w internecie, dzieląc się tuż potem zdjęciami z wakacji z mieszkającymi daleko krewnymi, a następnie ulepszając swój awatar[3] stworzony na potrzeby równoległego świata. Zmienił się bowiem status użytkownika. Już nie jesteśmy pasywnymi, „zimnymi” zakończeniami sieci. Staliśmy się bezustannie aktywnymi, „wrzącymi” węzłami misternego splotu sieci.

Pojawia się darmowość

Tej wszechobecności sieci drugiego życia towarzyszy powstawanie nowych modeli biznesowych, opierających się na zasadzie (pozornej) darmowości dla użytkownika – jednocześnie zadziwiającej i bardziej złożonej niż by się wydawało. Modele te generują dla uczestników rynku usług online wciąż rosnące przychody nowego typu, głównie reklamowe. Choć darmowość wydaje się dziś być oczywistością, to jej pojawienie się i rozwój nie były z góry pisane. W rzeczywistości to owoc zbiegu okoliczności, który doprowadził do wykształcenia się internetu – głównie dzięki ADSL[4] – z już globalnie zamortyzowanych sieci niższego rzędu (sieci miedzianych, sieci „pierwszego życia”), a który dodatkowo skorzystał z przeinwestowania w rdzeń sieci podczas bańki internetowej. Z makroekonomicznego punktu widzenia rozwój modelu reklamowego – zdominowanego przez usługodawców z USA, lecz rzecz jasna działających w sieciach globalnych – leży u podstaw rosnącego transferu przychodów, przede wszystkim z Europy i Azji do Stanów Zjednoczonych.

„Mieszanie” łańcuchów wartości

W tym samym czasie branża telekomunikacyjna znalazła się w stanie niespotykanego wrzenia – dochodzi do „mieszania” łańcuchów wartości, a każdy dzień pisze nowy epizod. Gracze dotychczasowi i nowi, operatorzy, dostawcy sprzętu, usługodawcy i dostawcy treści, wszyscy próbują rozwijać żagle i wypuszczać się na nowe terytoria, na granice swojej tradycyjnej działalności. I tak oto dostawcy sprzętu przejmują usługodawców czy też usługodawcy stają w szranki o częstotliwości radiowe. Za poruszeniem tym stoi kilka przyczyn. Po pierwsze i najważniejsze, każdy z graczy stara się zdobyć kluczową dla przedsiębiorstwa wartość – odbiorcę końcowego. Ponadto rozwój darmowości skłania dotychczasowych graczy do zdobywania przychodów z reklam. Z drugiej strony, niektórzy usługodawcy próbują coraz bardziej opanowywać infrastrukturę sieciową. Zresztą w obliczu mnogości i złożoności funkcjonalności oferowanych przez technologię, ciężko pozyskać zadowolenie klienta bez konwergencji technologicznej umożliwiającej wprowadzanie praktycznych uproszczeń – popycha to graczy do współpracy. Proces innowacji, wreszcie, przestał przypominać budowę „katedry” (gdzie wszystko wymyśla się samodzielnie) – teraz wygląda raczej jak „targowisko”[5] (gdzie akceptuje się innowacje innych graczy), co przekłada się często na alianse strategiczne przedsiębiorstw czy wręcz przejmowanie przedsiębiorstw innowacyjnych.

W sercu drugiego życia sieci

To poruszenie na rynku zwiastuje przyspieszenie rozwoju drugiego życia sieci. Powszechny dostęp do sieci społecznych wciąż potyka się jednakże o przepustowość obecnych miedzianych linii abonenckich odziedziczonych po pierwszym życiu sieci. Nowe możliwości technologiczne, takie jak telewizja wysokiej rozdzielczości, telewizja dwuwymiarowa „z głębią” czy „prawdziwa” telewizja trójwymiarowa, nie są w stanie na razie satysfakcjonująco się rozwijać na bazie istniejących sieci.

Dopiero skokowy wzrost przepustowości dostępu dzięki optycznym sieciom dostępowym (przepustowość ok. 100 megabitów na sekundę, czyli dziesięć do dwudziestu razy więcej niż dzisiaj) oraz rozwój sieci komórkowych w kierunku technologii „czwartej generacji” pozwolą na nadejście tych możliwości i dotarcie do serca drugiego życia sieci. Równie ważny będzie fakt, że dzięki światłowodowi wymiana informacji stanie się symetryczna (ta sama przepustowość wysyłu i odbioru), co otworzy drogę nowym zastosowaniom, w których użytkownik jeszcze mocniej będzie rozwijać rolę wytwórcy i współtwórcy. Sieci społeczne będą mogły iść jeszcze dalej, rozwijając personalizację – ciągłe zarządzanie preferencjami oraz geograficznym i czasowym „kontekstem” użytkowników pozwoli zaoferować wiele usług komfortowych i wydajnych usług „hiperprecyzyjnych”.

Wkroczenie w serce drugiego życia sieci stanowi unikalną okazję do postępu społecznego o doniosłości porównywalnej co najmniej z rozpoczęciem pierwszego życia sieci. Jest to też wyjątkowa szansa na ożywienie rozwiniętych gospodarek w momencie, gdy głęboki kryzys wydaje się nieunikniony. Nie można, oczywiście, brać tej szansy za pewnik. Z perspektywy mikroekonomicznej, szybka budowa sieci światłowodowych wymaga jasnych reguł gry i widoków na godziwy zwrot dla inwestorów, zwłaszcza, że w tym wypadku sieci są niezamortyzowane, a do zbudowania pozostaje większa ich część. Z makroekonomicznego punktu widzenia, rosnące transfery przychodów reklamowych z Europy i Azji do Stanów Zjednoczonych wzywają graczy europejskich i azjatyckich do zdecydowanych, innowacyjnych działań w dziedzinie usług i treści, co najmniej na miarę geniuszy inwencji z kalifornijskiej Krzemowej Doliny. Z perspektywy społecznej, wreszcie, możliwość zagwarantowania ochrony danych osobowych użytkowników staje się kwestią absolutnie podstawową.

*

Przedstawić genezę drugiego życia sieci, żeby lepiej zrozumieć stawkę, o którą toczy się gra – oto ambicja tej książki.

Rozdział pierwszyByło sobie pierwsze życie sieci…

Zacznijmy od przypomnienia sobie paradygmatów pierwszego życia sieci – na progu tego drugiego może to być zarówno użyteczne, jak i zaskakujące.

Celem telefonu, wynalezionego w 1876 roku przez Aleksandra Grahama Bella, było umożliwienie ludziom komunikacji na odległość w czasie rzeczywistym, od osoby do osoby (z punktu do punktu), przede wszystkim za pomocą głosu. To właśnie ten ostatni element oznaczał wtedy wielki skok w nowoczesność.

Owszem, można było już wcześniej komunikować się na odległość, z punktu do punktu, dzięki telegrafowi optycznemu[6], a potem elektrycznemu. Ten drugi, wynaleziony w 1832[7] roku przez Samuela Morse’a, był wręcz traktowany jako podstawowy środek telekomunikacji, do tego stopnia, że w 1874 roku – przy bardzo szybkim wzroście liczby wiadomości telegraficznych – stał się „systemem nerwowym handlu”, jak stwierdził William Orton, szef Western Union, słynnego przedsiębiorstwa telegraficznego. Western Union było tak pewne swego telegrafu, że odrzuciło propozycję Bella, który chciał sprzedać prawa do patentu telefonu za nędzne 100 000 dolarów. Gdy kilka lat później zostało zmuszone do zmiany zdania, zaproponowało Bellowi… 25 milionów dolarów, ale tym razem to on
odmówił.

Wszelkie odmiany telegrafu ograniczały się jednak do przekazywania zakodowanego sygnału, który potem musiał być przekładany na tekst. Sednem przełomowości telefonów Bella i innych współczesnych mu wynalazców (np. Johanna Philippa Reisa, Thomasa Edisona, Charles’a Bourseula czy Elishy Graya[8]) była właśnie możliwość transmisji dźwięku, a więc głosu ludzkiego. Gdy przechodzono z transmisji telegraficznej wykorzystującej sekwencje impulsów elektrycznych na transmisję wykorzystującą modulację częstotliwości prądu[9], wtedy pojawiła się idea przekazywania wibracji elektrycznych, a więc i głosu, przez te pierwsze sieci telegraficzne, co początkowo nazywano „telegrafem akustycznym”. Wyzwaniem było bowiem „mówić
prądem”.

Aleksander Graham Bell

Źródło: Early Office Museum (http://fr.wikipedia.org/wiki/Image: 1876_Bell_Speaking_into_Telephone. jpg)

Jako anegdotę można przytoczyć fakt, że Bell specjalizował się w wymowie i nauczaniu mowy niedosłyszących. Był profesorem fizjologii, edukacji wokalnej oraz dykcji na Uniwersytecie Bostońskim[10]. Ta ścisła więź Bella z akustyką została uhonorowana nadaniem jego nazwiska (czy raczej jego części) jednostce miary natężenia dźwięku – belowi (później decybelowi).

Za telefonowaniem, dzisiaj wydającym się czymś banalnym, w rzeczywistości stało mnóstwo kwestii technicznych związanych z wydajnością, jakością i komfortem komunikacji. Przed rokiem 1878 połączenia odbywały się bezpośrednio między dwoma użytkownikami poprzez metalowe druty, w Stanach Zjednoczonych często montowane przez samych użytkowników. Wraz z nadejściem w 1878 roku komutacji i pierwszej „centrali” (zwanej też „komutatorem”) możliwe stało się łączenie dowolnych abonentów za pośrednictwem telefonistów zestawiających żądane połączenie dla danej pary abonentów. Później centrale zostały całkowicie zautomatyzowane (początkowo dzięki automatom elektromechanicznym), co pozwoliło na rozkwit telefonii w wielu krajach.

Na przestrzeni dwudziestego wieku komutowana sieć telefoniczna progresywnie zastępowała pierwsze sieci połączeniowe, takie jak telegraficzna. Telefaks a następnie mikrokomputery, wyposażone w modemy umożliwiające rozwój poczty elektronicznej, ostatecznie przypieczętowały zwycięstwo sieci telefonicznej nad jej poprzedniczką. Później pojawiły się sieci pozwalające na bardziej wydajne elektroniczne przesyłanie danych, takie jak te wykorzystujące komutację pakietów X.25 (Transpac we Francji), a potem
internet.

Przeżytki pierwszego życia sieci…

Sieć telefoniczna bardzo szybko okazała się bardziej złożona i wyrafinowana niż sieci innych typów. Przykładowo, w odróżnieniu od sieci elektrycznych czy hydraulicznych, zbudowanych w strukturze „punkt do punktów”, gdzie każdy użytkownik jest połączony ze wspólnym, centralnym zasobem (elektrownia, cysterna itp.), sieć telefoniczna miała układ „punkt do punktu”, pozwalając każdemu użytkownikowi połączyć się z dowolnie wybranym innym użytkownikiem.

Inną kluczową cechą technologiczną połączenia telefonicznego była transmisja dwukierunkowa (dupleks) umożliwiająca prowadzenie „naturalnej” rozmowy – każdy z dwóch użytkowników mógł nie tylko zabrać głos w rozmowie (dwustronny charakter połączenia), ale także wtrącić się w dowolnym momencie w wypowiedź swojego rozmówcy (jednoczesny charakter połączenia). Inaczej było zwłaszcza w wypadku bardziej podstawowych połączeń typu simpleks (sygnał jest przekazywany jednostronnie, jak np. połączenia między myszką a komputerem, komputerem a drukarką itp.) czy półdupleks (sygnał może być przekazywany w obie strony, ale nie jednocześnie, np. walkie-talkie).

Mimo tego, sieci telekomunikacyjne w swoim pierwszym w życiu mogły się wydawać pod wieloma względami nieefektywne czy wręcz prymitywne. Połączenie raz rozpoczęte przypominało ciągły strumień, niezależnie od tego, czy użytkownicy coś do siebie mówili, czy nie. Podczas całej rozmowy konieczne więc było utrzymywanie połączenia elektrycznego między abonentami. W pierwszym życiu sieci usługi telekomunikacyjne – oraz ich ceny – zależały więc ściśle od odległości między abonentami i czasu trwania połączenia.

Owszem, okresy ciszy czy przestoju są naturalnym elementem konwersacji i wynikają z niepisanych zasad prowadzenia rozmów pozwalających na uniknięcie nakładania się wypowiedzi (tylko w wypadku przedłużającej się ciszy czy dłuższych przerw zdarza się, że jeden z rozmówców, chcąc sprawdzić, czy połączenie nadal działa, pyta: „Słyszysz mnie?”). Podczas ciszy połączenie telefoniczne między użytkownikami musiało jednakże pozostawać w gotowości, co oznaczało tyle czasu „straconego”. Niewątpliwie gwarantowało to jakość usługi, ale – patrząc z perspektywy czasu – świadczyło to też o nieefektywności wykorzystania infrastruktury.

Zabawnie byłoby przypomnieć sobie przy tej okazji, że telefon został wynaleziony niejako przy okazji prowadzonych przez naukowców, w tym Bella, prób optymalizacji istniejącej infrastruktury telegraficznej. Naukowcy przeszli od reguły „komunikacja telegraficzna = przewód elektryczny” do bardziej ekonomicznej „komunikacja telegraficzna = częstotliwość elektryczna”, gdzie każdy przewód mógł przewodzić więcej częstotliwości. Wynalezienie telefonu oznaczało tym samym zmianę jednego typu nieefektywności infrastruktury sieciowej na inny.

Trzeba było dopiero poczekać na rozwinięcie się informatyki i elektroniki, a potem protokołów X.25, ATM i inter-
netu (IP), żeby móc przekazywać informacje „pakietami”, optymalizując w ten sposób wykorzystanie infrastruktury
(gdyż żaden pakiet nie jest przekazywany podczas ciszy – o czym dalej) oraz umożliwiając tworzenie i przekazywanie wzbogaconych informacji – tekstu, dźwięku, obrazów oraz wideo.

W kategoriach użyteczności, sztywność techniczna sieci telekomunikacyjnych podczas ich pierwszego życia sprowadzała użytkowników do roli pasywnych, „zimnych” zakończeń sieci fizycznych, zmuszonych przez długi czas m.in. do korzystania z połączeń za pośrednictwem innych osób (telefonistów i telefonistek).

… i zaskakujące zwiastuny drugiego

Obok archaizmów – z dzisiejszej perspektywy – to pierwsze życie sieci niosło także zalążki ich drugiego życia.

Przypomnijmy sobie, przykładowo, że przeznaczenie sieci telekomunikacyjnych do dystrybucji treści było widoczne od samego początku telefonu, dwadzieścia pięć lat przed pojawieniem się radia i pięćdziesiąt lat przed telewizją! Kto dziś o tym pamięta?

Ze swoich początków telewizja wydaje się zachowywać w swej – tak młodej przecież – pamięci jedynie start regularnych transmisji w USA i Europie w latach 30. dwudziestego wieku, początki Eurowizji sięgające koronacji królowej angielskiej Elżbiety II w czerwcu 1953 roku czy wreszcie wprowadzenie koloru w roku 1951, bezpośrednią transmisję igrzysk olimpijskich w Grenoble w 1968 roku w 32 krajach dla 600 milionów telewidzów, czy też pierwsze kroki – na żywo – Neila Armstronga na Księżycu 21 lipca 1969 roku.

Znacznie wcześniej, bowiem wraz z wynalezieniem telefonu, ukształtowała się idea „tele-wizji”, czyli „wizji na odległość” (od tele – daleko). Skoro możliwe było przekazywanie – dzięki elektryczności – dźwięków, to musiało być możliwe także i przesyłanie obrazów.

Niektórzy zresztą szli bardzo daleko, przypisując Bellowi zasługę wynalezienia w 1878 roku „telektroskopu”, urządzenia do przekazywania obrazów na odległość. Ten nieprawdopodobny aparat miał funkcjonować dzięki falowej naturze światła – wiązka drutów elektrycznych, z których każdy miałby przesyłać z wielką precyzją daną falę barwną, splecionych w kabel transportujący sygnał na ziemi, pod jej powierzchnią czy nawet pod wodą. Taki aparat byłby więc „fotofonem” przekazującym dźwięk za pomocą światła (na marginesie, wynalazek taki – który w rzeczywistości nie ujrzał światła dziennego – oznaczałby możliwość budowy optycznego systemu telefonicznego, a więc skoku pomijającego sieć telefoniczną, tworzoną na bazie miedzi i elektry-
czności!).

Trafem historii, pogłoska dotycząca rzekomego wynalazku Bella pozwalającego widzieć na odległość była impulsem do badań w tym zakresie i – w 1880 roku – w artykule „Seeing by Electricity”, nowojorski elektrotechnik
W.E. Sawyer wspomnina o urządzeniu, które miało pozwalać na „widzenie na odległość przez drut telegraficzny”.[11]

W rzeczywistości wygląda na to, że pojęcie „telewizja” zostało użyte po raz pierwszy w roku 1900 w Paryżu i trzeba było czekać aż do lat 30. dwudziestego wieku, żeby laboratoria… Bell Company odegrały istotną rolę w jej rozwoju. Bell Telephone było zresztą pierwszą firmą, która wtedy zorganizowała transmisję na żywo z Nowego Jorku do Waszyngtonu (1927)…

Omawiając ewolucję technologii, warto równolegle pochylić się na chwilę nad oczekiwanymi pod koniec dziewiętnastego wieku funkcjami tej „wizji na odległości”, która stała się telewizją. Spodziewano się pięciu głównych funkcjonalności:

zdalnego prezentowania na całym świecie dóbr oferowanych przez przedsiębiorców,

szybkiego rozpowszechniana na świecie listów gończych,

zobaczenia w każdej chwili swoich bliskich oraz, w połączeniu z telefonem, prowadzenia z nimi rozmowy,

eksponowania przez artystów ich dzieł, a także rozpowszechniania spektakli,

zdalnego przeglądania książek oraz przekazywania odręcznie pisanych dokumentów[12].

To w czasie początków pierwszego życia sieci telekomunikacyjnych odnajdujemy zatem także i pierwsze kroki dystrybucji treści oraz interaktywności. „Telefotografia”, a potem telewizja umożliwiły niektóre z tych zastosowań, ale najbardziej interaktywne spośród nich na swoje narodziny musiały poczekać aż do nadejścia internetu.

O ile rozpowszechnianie treści wizualnych stało się możliwe dopiero długo po narodzinach telefonu, o tyle dystrybucja treści dźwiękowych ujrzała światło dzienne od razu po nich. Bardzo szybko znaleźli się amerykańscy przedsiębiorcy, którzy zaoferowali telefoniczne rozpowszechnianie wiadomości, mszy, prognoz pogody czy informacji o wyprzedażach. Same firmy telefoniczne udostępniały w ten sposób wyniki sportowe, rozkłady jazdy pociągów, usługi budzenia czy zegarynki.

Innym sztandarowym przykładem jednego z pierwszych zastosowań opracowanych dla telefonu był „teatrofon”, wynaleziony przez Clémenta Adera w roku 1881, dzięki któremu możliwe było nadawanie muzyki czy koncertów. Aż do wynalezienia radia[13] była to wiodąca forma elektronicznego rozpowszechniania treści kulturalnych i rozrywkowych.

„Fonograf” wynaleziony w 1878[14] roku przez Thomasa Edisona był kolejnym wynalazkiem komplementarnym wobec telefonu. On też pokazywał zainteresowanie naukowców rozpowszechnianiem treści w sieciach. Tak naprawdę celem Edisona było usprawnienie telegrafu dzięki systemowi zapisywania w „pamięci” wiadomości wcześniej zakodowanych w celu ich późniejszego lub wielokrotnego wysyłania. W ten sposób powstał magnetofon z jego swoistą „stałą” pamięcią w postaci wałków pokrytych cienkimi ołowianymi listkami, później zastąpionymi woskiem.

Afisz reklamowy teatrofonu

Źródło: Chéret J., Paris, Imprimerie Chaix, 1896

(http://histv2.free.fm/theatrophone/proust1.htm)

Wbrew pierwotnemu celowi fonograf praktycznie zawsze był używany w „odłączeniu” od sieci – do słuchania muzyki, piosenek, przemówień; treści, które później rejestrowano na skalę przemysłową na płytach winylowych, a potem kompaktowych. Edison trwał jednak w przekonaniu, że jego wynalazek połączony z telefonem musi umożliwiać nowe zastosowania. Pośród dziesięciu przyszłych funkcji, które zaproponował dla fonografu w North American Review w 1878 roku, wymienia: „Połączenie z telefonem w sposób czyniący z niego narzędzie transmisji nagrań zamiast tylko odbiornika chwilowej, ulotnej komunikacji”[15]. Edison – który chciał „fonografu w każdym domu”, podobnie jak Bill Gates z Microsoftu 150 lat później przewidywał „komputer w każdym domu” – wyprzedzając swój czas, opisał w ten sposób automatyczną sekretarkę.

Afisz reklamowy fonografu Edisona: „Chcę widzieć fonograf w każdym amerykańskim domu”

Źródło: Biblioteka Kongresu Stanów Zjednoczonych (http://www.americaslibrary.gov/cgi-bin/page.cgi/aa/scientists/edison/phonograph_2)

Treści tekstowe są jeszcze ściślej powiązane z telefonem, który – przypomnijmy – powstał do przekazywania głosu poprzez sieci zbudowane do przesyłania liter i cyfr (sieci telegraficzne). Na gwałtowny rozwój przesyłu wiadomości tekstowych trzeba było jednak czekać do lat 80. i 90. dwudziestego wieku, kiedy to pojawiły się pagery oraz wiadomości Minitel[16], a potem SMS-y (Short Message Service) w telefonii komórkowej, które odniosły nieoczekiwany sukces.

Wkrótce zaczęto postrzegać telefon jako potężne narzędzie dystrybucji treści rozrywkowych na szerszą skalę. W 1877 roku w Saint-Louis w USA popularna piosenka The Wondrous Telephone [Wspaniały telefon, przyp. tłum.] traktowała o rozrywkach, jakimi można było się raczyć z domu dzięki telefonowi:

You can stay at home and listen

To the lecture in the hall

Or hear the strains of music

From a fashionable ball! [17], [18].

Co więcej, czy nie można by traktować głosu jako poprzednika treści wytwarzanych dziś przez rzesze użytkowników (UGC, User Generated Contents) w formie obrazów, muzyki, wideo czy tekstu?

Oprócz bardzo wczesnego przeznaczenia sieci telekomunikacyjnych do rozpowszechniania treści warto przypomnieć też inne prekursorskie przebłyski pierwszego życia sieci.

Przykładowo, telefoniści i telefonistki od początku telefonu odgrywali rolę wczesnych „wyszukiwarek”, zestawiając ręcznie połączenia użytkowników prywatnych czy firmowych. Ich rola była tak ważna, że – według anegdoty – podczas epidemii odry doktor Moses Greeley Parker, obawiając się zachorowania czerech telefonistek i wynikającego z niego paraliżu telefonów w swoim mieście Lowell, w stanie Massachusetts, zaproponował używanie do identyfikacji abonentów numerów w miejsce nazwisk, po to, aby w wypadku zastępstwa nowe telefonistki mogły szybko się przeszkolić[19]. Niewiele brakowało zatem, żeby strach przed zachorowaniem na odrę telefonistek z Lowell zapoczątkował numerację telefoniczną, która pojawiła się dopiero znacznie później![20].

To pierwotne rozwiązanie opierające się na telefonistach i telefonistkach udzielających informacji i łączących użytkowników miało zresztą zdecydowanie ludzki wymiar, co było czasem jego słabością… Z tego właśnie powodu Almon B. Strowger, przedsiębiorca pogrzebowy z Kansas City w USA – dowiedziawszy się, że żona jego głównego konkurenta, zatrudniona w ręcznej centrali jako telefonistka, przekazuje przeznaczone dla niego rozmowy do swego męża – zdecydował się stworzyć system automatyczny obywający się bez telefonistów (wykorzystujący naturalnie numerację pomyślaną przez doktora Mosesa Greeleya Parkera)[21].

Czy nawet bardziej wyraźnie drugiego życia sieci nie zwiastuje fakt, że podstawową funkcją sieci telekomunikacyjnych już od ich powstania było budowanie na odległość relacji społecznych?[22]. Czy sieci telefoniczne nie stały się poza tym szybko i nieodwracalnie integralną częścią życia prywatnego, ułatwiając budowanie relacji społecznych, zwłaszcza osobom oddalonym od centrów miejskich?

Aż do początku drugiej wojny światowej większość prywatnych abonentów w Stanach Zjednoczonych korzystała ze współdzielonej linii razem ze swoimi sąsiadami. Był to czas „telefonów towarzyskich”, które skądinąd nie zniknęły całkowicie w USA. Dzwonki różniły się w zależności od abonenta, do którego rozmowa była skierowana. Abonenci byli też proszeni o ograniczanie czasu rozmowy, żeby zwolnić linię dla innych. W takim systemie często zdarzało się, że abonenci odbierali zwyczajnie przez pomyłkę lub… żeby niedyskretnie podsłuchiwać.

Mimo problemów związanych z prywatnością i poufnością, system taki był także czynnikiem rozwoju społeczności. Przykładowo, słysząc, że dany abonent otrzymywał serię telefonów, sąsiedzi mogli się zaniepokoić, czy nie przytrafiło się coś poważnego. Niektórzy włączali się wręcz w trwającą rozmowę, żeby zapytać, czy wszystko w porządku lub zaproponować pomoc. Jak opowiadała Helen Musselman z Hamilton County w wywiadzie z 1980 roku, „to nie było wścibstwo, ale dobrosąsiedzkie relacje; teraz, gdy już ich [„telefonów towarzyskich”] nie ma, wszystko stało się zimne, teraz już nie wiadomo, co słychać u sąsiadów!”[23].

1975–1995: Przejście

Mimo tych początkowych analogii z drugim życiem sieci, przez blisko stulecie – od wynalezienia telefonu w roku 1876 do połowy lat 70. dwudziestego wieku, a zwłaszcza nadejścia cyfryzacji – wysiłki przemysłowe będą poświęcone przede wszystkim ekspansji i demokratyzacji sieci telekomunikacyjnych pierwszego życia.

Liczby mówią same za siebie. Gdy uruchamiano pierwszą komercyjną centralę telefoniczną w New Haven (USA) w 1878 roku, doliczono się 21 abonentów. Dwa lata później w USA było już 47 900 abonentów, w 1900 – 1,4 miliona, a w 1963 już blisko 81 milionów![24].

Niewątpliwie w większości innych krajów pierwsze kroki telefonu nie były równie szybkie. We Francji, na przykład, w 1950 roku było ledwie 1,4 miliona linii, co oznaczało
bardzo słabą ich gęstość. Dopiero po realizowanym w latach 70. dwudziestego wieku „Planie nadrabiania luki w rozwoju telefonii”[25] osiągnięto liczbę 16 milionów linii[26].