Andrzej Karpiński, Stanisław Paradysz,
Paweł Soroka, Wiesław Żółtkowski

JAK POWSTAWAŁY
I JAK UPADAŁY
ZAKŁADY PRZEMYSŁOWE
W POLSCE

- fragment -

Projekt okładki i stron tytułowych: Karolina Michałowska

Redakcja językowa: Jolanta Sheybal

Redakcja techniczna: Andrzej Sobkowski

Konwersja do formatu elektronicznego: Robert Fritzkowski

Korekta: Irma Iwaszko

© for this edition by MUZA SA, Warszawa 2013

© for the text by Andrzej Karpiński, Stanisław Paradysz,
Paweł Soroka and Wiesław Żółtkowski

ISBN 978-83-7758-448-4

Wszelkie prawa zastrzeżone.
Żadna część niniejszej publikacji nie może być reprodukowana, przechowywana jako źródło danych i przekazywana w jakiejkolwiek formie zapisu – elektronicznej, elektrostatycznej, na taśmie magnetycznej, w sposób mechaniczny, poprzez kserowanie lub przegrywanie, bez pisemnej zgody posiadacza praw.

MUZA SA

Warszawa 2013

Wydanie I

Od Autorów

Głównym celem niniejszej pracy jest dokumentacja, analiza i ocena dorobku PRL w budowie zakładów przemysłowych w latach 1949–1989 oraz ich losów po reformie ustrojowej z 1989 roku. Uznaliśmy jednak, że zanim przejdziemy do prezentacji wyników tego badania, powinniśmy zająć jednoznaczne stanowisko w sprawie oceny całego okresu, już prawie 25 lat, od przełomowego roku 1989. Nazywamy go okresem transformacji. W rzeczywistości był to powrót do kapitalizmu i gospodarki rynkowej, a odejście od systemu gospodarki planowej w Polsce. Chodzi nam o to, aby zapobiec jednostronnej interpretacji wyników tego badania jako negacji tego 25-lecia i dokonanej w nim przemiany.

Wręcz przeciwnie, uważamy, że zmiany, które nastąpiły po 1989 roku, były konieczne i nieuchronne. Stan gospodarki kraju ukształtowany przez system gospodarki planowej w Polsce wymagał bowiem radykalnych i głębokich przekształceń. Zadecydowały o tym następujące fakty:

1. System gospodarki planowej okazał się niesprawny ekonomicznie, a w miarę wyczerpywania się rezerw początkowego etapu nakłady niezbędne do uzyskania wzrostu produkcji rosły szybciej niż efekty.

2. System był niezdolny do zaspokojenia nawet podstawowych masowych potrzeb konsumpcyjnych ludności, czego następstwem był chroniczny brak towarów na rynku.

3. Znaczna część produkcji przemysłowej była niezdolna do sprostania wymogom konkurencji na otwartym rynku. Ocenia się, że nie więcej niż tylko 1/3 produkcji naszego przemysłu przetwórczego odpowiadała wymogom tej konkurencji w konfrontacji z towarami zagranicznymi.

4. System był nadmiernie scentralizowany, co krępowało i uniemożliwiało rozwijanie inicjatyw jednostek i zespołów ludzkich. Osłabiało to motywację do innowacyjności, a w rezultacie i konkurencyjność towarów własnych, zwłaszcza rynkowych i na eksport.

5. Gospodarka zamknięta i odcięta od rynku światowego i konkurencji zagranicznej, jaką była gospodarka PRL, nie odpowiadała wymogom nowoczesnej gospodarki wymagającej otwarcia na rynki światowe. Stawało się to coraz bardziej odczuwalnym anachronizmem.

Choćby tylko te 5 przyczyn stanowi więc dostateczne uzasadnienie poglądu, że poprzedni system nie mógłby przetrwać w dłuższej perspektywie czasu. Tak głęboka przemiana nie mogła, rzecz jasna, dokonać się bez poniesienia poważnych, a niekiedy nawet bardzo dużych, nakładów i kosztów, zarówno ekonomicznych, jak i społecznych. Były one w dużej części konieczne.

W naszych warunkach koszty te wyraziły się:

1. Likwidacją znacznej części naszego przemysłu narodowego.

2. Utratą podstaw egzystencji kilku milionów ludzi pracujących w dziedzinach niemających racji bytu w nowoczesnej gospodarce.

3. Masową skalą bezrobocia.

4. Utratą części majątku narodowego w wyniku procesu jego prywatyzacji.

Koszty te można w jakimś stopniu uznać za cenę ponownego włączenia gospodarki Polski w układ światowy.

Nieuchronne były też głębokie zmiany strukturalne w samym przemyśle. Zadecydowały o tym następujące fakty:

1. Gospodarka zamknięta na konkurencję zagraniczną, jak w przypadku PRL, wymagała zupełnie innej struktury przemysłowej niż nowoczesna gospodarka rynkowa otwarta na rynek światowy i zagraniczną konkurencję. W gospodarce zamkniętej ze szczególnym nasileniem wystąpiły bowiem tendencje autarkiczne, czyli do nadmiernej samowystarczalności. Wyrażały się one często produkcją w kraju określonych wyrobów po kosztach wyższych od cen ich importu. W gospodarce otwartej musiało to spowodować zaprzestanie produkcji tych wyrobów i jej likwidację.

2. W warunkach gospodarki rynkowej upadłość firm z przyczyn ekonomicznych, a zwłaszcza niesprostania wymogom konkurencji krajowej i zagranicznej, jest zjawiskiem normalnym i codziennym, a zarazem koniecznością występującą w dużej skali.

Jak z tego więc wynika, nie sam fakt upadłości szeregu zakładów przemysłowych po 1989 roku wymaga krytycznej oceny, ale wyjątkowe jej nasilenie, charakterystyczne dla naszej transformacji w przemyśle. A to może już budzić uzasadniony niepokój. Nawet bowiem uwzględniając te wszystkie argumenty, skala likwidacji zakładów przemysłowych, która wystąpiła w Polsce w tym okresie, była wyjątkowo duża. Dlatego musi być ona poddana obiektywnej analizie, a więc badaniom naukowym, po to, aby nie dopuścić do powtórzenia się podobnie niekorzystnej sytuacji w przyszłości.

Analiza oparta na konkretnych liczbach zawarta w niniejszej pracy pozwala postawić tezę, i jej konsekwentnie bronić, że koszty transformacji w Polsce, zwłaszcza w przemyśle, były nie tylko duże, ale nadmierne. Świadczą o tym następujące fakty:

1. Skala likwidacji majątku przemysłowego stworzonego w poprzednim systemie była w Polsce znacznie większa niż w innych krajach transformacji (z wyjątkiem byłej NRD, która nie jest jednak dzisiaj samodzielnym państwem).

2. W rezultacie w żadnym z krajów transformacji spadek zatrudnienia w przemyśle nie był tak głęboki jak w Polsce.

3. Zawiodły oczekiwania na samoczynny radykalny postęp w modernizacji struktur przemysłowych, a w niektórych dziedzinach nastąpił nawet regres pod tym względem. Wśród likwidowanych zakładów zbyt duży był bowiem udział zakładów najbardziej nowoczesnych o decydującym znaczeniu dla przyszłości, jak przemysł wysokiej techniki, a zwłaszcza elektronika, która stanowi dziś klucz do nowoczesności i przyszłości przemysłu. Skala likwidacji zakładów w tych gałęziach przemysłu była większa niż w innych krajach transformacji. Opóźni to proces modernizacji struktur przemysłowych w Polsce o wiele lat. Konieczna bowiem odbudowa szeregu fabryk elektronicznych, które w krajach zachodnich nie poniosły podobnego uszczerbku jak u nas, wymagać będzie dłuższego czasu.

4. Znacznie większe rozmiary niż w innych krajach transformacji przybrało bezrobocie, a już najbardziej dramatycznym jego przejawem jest niezdolność zapewnienia miejsc pracy ludziom młodym, o najwyższych kwalifikacjach zawodowych, wchodzącym na rynek pracy. W rezultacie Polska stała się krajem największej masowej emigracji zarobkowej we współczesnej Europie. Nie wystąpiła ona w tej skali w innych krajach transformacji (z wyjątkiem Litwy).

Uważamy, że główną przyczyną masowego bezrobocia po 1989 roku był głęboki regres w poziomie uprzemysłowienia kraju, jaki nastąpił po reformie ustrojowej. Trzeba to podkreślić tym bardziej, że innym krajom transformacji (z wyjątkiem byłej NRD) udało się uniknąć tak głębokiego regresu pod tym względem.

Uważamy równocześnie, że regres ten i masowa skala upadku istniejących przedsiębiorstw przemysłowych po 1989 roku nie mogą być utożsamiane z tzw. normalną, naturalną deindustrializacją, która następuje obecnie w szeregu krajów zachodnich. Oceniamy bowiem, że z dwóch rozróżnianych w literaturze rodzajów deindustrializacji, a mianowicie naturalnej i patologicznej[1], procesy zachodzące w przemyśle w Polsce po 1989 roku były bliższe patologicznej formie deindustrializacji niż naturalnej, obserwowanej w krajach najwyżej uprzemysłowionych.

Naturalna deindustrializacja występuje dopiero na najwyższym etapie rozwoju przemysłu, od którego Polska jest jeszcze daleko, i następuje w wyniku nasycenia i zmniejszenia się popytu na tradycyjne wyroby przemysłowe, a w rezultacie przesuwania się go na usługi, zwłaszcza nowoczesne. W Polsce natomiast wręcz przeciwnie – popyt na tradycyjne wyroby przemysłowe wzrósł. Został on jednak zaspokojony głównie przez import, przy obniżeniu udziału produkcji krajowej w zaspokajaniu potrzeb własnego rynku do wręcz niepokojącego poziomu. Udział własnych wyrobów w zaspokajaniu tego popytu spadł do 46% całej sprzedaży, a udział importu wzrósł odpowiednio do 54% całej sprzedaży, a więc osiągnął poziom znacznie wyższy niż średnio w Unii Europejskiej (44%) i niż w większości krajów o zbliżonej do Polski skali rynku i potencjału demograficznego.

Oczywiście można i należy temu przeciwstawiać niewątpliwie liczne osiągnięcia oraz zmiany o charakterze jakościowego przełomu w obecnym systemie. Nikt rozsądny ich kwestionować nie może. Należy do nich zaliczyć:

1. Ponaddwukrotny wzrost produkcji przemysłowej w trudniejszych warunkach konkurencji.

2. Osiągnięcie przez większą część przemysłu w Polsce zdolności konkurowania na otwartym rynku.

3. Otwarcie gospodarki na świat i odtworzenie powiązań z rynkiem światowym.

4. Znaczne podniesienie się poziomu nowoczesności technologii w niektórych branżach.

5. Jakościowy skok w poziomie wydajności pracy.

6. Zmniejszenie się zasobochłonności produkcji, a więc zużycia surowców i energii na jednostkę produktu.

7. Zmniejszenie emisji zanieczyszczeń środowiska przez przemysł, a w rezultacie poprawę stanu środowiska naturalnego.

8. Znaczny postęp w zdolności do szybkiego reagowania na zmiany i sygnały rynkowe. Osiągnięto to głównie dzięki wyjątkowo dużej aktywności, inicjatywie i elastyczności naszych przedsiębiorców.

Tym niewątpliwym osiągnięciom towarzyszyły jednak zjawiska i procesy niekorzystne, a czasem wręcz niepowodzenia i porażki. Niepokoić muszą zwłaszcza te, które pogarszają stan przygotowania Polski do wyzwań przyszłości lub stwarzają dla niej zagrożenia. Jesteśmy bowiem znacznie opóźnieni w rozbudowie nowoczesnych gałęzi przemysłu, które odgrywać będą decydującą rolę w przyszłości.

Wszystkie osiągnięcia nie mogą więc nas zwolnić od próby odpowiedzi na pytanie, jakie były przyczyny niekorzystnych i niepokojących zjawisk i procesów. W naszej ocenie decydującą ich przyczyną były:

1. Błędna, jak się okazało, strategia „terapii szokowej” (Big Bang Approach). Wywarła ona szczególnie ujemny wpływ i spowodowała największe ujemne skutki właśnie w przemyśle. Nie pozostawiła bowiem czasu na niezbędne procesy adaptacyjne do nowych warunków. W rezultacie zaostrzyła ona jeszcze wszystkie potencjalne konflikty, nieuchronnie związane z procesem transformacji, a przede wszystkim wręcz skokowo zwiększyła społeczne koszty tego procesu. Żaden z innych krajów transformacji nie przyjął takiej strategii za podstawę przemian. Uważamy też, że była ona zupełnie niepotrzebna i wynikała w dużej mierze z nadmiernego doktrynerstwa i bezkrytycznego stosowania zaleceń neoliberalizmu, który w tym okresie dominował w głównym nurcie światowej ekonomii (main stream economics).

2. Poważne błędy w polityce gospodarczej państwa, a zwłaszcza błędny stosunek państwa do własnego przemysłu państwowego, czego najlepszym przykładem był nadmierny fiskalizm, co potwierdziły również wyniki naszego badania.

3. Brak polityki przemysłowej i to w okresie, gdy sytuacja w największym stopniu jej wymagała, a mianowicie w obliczu konieczności redukcji znacznej części istniejącego uprzednio potencjału. Praktyka i doświadczenie tych lat wykazały więc, jak błędne było znane powiedzenie pierwszego po przełomie z 1989 roku ministra przemysłu, Tadeusza Syryjczyka, że „najlepszą polityką przemysłową jest brak takiej polityki”.

4. Przedwczesna, zbyt pospieszna i radykalna liberalizacja handlu zagranicznego, a zwłaszcza dostępu do naszego rynku wewnętrznego.

5. Poważne błędy w procesie prywatyzacji przemysłu państwowego, chociaż sam kierunek na prywatyzację był konieczny i słuszny.

6. Wyjątkowo duże rozmiary i nasilenie przypadków zawłaszczania dobra wspólnego w celu bogacenia się indywidualnego, któremu polityka państwa nie umiała lub nie chciała zapobiec.

7. Dominacja krótkookresowego spojrzenia, obarczonego dążeniem do zrównoważenia rocznych budżetów (treasury view), kosztem potrzeb długookresowych, co spowodowało więcej ujemnych następstw niż korzyści, prowadziło bowiem do osłabienia, a nawet zaniechania, myślenia o przyszłości kraju w dłuższej perspektywie oraz profesjonalnych studiów nad przyszłością.

Te wszystkie przyczyny łącznie niewspółmiernie zwiększyły koszty ekonomiczne i społeczne polskiej transformacji, a szczególnie odczuwalne były ujemne skutki związane z masowym bezrobociem.

Zdajemy sobie sprawę z nieodwracalności skutków wielu błędów popełnionych w tym okresie. Przywrócenie stanu ex ante nie byłoby dziś jednak ani zasadne, ani możliwe. Tym bardziej jednak wymaga to wyciągnięcia krytycznych wniosków, nie tyle dla dokonania rozliczeń z przeszłością, ile w interesie przyszłości.

Z tego punktu widzenia informacje wynikające z naszego badania, a zawarte w niniejszej pracy, nabierają szczególnej wartości poznawczej, ponieważ:

1. Stwarzają nowe oryginalne źródło oparte na faktach, pozwalające po raz pierwszy ocenić rzeczywistą łączną skalę likwidacji przemysłu po 1989 roku w odniesieniu do zakładów zbudowanych w PRL.

2. Pokazują rzeczywisty wielki dorobek przemysłowy PRL, którego nie przekreślają popełnione błędy.

3. Obnażają na przykładzie przemysłu kłamstwa propagandy anty-PRL, ze słynnym powiedzeniem byłego premiera Krzysztofa Bieleckiego, że „komuniści bardziej zniszczyli gospodarkę polską niż hitlerowscy okupanci”[2].

4. Stanowią istotny przyczynek do obiektywnej historii PRL.

5. Pozwalają sformułować wnioski i wskazać, co trzeba zrobić, aby uniknąć tego rodzaju błędów i zagrożeń w przyszłości.

Staraliśmy się zachować maksimum obiektywizmu w ocenach, co nie wyklucza możliwych błędów w ustaleniach dotyczących konkretnych zakładów przemysłowych. Wynikać one jednak mogą nie ze świadomych intencji, ale z braku wiarygodnych materiałów i informacji. Nie zmniejsza to walorów niniejszej analizy. Największym z nich jest zbliżenie się do prawdy czasów PRL. Pozwoli to zmodyfikować jednostronne i subiektywne oceny na ten temat, bardzo liczne w obecnej debacie społecznej.

Szczególnie charakterystyczną cechą niniejszego studium jest to, że w pracach nad nim uczestniczyło znacznie więcej osób niż wymienionych na karcie tytułowej czterech autorów. Ustalenie listy zakładów przemysłowych powstałych w PRL, a zlikwidowanych w wyniku reformy ustrojowej po 1989 roku wymagało rozpoznania sytuacji w poszczególnych branżach i województwach. To zaś powodowało konieczność skorzystania z wiedzy ekspertów i działaczy w terenie, znających konkretne sytuacje w swoim miejscu zamieszkania. Dlatego zwróciliśmy się o pomoc do osób najlepiej zorientowanych w poszczególnych tematach. Prośba spotkała się ze zrozumieniem i gotowością podjęcia się tego zadania.

Dzięki temu w konsultacji wzięli udział następujący specjaliści, których poprosiliśmy o pomoc:

1) woj. dolnośląskie – prof. dr hab. Arkadiusz Kozubek, Uniwersytet Wrocławski,

2) woj. kujawsko-pomorskie – dr Stanisław Rakowicz,

3) woj. lubelskie – dr Ryszard Bączek, wiceprezes Wojewódzkiego Oddziału PTE,

4) woj. lubuskie – dr Jacek Grzesiak, Oddział PTE w Zielonej Górze,

5) woj. łódzkie – prof. dr hab. Eugeniusz Kwiatkowski, prof. dr hab. Stanisław Szukalski, Uniwersytet Łódzki,

6) woj. małopolskie – dr Ryszard Kowalski, Oddział PTE w Krakowie,

7) woj. mazowieckie – mgr Ewa Rarok, Urząd Statystyczny w Warszawie, mgr inż. Jan Chyliński, dr Lucjan Jaskólski,

8) woj. opolskie – dr Zbigniew Michajłowicz,

9) woj. podkarpackie – dr Marek Cierpiał-Wolan, Urząd Statystyczny w Rzeszowie,

10) woj. podlaskie – dr Jan Jerzy Milewski, Uniwersytet w Białymstoku,

11) woj. pomorskie – dr Tomasz Michalski, Uniwersytet Gdański,

12) woj. śląskie – Bogusław Karasek, Wyższa Szkoła „Humanitas” w Sosnowcu, mgr Janusz Nikodemski,

13) woj. świętokrzyskie – dr Lidia Jarosz, Aneta Królik, Urząd Statystyczny w Kielcach,

14) woj. warmińsko-mazurskie – dr Benedykt Puczkowski, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, mgr Jerzy Gwiaździński,

15) woj. wielkopolskie – mgr Artur Owczarkowski, Urząd Statystyczny w Poznaniu,

16) woj. zachodniopomorskie – dr Marcin Będzieszak, Uniwersytet Szczeciński.

Bez ogromnego zaangażowania tych Osób opracowanie to w ogóle nie mogłoby powstać. Korzystamy więc jeszcze raz z okazji, aby serdecznie podziękować za Ich wielki wkład do tej pracy.

Praca niniejsza nawiązuje też w jakimś stopniu do raportu z 1997 roku pod tytułem Kapitał zagraniczny w Polsce. Próba oceny i wnioski na przyszłość[3]. Był on pierwszą próbą kompleksowej oceny zmian zachodzących w przemyśle w Polsce pod wpływem reformy ustrojowej z 1989 roku. Z dziesięciu osób, które uczestniczyły w opracowaniu tamtego raportu, co najmniej pięć brało udział, chociaż w różnym stopniu, w pracach nad niniejszym studium.

Szczególne podziękowanie kierujemy pod adresem profesora Zdzisława Sadowskiego, który udzielał nam pomocy w tej pracy i dał do niej szereg cennych uwag. Dziękujemy profesorowi Andrzejowi Zawiślakowi, rektorowi Warszawskiej Szkoły Zarządzania – Szkoły Wyższej, za udzieloną pomoc i cenne uwagi. Kierujemy też naszą wdzięczną pamięć do uczestników prac nad raportem z 1997 roku, którzy już odeszli, a wnieśli wielki wkład do powstania tego raportu: prof. M. Perczyńskiego, mgr. inż. E. Szadkowskiego i mgr. E. Szymańskiego. Praca niniejsza jest bowiem realizacją również ich idei.

Zdajemy sobie sprawę, że ze względu na skalę tego badania i ubóstwo dokumentacji oraz brak wielu danych niniejsze opracowanie może zawierać również nieścisłości i błędy wymagające korekt, a z drugiej strony mogą się okazać potrzebne uzupełnienia. Dlatego w chwili obecnej trwa jego dalsza weryfikacja. Może ona przynieść jeszcze zmiany w przedstawionym zbiorze i jego wzbogacenie. Ale ponieważ już zebrany w nim materiał ma ogromną wartość poznawczą i dokumentacyjną, uważamy, że dalsze odkładanie jego publikacji w czasie byłoby nieuzasadnione.

Materiał zgromadzony w niniejszym opracowaniu traktujemy więc jako punkt wyjścia do dalszych nad nim prac. Dlatego bylibyśmy wdzięczni za wszelkie uwagi, a zwłaszcza za te, które mogłyby uzupełnić czy uściślić tekst lub skorygować błędy. Ewentualne uwagi prosimy kierować do A. Karpińskiego pod numer telefonu 22 6420497 lub adres e-mailowy: doradztwo@zoltkowski.pl.

Temat niniejszej pracy ma tak zasadnicze znaczenie, że może stać się cennym tematem prac licencjackich, magisterskich, a nawet doktorskich o dużej przydatności praktycznej. Dlatego zasługuje na dalsze rozwinięcie.

Na zakończenie chcielibyśmy jeszcze raz podkreślić, że nasza praca nie jest w żadnym stopniu negacją dwudziestolecia III RP i nie może być utożsamiana z kwestionowaniem potrzeby wprowadzania zmian. Jest jedynie krytyczną analizą i oceną sposobu dokonania tej przemiany. Jej jedyną intencją jest ukazanie skomplikowanej prawdy tamtych lat, tylko po to, aby zwiększyć nasze szanse na sukces w przyszłości.

Autorzy:

Andrzej Karpiński, dr hab., emer. prof. Szkoły Wyższej Olympus,

Stanisław Paradysz, dr, były wiceprezes GUS,

Paweł Soroka, dr hab., profesor Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach i Warszawskiej Szkoły Zarządzania – Szkoły Wyższej.

Wiesław Żółtkowski, mgr inż., menedżer bankowy i finansista.

31 XII 2012 roku

ROZDZIAŁ I

Cele opracowania i założenia metodyczne

Celem niniejszego opracowania jest dokumentacja dorobku PRL w budowie nowych zakładów przemysłowych (w latach 1949–1989), a z drugiej strony ocena ubytku potencjału przemysłowego w tych zakładach po reformie ustrojowej z 1989 roku. Zachowanie wiedzy o tym dla historii stało się dziś palącą potrzebą i koniecznością wobec totalnego kwestionowania całości dorobku w tej dziedzinie w ramach propagandy anty-PRL.

Największą zaletą niniejszego opracowania jest więc jednoznaczne ustalenie, kiedy budowano przemysł w Polsce, a kiedy go likwidowano i niszczono. O faktach trzeba bowiem przypominać. Inaczej fałszywe poglądy i kłamstwa łatwo się upowszechniają.

Pokolenie, które budowało przemysł w Polsce, bardzo szybko odchodzi i nie będzie mogło dać świadectwa prawdzie, kiedy zniknie z naszego krajobrazu społecznego. A wtedy mogłyby przetrwać propagandowe, z przesłanek politycznych wynikające, kłamstwa o tym okresie w przemyśle. Powoduje to zaś wielkie szkody w świadomości społecznej, zwłaszcza wśród młodzieży. Może to również mieć ujemne konsekwencje dla przyszłości. Fałszywa ocena utrwalona w świadomości społecznej prowadzi zawsze do błędów w polityce gospodarczej. Nie można do tego dopuścić.

Dlatego podjęliśmy ogromny wysiłek pracy nad tym studium. Wymagało to zbadania i sklasyfikowania wszystkich istniejących w Polsce zakładów przemysłowych pod kątem odpowiedzi na pytanie, które z nich zbudowano od podstaw już w Polsce Ludowej. A w roku 1988, który przyjmuje się umownie za ostatni pełny rok istnienia Polski Ludowej, było tych zakładów przemysłowych w Polsce 8453. Była to więc ogromna praca, ale dzięki niej możemy zaprezentować ważny fragment historii gospodarczej PRL.

W badaniu tym za podstawę przyjęto 3 zasadnicze założenia, a mianowicie:

1. Za przedmiot badania przyjęto zakłady przemysłowe, a nie przedsiębiorstwa przemysłowe i kombinaty. Chodziło bowiem nie tylko o ocenę skali budowy nowych zakładów przemysłowych w PRL i zasięgu ich likwidacji po 1989 roku, ale również o pokazanie ich przestrzennego rozmieszczenia w poszczególnych województwach. Kategoria przedsiębiorstwa była z tego punktu widzenia mało przydatna. W przypadku bowiem przedsiębiorstw wielozakładowych, zwłaszcza kombinatów, zakłady stanowiące ich części składowe były często zlokalizowane w różnych województwach. Dlatego za kryterium przyjęto zakład o odrębnej lokalizacji.

2. Za podstawę badania przyjęto tylko zakłady zatrudniające powyżej 100 pracowników, co odpowiada pojęciu zakładów średnich i dużych. Analiza nie obejmuje więc zakładów mikro (do 9 zatrudnionych) i małych (od 10 do 99 zatrudnionych). Jedynym wyjątkiem są tu elektrownie wodne. Nie można ich było bowiem pominąć – mimo mniejszego zatrudnienia – ze względu na wyjątkowo duży majątek środków trwałych.

3. Praktycznie spowodowało to, że w badanym zbiorze znalazły się głównie zakłady państwowe. Ze spółdzielczych uwzględniono tylko te, w których spółdzielczość reprezentowała całą branżę (np. spółdzielczość mleczarska i ogrodniczo-warzywnicza), a spełniały kryterium wielkości zatrudnienia (co najmniej 100 osób).

Przedmiotem badania były nowe zakłady przemysłowe, powstałe od 1 stycznia 1949 roku do 31 grudnia 1988 roku, a więc zbudowane w ciągu 40 lat istnienia PRL.

Przez „nowe” zakłady rozumiemy w tym przypadku następujące ich kategorie:

1. Zakłady przemysłowe zbudowane od podstaw w PRL na nowym placu budowy, czyli na terenie uprzednio nieeksploatowanym przemysłowo, co odpowiada pojęciu greenfield w literaturze zachodniej.

2. Zakłady przemysłowe odbudowane w PRL od podstaw ze zniszczeń wojennych lub na miejscu zakładów nieczynnych z różnych przyczyn. Za kryterium przyjęto umownie, że przerwa w działaniu zakładu musiała trwać co najmniej jeden rok. Dotyczyło to tylko kilkunastu zakładów, głównie w najbardziej zniszczonych miastach, jak: Warszawa, Gdańsk i Wrocław. Zakłady tej kategorii oznaczono w tabelach symbolem „O” = odbudowane.

3. Zakłady przemysłowe rozbudowane od podstaw w PRL w takim stopniu, że w rzeczywistości mamy do czynienia z zupełnie nowym zakładem. Za kryterium przyjęto tu, że co najmniej 75% poziomu produkcji w danym zakładzie musi być wynikiem inwestycji w PRL lub przeważająca część produkcji była wytworzona w nowych oddziałach zbudowanych już w PRL i realizujących nowe kierunki produkcji. Ta kategoria zakładów występowała głównie na ziemiach określanych w okresie bezpośrednio powojennym jako odzyskane, które weszły w skład państwa polskiego po 1945 roku. Zakłady tej kategorii oznaczono w tabelach symbolem „R” = rozbudowa.

Decydującą i dominującą rolę w zbiorze tak zdefiniowanych „nowych” zakładów odgrywają zakłady zbudowane od podstaw na nowych placach budów. Stanowią one ponad 95% ogólnej liczby nowych zakładów, zbudowanych w PRL.

Dla poszczególnych zakładów spełniających te kryteria zestawiono dla 1988 roku dane o:

– wartości produkcji sprzedanej (metodą podmiotową – czyli uwzględniono produkcję całego zakładu niezależnie od jej branżowego składu, łącznie z usługami przemysłowymi);

– zatrudnieniu w przeliczeniu na pełne etaty, co odpowiada zatrudnionym na podstawie stosunku pracy (salaried workers);

– wartości majątku produkcyjnego, liczonego wartością produkcyjnych środków trwałych, co dotyczyło majątku zaangażowanego w działalności przemysłowej, tj. bez bazy socjalnej zakładów pracy (ośrodki wypoczynkowe, żłobki, przedszkola itp.).

Wartość produkcji sprzedanej jest wyrażona w cenach bieżących przed przeliczeniem na nowe złotówki, czyli przed denominacją. Przeliczenie danych z 1988 roku, np. na ceny z 2010 roku, wymaga uwzględnienia wzrostu cen pomiędzy 1988 a 2010 rokiem, a następnie przeliczenia w relacji 10 000 zł = 100 zł.

Dane o poszczególnych przedsiębiorstwach oparto na następujących źródłach:

1) wydruku komputerowym GUS dotyczącym wybranych zakładów przemysłowych sporządzonym w październiku 1989 roku na potrzeby analizy przygotowanej przez Zespół Analiz PTE;

2) liście największych 500 zakładów przemysłu przetwórczego za 1988 rok opublikowanej w miesięczniku „Zarządzanie” 1989, nr 6–7, s. 64–78;

3) następujących wydawnictwach GUS:

– „Największe przedsiębiorstwa przemysłu wydobywczego, energetycznego i przetwórczego w 1987 r.”, maszynopis GUS z 1988, tabela 6 i 7.

– Nowe przedsiębiorstwa w przemyśle uspołecznionym w latach 1950–1971, Departament Statystyki Przemysłu GUS, lipiec 1972;

– Przedsiębiorstwa nowe i rozbudowane w przemyśle państwowym planowanym centralnie w 1980 r., Departament Statystyki Przemysłu GUS, grudzień 1981, s. 29–43;

4) danych opracowanych w byłej Komisji Planowania przy Radzie Ministrów, dotyczących nowych zakładów uruchomionych w latach 1971–1980, a częściowo także w okresie wcześniejszym (1949–1970).

Spis nowych zakładów oparto na źródłach wymienionych wyżej w pkt. 1–4, a dodatkowo wykorzystano następujące publikacje:

– XX lat Polski Ludowej, PWE, Warszawa 1964, s. 334–335;

– A. Karpiński Socjalistyczne uprzemysłowienie Polski, PWE, Warszawa 1958, s. 66–69;

– J. Lijewski Uprzemysłowienie Polski, PWN, Warszawa 1978, s. 290;

– W. Markowski Dzieje gospodarcze Polski, Difin, Warszawa 2011, s. 258.

W przypadku, gdy dla części nowych zakładów nie dysponowano danymi statystycznymi dla roku 1988 o ich majątku produkcyjnym, wartości sprzedaży i zatrudnieniu, dokonano odpowiednich szacunków. Dotyczy to w przybliżeniu około 1/4 zakładów wymienionych w podstawowej tabeli nr 15. Dlatego dane te nie mogą być ścisłe.

Ocena liczby nowych zakładów przemysłowych zbudowanych w PRL, w skali tak wielkiej jak nigdy przedtem i nigdy po tym już nie realizowano, byłaby jednak niepełna i tendencyjna, gdyby jednocześnie nie podjąć próby odpowiedzi na pytanie, ile z tych zakładów przetrwało do dnia dzisiejszego, a ile z różnych względów zlikwidowano lub upadły po 1989 roku, gdyż nie wytrzymały konkurencji w warunkach otwartego rynku.

Za zakłady zlikwidowane uznano te, które spełniały następujące kryteria:

1) zostały skreślone z wykazu GUS „Regon”;

2) fizycznie przestały istnieć (rozebrano budynki, wywieziono urządzenia, wzniesiono na tym miejscu budynki o innym przeznaczeniu);

3) zaprzestały dotychczasowej produkcji;

4) przestawiły swą działalność z produkcyjnej na dystrybucyjną i handlową, magazynową, obsługi klienta, bazy remontowej (z wyjątkiem typowo przemysłowych) lub zostały przekształcone w ośrodki informacji;

5) zmniejszyły swoją produkcję w tak dużym stopniu, że mamy do czynienia w istocie z innym zakładem.

Zmiana formy własności z państwowej na prywatną nie oznacza natomiast likwidacji zakładu, jeżeli jego podstawowa produkcja jest kontynuowana.

Mimo dość precyzyjnego określenia kryteriów, które w niniejszym opracowaniu warunkowały zaliczenie do grupy „zlikwidowanych” zakładów, zaliczenie to nie jest proste i budzi spory. O ile bowiem wymienione wyżej kryteria od 1 do 4 są łatwe do statystycznego ustalenia, to kryterium 5 zawiera już element subiektywnej oceny, gdzie leży granica szczątkowego poziomu produkcji. Przyjęliśmy w tym celu umownie, że w przypadku gdy produkcja wykonywana przed 1989 rokiem została zmniejszona obecnie do poziomu poniżej 20% poziomu z tego roku, to mamy do czynienia już tylko ze szczątkowym poziomem tej produkcji. Taki zaś poziom jest już bliższy likwidacji niż kontynuacji. Nie wszyscy jednak ten pogląd podzielają, zwłaszcza w terenie, i z tego wynikają spory w sprawie zaliczenia do tej kategorii niektórych zakładów, o czym mowa niżej. Te różnice nie są jednak wynikiem błędu statystycznego, ale odmiennej interpretacji i oceny danych statystycznych.

Największe kontrowersje dotyczą zaliczenia do grupy „zlikwidowanych” następujących zakładów:

1. Huta Warszawa,

2. Zakłady Łożysk Tocznych w Kraśniku,

3. Zakłady Sprzętu Oświetleniowego w Pile,

4. Kopalnia Węgla Kamiennego „Manifest Lipcowy”,

5. Kopalnia Węgla Kamiennego „Moszczenica”,

6. Kopalnia Węgla Kamiennego „Jastrzębie”,

7. Zakłady Papiernicze w Kostrzynie nad Odrą,

8. Zakłady Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu,

9. Stocznia Gdańska.

W naszym opracowaniu świadomie zaliczyliśmy je do grupy zakładów „zlikwidowanych”, chociaż w jakiejś części wykonują one jeszcze poprzednią produkcję. Spełniają one bowiem przyjęte przez nas kryteria. W tych przypadkach powstały jednak pewne spory i kontrowersje. Bardziej szczegółowo przedstawiliśmy je w rozdziale III.

Analizę i oceny danych zbiorczych dotyczących całego przemysłu przedstawia część A niniejszego opracowania. Dokumentację wyników tego badania w ujęciu gałęziowo-branżowym część B (rozdział VI), a w ujęciu wojewódzkim – rozdział VII. W części C zamieściliśmy wnioski wynikające z tej analizy i propozycje zarówno co do dalszych badań, jak i proponowanych kierunków zmian polityki gospodarczej państwa w stosunku do przemysłu w przyszłości.

Część A
Raport z badań

ROZDZIAŁ II

Ogólna analiza i ocena roli zakładów przemysłowych zbudowanych w PRL na tle całego potencjału przemysłowego

System gospodarki centralnie planowanej, obok wszystkich swoich znanych wad i niesprawności ekonomicznej, charakteryzował się wyjątkowo dużą skłonnością do inwestowania. Przekraczała ona z reguły realne możliwości wykonawcze budownictwa i gospodarki. W rezultacie prowadziło to często do naruszania równowagi makroekonomicznej. Niemniej nadawało dużą skalę procesom inwestowania w gospodarce, w tym również w przemyśle, zwłaszcza w krajach, które wstąpiły na drogę uprzemysłowienia.

1. Zakłady przemysłowe zbudowane w PRL na tle potencjału przemysłowego kraju w 1989 roku

Również w Polsce okres PRL był czasem najbardziej nasilonej budowy nowych zakładów przemysłowych w całej dotychczasowej historii. Od 1949 roku, który kończył etap powojennej odbudowy kraju ze zniszczeń wojennych i zamykał lata 1944–1949, kiedy całkowicie dominowały jeszcze procesy odbudowy, aż do roku 1988, który umownie przyjmujemy za ostatni pełny rok istnienia PRL, a więc w ciągu 40 lat, zgodnie z wynikami naszego badania zbudowano łącznie 1615 nowych zakładów przemysłowych. Liczba ta obejmuje tylko zakłady większe, o zatrudnieniu 100 i więcej osób.

Jeżeli przyjąć za podstawę kryteria podziału przedstawione w poprzednim rozdziale, to najbardziej charakterystyczną cechą zbioru zakładów zbudowanych w PRL jest całkowita dominacja w nim – jak wspomniano wyżej – zakładów nowych, budowanych na terenach uprzednio niewykorzystywanych przemysłowo, czyli typu greenfield investments. Było ich 1535 na 1615, czyli ponad 95%.

Wśród wymienionych w niniejszym zbiorze nowych zakładów ujęto także zakłady przemysłowe odbudowane na miejscu całkowicie zniszczonych w czasie działań wojennych. Jest ich jednak w naszym zbiorze tylko 15 na ogólną liczbę 1615, czyli 0,9%. Występują one, jak wspomniano wyżej, głównie w większych miastach, zwłaszcza w Warszawie, Gdańsku i Wrocławiu.

Bardziej już liczna jest w tym zbiorze grupa zakładów przemysłowych w zasadniczy sposób rozbudowanych w PRL. Na 1615 nowych zakładów ogółem, takich zakładów rozbudowanych na dużą skalę w PRL było 64, czyli niecałe 4%.

W tej grupie wysoki był udział zakładów w województwach, które weszły w skład państwa polskiego w 1945 roku, co dotyczyło zwłaszcza województw zachodnich. W tych województwach było ich 19 na 64, czyli prawie 1/3. Najczęściej były to dawne zakłady sprzed 1939 roku, które w PRL poddano tak zasadniczej rozbudowie i przebudowie, a często zmianie dotychczasowej produkcji i jej profilu, że praktycznie były to zakłady nowe. Duża część z nich produkowała poprzednio na potrzeby armii niemieckiej. Dlatego po 1945 roku nastąpiło całkowite ich przestawienie.

Zakłady, które istniały już w ramach państwa niemieckiego, a przejęte w 1945 roku, znalazły się głównie w grupie zakładów starych, istniejących już przed wojną, które nie były objęte niniejszym badaniem. Te z nich, które zachowały zdolność produkcyjną, podjęły produkcję w nowych granicach państwowych i na ogół kontynuowały dotychczasową działalność.

Przejęte zakłady poniemieckie stanowiły dość duży potencjał przemysłowy, chociaż zniszczony i dostosowany raczej do produkcji zbrojeniowej[4].

Do ogólnej liczby nowych zakładów (1615) zaliczono tylko te, które oddano do użytku do 31 XII 1988 roku. Nie uwzględniono natomiast tych zakładów, które, chociaż zbudowane prawie w całości w PRL, to jednak uruchomiły swą produkcję dopiero po 1989 roku. A stąd ich wyniki zaliczono już na poczet wzrostu produkcji w III Rzeczypospolitej. Przykładem może tu być kopalnia „Stefanów” w Lubelskim Zagłębiu Węglowym czy też elektrownia w Opolu.

Po wyjaśnieniu tych spraw metodycznych można już przystąpić do próby odpowiedzi na podstawowe pytanie, które powstaje na tle omawianego niżej zbioru i wymaga odpowiedzi, a mianowicie: jaką rolę odgrywały te nowe zakłady w całym ówczesnym potencjale przemysłowym w końcowym roku PRL?

Odpowiedź na to pytanie ilustruje następujące zestawienie:

Tabela 1. Udział zakładów zbudowanych w PRL w całym przemyśle w 1988 roku

Wyszczególnienie

Liczba zakładów przemysłowych w 1988 r.

Wartość produkcji w 1988 r.
w bln zł

Zatrudnienie w 1988 r.
w mln osób

Majątek produkcyjny w 1988 r.
w bln zł

Przemysł ogółem

6 233a)

30,8

4,8

22,7

w tym nowe zakłady przemysłowe zbudowane w PRL

1 615

17,0

2,0

13,2

w % całego przemysłu

25,9

55,2

41,0

58,2

z tego zakłady objęte badaniem

1 571b)

16,1

1,9

12,3

w % całego przemysłu

25,2

51,6

38,1

52,9

a) tylko zakłady o zatrudnieniu ponad 100 osób, b) dla których uzyskano dane.
Źródło: opracowanie własne.

Jak wynika z tego zestawienia, w 1988 roku zakłady przemysłowe zbudowane w PRL odgrywały już decydującą rolę w przemyśle i stały się głównym czynnikiem napędowym jego rozwoju. Właśnie one doprowadziły do przełomu w procesie industrializacji Polski. Dokonanie tego przełomu stanowiło główne osiągnięcie PRL o rzeczywiście historycznym znaczeniu.

Zakłady zbudowane na nowych placach budów (1535) stanowiły 24,6% ogólnej liczby zakładów przemysłowych istniejących w 1988 roku. Co czwarty z istniejących wówczas zakładów przemysłowych zbudowano więc już w PRL. Udział ten był jeszcze wyższy, jeżeli zestawić go z liczbą przedsiębiorstw, a nie zakładów. Liczba przedsiębiorstw państwowych w przemyśle była bowiem w tym samym roku znacznie mniejsza i wynosiła tylko 3304 przedsiębiorstwa. Różnica ta wynikała z faktu, że około 900 przedsiębiorstw było przedsiębiorstwami wielozakładowymi. W tym przypadku każdy zakład odrębnie zlokalizowany był w niniejszym zbiorze obliczany oddzielnie, mimo że stanowił część składową swego macierzystego przedsiębiorstwa. Najbardziej typowym przykładem są, z jednej strony, kombinaty, czyli przedsiębiorstwa wielozakładowe, a z drugiej filie wielkich zakładów przemysłowych zlokalizowane poza siedzibą zarządu przedsiębiorstwa.

Jeżeli więc zestawić liczbę zakładów zbudowanych w PRL z liczbą przedsiębiorstw państwowych w przemyśle, to stwierdzić można, że co drugie z przedsiębiorstw przemysłowych, które istniało w roku 1988, zbudowano już w PRL. Wskazuje to na rzeczywiście imponującą skalę rozbudowy przemysłu w tym okresie. Nigdy przedtem ani potem nie zbudowano tak wielkiej liczby nowych zakładów przemysłowych.

Dla porównania można przypomnieć, że w Centralnym Okręgu Przemysłowym (COP), stanowiącym niewątpliwie największe osiągnięcie przemysłowe Polski międzywojennej, w ciągu 5 lat (1935–1939) zbudowano łącznie 51 nowych zakładów przemysłowych[5], wobec 1615 w PRL. Powstało w nich 110 tys. nowych miejsc pracy, wobec 1980 tys. w PRL.

Rzeczywisty udział zakładów zbudowanych w PRL w całym potencjale przemysłu w 1988 roku był zarazem znacznie wyższy, niż by to wynikało z ich ilościowego udziału (25,9%). Powstałe w tym okresie zakłady były bowiem z reguły znacznie większe niż budowane poprzednio.

Dla 1571, z 1615, zakładów przemysłowych zbudowanych w PRL, czyli dla 97,3% ogólnej liczby badanych zakładów, udało się ustalić konkretne dane o ich majątku, produkcji i zatrudnieniu w 1988 roku. Pozwoliło to na bardziej szczegółową ich analizę na podstawie konkretnych danych. Wynika z nich, że łączny udział zakładów zbudowanych w PRL wynosił 52,9% całego majątku produkcyjnego istniejącego w przemyśle w 1988 roku. W produkcji przemysłowej udział ten wyniósł odpowiednio – 51,6%, a w ogólnym zatrudnieniu – 38,1%.

W rzeczywistości udział ten był jeszcze wyższy, jeżeli uwzględnić – choćby szacunkowo – zakłady, dla których nie udało się ustalić danych o majątku, produkcji i zatrudnieniu (40 zakładów), a równocześnie trzeba pamiętać, że dla części nowych zakładów dysponowano informacją o wartości ich majątku tylko dla roku ich uruchomienia, co spowodowało konieczność oszacowania jego wzrostu w dalszych latach, aż do roku 1988, a równocześnie jego przeliczenia na ceny 1988 roku.

Jeżeli uwzględnić szacunek zbiorczy dla tych zakładów, dla których brak danych, a także uwzględnić szacunek przyrostu majątku w okresie między rokiem oddania do użytku szeregu zakładów a rokiem 1988, to pełny udział zakładów zbudowanych w PRL należy oceniać na 58% całego majątku produkcyjnego, istniejącego w roku 1988. Można równocześnie szacować, że z majątku starych zakładów, który, jak wynika z powyższego obliczenia, wynosił 42% całego majątku, co najmniej 1/2 jest już wynikiem inwestycji dokonanych w PRL (oznaczałoby to 21% całego majątku). Jeżeli to uwzględnić, to można zaryzykować tezę, że zakłady istniejące przed 1949 rokiem, nierozbudowane w bardziej odczuwalnym stopniu w PRL, stanowiły w 1988 roku już tylko około 20% całego majątku, a majątek powstały w PRL już około 80%. Udział nowych zakładów zbudowanych w PRL w produkcji wynosił w tym samym roku 55%, a w zatrudnieniu 41%, jak podano w tabeli 1. W ujęciu bardziej szczegółowym ilustruje to następujące zestawienie:

Tabela 2. Udział zakładów zbudowanych w PRL w całym przemyśle w 1988 roku w podziale na nowe, odbudowane i rozbudowane

Wyszczególnienie

Liczba zakładów przemysłowych w 1988 r.

Wartość majątku produkcyjnego w 1988 r.
w mld zł

Zatrudnienie w 1988 r.
w tys. osób

Wartość produkcji sprzedanej w 1988 r.
w mld zł

Nowe zakłady zbudowane w PRL razema), a w tym:

1 615

12 289b)

1 870b)

16 128b)

zbudowane na nowych placach budów „N”

1 535

10 672

1 621

13 770

w % ogółu zbadanych

95,0

86,8

86,7

85,4

odbudowane „O”

15

137

26

171

w % ogółu zbadanych

0,9

1,1

1,4

1,1

rozbudowane od podstaw w PRLc) „R”

65

1 447

212

2 175

w % ogółu zbadanych

4,0

11,8

11,3

13,5

a) tylko zakłady o zatrudnieniu powyżej 100 osób, b) bez zakładów, dla których nie uzyskano informacji o majątku, produkcji i zatrudnieniu, c) powyżej 75% mocy wynikających z inwestycji w PRL.
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych jednostkowych o poszczególnych zakładach.

Z tabeli 2 wynika, że w 1988 roku, a więc w ostatnim pełnym roku istnienia PRL, przeważającą część produkcji przemysłowej w kraju wytwarzano już w nowych zakładach przemysłowych, zbudowanych w 40-leciu PRL. Stanowiły więc one decydującą część majątku produkcyjnego i wielkości sprzedaży (ponad 50%) oraz istotną poziomu zatrudnienia w przemyśle (ponad 40%). W nowych zakładach stworzono od podstaw prawie 2 mln nowych miejsc pracy w przemyśle. Były one przy tym jakościowo lepiej wyposażone od dotychczasowych. Wskazuje na to znacznie wyższy udział nowych zakładów w majątku i produkcji niż w zatrudnieniu. Świadczy to, że wydajność w nich była znacznie wyższa niż w zakładach dotychczas istniejących. Budowa tych zakładów oznaczała więc zasadniczą poprawę warunków pracy dla załóg, które znalazły w nich zatrudnienie.

Znacznie wyższy z kolei udział nowych zakładów w majątku niż w produkcji wskazuje, że pewna część nowych zdolności produkcyjnych nie była jeszcze w pełni wykorzystywana w 1988 roku. Rezerwę z tego tytułu w zdolnościach produkcyjnych w 1989 roku, gdyby została wykorzystana, można szacować na 65–70 mld zł już po przeliczeniu na ceny po denominacji. Niestety dalsza analiza wskazuje, że ta potencjalna szansa nie została wykorzystana.

Jeżeli uwzględnić dodatkowo zakłady przemysłowe istniejące wprawdzie już przed wojną, ale rozbudowane w PRL w znacznym stopniu, chociaż w mniejszym od przyjętej wyżej granicy 75%, to można szacować, że około 80% całej produkcji w 1988 roku wytwarzano już w nowych zakładach zbudowanych i zasadniczo rozbudowanych w PRL. Zdecydowana część przemysłu istniejącego w tym roku zbudowana więc już została w PRL po 1949 roku, czyli po zakończeniu powojennej odbudowy.

Istotny jest wkład zakładów zbudowanych w PRL także i obecnie w gospodarce rynkowej. Mimo 2,4-krotnego wzrostu produkcji w 20-leciu transformacji (1990–2009) wartość produkcji tych zakładów stanowiła w roku 2010, szacunkowo licząc, prawie 1/3 całej obecnej produkcji przemysłowej kraju (28,2%). W rezultacie budowa nowych zakładów przemysłowych w PRL stała się – jak wspomniano wyżej – decydującym czynnikiem uzyskania przełomu w industrializacji Polski. Rozwiązanie zaś tego zadania, którego nie umiano rozwiązać w poprzednim systemie, ani przez rządy o różnych orientacjach politycznych w okresie międzywojennym, oznaczało spełnienie marzeń wielu pokoleń Polaków od Tyzenhausa, Staszica, Druckiego-Lubeckiego, Szczepanowskiego, Gliwica aż po Kwiatkowskiego. Stanowiło to zarazem wyraz ciągłości rozwoju.

- koniec darmowego fragmentu -
zapraszamy do zakupu pełnej wersji

[1] Patrz np. Collins Dictionary: Economics, Glasgow 2000, s. 112.

[2] Cyt. za: „Trybuna” 2001, nr 29, s. 10.

[3] Kapitał zagraniczny w Polsce. Próba oceny i wnioski na przyszłość, S. Długosz i in., „Elipsa”, Warszawa 1997.

[4] Bezcennym źródłem informacji o przemyśle na ziemiach, które weszły w skład państwa polskiego po 1945 r., jest: Bruno Gleitze Die Deutsche Ostwirtschaft, Berlin 1956.

[5] „Przegląd” 1 lipca 2012, s. 26.

MUZA SA

00-590 Warszawa

ul. Marszałkowska 8

tel. 22 6211775

e-mail: info@muza.com.pl

Dział zamówień: 22 6286360

Księgarnia internetowa: www.muza.com.pl

Warszawa 2013

Wydanie I

Konwersja do formatu elektronicznego: Magraf s.c., Bydgoszcz