Anna Sajdak

Paradygmaty kształcenia studentów i wspierania rozwoju nauczycieli akademickich

Teoretyczne podstawy dydaktyki akademickiej

Oficyna Wydawnicza Impuls

Kraków 2013

Wprowadzenie

Nie jest dobrze, jeśli traktujemy nauczanie jako uciążliwy dodatek do właściwej pracy, podczas gdy jest ono naszą racją istnienia w murach uczelni1.

Leszek Kołakowski

W rzeczywistości akademickiej ostatnich dekad zaszło wiele gwałtownych zmian, wśród których wymienić można intensywny rozwój szkolnictwa wyższego, wzrost liczby studentów, postępującą ekonomizację, procesy informatyzacji, pogłębienie procesu europeizacji w strukturze szkolnictwa, jego celach i treściach kształcenia. Tymczasem dydaktyka odnosząca się do kształcenia na poziomie wyższym wciąż sięga przede wszystkim do tekstów powstałych w latach 70. i 80. XX wieku. W polskiej literaturze pedagogicznej (inaczej niż w literaturze niemieckiej) widać wyraźny niedostatek w teorii i badaniach nad dydaktyką akademicką. Obszar ten za to z powodzeniem jest zagospodarowywany nie przez pedagogów, a przede wszystkim przez działających zgodnie z logiką rozwoju ekonomicznego i globalnej konkurencji: psychologów, socjologów, specjalistów od zarządzania, ekonomii, dziennikarstwa, nauk politycznych, bankowości, międzynarodowych stosunków gospodarczych, marketingu etc. I tak na rynku wydawniczym pojawiają się pozycje, które stanowią poradnikową mieszankę wiedzy z zarządzania, negocjacji, pracy z grupą czy też używania na zajęciach dowcipu. Jeśli autorzy sięgają do ustaleń pedagogiki, czynią to najczęściej w sposób wybiórczy, kierując się użytecznością wiedzy przy zastosowaniu kryterium generatywności recept sprawnego i efektywnego działania. Niekiedy poradniki dydaktyki szkoły wyższej deprecjonują wiedzę pedagogiczną. Dlaczego tak się dzieje? Przyczyn jest zapewne wiele. K. Denek stawia polskiej dydaktyce następującą diagnozę: „(...) mamy (...) słabą teorię z zakresu dydaktyki uniwersyteckiej, a jeszcze niższy poziom praktyki edukacyjnej. Brak porozumienia co do wartości i celów kształcenia i wychowania w uniwersytecie między nauczycielami akademickimi powoduje, że praktyka edukacyjna idzie swoją drogą, poszukiwania naukowo-badawcze kroczą odrębną szosą, a teoria pedagogiczna pędzi autostradą. Rozziew ten pogłębia niedostatek syntezy edukacji uniwersyteckiej i nauk o niej. Zamiast niej panoszy się mozaikowość rozumienia podstawowych pojęć z tego zakresu. Wynika ona ze sprzecznych światopoglądów i założeń filozoficznych autorów”2. Ponadto w myśleniu wielu osób o uniwersyteckim kształceniu „pokutuje” wywiedziony z tradycji oraz z koncepcji uniwersytetu liberalnego W. Humboldta „model” dydaktyki oparty na relacji mistrz–uczeń. W istocie relacja ta, będąca konsekwencją jedni badań i kształcenia, nie jest żadnym modelem ani żadną świadomie konstruowaną koncepcją dydaktyczną. Nie oznacza to, iż nie przedstawia żadnej wartości, wręcz przeciwnie. Nie może być jednak traktowana jako jedyny opis procesu kształcenia studentów ani przygotowywania do zawodu młodej kadry akademickiej.

Potrzeba napisania pracy – podejmującej próbę ukazania specyfiki akademickiego kształcenia, dokonania charakterystyki samej dydaktyki akademickiej oraz w pewien sposób porządkującej jej struktury teoretyczne – wyrosła przede wszystkim z doświadczeń w prowadzeniu zajęć z doktorantami przygotowującymi się do wejścia w rolę dydaktyka i nauczycielami akademickimi, a także z własnego namysłu nad zróżnicowaniem teoretycznym tej dyscypliny. Do niemal każdego zagadnienia przybliżającego proces kształcenia studentów można bowiem podejść bardzo różnorodnie, wręcz alternatywnie. Ważne zatem staje się odsłanianie teoretycznych podstaw budujących dany typ myślenia. W literaturze dydaktycznej często jednak podstawy teoretyczne opisów procesu kształcenia pozostają w sferze „milcząco przyjętych założeń”. Czasem także pomijanie ich w uzasadnianiu proponowanych rozwiązań praktycznych powoduje pewnego rodzaju chaos i splątania teoretyczno-praktyczne. Nieliczne prace, pozostające w czystości i spójności teoretyczno-praktycznej3, zdają się potwierdzać słuszność powyższych obserwacji. W polskiej literaturze dotyczącej dydaktyki akademickiej, dydaktyki szkoły wyższej widać wyraźny niedostatek namysłu nad jej podstawami teoretycznymi. Rozprawa ta w zamierzeniu ma wyjść naprzeciw dostrzeżonym potrzebom.

Pierwszym celem podjętej pracy jest ukazanie specyfiki akademickiego kształcenia oraz ujęcie dyscyplinarne dydaktyki akademickiej. W tym miejscu chciałabym uczynić ważną uwagę terminologiczną dotyczącą tego, jak rozumiem pojęcie dydaktyki akademickiej. W literaturze przedmiotu przyjmowane są różne podejścia. Zdaniem S. Palki4 dydaktyka akademicka jest częścią składową dydaktyki szkoły wyższej. „Dydaktyka szkoły wyższej” w tym ujęciu jest pojęciem nadrzędnym, gdyż związana jest z refleksją nad kształceniem w szkołach wyższych zarówno zawodowych (nadających absolwentom tytuł licencjata), jak i w szkołach wyższych posiadających status akademicki, czyli w uniwersytetach i różnego typu akademiach. Zdaniem autora termin „dydaktyka akademicka” odnosi się przede wszystkim do kształcenia na uniwersytetach i w akademiach, gdyż tam proces kształcenia studentów związany jest z rozwijaniem nauki i prowadzeniem badań naukowych. W podobnym rozumieniu dla podkreślenia historycznych korzeni kształcenia na poziomie wyższym odbywającym się w akademiach i uniwersytetach pojęcia „dydaktyka akademicka” używa D. Skulicz5. Dla autorki „dydaktyka szkoły wyższej” ma także szersze znaczenie, gdyż odnosi się do kształcenia w szkołach wyższych różnego typu. Inaczej jest jednak w tradycjach innych państw. W języku niemieckim nie ma rozróżnienia pomiędzy „dydaktyką akademicką”, „dydaktyką uniwersytecką” a „dydaktyką szkoły wyższej”. Na terenie Niemiec i Austrii używa się pojęcia „dydaktyka szkoły wyższej” (Hochschuldidaktik) bez zróżnicowania co do typu uczelni wyższej. Co więcej, w tradycji niemieckiej istnieje termin niespotykany w Polsce, a mianowicie Hochschulfachdidaktik w odniesieniu do dydaktyki przedmiotowej, ale związanej z kształceniem na poziomie wyższym. W literaturze anglojęzycznej dydaktyka akademicka nie ma swojego naturalnego odpowiednika, występuje jedynie termin higher education, bardziej pojemny znaczeniowo dla podkreślenia faktu, iż – jak pisze T. Bauman – „(...) wiedza o nauczaniu i uczeniu się lokowana jest w szerokim kontekście, nie ogranicza się do instytucjonalnego wymiaru pracy nauczyciela ze studentem, odbywającej się w określonych warunkach”6. Gdyby przyjąć, iż termin „dydaktyka akademicka” odnosi się jedynie do kształcenia w uniwersytetach i akademiach, amputowano by ważny obszar jej refleksji. Sytuację dodatkowo komplikuje fakt, iż w szkolnictwie wyższym dokonało się wiele zmian, wskutek których niektóre wyższe szkoły uzyskały status „uniwersytetów przymiotnikowych” lub akademii. W pracy używam zatem zamiennie terminów „dydaktyka akademicka” oraz „dydaktyka szkoły wyższej” w odniesieniu do szkolnictwa wyższego, którego celem jest prowadzenie badań naukowych oraz kształcenie na studiach pierwszego i drugiego stopnia. Rozdzielam także zakresowo pojęcia „dydaktyka szkoły wyższej” oraz „pedagogika szkoły wyższej”, która zdaniem S. Palki „jest nauką o wychowaniu, kształceniu i samokształtowaniu młodzieży szkół wyższych”7. W tym wąskim kontekście przedmiot „dydaktyki szkoły wyższej” ogniskuje się na problematyce procesów kształcenia i samokształtowania (samokształcenia), a aspekt wychowawczy redukowany jest do „wychowania intelektualnego”. Realizacja pierwszego celu, jakim jest zaprezentowanie specyfiki akademickiego kształcenia, przedstawiona została w rozdziale II pracy. Przybliżam w nim kolejno wątki związane z myślą o kształceniu uniwersyteckim wzorowanym na tradycji Humboldtowskiego uniwersytetu liberalnego i nakreślam pola dyskusji decydujące o celach i kształcie edukacji na poziomie wyższym. Podejmuję także problematykę zakorzenionego, a wywiedzionego z tradycji mitu uczenia się od mistrza w relacji mistrz–uczeń, która z jednej strony intuicyjnie określa sposób kształcenia studentów, z drugiej zaś pokutuje w myśleniu o przygotowywaniu młodej kadry do podjęcia zawodu nauczyciela akademickiego. Specyfika uniwersyteckiego kształcenia obrazuje się także w specyfice samych podmiotów owego kształcenia – w osobie studenta i jego możliwościach rozwojowych, a także w specyfice roli zawodowej nauczyciela akademickiego, naznaczonej zróżnicowaniem i ambiwalencją. W pracy podejmuję także problematykę przygotowania nauczyciela akademickiego do prowadzenia zajęć ze studentami. Przyjmuję definicję pojęcia „kompetencje do nauczania” za I. Stahr8, gdyż termin „kompetencje dydaktyczne” jest stanowczo za wąski. Według autorki kompetencję do nauczania (Lehrkompetenz) buduje pięć ważnych obszarów – kompetencje osobowe ukierunkowane na refeksyjne rozwijanie siebie w roli nauczyciela, kompetencje metodyczne związane z dydaktyką ogólną, kompetencje społeczne, kompetencje w obszarze dydaktyki przedmiotowej oraz kompetencje systemowe. Kolejny cel pracy, jakim jest ujęcie dyscyplinarne dydaktyki akademickiej, wymagał podjęcia badań i określenia związków dydaktyki akademickiej z dydaktyką ogólną, z dydaktykami przedmiotowymi, z naukami pomocniczymi oraz społeczną „praktyką” kształcenia, co obrazuje rozdział III pracy. Rezultatem badań jest pedagogiczne i jednocześnie multidyscyplinarne ujęcie omawianej dyscypliny. Dydaktyka akademicka nie może być zawłaszczana przez żadną z dyscyplin, nie może być też traktowana jedynie jako subdyscyplina pedagogiki. Stanowisko to ma swoje konsekwencje w propozycji budowania interdyscyplinarnych zespołów badawczych, w których obszarze zainteresowań znalazłby się problem wspierania nauczycieli akademickich w ich rozwoju.

Podjętej pracy postawiony został także cel rekonstrukcji możliwych paradygmatów dydaktyki akademickiej. Wszelkie systematyzowanie wymaga przyjęcia i określenia jakiejś kategorii, która stanowiłaby klucz porządkowania. Podejmując się zadania opisania pewnego rodzaju mapy teoretycznych porządków w dydaktyce akademickiej, musiałam znaleźć i dookreślić taką kategorię. Możliwości było wiele – np. kategoria „ideologii edukacyjnych”, „prądów pedagogicznych”, „podejść teoretycznych”, „modeli kształcenia”, wreszcie także „paradygmatów pedagogicznych”. Przyjęcie każdej z tych propozycji jest dyskusyjne z uwagi na niejednoznaczność pojęć w humanistyce i różnorodność ich definiowania przez poszczególnych autorów9. Jedną z bardziej obiecujących kategorii wydawała się kategoria „ideologii edukacyjnych” bądź to w rozumieniu określonym przez L. Kohlberga i R. Mayer, którzy pisali, iż „nazwać wzorzec myśli wychowawczej ideologią, oznacza wskazać, że jest ona dość systematycznym połączeniem teorii psychologicznych i znajomości społecznych faktów ze zbiorem zasad aksjologicznych”10, bądź w rozumieniu przyjętym za R. Meighanem jako „zbiór idei i przekonań wyznaczonych przez grupę ludzi na temat formalnych ram edukacji, zwłaszcza szkolnictwa i często – przez rozszerzenie tego terminu lub przez implikację – także na temat nieformalnych aspektów edukacji, np. nauki w domu”11. Wskazane jednak przez poszczególnych autorów klasyfikacje ideologii wydawały się zbyt wąskie i nieodpowiadające zróżnicowaniu teoretycznemu samej dydaktyki akademickiej. Ideologie edukacyjne w ujęciu L. Kohlberga i R. Mayer zostały już zresztą przeze mnie spożytkowane w innej pracy do zbudowania matrycy komparatystycznej umożliwiającej interpretacje i porównanie teorii i praktyk szkół okresu progresywizmu i Nowego Wychowania12. Formuła wyróżnienia ideologii transmisji kulturowej, ideologii progresywnej oraz ideologii romantycznej nie obejmuje jednak wątków krytyczno-emancypacyjnych, które silnie znaczą swą obecność w opisach dydaktyki akademickiej. Osadzenie kategorii ideologii pedagogicznych w kontekście ideologii politycznych oraz formuła wyróżnienia ideologii konserwatywnej, liberalnej i radykalnej nie oddaje z kolei zróżnicowania teoretycznego teorii kształcenia wywodzonych z konstruktywizmu. O nieprzydatności w podjętej przeze mnie pracy kategorii „prądów pedagogicznych” oraz „podejścia teoretycznego” przesądził fakt ich obfitości oraz zróżnicowania utrudniającego budowanie syntez13. Po przeprowadzeniu szerokich studiów nad literaturą przedmiotu polsko- i niemieckojęzyczną zdecydowałam się na przyjęcie w pracy kategorii paradygmatu z całą świadomością jej dyskusyjności w świecie nauk humanistycznych i społecznych. Kategoria ta jednak trwale zakorzeniła się w przestrzeni refleksji za sprawą prac Z. Kwiecińskiego, B. Śliwerskiego, T. Hejnickiej-Bezwińskiej, J. Rutkowiak, B. Milerskiego, K. Rubachy, L. Witkowskiego, J. Gniteckiego, M.S. Szymańskiego, M. Malewskiego, A. Krause, D. Klus-Stańskiej i wielu innych badaczy. Z powodzeniem funkcjonuje także w literaturze niemieckiej zarówno w odniesieniu do dydaktyki ogólnej, jak i dydaktyki szkoły wyższej. W rozdziale I pracy zatytułowanym Dydaktyka na mapie teoretycznych porządków pedagogicznych dokonuję zatem rekonstrukcji myśli na temat kategorii paradygmatów, paradygmatów w pedagogice, wzorców i typów myślenia oraz ideologii edukacyjnych. Kategoria paradygmatu zaistniała w nauce za sprawą zasadniczej tezy T.S. Kuhna przedstawionej w głośnej książce Struktura rewolucji naukowych. W swych źródłach paradygmat pozwalał opisać autorowi dynamikę rewolucyjnej zmiany dokonywanej w naukach przyrodniczych, a polegającej na zastąpieniu jednej struktury teoretycznej przez inną, całkowicie odmienną. Poglądy T.S. Kuhna na przestrzeni lat oraz wskutek konfrontacji z problemami w aplikacji teorii paradygmatycznej zmiany w obszar nauk humanistycznych i społecznych zmieniały się. Kategoria paradygmatu pozostała ciągle jednak niedookreślona (sam autor używał jej w swoich pracach, definiując ją na 23 różne sposoby). Najczęściej jednak rozumiana jest dwojako: po pierwsze, jako konstelacja podzielanych w ramach danej wspólnoty naukowej przekonań tworzących consensus co do sposobu widzenia świata, opisywania go i badania oraz po drugie, jako pewnego typu wzorzec – przykład, model stanowiący podstawę do rozwiązywania konkretnych problemów w nauce. W pedagogice – przy zastrzeżeniu, iż nie jest nauką paradygmatyczną w klasycznym rozumieniu prezentowanym przez T.S. Kuhna (jako ponastępujących po sobie na drodze rewolucji kolejnych paradygmatów), lecz wieloparadygmatyczną (poliparadygmatyczną, multiparadygmatyczną), a zatem umożliwiającą jednoczesne funkcjonowanie w przestrzeni teorii, badań i myślenia o edukacji wielu paradygmatów – paradygmat najczęściej rozumiany jest za Z. Kwiecińskim jako „(...) zbiór ogólnych i ostatecznych przesłanek w wyjaśnianiu jakiegoś obszaru rzeczywistości, przyjętych w społeczności uczonych – przedstawicieli danej dyscypliny naukowej, a następnie upowszechniony jako wzór myślenia w normalnych zbiorowościach użytkowników nauki”14. W 2009 roku Z. Kwieciński, dokonując swego rodzaju analizy funkcjonowania kategorii paradygmatu w pedagogice, skonstatował, iż pojęcie to najczęściej jest stosowane w trzech znaczeniach15: jako główne nurty myśli pedagogicznej, czyli uogólnione wzory myślenia w naukach pedagogicznych bądź ich wydzielonych subdyscyplinach; jako ideologie edukacyjne, czyli typowe wzory myślenia o rozwoju, wychowaniu, kształceniu zakotwiczone w myśleniu potocznym i w kulturze, „rozpoznawane wtórnie w pedagogice, filozofii, psychologii, socjologii, kulturoznawstwie, politologii, literaturoznawstwie (...), formułowane wprost lub implicite, nie wprost w tekstach kultury i opinii publicznej, w przekonaniach zawodowych i naturalnych wychowawców”16; oraz jako modele, wzory praktyki edukacyjnej, wzorce warte naśladowania. Kategoria paradygmatu pozwala zatem określić zarówno to, co dla jednych jest teoriami znajdującymi swoje uzasadnienie w różnych epistemologiach oraz teoriach uczenia się (jak w przypadku paradygmatu behawiorystycznego i konstruktywistycznego), jak i to, co dla drugich wydaje się mieć jedynie uzasadnienie ideologiczne (jak np. w przypadku paradygmatu humanistycznego i krytyczno-emancypacyjnego). Typowa dla nauk społecznych swoista multiparadygmatyczność pozwala na budowanie mapy paradygmatów, także w obszarze dydaktyki. Jak jednak podkreśla D. Klus-Stańska, „identyfikacja paradygmatów w naukach społecznych, w tym także w dydaktyce, nie jest jednoznaczna i może być prowadzona według różnych kryteriów. Jej efekt zawsze pozostaje dyskusyjny i obarczony uproszczeniami”17. Stosując głównie kryterium antropologiczne określające sposób widzenia człowieka w procesach edukacyjnych oraz na podstawie analizy polsko- i niemieckojęzycznej literatury przedmiotu wyróżniam cztery paradygmaty dydaktyki akademickiej: behawiorystyczny, humanistyczny, konstruktywistyczny oraz krytyczno-emancypacyjny. Drogę wskazania wymienionych paradygmatów opisuję w rozdziale III pracy w części zatytułowanej Paradygmatyczne ujęcia dydaktyki akademickiej. Rozdział IV pracy Paradygmaty dydaktyki akademickiej został poświęcony rekonstrukcji poszczególnych paradygmatów. Każdy opisywany zarys paradygmatu dydaktyki akademickiej jest traktowany jako pewnego rodzaju konstrukcja teoretyczna łącząca wizję procesu kształcenia studentów oraz wspierania rozwoju nauczycieli akademickich z teoretycznymi podwalinami konstytuującymi rozwiązania praktyczne. Opisane w ten sposób paradygmaty dydaktyki akademickiej stanowią pewnego rodzaju „modelowe reprezentacje”, konstrukcje teoretyczne. Rekonstrukcji zarysu paradygmatów dokonuję z uwagi na trzy ważne i powiązane ze sobą aspekty:

rekonstrukcja teoretycznych źródeł konstruowania paradygmatu,

opis procesu akademickiego kształcenia konstytuowanego przez dany paradygmat,

opis możliwości wspierania rozwoju nauczycieli akademickich, wspierania rozwoju ich kompetencji do nauczania, jakie uprawomocnia przyjęcie danego paradygmatu.

W rekonstrukcji zarysu paradygmatów dydaktyki akademickiej dokonuję wyboru jedynie niektórych perspektyw, ważnych z punktu widzenia przedstawienia możliwych obrazów procesu kształcenia studentów oraz wspierania rozwoju nauczycieli akademickich. Źródeł konstruowania danego paradygmatu szukam zatem w przyjętej ontologii, antropologii, epistemologii oraz w psychologicznych teoriach dotyczących procesu uczenia się. Krok drugi rekonstrukcji wiąże się z opisem procesu akademickiego kształcenia studentów konstytuowanym przez dany paradygmat. W pracy wykorzystuję kategorie celów kształcenia opartych na bazie aksjologicznej, treści, metod, form, środków i zasad kształcenia, kontroli i oceny, czynników warunkujących przebieg i efekty kształcenia oraz relację między podmiotami procesu dydaktycznego – zmodyfikowaną propozycję S. Palki18, który wyróżnił tzw. składniki strukturalne procesu kształcenia występujące jako elementy stałe w teorii i praktyce dydaktycznej. Trzeci krok w rekonstrukcji zarysu paradygmatów dydaktyki akademickiej związany jest z opisem możliwości wspierania nauczycieli akademickich w ich rozwoju zawodowym, w rozwoju ich kompetencji do nauczania. Chciałabym jednak wyraźnie zaznaczyć, iż „kompetencja do nauczania” nie jest umocowana w paradygmacie „nauczania”, zwłaszcza instrukcyjnego, dyrektywnego nauczania. Nauczanie jest tu rozumiane także jako wspieranie procesu samodzielnego uczenia się studenta. Zdaję sobie sprawę z tradycyjnej, wywiedzionej z Herbartowskiej dydaktyki konotacji samego terminu „nauczanie”. Nie ma jednak terminów „neutralnych”, język także jest niedoskonały, nieoddający istoty rzeczywistości. Wspieranie nauczycieli w ich rozwoju, w rozwoju ich kompetencji do nauczania przybierać może wiele różnorodnych form – od zorganizowanych jednolitych kursów, po indywidualny coaching i superwizję. Zasadność stosowania każdej z tych form konstytuuje przyjęcie określonych założeń teoretycznych, budujących dany paradygmat dydaktyki akademickiej.

Zrekonstruowany opis paradygmatów kształcenia studentów stanowi propozycję mapy. Jednak złożoność współczesnego świata, także w obszarze szkolnictwa wyższego, nie pozostawia złudzeń co do roszczeń wyłączności jakichkolwiek narracji dyscyplinarnych. Traktuję zatem swoją wypowiedź jako jedną z możliwych narracji w debacie nad paradygmatami dydaktycznymi. W ich różnorodności i możliwości współwystępowania upatruję wartości, nie zaś słabości dydaktyki. Wyjście w myśleniu o edukacji wyższej poza paradygmat behawiorystyczny, zwłaszcza w stronę humanistycznego i emancypacyjno-krytycznego, powoduje, że „(...) decyzje dydaktyczne nie są już techniczne, tracą instruktażową pewność i aplikacyjny charakter. Są wyborem zawsze obarczonym konsekwencjami, wymagają ciągłego rozpoznawania i wyważania racji. Czynią z dydaktyka osobę, która traci pewność siebie, ale zyskuje horyzont pytań”19. Nauczyciel akademicki nie może być niewolnikiem żadnego paradygmatu oraz żadnej narzuconej wizji kształcenia. Trudno bowiem rozstrzygać, która ścieżka dydaktyczna jest lepsza, każda bowiem służy innym celom, każda wymaga także znalezienia w sobie i uruchomienia innych zasobów osobowych umożliwiających funkcjonowanie zgodne z przepisem roli. Uniwersytecka wolność nauczania polega także na tym, iż nauczyciel może dokonać wolnego wyboru w zakresie projektowania autorskiej propozycji dla studenta – projektu przedmiotu, doboru treści, wyboru metody, formy i środków etc., wreszcie układania własnych relacji ze studentami. Ważne, by wybory te były wolne, ale i dokonywane ze świadomością możliwości alternatywnych.

W tym miejscu chciałabym podziękować wszystkim osobom, bez których niniejsza książka by nie powstała. Dziękuję Panu prof. Stanisławowi Palce za możliwość merytorycznych dyskusji, które zaowocowały dookreśleniem koncepcji rozprawy. Szczególne wyrazy podziękowania i szacunku składam Pani prof. Teresie Bauman za podjęcie trudu recenzowania pracy i wszystkie cenne uwagi, które okazały się niezmiernie pomocne w ponownym namyśle nad poruszaną problematyką i ostatecznej redakcji rozprawy. Chcę także podkreślić, iż niezwykle ważne było dla mnie okazywane przez Koleżanki i Kolegów z Instytutu Pedagogiki Uniwersytetu Jagiellońskiego różnorodne wsparcie, jakiego doświadczałam podczas pisania pracy. Szczególnie serdecznie chcę podziękować dr Bożenie Czerskiej oraz dr Markowi Kościelniakowi za inspiracje, konsultacje i nieocenioną pomoc. Miałam i mam szczęście uczyć się od znakomitych dydaktyków akademickich, którzy dzielą się ze mną własnym doświadczeniem, dylematami, pomysłami ich rozwiązań oraz refleksją nad procesem kształcenia studentów. Mój rozwój w roli teoretyka i praktyka dydaktyki akademickiej stał się możliwy zwłaszcza dzięki współpracy z dr Jadwigą Kędzierską. Serdecznie dziękuję Jej za opiekę oraz gotowość do przekraczania dydaktycznych horyzontów. Chciałabym także wyrazić wdzięczność Najbliższym – mężowi i córce, których obecność, zrozumienie i niezachwiana wiara w sens podejmowanych wysiłków była nieocenionym źródłem wsparcia emocjonalnego.

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2013

Recenzent: dr hab. Teresa Bauman, prof. UG

Redakcja wydawnicza: Justyna Mroczkowska

Opracowanie typograficzne: Katarzyna Kerschner

Projekt okładki: Irena Czusz

Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet Jagielloński

ISBN wersji drukowanej: 978-83-7850-406-1

ISBN wersji elektronicznej: 978-83-7850-464-1

Oficyna Wydawnicza „Impuls”

30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5

tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220

www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl