Od tłumacza

Książka Arundhati Roy obfituje w nazwy własne oraz inne wyrazy zaczerpnięte z języków Azji Południowej. Część z nich została wcześniej przyswojona przez polszczyznę za sprawą dawniejszych przekładów oraz dzieł polskich autorów; inne są nowe. Stosowanie ich w tekście polskim wiąże się z szeregiem wyborów dotyczących zapisu i odmiany. Znaczną część tych słów (w tym na przykład imiona bogów i postaci mitologicznych oraz pojęcia związane z kulturą Indii) przytoczono w tzw. transkrypcji miękkiej stosowanej przez większość polskich indologów. W wypadku imion osób żyjących po 1835 roku (kiedy to z inicjatywy Thomasa Babingtona Macaulaya brytyjskie władze kolonialne zaczęły wprowadzać angielski jako język wykładowy w szkołach dla Indusów) – a także w wypadku nazw partii politycznych i innych instytucji – zachowano zanglicyzowane formy użyte w tekście angielskim (np. Chhatradhar Mahato lub Bharatiya Janata Party). Wobec braku polskich norm transkrypcyjnych pierwotny angielski zapis utrzymano również w cytatach z języków ludności plemiennej.

Zapożyczenia, które wcześniej występowały w wydanych po polsku naukowych opracowaniach poświęconych Indiom (na przykład: dwidźa, zamindar, aśrama, sari, pallu), zapisano i odmieniano zgodnie z uzusem. W wypadku zapożyczeń nieprzyswojonych (na przykład: bharmar, dźhilli, manak bora), tam gdzie to było możliwe, również zapisano je w transkrypcji spolszczonej.

Nazwy geograficzne podano według: Nazewnictwo geograficzne świata, t. 4, Azja Południowa, Warszawa 2005. Starano się również spolszczyć nazwy nieuwzględnione w tym opracowaniu.

Dla zapewnienia tekstowi większej przejrzystości wprowadzono ujednolicenie: przymiotnik „indyjski” oznacza „związany z Indiami”, przymiotnik „hinduski” zawsze oznacza „związany z hinduizmem”.

Krzysztof Umiński

Czy ty opowiesz, krwi, jak podpadłaś

prawu bogatych? Jaką tkaniną

żelazną cię okryto, jak to się stało,

kiedy biedacy dostali się pod sąd?

PABLO NERUDA, SĘDZIOWIEI

Mapa nieskalowana

Wstęp

Jak obchodzono Dzień Republiki

Minister mówi, że dla dobra Indii ludzie powinni opuścić swoje wioski i przenieść się do miast. Minister jest harwardczykiem. Oczekuje szybkości. I liczb. Pięćset milionów imigrantów – myśli sobie – i mielibyśmy całkiem niezły model biznesowy.

Nie wszyscy cieszą się na myśl, że ich miasta zapełnią się biedotą. Pewien sędzia z Bombaju nazwał mieszkańców slumsów kieszonkowcami terenu miejskiego. Inny, wydając nakaz rozjechania buldożerami nielegalnych osiedli, oświadczył, że ludzie, których na to nie stać, nie powinni mieszkać w miastach.

Kiedy wyrzuceni ze swoich domów ludzie wrócili tam, skąd przybyli, ich wiosek już nie było – zniknęły wśród wielkich tam i kamieniołomów. W ich domach rozgościły się głód i policja. Lasy zaludniali uzbrojeni powstańcy. Wojna też się przeniosła. Z kresów Indii – Kaszmiru, Manipuru i Nagalaindu – do ich serca. Ludzie powrócili więc na zatłoczone miejskie ulice i chodniki i upchnięci w norach na zakurzonych placach budowy głowili się, który zakątek tego wielkiego kraju przewidziano dla nich.

Minister powiedział, że większość osób migrujących do miast to przestępcy, „będący rozsadnikami zachowań, których nie można tolerować w nowoczesnym mieście”. Klasa średnia podziwiała go za stanowczość, za odwagę w nazywaniu rzeczy po imieniu. Minister powiedział, że utworzy nowe posterunki policji, zatrudni więcej policjantów i wyśle na ulice więcej wozów policyjnych, żeby umocnić rządy prawa i porządku.

Aby w ramach przygotowań do Igrzysk Wspólnoty Brytyjskiej w 2010 roku uczynić z Delhi światowej klasy metropolię, wprowadzono ustawy, za sprawą których ubodzy zniknęli jak sprane plamy. Uliczni handlarze wyparowali, rikszarze własnoręcznie ciągnący riksze utracili licencje, małe sklepiki i zakłady usługowe pozamykano. Żebraków wyłapano, osądzono przed lotnymi trybunałami w lotnych sądach i porzucono poza granicami miasta. Slumsy, których nie zlikwidowano, zostały odgrodzone winylowymi billboardami z napisem „Poczuj ten DELHIkatny smak”.

Ulice zaczęli patrolować policjanci nowego typu – lepiej uzbrojeni, lepiej ubrani i nauczeni, by w miejscach publicznych pod żadnym pozorem nie drapać się w okolice intymne, nawet w obliczu przemożnej pokusy. Kamery były wszędzie i nagrywały wszystko.

Dwójka młodych przestępców, będących rozsadnikami zachowań, których nie można tolerować w nowoczesnym mieście, wymknęła się z policyjnego więcierza i podeszła do kobiety wciśniętej między soczewki ciemnych okularów i skórzany fotel błyszczącego samochodu, który przystanął na skrzyżowaniu. Bez cienia wstydu poprosili o pieniądze. Kobieta była bogata i dobra. Głowy przestępców nie sięgały wyżej niż okna jej samochodu. Na imię mieli Rukmini i Kamli. A może Mehrunissa i Shahbano (kogo to obchodzi?). Kobieta dała dziewczynkom pieniądze i matczyną radę. Dziesięć rupii dla Kamli (albo Shahbano). „Podzielcie się” – powiedziała im. Światła się zmieniły i samochód pędem ruszył naprzód.

Rukmini i Kamli (albo Mehrunissa i Shahbano) runęły na siebie jak gladiatorzy, jak recydywiści na spacerniaku. Smukłe auta prześlizgiwały się obok, omal nie rozjeżdżając dziewczynek, i unosiły na lśniących drzwiczkach odbicie ich pojedynku, ich walki do samego końca.

Wreszcie obie dziewczynki zniknęły, jak znikają w Delhi tysiące dzieci.

Igrzyska odniosły sukces.

Dwa miesiące później, w sześćdziesiątą drugą rocznicę przyjęcia przez Indie ustroju republikańskiego, na paradzie w Dzień Republiki armia prezentowała nowe uzbrojenie. Wieloprowadnicowe rosyjskie wyrzutnie rakietowe, samoloty wojskowe, lekkie śmigłowce i podwodna broń dla marynarki. Nowemu czołgowi T-90 nadano imię Bhishma (poprzedni nazywał się Arjun). Najnowszą ciężką torpedę nazwano Varunastra, a Maareech to system przeciwtorpedowych celów pozornych. (Na opancerzonych wozach, które patrolują zamarznięte ulice Kaszmiru, wymalowano imiona Hanuman i Vajra)II. To tylko zbieg okoliczności, że nazwy te zaczerpnięto z hinduskich eposów. To jedynie przypadek, że Indie są państwem hinduskim.

Członkowie grupy pokazowej „Dare Devils” z Korpusu Łączności wjechali na motocyklach w szyku o kształcie rakiety. Później sformowali ptasi klucz, a na koniec ludzką piramidę.

Ponad głowami zgromadzonych rosyjskie myśliwce odrzutowe marki Suchoj zakreśliły na niebie trójząbIII o zakrzywionych zębach. Każdy odrzutowiec kosztuje ponad miliard rupii. Czyli na trójząb Śiwy poszły cztery miliardy.

Podniecony tłum zwrócił twarz ku słabemu, zimowemu słońcu. Rozległy się owacje. Połyskliwe, srebrzyste burty odrzutowców unosiły wysoko w niebo odbicie Rukmini i Kamli (albo Mehrunissy i Shahbano) walczących ze sobą na śmierć i życie.

Orkiestra wojskowa zagrała hymn państwowy. Pani prezydent owinęła głowę palluIV swojego sari i odsalutowała żołnierzom.

luty 2011

1
Wojna ministra Chidambarama

Niskie, zwieńczone płaskimi wierzchołkami wzgórza południowej Orisy stanowiły dom plemienia Dongria Kondh, na długo przed tym, zanim powstało państwo zwane Indiami lub stan zwany Orisą. Wzgórza czuwały nad Kondhami, a Kondhowie czuwali nad nimi i oddawali im cześć jako żywym bóstwom. Dziś wzgórza sprzedaje się, ponieważ zawierają złoża boksytu. Dla Kondhów to tak, jak gdyby sprzedawano boga. Dopytują, za ile przehandlowano by boga, gdyby był nim RamV, Allah lub Jezus Chrystus.

Tytuł oryginału

BROKEN REPUBLIC

Projekt graficzny serii

Przemek Dębowski

Zdjęcie na okładce

LUIGI VACCARELLA/GRAND TOUR/CORBIS

Redakcja

Barbara Miecznicka

Konsultacja

Elżbieta Walter

Korekta

Jadwiga Piller, Maciej Korbasiński

Copyright © Arundhati Roy, 2011

All rights reserved

Copyright © for the translation by Krzysztof Umiński i Marta Umińska 2014

Copyright © Wielka Litera Sp. z o.o., Warszawa 2014

Wielka Litera Sp. z o.o.

ul. Kosiarzy 37/53

02-953 Warszawa

Skład i łamanie

TYPO

ISBN 978-83-64142-32-1

(na pierwszej stronie okładki)

■ Radżastan, Jodhpur – niebieskie miasto

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.