Tytuł oryginału niemieckiego TAUBEN FLIEGEN AUF

Projekt okładki AGNIESZKA PASIERSKA / PRACOWNIA PAPIERÓWKA

Copyright © 2011, JUNG UND JUNG, SALZBURG UND WIEN / Alle Rechte vorbehalten

Copyright © for the Polish edition by WYDAWNICTWO CZARNE, 2012

Copyright © for the Polish translation by ELŻBIETA KALINOWSKA, 2012

Redakcja TERESA LEŚNIAK

Korekta MAGDALENA KĘDZIERSKA-ZAPOROWSKA / D2D.PL,
AGATA CZERWIńSKA / D2D.PL

Projekt typograficzny i redakcja techniczna ROBERT OLEŚ / D2D.PL

Książka została wydana ze wsparciem
PRO HELVETIA, SWISS ARTS COUNCIL

ISBN 978-83-7536-487-3

Lato Tity

Kiedy zajeżdżamy w końcu do miasteczka naszym amerykańskim samochodem, ciemnobrązowym chevroletem w kolorze czekolady, można by powiedzieć, słońce praży niemiłosiernie, prawie bez reszty wessało cienie domów i drzew, zajeżdżamy więc w porze obiadu, wyciągamy szyje, żeby zobaczyć, czy wszystko jest na miejscu, takie samo jak przed rokiem i we wszystkie poprzednie lata.

Zbliżamy się, suniemy. Wzdłuż zapowiadającej miasteczko alei rosną majestatyczne topole, sięgają nieba, a ja jeszcze nigdy nikomu nie powiedziałam, że te drzewa przyprawiają mnie o zawrót głowy, który przypomina o Matteo (oszołomienie, które ogarnia, gdy w nieskończoność kręcimy się w kółko na najpiękniejszej polanie lasu za wsią, blisko, jego czoło przy moim, później jego język, zadziwiająco chłodny, czarne włoski tulą się do jego skóry, poddają się jej jasnemu pięknu).

Mijamy topole, od tego migotania kręci mi się w głowie, czekoladowy statek sunie bezdźwięcznie od jednego drzewa do drugiego, równinne powietrze między nimi staje się widzialne, ja je widzę, powietrze, teraz nieruchome, bo słońce jest bezlitosne, wszystko takie samo, mówi ojciec do klimatyzacji, półgłosem, nic się nie zmieniło, zupełnie nic.

Zastanawiam się, czy chciałby, żeby zjawił się tu oddział wyspecjalizowanych ogrodników, którzy przynajmniej przycięliby gałęzie – przeciwstawiając cywilizację dzikiemu rozrostowi! – albo za pomocą wydajnych maszyn powalili zapowiadające miasteczko topole, raz na zawsze! (Usiadłybyśmy na jednym z pniaków, obejmując wzrokiem równinę opitą południowym skwarem, ojciec stanąłby na innym, zakręcił się wokół własnej osi i gorzkim głosem człowieka, któremu późno, ale lepiej późno niż wcale, przyznano rację, oznajmił: Wreszcie zniknęły, te cholerne, zakurzone drzewa).

Nikt nie wie, ile one dla mnie znaczą i to powietrze między nimi, które widać wyraźnie, nigdzie drzewa nie obiecują tak wiele jak tutaj, gdzie zabierają miejsce równinie, znów chciałabym się zatrzymać, oprzeć o pień, unieść wzrok, dać się uwieść trzepotowi liści, lecz i teraz nie proszę ojca, żeby zahamował, bo nie znalazłabym odpowiedzi na pytanie „dlaczego”, bo za dużo musiałabym opowiedzieć i z całą pewnością także o Matteo, żeby wytłumaczyć, dlaczego chciałabym się zatrzymać właśnie tu, o krok od celu.

Więc auto sunie dalej, jakby przyciągane tajemną siłą, odporne na wyboje, i zanim dojedziemy, jeszcze raz padnie „nic się nie zmieniło”, cywilizacja dozna jeszcze jednej porażki, to znaczy zatrzymania, my, dzieci, przyciskamy twarze do zaskakująco chłodnej szyby lewego okna, przyglądamy się z niedowierzaniem ludziom żyjącym pośród gór śmieci, nic się nie zmieniło, mówi ojciec, baraki z blachy falistej, stare opony, rozczochrana dzieciarnia bawi się między wrakami samochodów i domowymi odpadkami, jakby to było najnormalniejsze pod słońcem. Co z rozbitym szkłem, chcę zapytać, co z nocą, która zapada, gdy roją się cienie, gdy wszystkie przedmioty leżące w niemiłosiernym chaosie ożywają? Na mgnienie oka zapominam o topolach, o Matteo, o migotaniu i o chevrolecie, czarna noc równiny ogarnia mnie z całą swą niszczycielską siłą, nie słyszę ich, cygańskich pieśni, tylekroć przywoływanych i podziwianych, widzę tylko chciwe cienie w ciemności, której nie płoszy żadna uliczna latarnia.

Ojciec wygląda przez okno, kręci głową, zanosi się suchym kaszlem, zwalnia, można by sądzić, że za chwilę zatrzyma samochód, spójrzcie na to, mówi, stukając palcem w boczną szybę, a ja zachłannie rejestruję sztywne od brudu twarze, ostry wzrok, szmaty, łachmany, światło drżące nad hałdami śmieci (myślę o ogniu, którego dym gdzieś się zabłąkał), patrzę, jakbym musiała to wszystko zrozumieć, ludzi, którzy nie mają materaców, nie mówiąc już o łóżkach, więc być może dlatego zagrzebują się nocą w ziemi, czarnej, tryskającej teraz, latem, słonecznikami, zimą zaś tak nagiej, że przejmuje litością, ziemia, nic tylko ziemia, przytłoczona ciężarem nieba albo, gdy niebo zostawi ją w spokoju, jak spokojne morze.

Nigdy tego nikomu nie mówiłam, ale kocham tę zwężającą się w rozpaczliwą kreskę równinę, która nie ma nic do zaoferowania; człowiek jest tu całkiem sam, bez prawa do żądania czegokolwiek, może co najwyżej położyć się z rozpostartymi ramionami, schronienia równina nie daje.

Gdybym powiedziała, że kocham Matteo (Sycylijczyka, który na kilka tygodni przed wakacjami wpadł do naszej klasy, ciao, sono Matteo de Rosa!, i którego natychmiast polubili wszyscy z wyjątkiem nauczyciela), większość ludzi pewnie by zrozumiała, ale jak powiedzieć, że kocha się równinę, topole, zakurzone, obojętne, dumne, i powietrze między nimi? Latem równina rośnie o jedno piętro, jak okiem sięgnąć słoneczniki, kukurydza i pszenica, mówią, że ludzie znikają w niekończących się polach, a jeśli będziesz nieostrożny, złapie cię i pożre, mówią, ale ja w to nie wierzę, równina jest jak morze, rządzi się własnymi prawami.

Biedaczyska, wzdycha matka, jakbyśmy oglądali telewizję, ale zamiast zmienić kanał, mijamy ich, sunąc chłodziarką, która kosztowała kupę pieniędzy i tak nas poszerza, jakby droga należała tylko do nas, ojciec włącza radio, żeby muzyka zmieniła nikczemne w taneczny takt, na moment uzdrowiła szpotawą stopę rzeczywistości: „Chodź tu, nie tam, chodź tu duszko, daj całusa…”.

Przejeżdżamy przez tory, wydając odgłos niewart wspomnienia, mijamy powykrzywiany, zardzewiały drogowskaz, który od zawsze dźwiga nazwę miasteczka, dojechaliśmy, mówi moja siostra Nomi, pokazuje na cmentarz, gdzie panuje jawna niesprawiedliwość, proste groby, o które nikt nie dba, zarastają zielskiem, drewniane krzyże są ledwie rozpoznawalne, daty, litery prawie nieczytelne, dojechaliśmy, mówi, a w jej oczach czai się strach, bo za kilka dni będzie musiała tu przyjść, stanąć bezradnie przy grobach, wstydzić się łez rodziców, ale też zachce sama zapłakać, wyobrażając sobie, że tam w dole, w trumnach leżą dziadek ze strony ojca, babka ze strony matki, babka, której my, Nomi i ja, nigdy nie poznałyśmy, wujowie i ciotki, w takich momentach ręce zawsze zawadzają, pogoda zawsze jest nie taka, jak być powinna, gdyby człowiek płakał, wiedziałby przynajmniej, co zrobić z rękami, mieczyki i kruche róże obok kamiennych płyt, nazwiska umarłych wyryte w kamieniu, czytelne dla potomności, nie lubię kamiennych płyt, przygniatają ziemię równiny, nie pozwalają odlecieć uwięzionym pod nimi duszom.

Groby naszej rodziny przykryte są kamiennymi płytami, w najgorszym razie brakuje kwiatów, żółtych i różowoczerwonych róż, mieczyków, ale groby przykryte płytami nie niszczeją, kiedy nikt ich nie odwiedza, nawet we Wszystkich Świętych, nawet we Wszystkich Świętych, wzdycha matka, gdy zadzwoni jakaś kuzynka i zduszonym głosem poinformuje, że poza nią nikt nie przyszedł na cmentarz, żeby zapalić znicz, przynajmniej groby nie niszczeją, mówi matka i w tym zdaniu kryje się głęboki smutek życia, które nawet nie ma możliwości zatroszczyć się o zmarłych, bo są za daleko, żeby chociaż raz w roku, we Wszystkich Świętych przynieść im kwiaty.

Śmierć rzadko się zapowiada, więc prawie nigdy nas nie ma, kiedy ktoś z rodziny umiera w Wojwodinie, ciotka Manci albo wuj Móric jako jedyni posiadacze telefonu dzwonią wówczas, żeby powiedzieć, że to niestety dzień złych wieści, a w dużym pokoju naszego mieszkania robi się osobliwie cicho, niewykluczone, że moglibyśmy mówić o tej śmierci, gdybyśmy byli tam, gdzie mieszkają wszyscy nasi krewni, przynajmniej słuchalibyśmy, co mówią inni, i z całą pewnością bylibyśmy poruszeni pieśnią śpiewaną przez Mamikę głosem, który dociera do najskrytszych zakamarków duszy, ale ponieważ nie ma nas tam, gdzie ludzie żegnają się przez trzy dni, zanim oddadzą ziemi śmiertelne szczątki, jak mówią, ponieważ mamy tylko telefon i odległy głos, który zaświadcza, że stało się coś nieodwołalnego, poruszamy się w dzień złych wieści jak duchy, omijamy się nawet wzrokiem, pamiętam, jak ojciec wściekłym ruchem wyrzucił do kosza żółte chryzantemy postawione przez matkę na stole pewnego dnia w październiku tysiąc dziewięćset siedemdziesiątego dziewiątego, kiedy dotarła do nas wiadomość, że umarła jego ukochana ciotka. Żadnych nagrobnych kwiatów, powiedział z pilotem od telewizora w ręce, czerwieniejąc na karku, od tamtej pory Nomi i ja nazywamy chryzantemy zakazanymi kwiatami, bo nie wolno ich stawiać na stole, i kiedy przyjeżdżamy na cmentarz w naszej ojczyźnie i dekorujemy groby, to na pewno nie chryzantemami, nawet jesienią, spóźniliśmy się, myślę, drugi raz sami z naszą żałobą.

Wtedy jeszcze nie podejrzewaliśmy, że za kilka lat ktoś wywróci nagrobki, porąbie granitowe płyty, urwie kwiatom głowy, bo podczas wojny nie wystarcza zabijać żywych, a gdybyśmy podejrzewali, pochylilibyśmy głowy przy grobach naszych zmarłych, modląc się, by nasz cichy monotonny śpiew stężał w magiczną tarczę, żeby nie zakłócano im wiecznego odpoczynku, jak mówią, ale moglibyśmy też prosić o to, żeby pod wpływem nagłej zmiany światła nie wypełzły, wijąc się dziko, dżdżownice, pędraki, skoczogonki, stonogi i chrząszcze wszelkiej maści, by uciec w dającą schronienie ciemność.

Nasz nowiutki chevrolet skręca w lewo, w Hajduka Stanki, rysując elegancki łuk, ojciec hamuje, bo nie ma tu asfaltu, jest za to zeschnięte błoto, które powleka samochód cieniutką warstwą kurzu, czyniąc z niego upudrowane dziwadło, tu też cywilizacja się zatrzymała.

Dojechaliśmy, mówię, auto zatrzymuje się przed bramą z wyschniętych, spaczonych desek, wysoką może na dwa metry, szeroką na trzy, która oferuje ciekawskim spojrzeniom więcej niż obiecującą szczelinę, ojciec wyłącza silnik, zerkamy na mały biały dom, który należy do bramy, oświetlony jaskrawym słońcem, dom Mamiki, matki ojca, dla mnie pierwowzór domu skrywającego pierwsze i najgłębsze tajemnice, siedzimy nieruchomo dłuższą chwilę, aż ojciec otworzy bramę, a chevrolet wtoczy się powoli na podwórze, przeganiając krótkim dźwiękiem klaksonu kury i kaczki.

Bóg was przyprowadził, Mamika nie uśmiecha się, nie płacze, wypowiada to zdanie jedynym takim miękkim głosem, gładzi nas po policzkach, ojca także, jej dziecko, dar od Boga, wiedzie do dużego pokoju, który jest równocześnie jej sypialnią, Jego łaska, podaje traubisodę¹, tonik, apa-colę na przemian z wódką, Jan Paweł II jak zawsze uśmiecha się z kolorowego obrazka, a ja z trwożliwą dokładnością przeprowadzam inspekcję pokoju, oglądam kredens, szukam błogosławieństwa dla domu i chodników z gałganków, mam nadzieję, że wszystko jest jak dawniej, bo kiedy wracam do miejsca, gdzie spędziłam wczesne dzieciństwo, niczego tak bardzo się nie boję jak zmian, widok tych samych swojskich przedmiotów uspokaja, że nie jestem obca, wykluczona z życia Mamiki, muszę jak najszybciej wrócić na podwórze, dalszy ciąg niespokojnego przeglądu: Wszystko na miejscu? Druciany pojemnik na kukurydzę, gdzie kłębią się bezczelne myszy, niebieska studnia, dla mnie od zawsze żywa istota (krasnal? nieokreślone zwierzę?), róże i uwielbiane przez matkę wieczorniki, ich zapach może nocą zawrócić w głowie, kamienie, na których latem parują siki i na które tryska krew, gdy Mamika zręcznym ruchem podrzyna gardła kur, chwilę wcześniej dziobiących zmielone ziarno kukurydzy. Wszystko na miejscu? pytam w głębi ducha, dopiero dużo później zrozumiałam, dlaczego w pierwszych chwilach po przyjeździe ogarniał mnie ten specyficzny niepokój, to niemiłe uczucie, zresztą nie tylko mnie, Nomi dopadał tak samo, tyle że ona inaczej sobie z tym radziła.

Po inspekcji podwórza, kurnika, wychodka, gnojownika, ogrodu i oczywiście poddasza, które kryje najpiękniejsze tajemnice – muszę szybko zejść po zmurszałej drabinie, a potem uważać, żeby nie nadepnąć na żaden z lśniących przypołudników rosnących w szczelinach między kamieniami – jak najszybciej wracam do bramy, naciskam klamkę, wysuwam głowę, żeby zobaczyć, czy jeszcze tam jest, rozczochrana wariatka o oczach, które wszystkiemu wierzą i wszystko zapominają, które pytają, zanim zrobią to usta, masz coś dla mnie? coś słodkiego? cukiereczek dla mojego serca? Muszę zobaczyć, czy jeszcze tam jest, Juli, ta, co w głowie pozostała dzieckiem, tak mówią, chociaż od dawna ma duże piersi i kępki włosów pod pachami, Juli, która opiera się o mur albo siedzi na rozkładanym krzesełku i nic nie robi, tylko przyglądając się dniu, Juli, jesteś tam? Wariatka, my, dzieci, boimy się jej i bez końca się z niej naśmiewamy, ale kochamy ją, bo wierzy we wszystko i opowiada historie pachnące dalekim światem (hej, Nomi, Ildikó, macie siostrę, tak tak, wiem, jest przepiękna, tak tak, Juli chichocze, wiem, popatrzcie, pokazuje wielkie pomarańczowe kwiaty na swojej sukience, to są moje oczy, tak tak…).

Traubi! Nomi i ja krzyczymy jednogłośnie, umyłyśmy ręce, usiadłyśmy przy zastawionym stole, na którym na plastikowej tacce pyszni się traubisoda! Czarodziejski napój naszej ojczyzny, smukła butelka bez etykiety, błyszczące białe litery wymalowane na zielonym szkle, Mamika kupiła dla nas całe litry traubi, tylko dla was! i oczywiście jesteśmy rozpieszczonymi panienkami z Zachodu, naśmiewamy się z tego, że usiłuje się tu kopiować coca-colę, lecz wychodzi ledwie brązowy, nienadający się do picia płyn apa-cola (apa-cola, co za kretyńska nazwa), ale traubi kochamy, traubi kochamy tak mocno, że rozważamy, czy nie wziąć kilku butelek do domu, do Szwajcarii, żeby pokazać koleżankom, że u nas, w naszej ojczyźnie, istnieje coś, co smakuje tak niewyobrażalnie – do dziś tego nie zrobiłyśmy.

Mamika stawia na stole rosół z kury z zacierkami, panierowane kotlety z frytkami i dynią, ukiszone na słońcu ogórki i sałatkę pomidorową z czerwoną cebulą, pozwala nam pić tyle traubi, ile tylko chcemy, raz wolno nam wstać od stołu, wycałować jej miękką skórę, wtulamy się z prawa i z lewa w ciepło jej sukienki i tylko ona nas nie denerwuje, kiedy mówi, że z całą pewnością urosłyśmy o dwa palce, moje duże dziewczynki, niedługo zmienicie się w kobiety! A my dotykamy jej koka, miękkiego, rozczulającego, splecionych włosów we wnętrzu dłoni, tego lata czuję się tak, jakby moje nogi były za długie, ręce za duże, jakby fragmenty ciała nie pasowały do siebie, i na pewno urosłam więcej niż o dwa palce, a mimo to jestem jeszcze daleka od świata dorosłych, uświadamiam to sobie zwłaszcza wówczas, gdy matka i ojciec zaczynają opowiadać o naszym życiu w Szwajcarii, o pracy w zakładzie. PRALNIA, MAGIEL, PRASOWALNIA – głosi czarno-biały szyld, ojciec maluje w powietrzu litery i liczby, ile kosztuje prasowanie koszuli, ile obrusa, podkoszulka, jaki rabat przysługuje, gdy przyniesie się od razu dziesięć koszul, matka opisuje, jakie to trudne materiały mają ci bogacze, palce muszą najpierw nauczyć się prowadzić po nich żelazko, przy takiej cenie nie ma mowy o żadnej zmarszczce, a ja, przysłuchując się im jednym uchem, niemal bezgłośnie rozmawiam z Nomi o tym, jak nasze koleżanki zareagowałyby na traubisodę, Betty powiedziałaby na pewno: niezła, ale nic szczególnego! a Claudia obróciłaby butelkę i nie powiedziała nic albo wzruszyłaby ramionami, nie jest łatwo przyznać, że coś jest dobre, twierdzi Nomi, zgadza się! to nie fair zmuszać koleżanki, żeby kłamały, takie są nasze rozważania, więc zachwycamy się traubisodą i czekamy na dzień, kiedy stanie się o wiele sławniejsza niż wszystko inne, sławniejsza nawet od coca-coli, no jasne! Nomi dolewa, matka i ojciec opowiadają tymczasem, że na życzenie dostarczamy wyprasowane rzeczy do domu, w wielkich koszach, najczęściej wieczorem, oczywiście za dodatkową opłatę, wspinamy się krętą drogą na pagórki, wolą mieszkać wysoko, bogacze, śmieje się ojciec i kiedy snuje opowieść o psach, które dopadły go, albo prawie dopadły, podczas tych dostaw, myślę o naszych obiadach w piwnicy, tam, gdzie są dwie pralki, proszki i płyny do płukania, specjalne mydła, niezliczone plastikowe kosze we wszystkich rozmiarach i kolorach, płócienne woreczki ze spinaczami, a poza tym blat na naczynia, przyprawy i niewielka płyta kuchenna, tam, gdzie zawsze jest zimno i wisi pranie, siadamy przy drewnianym stoliku, który ojciec znalazł na ulicy, w milczeniu, bo ojciec nie lubi rozmów przy jedzeniu. Kiedy nikt nie widzi, Nomi i ja mierzymy palcami najbardziej niezgrabne majtki i wyobrażamy sobie, ile naszych ud i pup zmieściłoby się w tych spadochronach! bogacze też chodzą do toalety i czasem są naprawdę tłuści, chichoczemy, ale kiedy dana osoba przychodzi po pranie, a ja, kasując pieniądze, muszę jej spojrzeć w oczy, wstydzę się, nikt o tym nie wie, nawet Nomi.

Wygląda na to, że macie ciężką pracę, Mamika kroi chleb, kromkę grubą na palec, i podaje go ojcu. Ale zarabiamy i nikt mi nie rozkazuje, ojciec uśmiecha się i napełnia kieliszek, lepiej niech mama opowiada, ciągle jeszcze musi mama stać w kolejce po ten nędzny kawałek chleba, w środku nocy, teraz, kiedy w końcu umarł król wszystkich partyzantów? a może da się już kupić chleb po południu czy kiedy tam…?

Zaraz zacznie gadać o podstawowych różnicach między Wschodem a Zachodem, o najbardziej fundamentalnych różnicach, jakie w ogóle istnieją w kosmosie, wlewając w siebie jedną wódkę za drugą, gruszkówkę pędzoną przez wuja Mórica, teraz, w tym roku, kiedy umarł towarzysz Josip Broz-Tito, sprawdzi się wszystko to, co od dawna wie każdy, a przynajmniej ci inteligentniejsi, że przeminie wiele pokoleń, zanim źle zarządzana socjalistyczna gospodarka się poprawi, o ile w ogóle do tego dojdzie! (wszystko to i jeszcze więcej zostało nam już zakomunikowane podczas podróży), ojciec się rozkręca, ale Nomi wpada mu w słowo, odzywa się nieoczekiwanie tym swoim nieustępliwym, przejmującym głosem, którym zwykle żebrze o słodycze, chcę, żeby Mamika rozmawiała teraz ze mną, żeby opowiadała. I pyta babkę, ile młodych mają świnie, o gęsi i kury, i czy później pójdziemy po jajka, chce wiedzieć, czy wciąż karmi kaczki, wpychając im jedzenie w gardła, i czy Juli dalej robi dla niej zakupy na targu, a ogród pana Szalmy jak wygląda? Nomi wiesza się Mamice na szyi, trajkocze, póki matka nie przerwie jej, gładząc ją po rozognionej twarzy, dopiero przyjechaliśmy, masz jeszcze dużo czasu, żeby o wszystko zapytać.

Ale ja chcę wiedzieć teraz, teraz chcę wiedzieć wszystko dokładnie, Nomi przytula się do policzka Mamiki, głos jej się załamuje, matka kręci głową z dezaprobatą, po takiej podróży nie mam ochoty słuchać tej paplaniny, ojciec z impetem uderza ręką w stół, ale nie siedzi na nim żadna mucha, więc wzdrygamy się wszyscy oprócz babki, która powtarza w spokoju: Witajcie w moim domu! Witajcie ze wszystkim, co przywozicie, kochany Miklósu! teraz zrobię z Nomi i Ildikó mały obchód, a ty się połóż, potem będzie deser!

Miękki, monotonny śpiew babki, nocne kumkanie żab, świnie mrużące małe oczka, nerwowe gdakanie kury, zanim zostanie zabita, wieczorniki i herbaciane róże, dosadne przekleństwa, słońce bezlitosne w lecie i zapach duszonej cebuli, groźny wuj Móric, który nagle zrywa się, żeby zatańczyć. Atmosfera mojego dzieciństwa.

Tak po dłuższym zastanowieniu odpowiedziałam po latach, kiedy pewien przyjaciel zapytał, co oznacza dla mnie ojczyzna, rzeczy istotne w tamtej chwili w ogóle nie przyszły mi do głowy. Po pierwsze stosunkowo nieznany, lecz właściwie najlepszy na świecie napój o nazwie traubisoda, który na pewno został pobłogosławiony przez papieża Jana Pawła II, a ja tak jednoznacznie kojarzę go z ojczyzną, że w ogóle zapomniałam go wymienić. Po drugie coś, do czego sedna nie tak łatwo dotrzeć, wspomnienie o Nomi denerwującej rodziców marudzeniem, wtedy, latem tysiąc dziewięćset osiemdziesiątego, gdy zaraz po naszym przyjeździe chciała dowiedzieć się od Mamiki wszystkiego, nie tylko wszystkiego, ale od razu wszystkiego; marudzenie mojej siostry, nagle to zrozumiałam, było tym, czym moja przeprowadzona naprędce i skrycie inspekcja: obie bałyśmy się, że nie mamy już nic wspólnego z naszą ojczyzną, chciałyśmy na wyścigi nadrobić czas, kiedy nas tu nie było, i odczułyśmy niewysłowioną ulgę, że całkiem banalne, codzienne rzeczy się nie zmieniły, że pniak do rąbania drwa stoi na szczęście w tym samym miejscu, przy chlewiku, niedaleko wychodka, że Mamika nie kupiła krów ani bażantów, tylko nadal mieszka ze świniami, kurami, gęśmi i kaczkami, że na strychu pozostał maleńki gołębnik – od Mamiki wiemy, że trzyma gołębie ze względu na mamę, która kocha jej zupę z gołębi nade wszystko i każdego roku cieszy się na nią jak dziecko, odczuwamy ulgę, kiedy robiąc obchód z Mamiką, widzimy, że jej warzywniak nie zmienił się w ogród kwiatowy i że śliwa rośnie tam, gdzie rosła przez wszystkie lata, obok składu kukurydzy, że część owoców nadal spada do ogrodu, część zaś na kamienną ścieżkę, gdzie natychmiast stają się ofiarą mrówek, żuków, os i wiecznie bezmyślnie dziobiących kur. Kiedy Mamika pokazuje nam swój świat i zatrzymując się przy drewnianym płocie graniczącym z kurnikiem, mówi, tak, podwórko pana Szalmy jest tak samo zapuszczone, jak było, same popatrzcie! kiedy zaglądamy przez szeroką na palec szparę, widzimy wielkie, spękane głowy dyni, chwasty zarastające piękne róże, a Mamika mruczy, że jak lubi tego Szalmę, tak go nie rozumie, co roku bieli dom, a ogród tak zapuścił, patrzcie, jak powój wgryzł się w żywopłot, czujemy się uspokojone, bo naszej ojczyźnie nie wolno się zmieniać, a jeśli już musi, to tylko w minimalnym stopniu (jak skończymy osiemnaście lat i będziemy dorosłe, wrócimy, nakryjemy się ciepłą, grubą kołdrą Mamiki i będziemy śnić, że kilka lat nas nie było, bo mieszkałyśmy w Szwajcarii).

Tak, wreszcie jesteśmy, zrobiłyśmy obchód i czujemy, że naprawdę przyjechałyśmy, że jesteśmy w świecie naszej babki Mamiki, która nawiasem mówiąc, odwiedziła nas w Szwajcarii dwa razy w Wielkanoc i raz w Boże Narodzenie, a poza tym była za granicą jeden jedyny raz, w Rzymie, żeby ucałować dłoń ukochanego papieża, śmiała się półgębkiem, opowiadając o uciążliwej podróży autobusowej, miasto wydało jej się nieskończenie wielkie, tak że cały czas musiała wspierać się na lasce albo na swojej przyjaciółce. Moje duże małe dziewczynki, mówi, kiedy bierzemy ją pod ręce, idąc powoli w stronę samochodu, bo ojciec zawołał, że mamy pomóc w rozpakowywaniu, i dopiero kiedy chevrolet jest pusty, a torby i walizki stoją obok studni, przychodzi mi na myśl, że upał prawie nie zelżał, chociaż już dawno minęło południe.

Co za automobil, mówi Mamika, zakładając ręce do tyłu, że też ty w ogóle umiesz jeździć takim smokiem, Miklós, wiesz, gdzie to się kończy z przodu i z tyłu? W Ameryce wszyscy jeżdżą takimi smokami, odpowiada ojciec, naprawdę, Mamika patrzy na niego z uniesionymi brwiami, niech mama wsiądzie, ojciec otwiera drzwi od strony pasażera, gładzi jasną skórę siedzenia, to przyjemniejsze niż spanie w łóżku, zapala papierosa, Mamika waha się, jestem za siwa, mówi, na takie nowoczesne rzeczy, jutro też jest dzień, wtrąca matka, ale ojciec chwyta Mamikę za ręce, trzyma ją delikatnie i pewnie, kiedy ta pochyla się, unosi nogę, a potem opada na szerokie skórzane siedzenie. Ojciec zamyka drzwi eleganckim ruchem, Nomi i ja siadamy na walizkach, obserwujemy, jak Mamika wygląda przez przednią szybę, próbuje się uśmiechnąć, ojciec już siedzi za kierownicą i na pewno wszystko jej teraz tłumaczy, jak działa automatyczna skrzynia biegów, że okna otwierają się za naciśnięciem guzika, co to jest klimatyzacja, komfort, źle to słowo akcentuje, ale wymawia z lubością.

Nomi, matka i ja wiemy, że w następnych dniach będziemy świadkami wielu podobnych spektakli, a kiedy pojutrze zajedziemy do wuja Mórica na wesele jego syna Nándora, wokół chevroleta w mgnieniu oka zgromadzą się mężczyźni w odświętnych garniturach, jakby zebrali się na cześć samochodu, a nie młodej pary; już ich widzimy, jak okrążają auto powolnym, uroczystym krokiem, gładzą lśniący metal, bo każde najlżejsze dotknięcie musi przynieść szczęście, i któremuś, nie, nie któremuś, Nándorowi, panu młodemu, będzie wolno podnieść maskę, odkryć serce samochodu, silnik! ojciec go włączy, a mężczyźni będą rozmawiać do wtóru jego dźwięku, gadać, gadać, gadać, palić, wskazywać ważne szczegóły, które oczywiście są potrzebne, by stworzyć całość, piękną całość, która nie tylko sunie, czy też jedzie, lecz także daje poczucie jazdy perfekcyjnej.

Tak to się odbędzie albo w podobny sposób, matka, Nomi, ja, nasze ciotki i kuzynki będziemy stały nieco z boku, pokazywały na mężczyzn, śmiały się, w wyznaczonych rzecz jasna granicach, z wytrwałości i powagi, z jaką poświęcają się technice, w takich chwilach faktycznie jesteśmy jak te głupie kury, co wiecznie gdaczą, żeby odwrócić uwagę od tego, czego wszystkie się obawiamy, że zgodny zachwyt przerodzi się nagle w kłótnię, bo jeden na przykład stwierdzi, że system socjalistyczny mimo wszystko ma dobre strony, my, głupie kury, wiemy, że wystarczy jedno jedyne zdanie, by męskie gardła zrobiły się ordynarne i nagie: Tak, tak, świetny pomysł, komunizm na papierze!… A kapitalizm?! Wyzysk człowieka przez człowieka!… My, gadatliwe baby, wiemy, że jeden maleńki krok dzieli technikę od polityki, pięść od szczęki – a kiedy mężczyźni przejdą do polityki, to jest tak jak wtedy, gdy zaczyna się gotować i od początku wiadomo, że z jakiegoś powodu potrawa się nie uda, za dużo soli, za mało papryki, przypali się, nieważne, polityka to trucizna według Mamiki.