Beata Chomątowska

Prawdziwych przyjaciół
poznaje się w Bredzie

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż jednorazowe pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Projekt okładki FAJNE CHŁOPAKI
Projekt typograficzny ZUZANNA SZATANIK / D2D.PL

Copyright © by BEATA CHOMĄTOWSKA, 2013

Redakcja MAGDALENA BUDZIŃSKA
Korekta ANNA BRYNKUS-WEBER / D2D.PL,
ZUZANNA SZATANIK / D2D.PL
Redakcja techniczna ROBERT OLEŚ / D2D.PL

ISBN 978-83-7536-681-5

WYDAWNICTWO CZARNE SP. Z O.O.
www.czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa
tel. +48 18 351 00 70
e-mail: redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata@czarne.com.pl

Audiobooki i ebooki: Izabela Rególska, iza@czarne.com.pl

Wołowiec 2013
Wydanie I

Skład wersji elektronicznej: MAGDALENA WOJTAS / VIRTUALO SP. Z O.O.

– Nie mógłbym tutaj żyć. Niebo jest zbyt nisko – mówi pewien Brazylijczyk do holenderskiego chłopaka swojej córki.

Tak zaczyna się The Low Sky, najważniejsza książka o współczesnych Niderlandach. Jej autor, Han van der Horst, to właśnie ten chłopak – lata później wciąż trochę urażony przez obcokrajowca w swej narodowej dumie. Da mu teraz odpór na ponad trzystu stronach kulturoznawczej rozprawy.

Niebo jest nisko, to prawda. Ciąży nad głową jak zbyt obszerny ekran w plenerowym kinie. Rozwijają go niepostrzeżenie gdzieś za Kolonią, za Zagłębiem Ruhry. Zagarnia wszystko w zasięgu wzroku, zostawiając tylko wąski pas zieleni po bokach autostrady. Latem godzinami wyświetla uspokajające cumulusy na błękitnym tle, by w którymś momencie bez ostrzeżenia zmienić repertuar. Szarość zawisa nisko nad ziemią i zostaje tam przez kilka zimowych miesięcy. Niezawodny filtr, dzięki któremu nawet słońce prześwitujące czasem nad horyzontem wygląda na blade i przyćmione. Odtąd jest tylko deszcz i wiatr, równie porywisty w październiku, jak w grudniu. Za to śnieg nie ma szans, topnieje błyskawicznie. Słynne wyścigi na łyżwach po zamarzniętych kanałach jedenastu miast to już historia, wspominana z nostalgią w przewodnikach. W tym stuleciu odbyły się raptem kilka razy.

Niskie niebo, nieznośne dla Brazylijczyka, to nie tylko dominanta flamandzkich pejzaży, masowo powielanych i wywożonych w świat przez podróżnych, którym reprodukcja Ruysdaela czy Vermeera wydaje się ambitniejszą pamiątką niż brelok z drewnianym sabotem. Chodzi mu o mentalność: niechęć do wybijania się ponad średnią i przyziemność przyginającą do gruntu, choć wyniesioną do rangi cnoty. Widzi naród, którego nie stać na szaleństwo, zliczający ryzyko każdego przedsięwzięcia równie skrupulatnie, jak własne dochody, latami grzęznący w labiryncie zebrań i dyskusji, byleby tylko dojść do porozumienia, nawet w najdrobniejszej sprawie, choćby straciła już na aktualności.

– Niskie niebo symbolizuje nasze zmagania z wodą, wydzieranie jej kolejnych hektarów pod zabudowę, szacunek dla odrębności i sztukę współpracy mimo różnic – ripostuje w nieco podniosłym tonie van der Horst. I obaj mają rację.

Na razie nie wiem jednak nic ani o holenderskim niebie, ani o książce van der Horsta. Jest gorący lipiec, do przełomu wieków zostały niecałe dwa lata, do przyjęcia Polski przez Unię – sześć. Wracam do Krakowa z ambasady Królestwa Niderlandów z wizą studencką w paszporcie. Jeśli Holandia z czymś mi się kojarzy, to z kolorami. Pełno ich na banknotach, których nie zastąpiła jeszcze wspólna waluta o nijakim wyglądzie. Najładniejsze jest pięćdziesiąt guldenów ze słonecznikiem. Setka to bekas brodzący po makowej łące na tle tęczy. Błękitna dwudziestka piątka – drozd. Ta o dziesięciokrotnie wyższym nominale błyska z daleka aureolą latarni w biało-jagodowe pasy. Cały kraj musi być taki, myślę sobie. Pola tulipanów, gdzieniegdzie wiatrak, oczywiście z drewna. Oranje, barwa narodowa, zalewająca ulice podczas świątecznych parad i meczów piłkarskich. Ruud Gullit, syn emigranta z Surinamu, bohater z dzieciństwa, który szalał na boiskach całego świata, powiewając dredami, teraz stary i pewnie już zapomniany. I Bronka (to ksywa, bezskutecznie próbuję sobie teraz przypomnieć jej prawdziwe imię), poznana w studenckim radiu przy Rostafińskiego. Długie, ufarbowane na rudo włosy, pomarańczowe sztruksy i skarpetki w różnobarwne paski. Przywozi je z Hoek van Holland, dokąd jeździ co roku do szklarni. Opowiada: praca jest lekka, zarobki spore, towarzystwo udane. Każdy dzień pracy kończą imprezy na plaży.

Hoek van Holland to po niderlandzku „kraniec Holandii”. Dalej jest tylko Morze Północne. Płyną stąd promy do brytyjskiego Harwich. Cel weekendowych wypadów Polaków, którym powiodło się przy papryce i pomidorach. Hoek van Holland – podoba mi się ta nazwa. Brzmi znacznie lepiej niż Manchester. Dlatego, gdy brytyjski uniwersytet z bliżej nieznanych przyczyn zawiesza wymianę z moim, a ten w zamian proponuje Bredę, godzę się bez wahania. Jest mi wszystko jedno, co będę studiować, chcę odmiany, przygody w zachodnim kraju. Wolności. Samodzielności. Kolorowych guldenów.

Inaczej R. (niewysoki, twarz po słowiańsku okrągła, sylwetka raczej krępa, inteligencja maskująca skutecznie brak maturalnego świadectwa), który pojedzie ze mną, zapewniając wsparcie w zamian za udział w stypendialnych zasobach. Potem na miejscu ma znaleźć sobie pracę i nauczyć się języka. Taki mamy układ, choć on liczy, że będzie nieco inaczej, ale jeszcze się z tym nie zdradza.

Dla R. Holandia jest coffee shopem rozciągniętym na ponad czterdziestu tysiącach kilometrów kwadratowych, gdzie w szufladach i na półkach czekają już na nas nieprzebrane świeżutkie zbiory white widow, skunk, super silver haze, white russian i tangerine dream. Luz, zero stresu, nieustające wakacje. Myliliśmy się oboje.

Droga

Z pierwszego razu niewiele pamiętam. Może dlatego, że poszło nadzwyczaj gładko. Niemcy dobrze znali angielski i z uśmiechem otwierali przed nami drzwi swoich samochodów. Żaden nas nie okradł, nie wywiózł w las, żeby zgwałcić i zabić, wbrew wizjom, które tuż przed wyjazdem dręczyły mnie w wyobraźni. Zawdzięczałam je rodzinie, prześcigającej się w snuciu czarnych scenariuszy. Sądzili, że te szparagi czy pomidory to jedna z moich przelotnych fanaberii, po której – ponieważ z pewnością przyniesie mi tylko rozczarowanie – z tym większą ochotą rzucę się w wir studiów, jak przystało na marnotrawną córkę inteligenckiego domu. Praca w szklarniach za granicą, przeznaczona dla obywateli drugiej kategorii, fizyczna harówka dla kapitalisty bez skrupułów, który w potrzebie nie poda nawet szklanki wody – takie upokorzenie na własną prośbę, dobrowolna degradacja w społecznej hierarchii nie mieściły się im w głowie. I tak nie znali całej prawdy o tej europejskiej Sodomie i Gomorze, kraju eutanazji, narkotyków i legalnej prostytucji. Choć domyślali się, że w tułaczce ma mi towarzyszyć R., prymityw bez matury, o którym mieli jak najgorsze mniemanie, mogli się pocieszać, że to tylko perspektywa na krótkie wakacje. Jesienią, gdy wprowadzę się do akademika, nie będzie miał się gdzie podziać i wróci do kraju, a wtedy i ja się ustatkuję. Tak podpowiadał im małopolski zdrowy rozsądek. Powtarzając bez przerwy: „Uważaj!”, wiedzieli doskonale, co robią. Gdy w tamtych pierwszych dniach wspólnej jazdy na coraz dalszy zachód wszystko się udawało, miałam pewność, że właśnie realizuje się scenariusz, w którym na początku zawsze świeci słońce i los sprzyja beztroskim bohaterom, ale tylko po to, by tuż za zakrętem, roześmiani i niczego niepodejrzewający, wpadli z rozmachem w tarapaty. A potem będzie coraz gorzej – w miarę jak wokół zacznie przybywać szarzyzny, deszczu i zimowej martwoty.

Do granicy z Zachodem dojechaliśmy nocnym. Kończył bieg na berlińskim Ostbahnhof, ale za radą Bronki kupiliśmy bilet tylko do Kunowic, ostatniej stacji taryfowej po polskiej stronie, na której jednak pociąg się nie zatrzymywał. W ten sposób można było dojechać do Frankfurtu nad Odrą na bilecie krajowym, unikając dodatkowej opłaty. Tam zaś w czerwonych automatach czekał już Schönes-Wochenende-Ticket – cudowny wynalazek, pozwalający przez okrągły weekend podróżować bez ograniczeń wszystkimi pociągami z wyjątkiem ekspresowych, jak Niemcy długie i szerokie. To było piękne, tym piękniejsze, że na jeden Schönes-Wochenende mogło się zabrać do pięciu osób. Polacy znali doskonale ten patent, który – w zamyśle jego twórców – miał ułatwiać grupom Niemców krajoznawcze wycieczki po ojczyźnie w czasie wolnym od pracy. Nasi potrafili go docenić, wprowadzając jednakże drobne odstępstwa od tej reguły. Już za Zbąszynkiem w przedziałach rozlegały się wołania: „Kto na Schönes-Wochenende kierunek Monachium?!”, „Dwie osoby na Schönes-Wochenende do Hamburga przyjmę!”. Tym razem nie skorzystaliśmy, wysiedliśmy wcześniej – w Rzepinie.

Od Holandii w tamtych czasach dzielił nas dzień lub doba. Zależnie od środka transportu. Dla takich jak my dostępne były dwa: kolej i samochód. Samolot należał wciąż do nieosiągalnych luksusów, więc żadne z nas nie leciało nim jeszcze ani razu. Gdyby ktoś zafundował nam bilety, oczywiście skorzystalibyśmy natychmiast – choćby z ciekawości. Jednak to, że ponad tysiąc kilometrów można pokonać w dwie godziny, nie ruszając się z fotela w klimatyzowanej kabinie, wydawało się nam trochę nieprzyzwoite. Wychowani w czasach niedoboru i ciągłych wyrzeczeń woleliśmy wierzyć, że prawdziwe podróżowanie polega na tym, by poczuć tę czynność w kościach. Że zmierzanie dokądś tylko wówczas ma sens, jeśli można odnotowywać na bieżąco kolejne odcinki pokonywanej drogi, a potem odtwarzać je na mapie. Długie godziny w gorącu i tłoku, ciążący bagaż i inne drobne niewygody były dla nas równie nieodłącznie związane z przemieszczaniem się na dalekie dystanse, jak, powiedzmy, to, że latem wiatr nawiewa do przedziałów zapach rozgrzanych podkładów kolejowych i słychać turkot kół. Ale akurat tego po pierwszym etapie wyprawy mieliśmy dość. Należała się nam odmiana. Nadeszła pora na stop.

Dworzec Rzepin, nasz punkt startowy i pożegnalny przystanek po tej stronie granicy (bo nie mając zaufania do Niemców, postanowiliśmy złapać okazję jeszcze w kraju), wyglądał, jakby znalazł się tutaj przypadkiem, podmieniony z jakąś stacją na wschód od Warszawy. Gdyby nie jego architektura, ewidentnie jednak charakterystyczna dla tej szerokości geograficznej, można byłoby pomyśleć, że to prowokacja, zapewne niemiecka, mająca skompromitować nas na dzień dobry przed podróżnymi zmierzającymi z europejskiej unii. Toaleta witała ich widokiem brunatnej mazi wylewającej się z dwóch dziur wykopanych w ziemi, więc alternatywę zorganizowano w krzakach okalających wejście na peron. Przez wybite szyby w starych wahadłowych drzwiach wlatywały końskie muchy i kołowały z brzękiem pod odrapanym sufitem poczekalni. Wewnątrz – żywego ducha, tylko w kurzu przed budynkiem dwa szaro-białe koty, przymilne i podstawiające się do głasków. Miały brudne futerka i duże głowy o okrągłych pyskach, wskazujące na syberyjskich przodków – kolejny ślad Wschodu w tym wysuniętym na zachód kolejowym przyczółku. Upał gęstniał, parking pod dworcem był pusty. A jednak nie czekaliśmy długo – ktoś podjechał i zabrał nas dalej. A potem ktoś inny jeszcze dalej. Jechaliśmy przed siebie niemiecką autostradą i czuliśmy się wolni jak bohaterowie amerykańskiego filmu. Było mi tylko żal ulubionych spodni, które zostawiłam na stacji benzynowej w samym środku Saksonii-Anhalt, kiedy po krótkim postoju pakowaliśmy się pospiesznie, żeby nie stracić kolejnej okazji. Epizod bez znaczenia, choć można by wysnuć zeń teorię o symbolicznym akcie porzucania starej tożsamości i przeobrażania się w prawdziwego człowieka drogi. Mijaliśmy pola, ekrany akustyczne i stada białych, nowoczesnych wiatraków. Gdzieś za Zagłębiem Ruhry niebo zaczęło nagle wypełniać cały kadr, co było zarazem przyjemne i trochę straszne, jak wtedy, gdy przychodzi wichura, próbujesz nią oddychać i czujesz, że za chwilę udusisz się od nadmiaru tlenu. I wreszcie zobaczyliśmy niebieskie tablice z napisem „The Netherlands” okolonym dwunastoma gwiazdkami, a zaraz potem pierwszy holenderski dworzec z wiatą, pod którą stłoczono dziesiątki połyskujących rowerów.

Stop to była ruletka i szybko się od niej uzależniliśmy. Ale nadal dopisywało nam szczęście. Zwykle nie czekaliśmy długo. Z wyjątkiem Hagi, przeklętego miasta, gdzie tkwiąc kilka godzin w bardzo dobrym punkcie w centrum, mogliśmy sobie patrzeć do woli na mijających nas kierowców. Zwalniali, zerkali przez okno w naszą stronę, ale nikt, absolutnie nikt nie chciał się zatrzymać. I oprócz wschodnich Niemiec, gdzie tradycyjny gest kciuka uniesionego w górę wywoływał jedynie rozbawienie. Poza tym brali chętnie, starzy i młodzi, w zwyczajnych i bardziej eleganckich wozach. Musieliśmy być dla nich archetypem autostopowiczów. Para młodych ludzi, białych, porządnie ubranych. W dodatku stojących razem, nie, że stopa zatrzymuje dziewczyna, a potem chłopak wyłazi zza krzaków. Trzeba było tylko z nimi gadać. Gadał głównie R. Podziwiałam, że tak świetnie mu idzie. Z jego angielskim? Hello, how are you, good morning, yes, no, can I? wystarczało. Tak naprawdę chcieli mieć tylko kogoś, kto będzie ich słuchał i nie każe sobie za to płacić w guldenach czy markach. Rozgadywali się więc, a ja udawałam, że przysypiam na tylnym siedzeniu. Wolałam słuchać, niż animować ich monologi. Widocznie nie były szczególnie ciekawe, skoro teraz, przeglądając zdjęcia, zastanawiam się, kim, u licha, jest ta gruba kobieta w szortach i chudy facet obok na tle granatowego vana. Wieźli nas przecież do Amsterdamu, wysadzili na drodze prowadzącej na kemping, do dziś potrafiłabym wskazać to miejsce, ale jak się nazywali i co mieli do powiedzenia? Pamiętam za to dobrze młodego Niemca, który przez całą drogę dzielił się wrażeniami z podróży życia do Australii. Na hasło „kangury” skrzywił się z odrazą.

– Paskudne stworzenia. Nic się przed nimi nie uchowa. Na farmie strzelaliśmy do nich z procy, ale miały to gdzieś i dalej lazły w szkodę.

Innym razem wziął nas do swojego tira ciemnoskóry Kurd. Zmierzał do Lelystad, więc choć nie było to nam do końca po drodze, zabraliśmy się, żeby zobaczyć autostradę biegnącą wzdłuż słynnej tamy, którą inżynier Cornelis Lely oddzielił Zuiderzee od Morza Północnego. Zanim zatoka zmieniła się w jezioro, znane dziś jako IJsselmeer, oddając rolnikom połowę swojej wcześniejszej powierzchni, osuszonej i zmienionej w poldery, Lely zdążył się zestarzeć, przytłoczony dziesiątkami zebrań i dyskusji, podczas których uzgadniano kolejne punkty jego wielkiego planu. Ale dopiął swego i dziś wpatruje się dumnie w dal z cokołu w samym centrum miasta nazwanego jego nazwiskiem.

Kurdyjski kierowca, z którym jechaliśmy tą autostradą ciągnącą się wzdłuż trzydziestokilometrowej grobli, bardzo słabo mówił po angielsku, ale znał trochę słów niemieckich i rosyjskich, więc porozumiewaliśmy się jakoś, pomagając sobie na migi. Zresztą był rozmowny, przyjazny i kochał świat, jedynie z wyjątkiem Turków. Wciąż wyrażał się o nich z pogardą, obejmującą wszystkie aspekty życia, włącznie z na pozór neutralną kuchnią. By nie pozostać gołosłownym, wzmacniał wywód przykładami.

– Turkish bread. – Pokazał niewielki odstęp między dłońmi. – Kurdish bread. – Rozłożył szeroko ramiona.

Na postoju zaprosił nas na posiłek. Rozczuleni gościnnością, jedliśmy kurdyjskie gołąbki, piekielnie ostre, polane ciemnym sosem ze słoika, kurdyjski chleb (istotnie dość spory) i popijaliśmy to wszystko polską wódką. Potem pokazał, gdzie będziemy nocować – ja razem z nim na górze, gdzie znajdowało się coś na kształt antresoli, R. na dole. Roześmialiśmy się, że niby taki z niego kpiarz, i kontynuowaliśmy kolację. Zrobiło się ciemno, Kurd krzątał się wokół tira. Potem zaczął szykować legowiska. Dla R. na dole, dla siebie, ze mną, na górze.

– Chyba zwariowałeś – powiedział mu R., może trochę za głośno, zbyt agresywnie, w końcu przed chwilą jedliśmy i piliśmy razem, zbratani przedstawiciele nacji zawsze uciskanych przez inne nacje.

Kurd wyjął nóż. Wyhamowaliśmy dopiero przy najbliższych zabudowaniach. Potem kluczyliśmy po nieznanych ulicach, żeby zmylić trop, choć pewnie nie chciałoby mu się biegać za nami po całym Lelystad. Aż sami się pogubiliśmy. Zauważyliśmy strzałki kierujące na kemping. Szliśmy długo. Sądząc po ciszy wokół, musiało już być dobrze po północy. Krajobraz przypominał Walię albo Szkocję – tak przynajmniej sobie je wyobrażaliśmy: sielskie wyspiarskie widoki. Po jednej stronie mijaliśmy uśpione domy w wiejskim stylu, po drugiej – pagórkowatą łąkę, a na niej nieruchome owce. Wyglądały na martwe, jakby zastygły na zawsze, strzygąc trawę. Zza nich dochodził jednostajny szum. Myśleliśmy, że to wiatr, ale wspięliśmy się, by sprawdzić. Zwierzęta spały na stojąco tuż nad wodą, łąka stanowiła brzeg. Woda aż po horyzont.

To, co wreszcie znaleźliśmy po ponad godzinie marszu, nie było kempingiem. To był supermegahipercamp, rozwalony na ładnych kilku hektarach. Z jeziorem pośrodku i wielkim placem zabaw zaopatrzonym we wszystkie możliwe plastikowe wynalazki uwielbiane przez dzieci zachodnich Europejczyków. Dalej eleganckie drewniane bungalowy, które z powodzeniem mogłyby służyć za letnie domy, katamarany zacumowane przy brzegu, wielka restauracja i pawilon z napisem „Disco”. Było tu wszystko z wyjątkiem sekcji dla najuboższych – odgrodzonego kawałka trawy, na którym stałyby jakieś namioty. Najwidoczniej – uznaliśmy – są bardziej liberalni niż nasi, gościnniejsi albo bliżsi naturze, i można się rozbić gdziekolwiek, a rano uregulować opłatę. Polska wódka już prawie wyparowała nam z głów, mieliśmy serdecznie dość tego wieczoru, Kurdów z nożami i na niby martwych owiec. Wypatrzyliśmy zaciszne miejsce pod zagajnikiem, ciesząc się, że wreszcie nastał koniec tułaczki, i zaczęliśmy po cichu rozkładać namiot, ale nagle wyrosło przed nami dwóch chłopaków, płowowłosych tubylców w markowych T-shirtach, którzy mrużąc oczy, zapytali, co robimy. Rozkładamy się. Pokręcili głowami: nie wolno tak, trzeba koniecznie zameldować się w recepcji.

– Gdzie ta recepcja? – spytaliśmy zrezygnowani.

Wskazali na drugą stronę jeziora.

Tylko jest jeden kłopot, objaśniał blondyn, recepcja jest czynna od szóstej do dwudziestej drugiej, a mamy drugą w nocy. Musimy poczekać.

– Ty chyba żartujesz, gnoju – wyrwało się R., a blondas i jego kumpel zarechotali po swojemu na dźwięk słowiańskich wyrazów.

Teraz już wiedzieli, kim jesteśmy. Mieli nas. Mamy poczekać – wyartykułował blondyn wyraźnie, bezbłędną angielszczyzną, zbliżając twarz do twarzy R. – a oni nas popilnują, będą stać i patrzeć, żebyśmy przypadkiem nie złamali przepisów. To bardzo drogi kemping.

R. rzucił się na niego z pięściami. Tamten upadł na trawę, odciągnęli go kumple. Nie umiał i chyba nawet nie chciał się bić. Pozbierali go i odeszli, odgrażając się, że idą po straż i jeszcze ich popamiętamy. Oczywiście i tak nie staliby tutaj długo, mieli swoje sprawy i własne łóżka czekające na nich w luksusowych bungalowach, ale musieli się trochę z nami podroczyć. Pewnie wracali z jakiejś imprezy. Pomyśleliśmy wprawdzie, że mogą wrócić i zrobić nam krzywdę, ale było nam wszystko jedno. Padliśmy na nierozpakowane plecaki w byle jak rozstawionym namiocie, nie mając nawet sił porządnie wbić śledzi. I tak zamierzaliśmy się zwinąć, zanim otworzą tę swoją pieprzoną recepcję. Nie będziemy płacić nieżyczliwym Holendrom trzydziestu guldenów za nocleg w takich warunkach. Tak też zrobiliśmy. Rano przedarliśmy się boczkiem przez ogrodzenie. Nie odeszliśmy daleko. Przekimaliśmy pół dnia na ławce z widokiem na sztuczną rzekę.

Nie zwiedzaliśmy. Nie szukaliśmy zabytków. Chodziliśmy sobie bez celu albo objeżdżaliśmy teren na wypożyczonych rowerach. Dopóki było nas na nie stać. I już w Venlo ruszyliśmy do najbliższego coffee shopu. Podano nam oprawiony w płótno katalog. Liczył dziesięć stron, niczym karta dań w sporej restauracji. R. długo celebrował wybór, sycąc oczy różnorodnością asortymentu i wypytując o szczegóły. A potem zapragnął noclegu w hotelu. Czterogwiazdkowym, najlepszym w mieście. Absolutnie nie na naszą kieszeń, bo gdyby było inaczej, nie taszczylibyśmy ze sobą namiotu ze stelażem i zapasu zup Vifon. Na wszelki wypadek zabraliśmy jednak trochę gotówki, uzbieranej i pożyczonej od znajomych. „Teraz już będzie o wiele za mało” – pomyślałam, patrząc na elegancką papeterię z rachunkiem, na której R. kładł właśnie podpis. Pokój był luksusowy. Wielkie łóżko, na którym zmieściłoby się swobodnie pięć osób, tapeta w bordowe pasy, puszysty dywan. Odsunęliśmy ciężkie zasłony: było zza nich widać łąkę i las w popołudniowym słońcu. W łazience czekała wanna, śnieżnobiałe szlafroki i komplet kosmetyków. R. jako pierwszy zanurzył się w pianie. Leżał tak chyba z godzinę, a gdy wreszcie wyszedł, powiedział cicho, że chce mi zdradzić tajemnicę. Mianowicie nigdy wcześniej nie spał w hotelu. Chciał się przekonać, jak to jest, zwłaszcza w takim ekskluzywnym. Poza tym dawno nie miał prawdziwych wakacji. Nowy rozdział trzeba rozpoczynać z przytupem. Właściwie – mówił – mógłby tu dojechać i umrzeć. Ale nie umarł. Wygnietliśmy luksusową pościel wszerz i wzdłuż, wcześniej zapaliwszy po raz pierwszy white widow, białą wdowę, której zawsze planował spróbować, i zmęczeni obserwowaliśmy przez okno, jak cienie kładą się coraz dalej na łące.

Nie planowaliśmy szczegółowej trasy. Miała prowadzić nas droga. I prowadziła, z jednym wyjątkiem. Musieliśmy zobaczyć Amsterdam. „Jest port wielki jak świat, co się zwie Amsterdam” – śpiewał Jacques Brel i to już w zupełności wystarczało, by rozbudzić bliżej nieokreślone tęsknoty. No dobrze, nie takie znów nieokreślone – wiadomo, mekka amatorów konopi, europejska stolica wolności, czerwone latarnie. Miejski mit. Jak widać, byliśmy nań mało odporni.

Do Amsterdamu dowiozła nas tamta para w granatowym vanie – ona gruba, on o wyglądzie pracownika brytyjskiego uniwersytetu. Nadłożyli drogi, by podjechać pod samą bramę oznaczoną tabliczką „Camping”. Na tabliczce był też rysunek – bose stopy wystające spod płachty namiotu. Od razu się nam spodobało. Kemping był duży i zatłoczony. Panowała na nim atmosfera hipisowskiej wioski, odtwarzana pracowicie przez backpackersów z całego świata, których A’dam, jak swe miasto poufale nazywali miejscowi, kusił mitologią sprzed lat, i być może właśnie dzięki nim, dzięki tej świeżej, wciąż napływającej krwi, zachowywał młodość, choć powinna była ona minąć dawno wraz z epoką Morrisona, Janis Joplin i odkrycia LSD.

Właśnie tam po raz pierwszy od wyjazdu spotkaliśmy innych Polaków. Dotąd dźwięk polskiej mowy słyszany na obczyźnie zamiast pozytywnych wzruszeń budził we mnie chęć ucieczki w przeciwnym kierunku. Koniecznie w milczeniu, żeby przypadkiem nie zdradzić się z przynależnością do tych, którzy, przekraczając granicę, natychmiast – nie wiem, za sprawą jakich sił – przechodzili wsteczną ewolucję. O ile dotąd każdy był jednostką złożoną z indywidualnych cech, która równie dobrze mogłaby mieć na imię Jacek, Eliza czy Kasia, jak Johan, Mary czy Wolfgang, o tyle teraz ich polskość stawała się rażąca, natarczywa i natychmiast rozpoznawalna, niezależnie od tego, czy był to Polak przeklinający głośno, narzekający i wykłócający się o swoje, czy też paniczyk zgrywający światowca i podkreślający niby od niechcenia, ileż to już lat spędził za granicą i jak bardzo drażni go to, co w kraju. Jedni i drudzy jednakowo rzucali się w oczy. Miało to swój plus: pozwalało od razu wyłowić ich w tłumie i trzymać się z daleka. Gdyby zapytano mnie dlaczego, powiedziałabym, że tak trzeba. Nie po to przecież ucieka się od swoich, żeby przestawać z nimi w innych krajach. Choć tak naprawdę chodziło o prosty wstyd związany z przynależnością do gorszej Europy. Wstyd, odczuwany za każdym razem, kiedy wchodziliśmy do sklepu wyładowanego pod sufit nieznanym towarem i nie umiejąc zorientować się w tej obfitości, pociliśmy się na widok sprzedawcy, zapytującego grzecznie po swojemu, czego nam trzeba, i dziwiącego się, że nie zaczynamy od pozdrowienia go jak tutejsi. Kiedy miotałam się w błyszczącej dworcowej łazience, szukając z niby obojętną miną przycisku uruchamiającego wodę, dopóki jakaś zdjęta litością miejscowa dziewczyna nie pokazała mi, jak to działa. Kiedy jadąc w ścisku przez zachodnie miasta, R. łapał się co chwila za kieszeń i rozglądał dookoła, napotykając tylko zdziwione spojrzenia. Wiedzieliśmy, że choćby każde z nas myło się długo i dokładnie hotelowym żelem, przebrało w ciuchy z galerii handlowej i choćbyśmy potem, udając tamtych, gadali głośno i pili piwo w metrze prosto z butelki, bez obaw, że dostaniemy za to po łbie, i tak będziemy inni, we własnym mniemaniu gorsi i po wschodnioeuropejsku wyszarzali. Dopiero może ci, myśleliśmy, którzy nie pamiętają przerwanego Teleranka, mówiący językami, od liceum jeżdżący w świat i śpiący za darmo na cudzych kanapach, będą mogli się tam rozpierać łokciami jak u siebie, wolni od rozterek, co też Zachód o nich pomyśli. Jakby w ogóle go to kiedykolwiek interesowało. Dbałam więc o to, by nie dać się zdemaskować, uchodzić, jeśli nie za tubylca, to chociaż obywatela innego kraju Zachodu lub – w najgorszym wypadku – za podróżnika, istotę bez ziemi i przynależności.

Niestety, z R. sprawa wyglądała inaczej. Choć początkowo podporządkowywał się moim wytycznym nakazującym daleko posunięty kamuflaż, posłusznie milknąc, gdy dostrzegaliśmy gdzieś Polaka, doskwierający mu towarzyski niedosyt i zapotrzebowanie na rozmowy z użyciem zdań wielokrotnie złożonych przeważyły jednak w końcu nad lojalnością.

– Cześć – zagaił, przyłączając się do wychwyconej przypadkiem rozmowy. Nie dało się już wycofać.

Na szczęście ta trójka była pozbawiona typowo polskich środków wyrazu, schludna, dobrze ubrana i ujmująco grzeczna. Pochodzili z Poznania czy może Leszna. Przylecieli do Holandii na weekend, należeli oczywiście do kasty turystów i wcale się z tym nie kryli. Dwóch chłopaków, powiedzmy Mirek i Krystian, i jedna dziewczyna, nazwijmy ją Zosia. Dopiero dotarli na kemping z lotniska i ucieszyli się na nasz widok, zwłaszcza gdy R. zaoferował im usługi przewodnika po krainie coffee shopów. Entuzjazm, który wykazali dla tej propozycji, i deklarowana otwartość na wszelkie formy eksperymentów z zakazanymi w kraju substancjami zdemaskowały ich od razu jako nowicjuszy, choć bardzo się starali wyjść na doświadczonych. R. potraktował to jako dar od losu – lubił, gdy uznawano jego autorytet w jednej z nielicznych dziedzin, na których znał się naprawdę. Poza tym na eksperymenty tylko we dwójkę zaczynało brakować nam środków. Znajomość zapowiadała się więc obiecująco. Od razu umówiliśmy się na wspólną wycieczkę.

O poranku czekali już na nas pod bramą, zaopatrzeni w lśniące rowery z miejscowej wypożyczalni. Zosia wybrała najładniejszą damkę z metalowym koszykiem przymocowanym do kierownicy. Nim wyruszyliśmy, zdjęła pantofle na obcasach i włożyła je do niego, by nie pobrudzić ich podczas pedałowania, a na stopy wsunęła tenisówki. Nie musieli nic mówić, wiedzieliśmy już, że są dziećmi nadzianych rodziców, którym zafundowano zagraniczne wakacje. Żeby nie dać się do końca upupić, chcieli zasmakować trochę ciemnej strony życia, upodlić się za powierzone im pieniądze, ale nie za bardzo, w bezpiecznych granicach, ot tyle, by móc po powrocie zaszpanować przed znajomymi. R. gardził w duchu takimi jak oni.

– Zobaczysz, jak ich urządzimy. Będzie zabawa – szepnął mi do ucha, gdy wyruszaliśmy zwartym peletonem w trasę.

Wyczuł bowiem jeszcze jedno: otóż koledzy z Wielkopolski, na pozór przyjaźni i otwarci, patrzyli na nas jak na ubogich krewnych, bezbłędnie otaksowawszy naszą powierzchowność oraz zwyczaje konsumpcyjne. Ileż się nagimnastykowaliśmy, żeby przekonać ich do pikniku w miejskim parku – darmowej alternatywy dla posiłku w restauracji, który zaproponowali, zmęczeni wcale nie długą trasą do centrum. Nie ma co ukrywać, nasz zasób guldenów topniał z każdym dniem. Wiem, głupio tak ciągle o pieniądzach, jednak byliśmy w państwie kupców, to nas poniekąd usprawiedliwia. Może gdyby od dziecka wpajano nam jak miejscowym, że zaken gaan voor het meisje, czyli obowiązki najpierw, a przyjemności potem, nie byłoby hotelowego noclegu w Venlo i wielu innych urzeczywistnianych na bieżąco fantazji, wśród których poczesne miejsce zajmowały wizyty w coffee shopach. Leżąc teraz na trawie obok Mirka, Krystiana i Zosi, świadomi stanu naszych finansów, całkiem poważnie zastanawialiśmy się, czy nie poszukać zatrudnienia już w Amsterdamie. Knajp wokół nie brakowało. Może nie trzeba było znać języka, może wystarczyłby angielski, w końcu to międzynarodowe miasto.

Poczekajmy, niewykluczone, że nasi bardziej się nam przydadzą – przysięgłabym, że R. miał właśnie to na myśli, mrugając do mnie znacząco, gdy realizowaliśmy zbiorowe zamówienie w największym sklepie z pochodnymi konopi indyjskich, jaki udało się nam znaleźć. Koledzy z Polski mieli gest, zakupili wszystko, czego tylko chcieli spróbować. I tak dobrze, że kierowali się wskazówkami R., bo gdyby wybór należał do nich, padłoby na susz i skręty o najbardziej egzotycznych nazwach, zwykle nieznajdujących odzwierciedlenia w oferowanych doznaniach. Z wdzięczności, na którą liczyliśmy, zaprosili nas do wspólnej konsumpcji, od której wymigała się tylko Zosia. Kosmiczne ciasteczko, którego akurat wszyscy próbowaliśmy po raz pierwszy, wyglądało jak porcja orzechowego cwibaka, może zbyt rozmokłego jak na nasz gust. Minął przepisowy kwadrans, lecz nic się nie działo. Dla wzmocnienia efektu wypaliliśmy więc jeszcze trochę haszu i z powrotem wyszliśmy na miasto.

– No, nieźle, daliśmy się nabrać – powiedział R., rozzłoszczony, że za poduszczeniem tamtych wzięto nas na lep jak pierwszych lepszych turystów.

I wtedy nas walnęło. Obuchem. Jak jeszcze nigdy. Staliśmy otępiali pośrodku jakiegoś placu, wsłuchani w jednostajny terkot, który dobiegał zza naszych pleców: trrr, trrr, trrr. Nasilał się z każdą minutą, byliśmy pewni, że ścigają nas młoty pneumatyczne.

– Nie wytrzymam tego dłużej. – R. chwycił mnie za ramię i ruszyliśmy przed siebie, potem w prawo, w lewo, w kolejną ulicę.

Szybko straciłam orientację i bezwolnie pozwalałam się prowadzić, ze zmrużonymi oczami i głupim uśmiechem, byle dalej od tych dźwięków świdrujących w głowie. Usiedliśmy wreszcie na jakiejś ławce w mniej uczęszczanym zaułku i chichotaliśmy, patrząc na drobiące obok gołębie. Układaliśmy zawiłe historie z nimi w roli głównej, obserwując z przejęciem, jak szukają resztek i piją wodę z kałuży. Wydawało się nam, że trwa to wieczność. To była pierwsza faza. Z kolejną, fazą głodu, który trzeba jakoś zaspokoić, w pierwszych dniach po przyjeździe do Holandii mieliśmy spory kłopot. Chińskie zupy skończyły się nam dawno. Próbować restauracyjnych dań nie mieliśmy za co. Na szczęście któregoś dnia odkryliśmy przeszklone przegródki w jednej z dworcowych ścian. Co chwila przystawali przed nimi Holendrzy zmierzający od peronów ku zaparkowanym pod wiatą rowerom. Za każdą z podświetlonych szybek czekał inny frykas, podgrzewany na poczekaniu i uwalniany za pomocą drobnej monety: od niecałych dwóch guldenów za frikandel i nasi bal do prawie czterech za hamburgera lub kroket, panierki wypełnionej czymś na kształt topionego sera. Nie było to wyrafinowane pożywienie, szybko ochrzciliśmy je „gównem z automatu”, ale pozwalało nasycić się na dłużej i za rozsądną cenę. Wycieraliśmy właśnie palce z resztek majonezu, którym – holenderskim zwyczajem – polewano obficie każdą potrawę, gdy nagle przypomniałam sobie o Polakach.

– Ej, gdzie oni są? – zwróciłam się do R.

Wydawało się, że odkąd wyszliśmy ze sklepu, minął wiek, przemierzyliśmy kilka stref czasowych i ulice dziesiątek miast, z których każde miało na imię A’dam. Słońce było już nisko, wypełniało wąską ulicę jak butelkę.

– Zgubiliśmy ich!

R. spojrzał na mnie ze swoją miną kpiarza. Miał przekrwione oczy. Musiałam wyglądać podobnie.

– Dadzą sobie radę – powiedział, ujmując w palce dwa plastikowe woreczki z suszem i brązowymi kostkami przypominającymi kawałki żywicy.

Mignął mi tamten sklep – kiedy nasi Polacy płacili przy ladzie, to on przejął z rąk sprzedawcy całe bogactwo zapakowane w kilka paczuszek i potem z namaszczeniem rozdzielał porcje przy wspólnym stole. Zorientował się, że już wiem, bo spojrzał mi prosto w oczy, tym razem bez głupich uśmiechów.

– Zapomnieli nawet, jak się nazywają. I szybko nie dojdą do siebie.

Zrozumiałam. Byliśmy zaopatrzeni na tydzień z okładem. Nie ma jak szczęśliwe zbiegi okoliczności, dowodzące, że los jednak czuwa, a czy jego koleje biegną prosto, czy czasem odbiją w bok, to już wyższa logika, którą nie powinniśmy zaprzątać sobie głowy. Zgubiliśmy ich, i trudno. Gorzej, że nie mogliśmy też odnaleźć wypożyczonych rowerów i przez kolejną godzinę kręciliśmy się w kółko, rozglądając za wiatą, pod którą powinny na nas czekać. Zmierzchało już, kiedy dotarliśmy z powrotem na kemping.

– Mocny towar! – takimi słowami przywitał nas Krystian, relaksujący się na leżaku pośrodku „kolektywnego miejsca wypoczynku”.

„Towar”, hm. Równie dobrze mógł rzucić „Serwus!”. Nikt już tak nie mówił, wyjątkiem byli jedynie autorzy książek i artykułów dydaktycznych. R. mawiał czule: „roślinka”, zawierając w nietypowym dla siebie zdrobnieniu całą wdzięczność dla rozlicznych odmian cannabis, które towarzyszyły mu od lat, czyniąc życie znośnym. Gdyby mógł, spędziłby jego resztę na zapleczu jednej z dogrzewanych lampami plantacji, śledząc każdy etap dojrzewania i studiując literaturę fachową.

Oszczędziliśmy jednak Krystianowi ironii, bo – rozluźniony i radosny – zaproponował jeszcze lufkę na dobry sen. Zasiedliśmy więc w kręgu koło ich namiotu i fajka pokoju przechodziła z rąk do rąk. A więc jednak nic nie pamiętali, przyjaźń polsko-polska nadal kwitła i my też mogliśmy się rozluźnić, bez obaw, że ktoś zacznie zadawać niewygodne pytania. R. napomniał Mirka po przyjacielsku, żeby nie kisił, tylko szybko przekazywał dalej, zwłaszcza że tym razem zapalić zdecydowała się również Zosia. Podczas wycieczki miała jeszcze wątpliwości. Wykręcała się, tłumacząc, że przecież jedno z nas musi zachować przytomność umysłu, by w razie czego doprowadzić pozostałych do miejsca noclegu. Słuchałam tych argumentów z rozbawieniem, przypominając sobie własne sprzed kilku miesięcy i wytrwałość R., który tłumaczył mi wówczas – tak jak teraz jej – że przecież to tylko najzwyklejszy poprawiacz nastroju, po którym w przeciwieństwie do wódki nie ma się kaca. Teraz to Zosi trzęsły się ręce ze strachu, że straci nad sobą kontrolę, przecież, o Boże, miała właśnie zażyć prawdziwy narkotyk. Mów do niej jeszcze, R., mów do niej, nie zapomnij o właściwościach przeciwbólowych, które sprawiają, że twoje koleżanki, nawet stroniące na co dzień od marihuany, raz w miesiącu wolą zapalić, niż truć się nospą i ibupromem. Ani o tym, że seks po też jest dziesięć razy przyjemniejszy niż bez. Trzeba tylko się zaciągnąć, bardziej, jeszcze raz i jeszcze, o tak, głębiej, Zosiu, inaczej nic nie poczujesz, tak jest za pierwszym razem, potem, gdy pali się częściej, wystarczy jeden mach lub nawet dłuższy pobyt w pomieszczeniu pełnym konopnego dymu.

Minął kwadrans. Zwykle na tym etapie robiło się już zabawnie. Dbał o to R., mistrz ceremonii, który twierdził, że osiągany nastrój zależy nie tyle od temperamentu uczestników, ile od gatunku zakupionej rośliny, i na wszelki wypadek stronił od takich, które prowokują melancholijne myśli. Miał sporo racji. Wybierając na chybił trafił, można było zafundować sobie niezłą psychodramę. Pewnie miało to związek z pobudzaniem jakichś receptorów w mózgu, my nazywaliśmy to łapaniem schizy. Widziało się wtedy i słyszało coś, czego wcale nie było. Tyle że nie stwory z innej rzeczywistości, jak po kwasie, ale na przykład własną dziewczynę obściskującą się z innym albo obgadujących cię znajomych. Mogliby się zaklinać, że tylko opowiadali dowcipy, ale ty przecież doskonale słyszałeś. Zdarzała się też gra według scenariusza: swoi kontra obcy, czyli mniej znani albo ci, których się nie lubiło. Ujawniały się wtedy instynkty każące rozstrzygać o pozycji w grupie zręcznością, sprytem i siłą pięści, a mięczaków rozkwaszać bez wahania. Tylko że potem nie zawsze było wiadomo, jak zatrzymać tę jazdę, by w miarę bezboleśnie wrócić na dawne tory. Teraz też: najpierw przypatrywanie się sobie nawzajem, niby z przyklejonymi uśmiechami, ale my już możemy czytać im w myślach i wiemy, że są nieżyczliwe. Tamci patrzą na nas z góry. Podśmiechiwali się z nas już wcześniej, zauważyliśmy. My zresztą nie pozostawaliśmy dłużni. Ale im chodzi jeszcze o coś. R. i Krystian wymieniają niechętne spojrzenia, niby przypadkiem zaczynają się docinki, dobrze zrozumiałe aluzje.

– Ja nic nie wzięłam – odparowuję myślą na myśl i uświadamiam sobie, że mówię to głośno.

Rozglądam się, czy nikt nie usłyszał. Krystian wpatruje się we mnie triumfalnie: domyślał się od początku. Co najgorsze, czuję, jak woreczki z suszem wypychają mi kieszeń, choć staram się siedzieć prosto i udawać, że nie wiem, o co chodzi. R. mruga, tym razem nie do mnie, lecz do tamtych, zaraz wyprze się wszystkiego i powie, że to moja wina. Na szczęście Zosia, poczciwa, dobra Zosia, niespodziewanie przyszła z pomocą.

– Krystian, duszno mi! – Zerwała się z koca, zataczając się jak po solidnej dawce alkoholu.

Oddychała teraz szybko i była nienaturalnie blada. Dwie Szwedki albo Dunki – sądząc po kontraście między blondem a czerwoną opalenizną – które nudziły się dotąd w pobliżu, grając w kości i wymieniając zrozumiałe tylko dla siebie uwagi na temat przechodzących chłopaków, podniosły wzrok znad partyjki. Wreszcie działo się coś ciekawego. Krystian natychmiast ruszył Zosi na ratunek. Razem z R. doskoczyli do niej i wzięli ją pod ręce. Lokatorzy innych namiotów, początkowo rozbawieni obserwowaną z oddali sceną, też otaczali nas teraz z wolna, zatroskani po ludzku, chętni do niesienia pomocy, wzywania karetki, pełni dobrych rad: Amerykanie i Holendrzy, Brytyjczycy oraz Niemcy. Wieść o wydarzeniu niosła się po całym polu namiotowym. Naprędce uformował się pochód, na czele którego kroczyła Zosia, podtrzymywana przez R. i Krystiana, za nimi ja z Mirkiem, potem najbliższe sąsiedztwo. Pochód się wydłużał, dołączali mieszkańcy bocznych alei i właściciele przyczep, na końcu biegły dzieci i domowe zwierzęta, brakowało tylko płatków róż sypanych nam pod nogi. Zosia miała iście królewską asystę, każdy pragnąłby pierwszego razu w takiej oprawie. Wzruszona tym nadmiarem dowodów życzliwości odzyskała zwyczajną barwę i przyznała, że jednak poradzi sobie bez holenderskiej pomocy medycznej. Zasiadła w namiocie i przyjmowała hołdy, a Krystian z Mirkiem krzątali się, by godnie przyjąć cudzoziemskich gości. Dla nas był to koniec zabawy. Zamknęłam oczy. Kemping szumiał tysiącami głosów w różnych językach. Wydawało mi się, że rozróżniam poszczególne dialogi, przeskakuję z namiotu do namiotu, nie ruszając się z miejsca, i zmieniam częstotliwość nasłuchu jak radio. Tylko w namiocie obok ucichło, nie docierały już stamtąd żadne odgłosy. Rankiem spakowaliśmy się w pośpiechu i bez pożegnania pojechaliśmy dalej na północ, zabrawszy cały roślinny zapas i przysięgając sobie, że nie sięgniemy po niego aż do czarnej godziny, kiedy wyczerpią się szanse na bieżące zaopatrzenie.

Tak wyglądał nasz ostatni amsterdamski dzień. Kolejne kilkanaście, aż do wizyty w Hoek, zlewa mi się dziś w jedno. Choćbym nie wiem jak wysilała pamięć, te dwa tygodnie są jak przepalona taśma, ciąg czarnych klatek, między którymi z rzadka mignie ocalony obraz. Nieliczne udaje się przypisać do konkretnych miejsc, jak most na rzece w Deventer, mieście o nazwie sugerującej, że przeniesiono je tutaj prosto z Ameryki, choć naszym zdaniem nie miało w sobie nic amerykańskiego. Jakiś targ na rynku wokół gotyckiego kościoła: stary bruk, zapach ryb, warzywa i owoce na straganach ocienionych markizami w biało-żółte pasy. Śledzie, surowe, obłożone tylko plasterkami świeżo skrojonej cebuli, chwytano tu za ogon rytualnym gestem i połykano w całości na przekąskę między pierwszym a drugim śniadaniem. Albo wiatraki przy drodze, chude i wysokie, przypominające gigantyczne szparagi, którym dla zabawy doczepiono skrzydła. Niektóre stały nieruchomo, więc uznaliśmy, że są popsute, i wyobrażaliśmy sobie tego, kto przyjdzie je naprawiać, jak wspina się powoli po schodach, przyświecając sobie latarką, sam jeden wewnątrz wydrążonej białej łodygi. Znów cięcie, ciemność i rynek kolejnego miasta, usłany dziesiątkami plastikowych kubków po piwie stratowanych na plenerowym koncercie. Chrzęściły nieprzyjemnie pod stopami jak pancerze chrabąszczy. Przyspieszałam kroku, żeby mieć to już za sobą, ale przezroczyste chrząszcze rozpełzły się po całym chodniku i mogłam tylko przeklinać Holendrów z ich nadgorliwą dbałością o bezpieczeństwo – co to ma znaczyć, w najbardziej liberalnym kraju Europy nie można wypić piwa wprost z butelki? Centra miast były stare, domy zakonserwowane przez stulecia, ulice rozchodziły się koncentrycznie ku przedmieściom, im dalej od rynku, tym więcej bezbarwnych blokowisk, oplecionych autostradami i drogami szybkiego ruchu. Rozdzielały je pojedyncze wyspy zon przemysłowych i parkingów wokół hipermarketów. Nigdy wcześniej nie widzieliśmy też takiej obfitości ścieżek rowerowych. Miały własną sygnalizację świetlną, można było jechać nimi bez końca, objechać calutką Holandię, ani na chwilę nie zbaczając z oznakowanej na niebiesko trasy. Nikt nie musiał przemykać chodnikami, czając się, żeby nie zarobić mandatu, ani wyjeżdżać na ulice w kasku, jakby jazda rowerem była miejskim sportem ekstremalnym. Widzieliśmy nawet, jak policjant, też na rowerze, beszta jakiegoś chłopaka za spacerowanie ścieżką. Tak, rowerzyści byli tutaj ważniejsi nie tylko od ludzi w samochodach, ale i od pieszych, choć nie sugerował tego wygląd ich pojazdów – wysłużone, zwyczajne damki o dużych kołach, często pordzewiałe i bezczelnie skrzypiące, przemalowywane przez kolejnych właścicieli na ulubiony kolor. Nie szpanowali też góralami ani szosówkami, nie mówiąc o wdziankach z lycry. Gdyby ich spytać, czy „idą na rower”, nie wiedzieliby, czego od nich chcemy. Wychodzi się z domu i wskakuje na siodełko – środek transportu jak każdy inny. Wokół stacji, na parkingach, pod płotami stała zawsze masa bezpańskich rowerów o pordzewiałych ramach, z flakami zamiast opon, marniejących w miarę zaniku nadziei na powrót swoich posiadaczy. Albo nie żyli już, co było mało prawdopodobne, zważywszy na liczbę jednośladów porzuconych na stacjach, albo zgubili kluczyk do zapięcia, albo porzucali je świadomie, uznawszy, że naprawa czy utylizacja opłaci się im mniej niż wydatek na kolejny model.

Takie były nasze obserwacje na początek. Trudno byłoby oczekiwać więcej od kogoś, kto postanowił zamieszkać w obcym kraju, ale wybrał się w podróż kompletnie nieprzygotowany, nie zadawszy sobie nawet trudu, by wcześniej przestudiować mapę. I choć w odwiedzanych po drodze miastach obecnie i w przeszłości działo się wiele, nie zwracaliśmy na to uwagi, traktując otoczenie jak dekorację do rozgrywających się między nami i w naszych głowach spektakli. Pochłaniało nas głównie śledzenie wątków podsuwanych przez wyobraźnię. Wydawały się niezwykłe i skomplikowane, ale następnego dnia, w dziennym świetle, zaczynały się pruć i rozjeżdżać, zanim zniknęły w kolejnej czarnej dziurze. Trafiało się ich coraz więcej.

Północ–południe

– Wynocha! Poszli won! Nie chcę was widzieć! – piekli się Alex. Twarz ma już czerwoną, na czole nabrzmiały mu żyły.

Wkurzył się na dobre i nawet Ludmile nie udaje się go udobruchać. Wstawia się za nami, choć nasze zniknięcie byłoby jej na rękę: Alex piłby rzadziej i spędzał z nią więcej czasu. Jedna kobieta mniej w domu to też punkt dla Ludmiły. Choć bardziej niż kobietę przypominam chudego chłopaka, nawet we mnie musi upatrywać zagrożenie, skoro niedawno kazała Alexowi pod jakimś pretekstem wyjść z pokoju, w którym myłam okna, stojąc na drabinie. Podejrzliwość Ludmiły wzrasta wraz z trudnościami, które holenderscy urzędnicy piętrzą przed dwójką obcokrajowców, pragnących zalegalizować w tym kraju swój związek. Trudności – tłumaczy cierpliwie Ludmile Alex – to rzecz naturalna, gdy partnerka unijnego mężczyzny jest obywatelką Rosji, moja kochana. Tym razem jednak Alexowi nie w głowie czułe słówka, wielkoduszność Ludmiły zdaje się na nic: dostajemy godzinę na spakowanie bagaży, ani chwili dłużej.

– Inaczej wystawiam wszystkie rzeczy za drzwi – mówi i wiem, że nie żartuje.

Wcale się Alexowi nie dziwię, na jego miejscu pewnie zrobiłabym to samo. Razem z R. już od dwóch tygodni, nie płacąc, siedzimy w jego mieszkaniu, niewielkich dwóch pokojach z kuchnią w bloku na przedmieściach Hoek van Holland, i nie ma szans, żebyśmy kiedykolwiek zrewanżowali się za gościnność. Ciągle nie mamy pracy, a przywieziona kasa dawno się skończyła. Powinniśmy codziennie świtem wsiadać na rowery i jeździć po szklarniach. Prędzej czy później znalazłoby się zajęcie choćby dla jednego z nas. Trudno jednak wstać o szóstej, gdy poprzedniego wieczoru wypaliło się do spółki z Alexem cały zapas white widow albo AK-47. A poszukiwaniami zmęczyliśmy się już po pierwszym dniu w Hoek. Pokonaliśmy wtedy na wysłużonych rowerach ładne kilkanaście kilometrów. Na większości bram do szklarni widniały tabliczki z informacją Geen werk, znaczy, że pracy nie ma, gdzieniegdzie podaną również w wersji polskojęzycznej. Albo pojawiał się właściciel, który słysząc, skąd jesteśmy, żądał okazania sofinummer. Na widok zdziwionych min oddalał się pospiesznie do swoich zajęć, życząc nam na pożegnanie miłego dnia. Sofi, skrót od sociaal-fiscaal nummer, jak wyjaśnił nam potem Alex, to odpowiednik polskiego NIP-u, uprawniający do uzyskania legalnego wynagrodzenia. Obywatel Unii zgłasza się do urzędu i dostaje numer od ręki. Przybysza z gorszej Europy z reguły czeka odmowa, chyba że ma już potencjalnego pracodawcę, skłonnego wykazać, że dane zajęcie nie cieszy się zainteresowaniem Holendrów ani mieszkańców innych krajów wspólnoty. Koło się więc zamykało, bo choć przy pewnej dawce wysiłku były to trudności do pokonania (w końcu iluś naszych rodaków zrywało tu co roku legalnie paprykę i pomidory), wystarczyły, by zniechęcić R., który miał swój polski honor i nie lubił się o nic prosić.

Alex jest Szkotem, wysokim, wąsatym i chudym. Zbliża się do pięćdziesiątki i trochę łysieje, ale ciągle trzyma fason w rockandrollowym stylu: skórzane kurtki, motor, tatuaże. Kontakt do niego dostaliśmy od Bronki, na wypadek gdyby w dniu przyjazdu nie udało się nam znaleźć zatrudnienia razem z noclegiem. Nie wiedziała, że Alexa, który do niedawna sam werbował Polaków do pracy przy zbiorach, tuż przed naszym przyjazdem dopadł pech w postaci nadgorliwego holenderskiego nadzorcy. Gdy na skutek nadużycia alkoholu zaliczył dwa spóźnienia z rzędu, nadzorca, wredny nacjonalista, wręczył mu wypowiedzenie. Alex świętował zrzucenie jarzma przez tydzień, a teraz szuka lepszego szefa. Jest wybredny, wie, że tacy jak on mają na rynku wzięcie, więc na razie spokojnie przebiera w ofertach, od czasu do czasu podłapując jakąś robotę na czarno. Przejściowy niefart w relacjach z Holendrami nie zniechęcił jednak Alexa do obcych: gdy rozczarowani rajdem po szklarniach udaliśmy się pod wskazany adres na obrzeża Hoek, między rzędy identycznych szarych bloków, w swym mieszkaniu na drugim piętrze przyjął nas z otwartymi ramionami jak od dawna oczekiwanych gości. Jeszcze tego samego wieczoru zarządził ciągnącą się długo w noc imprezę, podczas której wysłuchaliśmy kilku skomplikowanych życiorysów i deklaracji (z wzajemnością) polsko-szkocko-rosyjskiego braterstwa po grób. Kontynuowaliśmy biesiadę przez kilka kolejnych dni, zadowoleni, że nie musimy nigdzie jeździć, męcząc się w deszczu na skrzypiących rowerach, i że nikt nie ma wobec nas żadnych oczekiwań, poza jednym – dostarczaniem rozrywki samą naszą obecnością.

Alex nie mieszkał sam. Skąd i w jakich okolicznościach wzięła się w jego życiu Ludmiła, długowłosa piękność z Petersburga, nie wiem do dziś. Na jednym ze zdjęć dokumentujących nasz pobyt u Alexa siedzi na skórzanej kanapie, tleniona i w mocnym makijażu, przypominająca z fryzury młodą Violettę Villas, i ceruje firanki. Zdjęcie, pstryknięte przypadkowo, niepozowane, mimowolnie ujawnia istotę relacji między kobietą ze Wschodu a mężczyzną z Zachodu. Taka kobieta dba o harmonię domowego ogniska, wypełniając dzień czynnościami, które wyemancypowane Holenderki z ulgą zrzucają na barki pań do pomocy, podczas gdy jej, wschodnioeuropejskiemu aniołowi, pranie, sprzątanie czy przygotowywanie świeżych posiłków przychodzi przecież całkiem naturalnie. Resztę czasu kobieta ze Wschodu poświęca na pielęgnację urody, która w oprawie złotej biżuterii, platynowych loków i skąpych kreacji zyskuje dodatkowy blask na tle praktycznych fryzur i sportowego stylu tubylek. W tym kraju, gdzie seks można kupić legalnie i niezbyt drogo, ale miłość uchodzi za towar deficytowy, kobieta o duszy słowiańskiej i współczującej, dbająca o dobre samopoczucie zachodnioeuropejskiego mężczyzny, jest jak skarb. Alex wie o tym dobrze, nawet jeśli przypadł mu skarb już nie pierwszej świeżości, i dlatego tylko trochę droczy się z Ludmiłą, dążącą za wszelką cenę do uzyskania statusu jego oficjalnej, odnotowanej w urzędzie partnerki, a najlepiej żony. W chwilach alkoholowego rozrzewnienia jest nawet skłonny uwierzyć, że w tym płaskim królestwie los dał mu drugą szansę. Wystarczy tylko stempel na dokumencie potwierdzającym samenwonen, czyli stały związek pary mieszkającej razem od ponad sześciu miesięcy, by zacząć życie szczęśliwe i wygodne, oddzieliwszy grubą kreską wszystkie trudne i ciemne sprawy zostawione w ojczyźnie. Dla Ludmiły stempel holenderskiego urzędnika równa się znacznie więcej, to akt powtórnych narodzin. Wraz z dokumentem, gwarantującym parze takie same prawa jak kontrakt ślubny, Ludmiła zyska moc samostanowienia. By ją utrzymać, wystarczy zawrzeć kolejny związek. Być może już nie ze Szkotem Alexem, lubiącym wypić, z odsiedzianym wyrokiem i zaległymi alimentami, ale jakimś czystej krwi Holendrem, porządnym, odpowiedzialnym, pozbawionym nałogów. O tym Alex też dobrze wie i dlatego, niezależnie od opieszałości urzędników, sam trochę się z formalnościami ociąga.

Z drugą międzynarodową parą, zajmującą mniejszy pokój pod tym samym dachem, sprawy mają się inaczej. Od początku zachodziliśmy w głowę, co też Mark, lekko otyły Anglik z ciemnym wąsem, dostrzega w swej rówieśniczce, Holenderce o imieniu Elwira.

– Może sofinummer? – sugerował na wstępie R., ale szybko się połapał, że ma do czynienia z pełnoprawnym obywatelem Unii, któremu związek z reprezentantką miejscowej ludności nie jest potrzebny do pozyskania jakichkolwiek dokumentów.

Istota relacji łączącej tych dwoje jest dla nas w trakcie pobytu w Hoek największą zagadką. Z nudów snujemy przypuszczenia. Zachwyt urodą nie wchodzi w grę – Elwira to typ niskopienny, pulchny, krótkowłosy, z mocno zarysowaną szczęką. W odróżnieniu od Ludmiły, z chęcią eksponującej dojrzałe wdzięki, jest przesadnie pruderyjna, w największy upał owija się w jakieś barchany i wkłada zbyt obszerne, brudnawe dżinsy, ściągnięte niemal pod biustem. Gdy Mark, zatrudniony w firmie spedycyjnej, wraca do domu po ośmiogodzinnym dniu pracy, Elwira przybiega jak psiak stęskniony za panem, nakłada mu na talerz posiłek, zasiada naprzeciw i obserwuje z uwielbieniem, jak pochłania porcję za porcją. I od razu zaczyna wielowątkową przemowę po niderlandzku, jakby streszczała mu wszystkie obejrzane od rana teleturnieje i seriale. Mark trochę wstydzi się Elwiry i w naszej obecności często ją strofuje. Elwira, karcona, cichnie na krótko, jednak niebawem znów zaczyna wyrzucać z siebie zdanie za zdaniem w języku, który był kiedyś dialektem niemieckim, ale przez wieki zdążył się wyemancypować, przekształcając w mowę bardziej miękką, gardłową, z wyjątkowo nadużywaną zgłoską „ch”, która w naszych nienawykłych do podobnych dźwięków uszach brzmiała z początku jak manifest gruźlika. Nie wiedzieliśmy dokładnie, co Elwira mówi, ale na podstawie gestów, zachowań, tembru głosu, w którym drgała nieustanna nerwowość, odbieraliśmy ją jako lekko szurniętą. I ta nazbyt gwałtownie okazywana radość, infantylne podskoki, śmiech przypominający rżenie. Podczas gdy R. z każdym dniem robił postępy w komunikacji po angielsku, Elwira nawet nie próbowała się starać. Była żywym zaprzeczeniem stereotypów, że nauka niderlandzkiego w bezpośrednich kontaktach z Holendrami jest karkołomnym zadaniem, bo wychwyciwszy u rozmówcy obcy akcent podczas próby nawiązania konwersacji, przechodzą od razu na płynną angielszczyznę – w czym upewniali nas napotykani dotąd jej rodacy. Tu zaś w roli tłumacza musiał występować Mark.

Od przyjazdu czuliśmy się w towarzystwie tej czwórki jak dzieci wysłane na kolonie, którym opiekunowie zapewniają wikt i wynajdują zajęcia. Raz, w sobotę czy niedzielę, zabrano nas na plażę. Mimo wczesnej pory była wypełniona po brzegi. Leżak obok leżaka, na nich skierowane w stronę słońca zachodnioeuropejskie ciała, obnażone bez pruderii, stare i młode, z uprzejmą rezerwą odnoszące się do sąsiednich, oddzielonych kilkoma centymetrami wolnej przestrzeni. Żadnego prężenia się i niezdrowych ekscytacji, choć ciała kobiece topless też blisko, na wyciągnięcie ręki. Ot, kąpiel słoneczna, higieniczny zabieg, dostarczanie skórze niezbędnych dawek witaminy D i kontakt z naturą. R., nieprzyzwyczajony do podobnej bliskości w krajowych kurortach, nie wiedział, gdzie skupić wzrok, zbyt wiele wizualnych podniet naraz, zwłaszcza te Holenderki mieszanej krwi, o ciemnej karnacji, pełnych kształtach i rysach wskazujących na bliską więź przodków z czarnoskórymi mieszkańcami kolonii. Alex zagłębiony w leżaku sączył zimne piwo, Ludmiła czesała obfite loki, jak przystało na wynurzającą się z morskich fal blond syrenę, i pod pretekstem wymiany przemoczonej odzieży urozmaicała sobie sjestę przywdziewaniem coraz to nowych plażowych kreacji. Tylko Elwira tkwiła bez ruchu, okutana równie dokładnie, jak migające od czasu do czasu w tłumie muzułmanki, dzielnie broniące tekstylnej niezależności. Najgorzej bawił się Mark. Na pozór swobodnie pokazując światu obfity brzuch i pierś zdobną w złoty łańcuch, był przecież w pełni świadom wad własnej postury, które domagałyby się zrównoważenia atutami towarzyszki. Ta jednak odmawiała mu wsparcia, więc smutny i zniecierpliwiony kręcił się na siedzisku, starając się lojalnie odwracać oczy od obcej damskiej obfitości, napierającej na niego ze wszystkich stron.

Innego dnia (gdzie Eros, musi być i Tanatos) wraz z Elwirą udaliśmy się w odwiedziny do jej matki mieszkającej w domu starców. Ukształtowani przez polskie realia, wykręcaliśmy się od tej wspólnej wyprawy, widząc już w wyobraźni długie korytarze pokryte lamperią, którymi snują się zniedołężniali emeryci w piżamach. Kondensat nieszczęścia, wtłoczony w zbyt małą i nieprzyjazną przestrzeń, zupełnie nieprzystający do atmosfery naszej wakacyjnej beztroski. Znając już też trochę temperament Elwiry, obawialiśmy się również jej konfrontacji z matką. Ona jednak, nie zważając na opór, powiodła nas do ogrodzonej willi na polanie pod lasem. Wjechaliśmy na drugie piętro (windą tak obszerną, by pomieścić kilka wózków inwalidzkich najnowszej generacji) i uściskawszy na przywitanie dłoń gospodyni, znaleźliśmy się w apartamencie dostosowanym do potrzeb najwybredniejszych seniorów. Od samodzielnego mieszkania różnił się tylko obecnością dyskretnej obsługi, rozlokowanej w sąsiednim budynku i przyzywanej w miarę potrzeby naciśnięciem dzwonka. Podczas naszego pobytu nie ujawniła się ani razu – nawet drzwi wyjściowe otwarły się przed nami samoistnie i bezszelestnie. To było miłe zaskoczenie, a jednak nie mogłam stłumić myśli o aseptycznych korytarzach i stalowych szybach, którymi od czasu do czasu zjeżdżają nieruchome ciała przykryte prześcieradłami. Zgodnie z procedurą trafiają na poziom minus jeden, do automatycznie sterowanych chłodni, a stamtąd do krematorium. Wszystko profesjonalnie, sprawnie i bez zakłóceń, w martwym świetle lamp. Nie ma rodzinnych lamentów nad trumnami, czarnych strojów, wspomnień, a nawet kojącej ból wódki: niewielka urna z prochami, dla uczestników ceremonii kawa i ciasto, najwyżej kilka zwięzłych wspominków o zmarłym.

Męczyliśmy się potem z tą wizją, siedząc na równo przystrzyżonej trawie w uroczym miejskim parku, gdzie blondwłose dzieci, śmiejąc się, karmiły utrzymywaną specjalnie ku ich uciesze populację królików. A przyjechaliśmy z kraju oddalonego zaledwie o siedemset kilometrów, w którym Elwira, odwiedzająca matkę w przybytku zwanym aanleunwoning, zasłużyłaby na opinię samoluba bez serca. „Oddać rodzica do domu starców” – brzmi nad Wisłą jak obelga i jest wstydliwym występkiem. Wszystko, co widzieliśmy przed chwilą, zdawało się nam bezduszne i do cna mechaniczne, a okropność zwielokrotniała jeszcze technologia, którą naszpikowano ośrodek. „Oddać rodzica… ” – powtórzyłam machinalnie. Zaraz, zaraz, ale kto jest tutaj przedmiotem oddania? A jeśli to sama matka Elwiry – energiczna i pewna siebie kobieta – domagała się odosobnienia? Czy ktokolwiek o zdrowych zmysłach chciałby obcować z taką córką częściej niż raz w tygodniu? Być może – dowodziliśmy sobie z R., drążąc temat jak na korepetycjach z komunikacji międzykulturowej – jest zupełnie odwrotnie, nikt nikogo nie oddaje, to starzejący się Holendrzy wybierają życie, do jakiego przywykli, bez krępujących kompromisów? Gdyby i nas postawiono przed takim wyborem, pewnie też wolelibyśmy pójść w ich ślady. Nie po to przecież pracujesz i zarabiasz, by potem błagać o podanie kaczki i oglądać wściekłą minę zniecierpliwionej córki. Z emeryturą liczoną w guldenach lepiej się zawczasu zabezpieczyć przed podobnym obrotem spraw – myślisz – i powierzyć krępującą posługę obcym ludziom, którym można narzekać, ile wlezie. Skoro przed starością i towarzyszącą jej samotnością nie ma ucieczki nawet w najlepiej rozwiniętych cywilizacjach, nie należy się łudzić, że wyratują nas od niej więzy krwi. Nie wiedzieliśmy dotąd wiele o Holendrach. Byli dla nas trochę lepszą kategorią Niemców (obraziliby się za to porównanie!) i nie przychodziło nam do głowy, że ich obyczaje tak bardzo różnią się od naszych. Ale trafiliśmy w sedno.

– Oni lubią być samowystarczalni – powie nam później Mark, streszczając przemowę Elwiry, dopytywanej o sens wydarzenia dnia.

Zrezygnować z prawa do niezależności, wypraszać u innych członków rodziny, żeby pozwolili ci na to czy tamto? Taka degradacja nie mieści się Holendrom w głowie już od lat osiemdziesiątych, gdy chadecki polityk Elco Brinkman wpadł na pomysł zjednania ich sobie wizją państwa opiekuńczego i poniósł druzgocącą klęskę.

A więc samowystarczalność. Uprzejmy dystans wobec świata. Wymiana usług na handlowych, z góry określonych zasadach. Podobnie jest zresztą z Elwirą i Markiem, związanymi niepisanym kontraktem, który ma łagodzić samotność i ułatwić obojgu przetrwanie. On dzieli się z nią pieniędzmi, ona daje mu towarzystwo i wsparcie w codziennych zmaganiach, a tło tego związku, miejscowość Hoek van Holland, to przystań tymczasowa. Gdy bezrobocie w Zjednoczonym Królestwie zmaleje i stopnieją długi, Mark bez większych komplikacji porzuci Elwirę i wróci do rodziny, czekającej po drugiej stronie kanału. Na razie jednak wiją byle jakie gniazdko w mieszkaniu Alexa, w rytm starej pieśni Philipa Pinkhofa, mówiącej (z użyciem gardłowego „ch”), że piękno przemija, a człowiek przyzwyczaja się do brzydoty, która pozostaje: Al ben’ je geen plat, schoonheid vergaat.

*

Eskapady na plażę czy do domu starców nie zdarzały się jednak co dzień. Większość czasu spędzaliśmy w mieszkaniu Alexa, wstając późno i bycząc się w pełnym słońcu na balkonie. Najprzyjemniej było wieczorami, gdy pokój – zwykły pokój w bloku, nieróżniący się za bardzo od typowych polskich mieszkań, z meblościanką, fotelami obitymi skórą i tapetą przedstawiającą trębaczy na tle napisów „Jazz” – pod wpływem skrętów krążących z rąk do rąk z każdą wydychaną chmurą zmieniał się w leśną jaskinię albo wschodni namiot. W takie wieczory przy świetle lampy mieszały się akcenty, opowieści i epoki, Alex stawał się szkockim minstrelem, Ludmiła – rosyjską księżniczką, a my z R. – uciesznymi wędrownymi klaunami.

Podczas jednej z takich posiadówek do Alexa nieoczekiwanie wpadła Bronka w towarzystwie paru kolegów. Ucieszyliśmy się na jej widok, ale ona wyglądała na zdziwioną, że jeszcze tutaj jesteśmy. Ostatni raz spotkaliśmy się podczas niefortunnej eskapady po szklarniach. Niewiele nam wtedy pomogła. Zaprosiła tylko do przyczepy, którą dzieliła z innymi przybyszami z Polski, i poszła spytać właściciela, czy nie potrzebowałby dodatkowych rąk do pracy. Ten jednak poprosił o sofinummers, a więc według kryteriów R. odprawił nas z kwitkiem. Wyczuliśmy wówczas jakąś rezerwę, niechęć do bratania się na oczach współlokatorów, poniekąd zrozumiałą wobec silnej w tym regionie szklarniowej konkurencji. Byliśmy jednak trochę obrażeni: postąpiła w naszym mniemaniu bardzo nielojalnie, mamiąc nas najpierw podkolorowanymi opowieściami o Niderlandach i roztaczając Bóg wie jakie perspektywy, a potem, już na obczyźnie, przedkładając własne interesy nad solidarną narodową przyjaźń. Nie równało się to oczywiście z naszej strony niechęci do podtrzymywania kontaktu; szczerze mówiąc, zupełnie o Bronce zapomnieliśmy, nie należała do świata minstreli i rosyjskich księżniczek. Teraz udawała, że nie wie, o co chodzi, może podobnie jak my puściła tamten epizod w niepamięć. Skrępowana naszą przedłużającą się gościną, tłumaczyła na stronie, że Alex jest życzliwy i wielkoduszny, ale nie można go wykorzystywać. Dopytywała nazbyt natrętnie o kroki, które czynimy, żeby się zatrudnić, i relacjonowała realia życia w przyszklarniowej przyczepie, co wyglądało z kolei na próbę samousprawiedliwienia. Szklarniowa doba, wyłączając mało interesujący etap ośmiogodzinnej pracy, według Bronki dzieliła się na trzy fazy: zwałkę, wyluzkę i wkurwkę. Po chwilowej zwałce, czyli odpoczynku spowodowanym przemęczeniem, organizm polskiego robotnika sezonowego domagał się stymulacji, zwanej wyluzką, osiąganej zwykle za pomocą alkoholu i dragów. Stan wyluzki już o poranku mogła, niestety, przerwać wkurwka, rodzaj twardego lądowania po wieczornym odlocie. Dochodziło do niej na widok splądrowanej lodówki albo porzuconego zapięcia po rowerze, którym właśnie oddalał się do pracy bardziej przedsiębiorczy współspacz, zmuszając naszego bohatera do nieplanowego wysiłku. Na przykład dziesięciokilometrowej przechadzki. Tak, wakacyjny pobyt w szklarniach wymagał samodyscypliny i nieulegania nałogom – cech, których zarówno R., jak i mnie wówczas brakowało. A przy tym ostrożności, bo bywało, że serdeczni znajomi, zbyt rozsmakowani w wyluzce, znikali któregoś dnia z całą znalezioną u sąsiadów wypłatą. Inni, widząc determinację rodaków szukających za wszelką cenę zarobku, wychodzili naprzeciw ich oczekiwaniom, tworząc firmy krzaki, rzekomo pośredniczące w zatrudnieniu. By prowizja nie wyglądała na przesadnie wysoką, obejmowała też pomoc w znalezieniu kwatery. Dzięki tym dobroczyńcom niejeden wylądował już w klitce bez okien do spółki z kilkoma bardziej imprezowymi pracownikami i wypłakiwał się potem znajomym, tworząc mit marnej doli najemnej siły roboczej w Niderlandach. Słuchając nowych opowieści Bronki, zrozumieliśmy, jak dobrze trafiliśmy, i postanowiliśmy przedłużać status quo tak długo, jak tylko się da.

Samo miasto, a raczej – ujmując rzecz administracyjnie – jedna z najodleglejszych dzielnic Rotterdamu, nie oferowało nam zbyt wiele. Oficjalna strona internetowa, prowadzona przez tutejszą izbę turystyki, twierdziła co prawda inaczej, pieczołowicie gromadząc nieliczne elementy godne uwagi, z których zdolny grafik zdołał stworzyć całkiem miłą dla oka panoramę, my jednak zdążyliśmy obejrzeć to wszystko w naturze i nie daliśmy się nabrać, choć szczerze docenialiśmy dryg Holendrów do autopromocji. W porównaniu z takimi Francuzami czy Hiszpanami byli na przegranej pozycji, a jednak starali się jak mogli, nadrabiając niedostatki krajobrazu schludnością, uprzejmością i egzotycznymi rozrywkami w rodzaju wielogodzinnych wędrówek w błocie po kolana, zwanych wadlopen. Wszystko, co zasługiwało na uwagę, zostało skatalogowane, obfotografowane w najkorzystniejszym świetle i wyposażone w szereg udogodnień. Dzięki temu szybko i bez trudu znaleźliśmy drogę do najbliższych coffee shopów i znaliśmy już na pamięć centrum z nijakim rynkiem, pozbawionym nawet ratusza (jego funkcję pełniło kilka pawilonów handlowych), oraz ciasną plażę. Można było nią dojść do pobliskiego kurortu Scheveningen. Jego nazwę, jak głosi narodowa legenda, musieli wymawiać wszyscy, których ruch oporu podejrzewał o niezbyt czystą holenderską krew. Niemieccy szpiedzy demaskowali się łatwo, mówiąc „sz” zamiast „sch”. Ale Hoek, zasiedlone lata temu przez robotników przekopujących jeden ze strategicznych kanałów i odgrywające teraz rolę szklarniowego zaplecza Rotterdamu i okolicy, też miało własną legendę wojenną. Po Niemcach została tu część wału atlantyckiego z masą bunkrów, w których chronili się w czerwcu 1944 roku, czekając na aliantów atakujących właśnie wybrzeże Normandii. Jeden bunkier zmieniono w muzeum. Jeśli po okolicy kręcił się turysta, było pewne, że zmierza właśnie tam i po spędzeniu połowy dnia w podziemnych korytarzach pojedzie dalej, nie znalazłszy już nic godnego uwagi. Ci nastawieni bardziej współcześnie pstrykali sobie jeszcze zdjęcia pod Maeslantkering, cudem holenderskiej techniki i jedną z największych ruchomych konstrukcji na ziemi. Stalowe wrota trwały w gotowości, zdolne do błyskawicznego odcięcia falom dostępu do lądu, gdyby któregoś dnia sterujące zaporą komputery odebrały sygnał o zagrażającym wybrzeżu sztormie.

Ta i inne maszyny, na które natykaliśmy się często na wybrzeżu, miały w sobie coś niepokojącego. Z oddali wyglądały jak zabawki, elementy skomplikowanej serii lego dla starszych dzieci, porozstawiane starannie na płaskim podłożu. A jednak gdy pojawiały się tak na tle wody i nieba, naszkicowane cienką kreską, budziły lęk swym owadzim kształtem, jak nieznane gatunki pająków rozcapierzające na nasz widok odnóża. Pewnie dlatego poustawiano między nimi uśmiechnięte ludziki z jaskrawej gumy. Widoczne z oddali, machały wypchanymi wiatrem rękawami, dając przyjazne znaki. Niewiele pomagało. Woleliśmy się trzymać na dystans. Trudno było uwierzyć w ich pantomimę, skoro nawet w dni wolne od deszczu w tym miejscu królowała szarzyzna we wszystkich odcieniach. Zgniła zieleń i przydymiony brąz ceglanych domów, rozmazujące się w wilgotnej mgle. Przedsmak schyłku. Prawdziwy kraniec, a może nawet kres Holandii, gdzie z wyprzedzeniem można dostrzec oznaki zbliżającej się apokalipsy.

Nastąpiła szybciej, niż się spodziewaliśmy. Staliśmy teraz na szarym chodniku pod betonowym blokiem Alexa, obok nas naprędce spakowane bagaże. Czułam się oszukana. Miały być wiatraki i pola żółtych słoneczników jak na pocztówkach. To znaczy były, wcześniej. Jeszcze po drodze do Hoek. Tyle że niewiele z niej pamiętaliśmy. Usprawiedliwiała nas zachłanność, z jaką przystąpiliśmy do testowania substancji w Polsce dostępnych, ale nieoficjalnie i nie w takim wyborze. U nas trzeba było zadzwonić na jeden z przekazywanych w zaufaniu numerów i złożyć zamówienie, używając szyfru, jakiego nie powstydziliby się twórcy Enigmy. Dostawca przychodził o wyznaczonej godzinie pod osiedlowy supermarket. Przechadzając się tak, by było go widać z okien, udawał, że czeka na kogoś robiącego zakupy. Większe zamówienia od stałych klientów realizował we własnym mieszkaniu w odrapanej kamienicy niedaleko placu Nowego. Dokładnego adresu nie zdradzę, biznes, mimo otwarcia granic, może wciąż prosperować, a dobrze pamiętam podgolony kark i psa rasy obronnej, szczerzącego zęby zza dwóch par antywłamaniowych drzwi.

Kupowaliśmy w kioskach szklane fifki po kilkadziesiąt groszy sztuka, które od podgrzewania zapalniczkami szybko brązowiały. Rodzice natknęli się kiedyś przypadkiem na jedną, porzuconą w szufladzie, i wymogli obietnicę, że natychmiast skończę z papierosami.

– Musisz wciągnąć chmurę – instruował wielokrotnie R., lecz choć posłusznie powtarzałam jego gesty, napełniając płuca kolejnymi haustami powietrza, nie zmieniało się nic.