Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż jednorazowe pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Tytuł oryginału angielskiego THE PLACES IN BETWEEN
Projekt okładki AGNIESZKA PASIERSKA / PRACOWNIA PAPIERÓWKA
Fotografia na okładce © by THOMAS DWORZAK / MAGNUM PHOTOS / FORUM
Projekt typograficzny ROBERT OLEŚ

Copyright © RORY STEWART, 2004
Copyright © for the Polish edition by WYDAWNICTWO CZARNE, 2014
Copyright © for the Polish translation by BARBARA GADOMSKA, 2014

Redakcja ZOFIA DIMITRIJEVIĆ
Konsultacja DR ALBERT KWIATKOWSKI
Korekta AGNIESZKA RYMAROWICZ i MAŁGORZATA TABASZEWSKA / D2D.PL
Redakcja techniczna ROBERT OLEŚ / D2D.PL

Skład wersji elektronicznej MICHAŁ NAKONECZNY / VIRTUALO SP. Z O.O.

ISBN 978-83-7536-715-7

Spis treści

- Dedykacja

- Przedmowa

- Wstęp

- Nowa służba cywilna

- Czołgi na kije

- Czy na wybrzeżach Azji…

- Część pierwsza

- Chicago i Paryż

- Homa

- W drogę

- Te buty

- Część druga

- Kasim

- Zaimek bezosobowy

- Tadżycka wioska

- Emir Zachodu

- Karawanseraj, gdzie drzwi…

- Dla ślepca powieki

- Genealogie

- Chciał Pan skarcić dziecię…

- Klejnoty koronne

- Chleb i woda

- Bojownik czerpie

- Człowiek bez znaczenia

- Część trzecia

- Górskie budownictwo

- Taniec misjonarza

- Lustrzane ciemne okulary

- Muzułmańskie małżeństwo

- Pies bojowy

- Komendant hadżi (mo’allem) Mohsin Chan z Kamendżu

- Kuzyni

- Część czwarta

- Minaret w Dżamie

- Ślady na ziemi

- Między Dżamem a Czaghczaranem

- Modlitwy o świcie

- Mały lord

- Skrzyżowanie

- Wietrzne miejsce

- Część piąta

- Nawigacja według imion

- Powitanie nieznajomych

- Liście na suficie

- Płomienie

- Zija z Katliszu

- Święty gość

- Jaskinia Zarin

- Modlitwy

- Wąskie przejścia w dolinie

- Część szósta

- Pośrednie etapy śmierci

- Skrzydlate ślady

- Blair i Koran

- Słona ziemia i nard

- Blade koła na murze

- @afghangov.org

- Gdy ostatnia nuta trwa jeszcze

- Część siódma

- Ślady na suficie

- Sam jestem zoomem

- Karaman

- Żołnierze Chalilego

- A ja mam moją religię

- Schemat pokoleń

- Źródło rzeki Kabul

- Talibowie

- Palce u nóg

- Marmur

- Epilog

- Posłowie

- Podziękowania

- Źródła polskich cytatów

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Tę książkę dedykuję ludziom spotkanym w Iranie, Afganistanie, Pakistanie, Indiach i Nepalu, którzy wskazywali mi drogę, żywili mnie, chronili, zapewniali nocleg i sprawili, że ta wyprawa zakończyła się sukcesem. Nie wszyscy byli święci – choć niektórzy tak. Zdarzali się chciwcy, lenie, głupcy, hipokryci, brutale, kłamcy, prymitywy i okrutnicy. Byli wśród nich złodzieje i zabójcy; wielu żebrało lub mi groziło. Niemniej jednak w ciągu trwającej dwadzieścia jeden miesięcy podróży ani razu nikt nie próbował mnie porwać czy zamordować. Byłem sam, obcy wędrowiec po odległych krainach; reprezentowałem kulturę, która w wielu budziła nienawiść; miałem przy sobie dość pieniędzy, by uratować lub przynajmniej zmienić ich życie. W ponad pięciuset wiejskich domach przyjmowali mnie, karmili, pielęgnowali i chronili ludzie biedniejsi, głodniejsi, bardziej chorzy i bardziej bezbronni niż ja. Niemal wszystkie spotkane osoby – sunniccy Kurdowie, szyiccy Hazarowie, chrześcijanie w Pendżabie, Sikhowie, bramini z Kedarnath, dalitowie z Garhwalu i buddyjscy Newarowie – okazywały mi gościnność, nie myśląc o nagrodzie.

Zawdzięczam im tę podróż i swoje życie.

Przedmowa

Nie potrafię wyjaśnić, dlaczego wędrowałem przez Afganistan. Może dlatego, że pragnąłem przygody? Ta wędrówka okazała się jednak najbardziej interesującą częścią całej mojej podróży przez Azję. Talibowie zakazali wieszania reklam i wyświetlania filmów, ale gdy przybyłem do Heratu zaledwie sześć tygodni po ich obaleniu, w pasażu handlowym wisiały plakaty przedstawiające hinduskiego gwiazdora filmowego Hrithika Roshana stojącego o zachodzie słońca na skale, z włosami rozwianymi wieczorną bryzą. Na dziedzińcu, gdzie przedtem ludzie Al-Kaidy gromadzili się, by gawędzić w języku urdu, teraz czekali studenci, pragnący ćwiczyć swój angielski na korespondentach wojennych. W stosie płyt DVD na straganie znalazłem Człowieka w żelaznej masce. Dostosowano go nieco do potrzeb rynku afgańskiego, więc grający Ludwika XIV Leonardo DiCaprio w stroju z XVII wieku wymachuje browningiem kaliber dziewięć. Herat, w średniowieczu wielki ośrodek handlowy obsługujący Chiny, Turcję i Persję, oferował teraz chińskie budziki, tureckie okulary przeciwsłoneczne i irański sok jabłkowy.

Był początek 2002 roku. Właśnie zakończyłem szesnastomiesięczną wędrówkę przez Iran, Pakistan, Indie i Nepal. Pokonywałem na piechotę trzydzieści do czterdziestu kilometrów dziennie, zdecydowany nie korzystać z żadnego środka transportu. Już rok wcześniej planowałem przemierzyć Afganistan, ale w grudniu 2000 roku władze irańskie odebrały mi wizę. Być może odkryły, że pracowałem dawniej w brytyjskiej służbie dyplomatycznej, i nabrały podejrzeń co do kierujących mną motywów. Talibowie nie wpuścili mnie do Afganistanu, a rząd Pakistanu zakazał mi wstępu na teren Beludżystanu. W rezultacie musiałem więc przerwać podróż w Iranie i kontynuować ją z miasta Multan w Pakistanie, skąd wędrowałem bez przerw aż do wschodniego Nepalu.

Tuż przed Bożym Narodzeniem w 2001 roku dotarłem do miasta leżącego we wschodnim Nepalu i tam usłyszałem o upadku talibów. Postanowiłem powrócić samochodem do Afganistanu, by pokonać pieszo odcinek od Heratu do Kabulu, i w ten sposób połączyć mój szlak w Iranie ze szlakiem w Pakistanie. Wybrałem przejście prostą drogą przez centralny masyw górski. Zazwyczaj używane obejście przez Kandahar jest mniej górzyste, łatwiejsze i bezśnieżne, ale także dłuższe, a na niektórych odcinkach wciąż kontrolowane było przez talibów.

Kraj znajdował się w stanie wojny przez dwadzieścia pięć lat; nowy rząd sprawował władzę od zaledwie dwóch tygodni. Między Heratem a Kabulem nie znano elektryczności, telewizji ani podkoszulków. We wsiach średniowieczna etykieta mieszała się z nowymi ideologiami politycznymi. W wielu domach jedynym elementem obcej technologii był kałasznikow, a jedyną ogólnoświatową marką – islam. Wszystko to, dzięki czemu Afganistan wydawał się zacofany, peryferyjny i nieważny, teraz sprawiło, że znalazł się w centrum uwagi świata.

Wstęp

Cały kraj pokrywają ciemności, więc z zewnątrz nic nie można dostrzec; nikt też nie śmie się tam zapuszczać ze strachu przed ciemnością. Niemniej jednak ci, którzy mieszkają wokół tego kraju, mówią, że czasami słyszą głosy ludzkie, rżenie koni i pianie kogutów, a zatem ktoś tam żyje; nie wiedzą jednak, któż to mógłby być.

The Travels of Sir John Mandeville [Podróże sir Johna Mandeville’a], ok. 1360, rozdział 28

Nowa służba cywilna

Przyglądałem się dwóm mężczyznom, którzy weszli do holu hotelu Mowaffaq.

Afgańczycy zazwyczaj wyglądali, jakby sunęli płynnie środkiem głównych schodów, ciągnąc za sobą szaty jak weneckie peleryny. Ci dwaj jednak nosili zachodnie marynarki, poruszali się cicho i trzymali blisko balustrady. Poczułem na ramieniu czyjąś rękę. Za mną stał kierownik hotelu.

– Proszę iść za nimi.

Do tej pory nie odezwał się do mnie ani słowem.

– Przykro mi, ale nie mogę – odparłem. – Jestem zajęty.

– Dalej. Są z rządu.

Ruszyłem za nim na piętro, o którego istnieniu nie miałem pojęcia. Kazał mi zdjąć buty i wejść do pokoju w samych skarpetkach. Tamci dwaj siedzieli na ciężkiej, ciemnej kanapie, obok aluminiowej spluwaczki. Buty mieli na nogach. Uśmiechnąłem się. Oni nie. Okna były zasłonięte koronkowymi firankami, a ponieważ w mieście brakowało elektryczności, w pokoju panował mrok.

– Czi kar mikonid (co robisz)? – spytał mężczyzna w czarnym garniturze i koszuli w irańskim stylu, bez kołnierzyka. Spodziewałem się, że wstanie, poda mi rękę i będzie życzył pokoju. Nie ruszył się jednak z miejsca.

– Salam alejkum (pokój z tobą)! – powiedziałem i usiadłem.

– Wa alejkum as-salam. Czi kar mikonid? – powtórzył cicho, odchylając się w tył i przeciągając pulchną, wypielęgnowaną dłonią po fioletowym aksamitnym obiciu kanapy. Miał starannie przycięte, puszyste włosy i kozią bródkę. Uświadomiłem sobie, że nie goliłem się od ośmiu tygodni.

– Jego Ekscelencji Juzufiemu z Ministerstwa Spraw Zagranicznych już wielokrotnie wyjaśniałem, co robię – odparłem. – Powiedziano mi, że mam się z nim spotkać ponownie. Teraz. Już jestem spóźniony.

Moja tętnica szyjna mocno pulsowała. Wiedziałem, że to widać. Starałem się uspokoić oddech. Nikt się nie odzywał. Po chwili odwróciłem wzrok.

Szczuplejszy mężczyzna wyciągnął niewielkie nowe radio, coś do niego powiedział i poprawił marynarkę, włożoną na tradycyjną koszulę. Nie potrzebowałem tego gestu, by dostrzec kaburę pod jego ramieniem. Domyśliłem się już, że należą do służby bezpieczeństwa. Nic ich nie obchodziło, co mówię ani co o nich myślę. Zdarzyło im się oglądać ludzi przez ukryte kamery w sypialniach, salach tortur i przed plutonem egzekucyjnym. Wiedzieli, że niezależnie od tego, co o sobie powiem, to oni są górą. Tylko dlaczego postanowili mnie przesłuchać? Ciszę przerwał warkot manewrującego na dziedzińcu samochodu, a potem rozległy się pierwsze dźwięki wezwania do modlitwy.

– Chodźmy – powiedział mężczyzna w czarnym garniturze. Kazał mi iść przodem. Na schodach minąłem kelnera, z którym wcześniej rozmawiałem. Odwrócił się. Podeszliśmy do małego japońskiego samochodu, zaparkowanego na piaszczystym dziedzińcu przed hotelem. Miał nowy lakier i niedawno go umyto. Kazali mi usiąść z tyłu. Ani w kieszeniach, ani na podłodze auta nic nie było; wyglądało, jakby dopiero co wyjechało z fabryki. Bez słowa skręciliśmy na główny bulwar.

Był styczeń 2002 roku. Koalicja pod przywództwem Amerykanów kończyła właśnie bombardowanie kompleksu Tora Bora. Osama ben Laden i mułła Mohammad Omar najwyraźniej uciekli. Rozpoczynała się operacja w Gardezie. Nowy rząd, który przejął władzę od talibów, działał dopiero od dwóch tygodni. Wycofano prawa zakazujące oglądania telewizji i kształcenia kobiet. Uwolniono więźniów politycznych. Uchodźcy powracali do domów. Niektóre kobiety wychodziły z odsłoniętymi twarzami. Oddziały ONZ i wojsko amerykańskie kierowały podstawową infrastrukturą i dostawami żywności. Nie było straży granicznych, dostałem się więc na teren kraju bez wizy. Miałem wrażenie, że rząd afgański niemal nie istnieje. Jednak ci mężczyźni wydawali się już nieźle zorganizowani.

Samochód skręcił i wjechał na teren Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Wartownicy przy bramie zasalutowali i odsunęli się. Idąc po schodach, odniosłem wrażenie, że nienaturalnie przyspieszyłem kroku, co nie umknęło uwadze towarzyszących mi mężczyzn. Sekretarz wprowadził nas bez pukania wprost do biura Juzufiego. Juzufi przez chwilę wpatrywał się w nas, nie ruszając się zza biurka; potem wstał, poprawił workowatą, prążkowaną marynarkę i wskazał moim towarzyszom honorowe miejsca. Obaj ruszyli powoli po pokrytej linoleum podłodze, przyglądając się meblom, które Juzufiemu udało się zgromadzić, od kiedy odziedziczył puste biuro: uszkodzonemu biurku, czterem niepasującym do siebie szafkom na dokumenty, pomalowanym na różne odcienie oliwkowej zieleni, oraz piecykowi, przez który w pokoju wyraźnie śmierdziało benzyną.

Znałem Juzufiego od tygodnia, a jego kariera w Ministerstwie Spraw Zagranicznych trwała tylko dwa razy dłużej. Dwa tygodnie wcześniej był w Pakistanie. Poprzedniego dnia poczęstował mnie herbatą i landrynkami, powiedział, że podziwia moją podróż, śmiał się ze zdjęcia mojego ojca w kilcie i dyskutował ze mną o perskiej poezji. Tym razem nie przywitał się ze mną, tylko usiadł na krześle naprzeciwko.

– Co się stało? – spytał.

Zanim zdążyłem się odezwać, wtrącił się mężczyzna z kozią bródką.

– Co ten cudzoziemiec tu robi?

– Ci ludzie są ze służby bezpieczeństwa – wyjaśnił mi Juzufi.

Kiwnąłem głową. Zauważyłem, że splótł dłonie i że jego ręce, tak samo jak moje, lekko drżą.

– Będę tłumaczyć, żebyś na pewno zrozumiał, o co cię pytają – mówił dalej. – Powiedz im, co zamierzasz. Dokładnie tak, jak przedstawiłeś to mnie.

Spojrzałem w oczy mężczyźnie po mojej lewej.

– Zamierzam przejść na piechotę przez Afganistan. Z Heratu do Kabulu. Pieszo.

Oddychałem zbyt płytko, by kończyć zdania. Zaskoczyło mnie, że mi nie przerywają.

– Podążam śladami Babura, pierwszego cesarza Indii Wielkich Mogołów. Nie chcę iść drogami. Dziennikarze, pracownicy organizacji charytatywnych i turyści zazwyczaj podróżują samochodem, ale ja…

– Nie ma żadnych turystów – odezwał się milczący dotychczas mężczyzna w marynarce. – Jest pan pierwszym turystą w Afganistanie. Mamy środek zimy; na wysokich przełęczach leżą trzy metry śniegu, grasują wilki, poza tym toczy się wojna. Zginie pan, gwarantuję. Chce pan zginąć?

– Bardzo dziękuję za radę. Biorę pod uwagę te trzy sprawy.

Z jego tonu zrozumiałem, że rada miała być w gruncie rzeczy rozkazem.

– Rozmawiałem jednak z przedstawicielami rządu – mówiłem dalej, naciągając nieco krótkie spotkanie z młodym sekretarzem ministra opieki społecznej. – Muszę wyruszyć w tę podróż.

– Niech pan wyruszy za rok – powiedział mężczyzna w czarnym garniturze.

Wziął z rąk Juzufiego dość sfatygowane dossier moich podróży po Azji i przeglądał kolejne kartki – wycinek z gazety z zachodniego Nepalu: „Pan Stewart jest pielgrzymem pokoju”; list od Kuratora, Drugi Okręg, Departament Leśnictwa, Himaćal Pradeś, Indie: „Pan Stewart, Szkot, interesuje się środowiskiem naturalnym”; list od wysokiego urzędnika administracji w Pendżabie i sekretarza spraw wewnętrznych w jednym z himalajskich stanów oraz od Naczelnego Inżyniera Departamentu Melioracji w Pakistanie, z prośbą, by „Wszyscy inżynierowie wykonawczy (XEN) na [kanale] Bari Doab pomogli panu Stewartowi, który podejmuje pieszą podróż, by zapoznać się z historią systemu kanałów”.

– Wyjaśniłem to Jego Ekscelencji synowi emira, ministrowi opieki społecznej – dodałem – gdyż także on dał mi list polecający.

– Jego Ekscelencja Mir Wajs?

– Proszę.

Podałem mu kartkę papieru z nagłówkiem, którą otrzymałem od sekretarza ministra.

– „Pan Stewart jest archeologiem zajmującym się średniowieczem i interesuje się antropologią Heratu”.

– Ależ tu brakuje podpisu.

– Pan Juzufi zgubił podpisany oryginał.

Juzufi, który wpatrywał się w podłogę, lekko skinął głową.

Przez chwilę dwaj mężczyźni rozmawiali między sobą. Nie starałem się zrozumieć, co mówią, zauważyłem jednak, że w rozmowie posługują się słowami irańskimi, a nie afgańską odmianą perskiego. Ten fakt, a także ich ubranie i sposób bycia, potwierdził moje przypuszczenie, że musieli ładnych kilka lat pracować w irańskim wywiadzie. Byłem już przesłuchiwany przez Irańczyków, którzy podejrzewali mnie o szpiegostwo. Nie chciałem jeszcze raz przez to przechodzić.

W końcu odezwał się mężczyzna w sztywnej marynarce.

– Pozwolimy mu iść do Czaghczaranu. Ale cały czas będą mu towarzyszyć nasi ludzie z bronią.

Czaghczaran leżał w połowie drogi między Heratem a Kabulem; dotarcie tam powinno mi zająć mniej więcej dwa tygodnie. Wieśniacy, u których miałem nadzieję zatrzymywać się na noc, będą przerażeni eskortą uzbrojonych tajniaków. Zapewne o to właśnie chodziło. Ale dlaczego w ogóle pozwalali mi na tę wędrówkę, zamiast po prostu wyrzucić mnie z kraju? Zastanawiałem się, czy chodzi im o pieniądze.

– Dziękuję za troskę o moje bezpieczeństwo – powiedziałem – ale jestem gotów podjąć ryzyko. Wędrowałem po innych azjatyckich państwach bez żadnych problemów.

– Pójdziesz z eskortą – odezwał się Juzufi, wtrącając się po raz pierwszy. – To nie podlega dyskusji.

– Ależ mam listy polecające do lokalnych przywódców. Będę u nich znacznie bezpieczniejszy niż z ludźmi z Heratu.

– Pójdziesz z naszymi ludźmi – powtórzył.

– Nie stać mnie na opłacenie eskorty. Nie mam tyle pieniędzy.

– Nie oczekujemy żadnych pieniędzy – powiedział mężczyzna w sztywnej marynarce.

– To nie podlega dyskusji – powtórzył Juzufi. Kolano mu drgało. – Jeśli odmówisz, zostaniesz deportowany z kraju. Chcą wiedzieć, ilu uzbrojonych ludzi weźmiesz ze sobą.

– Jeśli to konieczne, jednego.

– Dwóch… uzbrojonych – odezwał się mężczyzna w ciemnym garniturze. – Ruszycie jutro.

Obaj mężczyźni wstali i wyszli z pokoju. Pożegnali się z Juzufim, ale nie ze mną.

Czołgi na kije

Po wyjściu z biura Juzufiego kupiłem w cukierni ciasteczka z dżemem. Mężczyźni, którzy ze mną rozmawiali, nie byli nowicjuszami. Reakcja personelu hotelowego wskazywała, że w Heracie dobrze ich znano. Zapewne dawniej pracowali dla KHAD, afgańskiej służby bezpieczeństwa szkolonej przez KGB. Niepokoiło mnie, że działali tak skutecznie zaledwie dwa tygodnie po utworzeniu nowego rządu; byłem też ciekaw, jak mnie znaleźli. Wędrując po jezdni, wzdłuż krawężnika, pospiesznie zjadłem wszystkie trzydzieści ciasteczek. Okruszki upstrzyły mi szal. Deptałem po śladach osłów, kół pojazdów i butów innych ludzi. Bałem się, że nigdy nie dostanę zgody na wędrówkę. Czułem się jak w pułapce. Chciałem wreszcie ruszyć w drogę i zobaczyć to, co leży między Heratem a Kabulem.

Tego ranka Herat wyglądał jak irańska dzielnica slumsów w prowincjonalnym mieście. Wszystko tu zbudowano niedawno i w pośpiechu. Na płaskich dachach niedokończonych uliczek handlowych wznosiły się nagie dźwigary, przypominające nogi martwych owadów, a mury miały ten sam kolor co nawiany przy krawężnikach piasek. Była to architektura politycznego islamu, stanowiąca połączenie marksizmu i purytańskiej teologii z marną sowiecką cegłą. Mężczyźni ubierali się najczęściej jak Irańczycy z prowincji, w zakurzone czernie lub spłowiałe brązy. Nie podobało mi się to miasto. By wypełnić sobie czas, ruszyłem na bazar po kij wędrowca.

W Pakistanie używałem kija idealnego. Miał półtora metra długości i wykonany był z polerowanego bambusa z żelaznym wzmocnieniem na obu końcach. Wędrowałem z nim przez dziewięć miesięcy, ale nie zabrałem go ze sobą do Afganistanu. Nazywał się dang; aż do połowy XX wieku posługiwali się nim Dżatowie, rolnicy z Pendżabu, częściowo w celach obronnych. Wielu wciąż trzymało w domu kije odziedziczone po dziadkach. I w pakistańskiej, i w indyjskiej części Pendżabu młodzi ludzie chętnie bawili się moim kijem, kręcili nim wokół ciała albo łapiąc za uchwyt, opuszczali szybkim łukiem na głowę wyimaginowanego przeciwnika. Pewien mężczyzna powiedział mi, że jego dziadek zabił takim kijem ostatniego lwa w Pendżabie. Lubiłem chodzić z tym kijem; uderzanie nim w ziemię przy co czwartym kroku nadawało rytm moim ruchom. Przydawał się także przy wspinaczce, odciążał bowiem moje lewe kolano. Teraz jednak nikt poza specjalnymi oddziałami policji nie używał już tych kijów. Pendżabskie słowo dang brzmiało nieco archaicznie i budziło ogólną wesołość, gdy się nim posługiwałem.

W Masdżed-e Dżam’e, Meczecie Piątkowym w Heracie, zobaczyłem studentów. Siedzieli obok ogromnego średniowiecznego kotła z brązu, wpatrując się w kanciaste ghorydzkie pismo na kolumnadzie.

Spytałem jednego z nich, gdzie mogę kupić solidną laskę.

– Jak dla starego człowieka? – zachichotał.

– Jak dla starego człowieka.

– Ale ty jesteś młody. Po co ci laska?

– Bo idę na piechotę do Kabulu.

– Pojedź autobusem.

Teraz śmiali się już wszyscy.

– Albo poleć samolotem… – zaproponował inny. Znów ogarnęła ich wesołość.

– Nie wiecie więc, gdzie mogę kupić laskę?

– Nie tutaj. W Afganistanie mamy samochody.

– A gdzie wasi starcy kupują laski?

– Sami je sobie robią.

*

Szedłem dalej pod resztkami sklepionych arkad bazaru, którego większość zburzono w 1933 roku, czego świadkiem był Robert Byron. Wahałem się, jakiego słowa użyć na określenie kija wędrowca. Niewątpliwie nie było sensu posługiwać się pendżabskim słowem dang w miejscu, gdzie mówiono po persku. Jednak bez względu na to, jakiego słowa używałem, wszyscy zgodnie twierdzili, że nie mają pojęcia, o co mi chodzi. W końcu spytałem, gdzie mogę kupić kij do szczotki, a wtedy skierowano mnie do kołodzieja. Między koszami z henną a suszonymi morelami oparto o ścianę kilkadziesiąt sosnowych kijów. Były znacznie cięższe niż bambusowy, którego używałem w Pendżabie, ale nikt na bazarze nie sprzedawał bambusa. Wybrałem więc kij długości półtora metra, stosunkowo prosty i dobrze wyważony.

Teraz musiałem go okuć. Ruszyłem główną ulicą w kierunku chmury czarnego dymu i znalazłem kowala ze śladami oparzeń na policzkach, pracującego przy rozpalonym piecu. W Azji Południowej kowal zazwyczaj pochodzi z niskiej kasty, jest niedotykalny. Jednak hadżi Ramzun odwiedził Mekkę, a zatem w ciemnej kuźni stał szanowany pielgrzym, cieszący się uznaniem pobratymców. Opowiedziałem mu o swojej wędrówce i wyjaśniłem, co chciałbym zrobić z kijem. Zaproponował, że na dolny koniec nałoży kawałek zardzewiałej rurki, na górny – dużą mutrę, pomaluje je na niebiesko, a to wszystko w koszcie sześciu dni pracy. Ruszyłem dalej.

Skręciłem z Pijaz Furuszi, co wprawdzie oznacza ulicę Cebulową, ale sprzedaje się przy niej dywany i złoto, i wszedłem na dziedziniec. Pośrodku leżał śpiący osioł. Pięciu mężczyzn jadło obiad, siedząc na dywanach. Naszkicowałem, jaki chciałbym mieć kij, a wtedy jeden z nich, Wakil Ama, powiedział, że mi pomoże. Zaprowadził mnie do swojej szopy, gdzie do nieheblowanych desek przymocowane było kowadło. Wokół zebrała się grupka zaciekawionych chłopców. Z zielonej blachy, wymontowanej z rosyjskiego transportera opancerzonego, wyciął za pomocą małej gilotyny trójkątny kawałek, z którego uformował stożek i zespawał połączenie. Następnie ochłodził go w wodzie, przebił otworek, nasunął stożek na kij, przez otworek przepchnął gwóźdź, wbił go młotkiem i przyciął mu główkę. Pracował szybko, w milczeniu. Potem przerwał. Końcówka była ostra i całość bardziej przypominała oszczep niż laskę.

Wyjaśniłem, że w Pakistanie mój kij miał koniec zaokrąglony, nie ostry. Wzruszył ramionami. Spytałem, czy ma metalowe kule.

– Nie.

– A ktoś inny ma?

– Może Husejn – odezwał się jeden ze starszych gapiów.

Podniósł się gwar rozmów, a w końcu wszyscy spojrzeli w moją stronę.

– No i? – spytałem.

– Nie mamy kuli – powiedział Wakil Ama.

– A Husejn? – spytałem.

Wakil Ama znów wzruszył ramionami, jakby przedtem nie przyszło mu to do głowy.

– Husejn może mieć.

– Czy ktoś mógłby wskazać mi drogę do niego? Pójdę tam od razu.

Wakil Ama krzyknął do jednego z chłopców, by mnie zaprowadził. Chłopiec puścił się pędem, chichocząc i zmuszając mnie, bym za nim biegł. Pognaliśmy pod ciemnym, łukowatym przejściem na duże podwórze, potem uliczką, aż trafiliśmy do sklepu ze starzyzną. Na chodniku leżała pogięta cynowa taca z dwiema metalowymi nakrętkami i cyferblatem taniego budzika, kilka metalowych kostek, łuska naboju przeciwlotniczego i ołowiana kulka.

Wróciliśmy do kuźni. Wakil Ama wziął kulkę, stęknął i przyspawał ją do końca kija. Następnie zanurzył ją w wodzie i wokół zakończenia owinął kolejny pasek metalu. Metal był matowy, a na wszystkich spoinach widniały nierówne zgrubienia, ale w sumie dostałem solidny, stabilny kij, ważący około półtora kilograma. Wakil Ama uśmiechnął się do swojego dzieła. Zapłatę przyjął niechętnie i to ja musiałem określić jej wysokość. Potem zaprosił mnie na herbatę.

Gdy wychodziłem, starzec o gęstej białej brodzie spojrzał na kij.

– Zapewne użyjesz go przeciw wilkom – powiedział.

– I ludziom.

Pokiwał głową.

– Jak nazywacie tego rodzaju kij? – spytałem.

– Dang – odrzekł.

WYDAWNICTWO CZARNE SP. Z O.O.
www.czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice
tel. +48 18 353 58 93, fax +48 18 352 04 75
e-mail: mateusz@czarne.com.pl,
tomasz@czarne.com.pl, dominik@czarne.com.pl,
honorata@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa
tel. +48 18 351 00 70
e-mail: redakcja@czarne.com.pl
Sekretarz redakcji: malgorzata.kur@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Andersa 21/56, 00-159 Warszawa
tel./fax +48 22 621 10 48
e-mail: agnieszka@czarne.com.pl, anna@czarne.com.pl, dorota@czarne.com.pl, zofia@czarne.com.pl

Dział marketingu: katarzyna@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: irek.gradkowski@czarne.com.pl
tel. 504 564 092, 605 955 550
agnieszka.wilczak@czarne.com.pl

Audiobooki i ebooki: Izabela Rególska, iza@czarne.com.pl

Wołowiec 2014