Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż jednorazowe pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Tytuł oryginału słoweńskiego NON COGITO ERGO SUM. ARHEOLOGIJA NEKE ŠALE

Rozdziały 1–10 przełożyła JOANNA POMORSKA, 11–19 JOANNA SŁAWIŃSKA

Projekt okładki AGNIESZKA PASIERSKA / PRACOWNIA PAPIERÓWKA
Fotografia na okładce © by MILOŠ ŠVABIĆ. Wykorzystano dzięki uprzejmości MUSEUM OF CONTEMPORARY HISTORY LJUBLJANA, SLOVENIA
Fotografia Autora © by MAJA AVSENIK
Ilustracje wewnątrz tomu pochodzą ze zbiorów NARODNA IN UNIVERZITETNA KNJIŽNICA, LJUBLJANA, SLOVENIA

Copyright © by BOŽIDAR JEZERNIK, 2013

Copyright © for the Polish edition by WYDAWNICTWO CZARNE, 2013

Copyright © for the Polish translation by JOANNA POMORSKA i JOANNA SŁAWIŃSKA, 2013
Copyright © for Morfologia Nagiej Wyspy by ADAM MICHNIK, 2013

Redakcja MAGDALENA PETRYŃSKA

Korekta JOANNA MIKA-ORZĄDAŁA, MAGDALENA KĘDZIERSKA-ZAPOROWSKA / D2D.PL

Projekt typograficzny i redakcja techniczna ROBERT OLEŚ / D2D.PL

Prevod je finančno podprla JAVNA AGENCIJA ZA KNJIGO Republike Slovenije.

Publikację książki wsparła finansowo JAVNA AGENCIJA ZA KNJIGO
Republiki Słowenii.

ISBN 978-83-7536-584-9

Skład wersji elektronicznej: MAGDALENA WOJTAS / VIRTUALO SP. Z O.O.

Dla Bogny i Jerzego

Morfologia Nagiej Wyspy

Obraz Jugosławii, który przed 1989 rokiem mieliśmy w Polsce, był bardzo niepełny i bardzo skłamany. Wiedzieliśmy, że to kraj rządzony przez komunistów, ale jakoś odmienny, gdyż niezależny od Związku Sowieckiego i nienależący do Układu Warszawskiego. Wiedzieliśmy coś o względnym liberalizmie w kulturze i nauce, choć słyszeliśmy o uwięzieniu Đilasa z powodu publikacji książki o „nowej klasie”. Słyszeliśmy też, że wolno tam krytykować Stalina, lecz już nie Titę; coś o ideach samorządowych i otwarciu na Zachód.

W sumie – niewiele.

Może dlatego rozpad Jugosławii i wieloletnia wojna były tak szokujące.

Książka Božidara Jezernika, słoweńskiego antropologa, socjologa i historyka kultury, która traktuje o wydarzeniach sprzed kilku dziesięcioleci, wywołuje szok innego rodzaju. Opowiada ona o okrucieństwach stalinizmu antystalinowskiego.

W 1948 roku doszło za sprawą Jugosławii do wydarzenia bez precedensu: Tito i inni przywódcy Komunistycznej Partii Jugosławii (KPJ) odmówili posłuszeństwa Stalinowi i nie podporządkowali się rezolucji Biura Informacyjnego (tak zwanego Kominformu).

Doszło do otwartego konfliktu zakończonego zerwaniem Moskwy (i państw satelickich) z Belgradem. W listopadzie 1949 roku Moskwa ogłosiła, że „w następstwie faszystowskiego terroru ze strony bandy Tity przeciw zdrowym siłom KPJ kierownictwo KPJ znalazło się w rękach szpiegów i morderców”.

Był to pierwszy wielki – międzypaństwowy – konflikt w ruchu komunistycznym. „Zdrowe siły” KPJ zostały wezwane do obalenia rządu „bandy szpiegów i morderców”.

„Banda Tity” odpowiedziała słowami swego szefa w 1952 roku, na VI zjeździe KPJ. Tito zarzucił Stalinowi (relacjonuję wedle cennej pracy Michała Jerzego Zachariasa Komunizm, federacja, nacjonalizmy. System władzy w Jugosławii 1943–1991) całkowite odstępstwo od zasad marksizmu-leninizmu i poczynania „imperialistyczne oraz kontrrewolucyjne”. Twierdził, że w ZSRR powstała „wszechmocna biurokratyczna kasta, która tuczy się na pracy najemnej i w ten sposób przekształca się w wyzyskiwacza”. „Stalin zastąpił jedną formę eksploatacji drugą, biurokratyczną i państwowo-kapitalistyczną eksploatacją robotników”. „Miliony obywateli sowieckich gniją w obozach śmierci i pracy przymusowej”. Obywatele narodów nierosyjskich nie mają żadnych praw. Wysyłani są „w syberyjskie tajgi i tam unicestwiani”. Stalin w latach trzydziestych wymordował bolszewickie kadry partyjne i wojskowe. Obecnie niszczy kadry w krajach środkowej Europy. „Czym jest dzisiaj partia w ZSRR? Zwykłym dodatkiem do NKWD, biurokratycznym aparatem podporządkowania i uciskania narodów, nie tylko ZSRR, ale i poza jego granicami”. Narody nierosyjskie, niegdyś posiadające niepodległe państwa, „dzisiaj są całkowicie starte z powierzchni ziemi, i to w najokrutniejszy sposób, którego sam Hitler mógłby pozazdrościć”. Internacjonalizm został wyparty przez wielkoruski szowinizm. ZSRR stał się typowym państwem imperialistycznym. Taki też jest sens czysto agresywnej, hegemonistycznej polityki Stalina wobec Jugosławii. Taka – antystalinowska – była twarz reżimu Tity. Ale ten medal miał i drugą stronę.

Na zagrożenie ze strony Moskwy reżim Tity odpowiedział wielką falą represji przeciwko oponentom w KPJ, którzy stanęli po stronie Stalina. Było ich niemało, a kampania represyjna uderzała we wszystkich, którzy w oczach władz wydawali się niepewni. „Wydarzenia w Jugosławii po roku 1948 – pisze Jezernik – w dużym stopniu przypominały rozwój wypadków w Niemczech w latach trzydziestych. Organy represji, zwłaszcza tajna policja, infiltrowały społeczeństwo, na obszarze całego państwa były rozsiane więzienia. Agenci panoszyli się wszędzie. Samą nazwę tajnej policji wymieniano szeptem. W imię obrony państwa tajna policja wnikała w prywatne sprawy wszystkich obywateli, co do których istniało najmniejsze podejrzenie, iż mają krytyczny stosunek do polityki”.

Jugosławią rządził strach. W tym klimacie powstał obóz koncentracyjny na wyspie Goli otok (Naga Wyspa). O tym obozie i tamtejszych więźniach opowiada wstrząsająca książka Božidara Jezernika. Chłodny ton opowieści badacza wzmaga grozę podczas lektury. Ta książka to trafny komentarz do najwybitniejszych dokonań „literatury łagrów”: Sołżenicyna i Szałamowa, Borowskiego i Herlinga-Grudzińskiego.

Ale to również portret komunizmu w pigułce; komunizmu lat stalinowskich wciąż tak słabo obecnych w świadomości zbiorowej.

Milovan Đilas – jeden z ówczesnych liderów KPJ, a potem odważny krytyk i więzień reżimu Tity – pisał po wielu latach, że Goli otok „był najciemniejszą i najbardziej wstydliwą stroną jugosłowiańskiego komunizmu. Nawet gorszą i bardziej przerażającą niż sam komunizm”.

I jeszcze dwie opinie. Edvard Kardelj, jeden z najważniejszych liderów KPJ i najbliższych współpracowników Tity pisał: „byliśmy brutalni w postępowaniu wobec agentów Kominformu w Jugosławii, ale nie mogliśmy działać inaczej, gdyż bezpośrednio otworzylibyśmy drzwi przed Stalinem”.

Vladimir Dedijer zaś twierdził: „gdybyśmy nie stworzyli takiego obozu, Stalin całą Jugosławię zamieniłby w jeden wielki obóz”.

Wobec tych wyznań czytelnik staje bezradny. Czy tortury, deptanie ludzkiej godności, łamanie charakterów to metody niezbędne i dopuszczalne dla obrony bezpieczeństwa kraju? Takie pytanie pojawia się z całą brutalnością po lekturze tej książki…

Temat Nagiej Wyspy należał do utajnionych i zakazanych. Zaczęto o tym głośno mówić dopiero po śmierci Tity (1980). Potem ten temat znów znalazł się na marginesie – wyparły go emocje nacjonalistyczne. Dobrze, że Jezernik ofiarowuje dziś Polakom opowieść o tej okrutnej wyspie, sporządzoną z chłodną precyzją chirurga.

Adam Michnik

Precz ze Stalinem, niech żyje Stalin!

Swoją książkę o titowskiej Jugosławii angielski korespondent rozpoczął od żartu, z którego podobno śmiali się wszyscy Jugosłowianie. Wkrótce po zakończeniu wojny pewien człowiek wzniósł okrzyk: „Precz ze Stalinem!”, za co przesiedział długie lata w więzieniu. Kiedy odbył już karę, za nic w świecie nie chciał powtórzyć tego samego błędu, więc głośno wyraził swoje uczucia: „Niech żyje Stalin!”, i natychmiast na kolejne cztery lata został pozbawiony wolności (Newman 1952: 11).

My, urodzeni po drugiej wojnie światowej, poznaliśmy dalszą część tego żartu: ponieważ więzienny wikt był podły, nieszczęśnik marzył przez cały czas, by zjeść coś słodkiego. Gdy po raz drugi wyszedł z więzienia, niemal natychmiast udał się do cukierni, gdzie zamówił baklawę. Kelner spytał go, czy życzy sobie grecką, czy turecką, wtedy ów człowiek przestraszył się i zrezygnował z ciastka. Na wszelki wypadek, żeby znów coś nie wyszło na opak.

Zbiorowa pamięć o jakimś wydarzeniu historycznym utrwalonym w przekazie ustnym nie jest oczywiście równorzędna z historiografią, ale wyprzedza jego zapis. Wskutek racjonalizacji lub asymilacji – czyli wiązania nowych sytuacji z uprzednio przyjętymi schematami doświadczeń – w przekazie ustnym zachowuje się ogólny, obliczony na emocje wzorzec narracyjny, lecz pozbawiony już nieistotnych szczegółów. W tym procesie dochodzi do ważnych przemian tworzywa „sensownego” i „bezsensownego”: różne grupy społeczne, różne jednostki w różnym czasie postrzegają na swój sposób opowieści albo ich fragmenty, kierują więc uwagę na detale, które ich następcom mogą się wydać bez znaczenia. Elementy niewłączone przez poszczególnych narratorów do ich modeli doświadczeń znikają z przekazu albo ulegają zniekształceniu. Jednakże skracanie opowieści nigdy nie dotyka jej „istotnych” fragmentów, czyli „faktów” potwierdzających oczekiwania i stanowiska narratorów, pomagających im skomponować opowieść. Życie konkretnego przekazu tradycji ustnej staje się w ten sposób procesem nieustannego dookreślania jego znaczenia, w samych zaś opowieściach odzwierciedlają się koncepcje ideologiczne, polityczne, etyczne i inne; zgodnie z nimi również interpretuje się i wartościuje to, co jest jeszcze aktualne i co już jest przeszłością, co jest ważne, a co już ważne nie jest (Jezernik 1979: 239).

Przytoczony przed chwilą dowcip w sposób sobie właściwy opowiada o wydarzeniach z roku 1948 i okresu późniejszego, które uchodzą za momenty przełomowe w historii titowskiej Jugosławii. Dość dawno już osiągnięto wyjątkową zgodność co do oceny wagi tych wydarzeń: „Choć historycy, autorzy pamiętników, pisarze i wielu innych ludzi biegle władających piórem będzie także w przyszłości pisać o tym punkcie zwrotnym w naszych stosunkach ze Stalinem, o tym krytycznym wydarzeniu w historii socjalizmu, możemy jednak powiedzieć, że już dzisiaj wszystko jest jasne” (Marković 1987: 7–9).

Ale wbrew tej opinii wraz z upływem czasu sprawy wcale nie stały się jaśniejsze, przeciwnie, wydaje się, że jesteśmy świadkami całkiem odwrotnego procesu. Z dzisiejszej perspektywy bowiem nie można twierdzić, że w kwestii ówczesnych wydarzeń, ich przyczyn i skutków „wszystko jest jasne”. Coraz wyraźniej jednak widać, że przełomowy charakter tamtej chwili polegał na tym, iż wraz z partiami opozycyjnymi ze sceny politycznej ostatecznie usunięto wewnętrzną opozycję w szeregach partii i na kolejnych czterdzieści lat utrwalono w ten sposób reżim partyjnej jednomyślności. Jak twierdzą byli więźniowie, ówczesny konflikt Tity i Stalina „nie był walką o demokrację i niezależność, lecz walką o władzę. Starsi ludzie pamiętają jeszcze, że później nadzwyczaj wzmógł się terror, zwłaszcza w stosunku do chłopów i Kościoła” (Združenje Goli otok 1992).

Pod koniec lat czterdziestych i w pierwszej połowie pięćdziesiątych zakończył się proces fizycznej likwidacji członków quislingowskich jednostek militarnych, który rozpoczął się tuż po wojnie i był kontynuowany w 1946 roku, kiedy w stan oskarżenia postawiono generała Dražę Mihailovicia¹ w Belgradzie i arcybiskupa Alojzija Stepinca² w Zagrzebiu. „Tito i komuniści pozbyli się opozycji. Zwolenników króla i ojczyzny okrzyknęli zdrajcami – ich rodziny stały się trędowate. Majętnych ludzi uznali publicznie za kułaków. Rozsiali truciznę po całym kraju. Czas terroru zastąpił czas wojny. Gdy była wojna, wiedziałeś, kto jest twoim wrogiem. Niemcy, Włosi, czasem Šiptarzy³ albo jakiś muzułmanin. Pilnowali się nawzajem. Pomagali sobie. A teraz aresztują cię bracia i krewni” (Rajković 2006: 23–24). W następnych dwóch latach odbyły się liczne procesy przeciwko członkom partii opozycyjnych, w ich wyniku wiele osób skazano na kary długoletniego więzienia, a nawet śmierci (Korbel 1951: 161 i n.).

Konflikt, do którego doszło w 1948 roku po ogłoszeniu rezolucji Kominformu⁴, wywołał nową serię masowych aresztowań, wyroków sądowych i deportacji. Według oficjalnych źródeł w latach 1948–1963 organy ścigania aresztowały 55 663 osoby, które rzekomo w różny sposób wspierały akcję Moskwy i bloku wschodniego przeciwko Jugosławii (Marković 1987: 15). Nieoficjalne dane mówią natomiast, że z szeregów Komunistycznej Partii Jugosławii usunięto wówczas 58 596 członków, a wobec 31 142 zastosowano inne kary (Dedijer 1984: 449). Liczby te są bardzo duże, bo Komunistyczna Partia Jugosławii w czasie swego V Kongresu, czyli pod koniec lipca 1948 roku, liczyła 468 175 członków i 51 612 kandydatów (Kržavac, Marković 1982: 135; Banac 1990: 149–150).

Z oficjalnych danych wynika, że karę odbyło 16 731 osób, z tego 11 694 wymierzono kary w trybie administracyjnym, a 5037 skazano wyrokiem sądowym (Radonjić 1983: 12; Marković 1987: 79). Duże były zwłaszcza czystki w wojsku: w więzieniach osadzono ponad pięć tysięcy oficerów, wśród nich wielu generałów i pułkowników, komendantów, komisarzy brygad, dywizji i korpusów armijnych; podobno z armii zwolniono wówczas dwanaście tysięcy oficerów (Fünfzehn Jahre 1963: 9; Die Belgrader 1964: 236; Banac 1990: 148).

Źródła zagraniczne przytaczają znacznie większe liczby niż urzędowe jugosłowiańskie. Do roku 1950 było już podobno sto tysięcy więźniów politycznych (Yindrich 1950: 59–60), w latach późniejszych liczba osób internowanych wzrosła do trzystu tysięcy (Launay 1954: 45). Oceny zachodnich obserwatorów obejmują wszystkie ofiary prześladowań politycznych. Zdaniem wschodnich specjalistów, którzy biorą pod uwagę tylko zwolenników Biura Informacyjnego, w latach 1948–1952 aresztowano i internowano  dwieście lub nawet dwieście pięćdziesiąt tysięcy osób (Kjosseff 1953: 252; Fünfzehn Jahre 1963: 8; Die Belgrader 1964: 236; Dedijer 1984: 478; Banac 1990: 146).

Instrukcje w sprawie tak zaostrzonej „czujności” nadeszły ze szczytu władzy. Sam Josip Broz Tito oświadczył, że trzeba zamknąć wszystkich podejrzanych, ponieważ „lepiej jest, gdy nawet kilku niewinnych ludzi siedzi w więzieniu, niż gdyby jeden winny miał pozostać na wolności” (Kovačević, Rastoder 1989: cz. 46). Część źródeł podaje, że Svetozar Vukmanović Tempo, który stał na czele głównego kierownictwa politycznego Jugosłowiańskiej Armii Ludowej, a któremu podlegała również Służba Kontrwywiadu⁵, przekazał jej organom dokładne zalecenia: należy postawić znak równości między akcją terrorystyczną a „przestępstwem słownym”⁶ mającym związek z Kominformem: „Nie ma różnicy – prześladować wszystkich!” (Vasović, Mekina 1989: 25).

W czasie tej fali aresztowań w Skupštinie, federacyjnym parlamencie, przyjęto ustawę pod niezbyt zgrabną, lecz niewinną i funkcjonalną nazwą „O pracy społecznie użytecznej”. W ten sposób zalegalizowano to, co już wcześniej zostało postanowione w gronie przywódców partyjnych (Đilas 1988: 32). Wyroki wydane na podstawie tego aktu wynosiły dwa lata pozbawienia wolności. Osoby skazane nigdy jednak nie wiedziały, czy rzeczywiście po dwóch latach opuszczą więzienie. Władze obozowe powtarzały nieustannie, że nie jest ważna wysokość kary; jeśli delikwent wciąż „pozostaje bandytą”, w obozie może spędzić nawet dziesięć lat, karę bowiem z reguły przedłużano – kiedy kończyła się jedna, wymierzano następną: sześć lub dwanaście miesięcy. Albo dwadzieścia cztery. I tak Olga Jurančić-Virens otrzymała karę czternastu miesięcy pracy społecznie użytecznej w obozie na Nagiej Wyspie, ale spędziła tam prawie trzy lata. Fadil Buturović, skazany na szesnaście miesięcy, przebywał tam prawie cztery lata (Jurančić-Virens 1982; Isaković 1990: 79; Đilas 1984: 74–75; Simić, Trifunović 1990: 67; Milanović 1990, cz. 7; Hrast 1991: 130–131; Logar 1991: 309).

Niektórzy więźniowie nie dostali nawet takiego wyroku. Danica Talijan-Ćurčić wspomina: „Nigdy nie otrzymałam żadnego dokumentu, w którym byłoby napisane, że zostałam skazana. Nikt mnie nigdy nie poinformował, jak wysoką karę mi wymierzono i dlaczego, nie odbył się żaden proces sądowy, nikt nie wydał wyroku. Absolutnie nic. Nikt nas o nic nie pytał. Później mówiło się, że niektórym dali jakieś papiery, ale ja nigdy niczego nie dostałam” (Simić, Trifunović 1990: 100).

Zgodnie z polityką „po głowie, a nie głowy” (Đilas 1983: 192) karą było tylko pozbawienie wolności. W tym czasie wykonano zaledwie dwa wyroki śmierci: w czerwcu 1950 roku sąd w Titogradzie skazał na karę śmierci Ljubę Boričicia, przewodniczącego Okręgowego Związku Gminnych Spółdzielni, i Kolję Nikolicia, zastępcę komendanta milicji w Zatrijepču koło Titogradu (Popović 1988: 73–74; Kovačević, Rastoder 1989, cz. 49).

„To prawda, że gdyby groziło nam bezpośrednie niebezpieczeństwo ze Wschodu, zostalibyśmy zabici. Masowo i szybko. Wiedzieliśmy o tym zarówno wtedy, jak i później, na wyspach i w więzieniu w Bileci. Jestem tego pewien również i dzisiaj – wspomina jeden z internowanych. – Ale wcale się nie baliśmy. Było to tak zrozumiałe, tak z góry usprawiedliwione ideami leninizmu, że doprawdy nie moglibyśmy mieć nikomu za złe, gdyby nas wyprowadzono z cel i baraków i skoszono serią z karabinu” (Popović 1988: 73–74).

Najwięcej aresztowań dokonano w pierwszych latach konfliktu: w 1948 roku – 501, w 1949 – 6260, w 1950 – 3019, w 1951 – 3550, w 1952 – 1407. Później ich liczba stale malała. W roku 1961 aresztowano dwóch członków Związku Komunistów Jugosławii podejrzanych w sprawie rezolucji Kominformu. Skład narodowościowy osób zatrzymanych przedstawiał się następująco: 7235 Serbów, 3439 Czarnogórców, 2588 Chorwatów, 833 Macedończyków, 566 Słoweńców, 436 Albańczyków, 251 Bułgarów, 244 Węgrów, 87 Włochów i niewielkie liczby członków innych mniejszości. Wiek aresztowanych wynosił od osiemnastu do siedemdziesięciu lat, ale najliczniejszą grupę stanowili ci w przedziale od dwudziestu do trzydziestu lat (Radonjić 1983: 12–13; Marković 1987: 17, 229; Popović 1988: 34–35).

Wśród więźniów znajdowali się „nieplanowi” i „planowi” zwolennicy Biura Informacyjnego. Władze jugosłowiańskie przewidziały bowiem przybliżoną liczbę obrońców Kominformu w poszczególnych republikach i w skali całej Jugosławii. Zgodnie z tymi założeniami szefowie terenowych jednostek UDB-y⁷ otrzymali rozkaz aresztowania określonej liczby komunistów kominformowców. Jeśli ich nie aresztowali lub aresztowali mniej, niż zaplanowano, ponieważ – dajmy na to – w okręgu było mniej komunistów, wtedy skazywano „nieplanowych”, czyli takich, z których dopiero należało zrobić zwolenników Biura Informacyjnego. Ludzie ci niejednokrotnie padali ofiarą prywatnych intryg, uraz i zemsty, gdyż niektórzy sędziowie, funkcjonariusze UDB-y i prokuratorzy kierowali się w tych działaniach czysto osobistymi, egoistycznymi pobudkami (Jurančić 1982; Marković 1987: 89, 261; Logar 1991: 287; Hrast 1993: 112).

Represje dotknęły więc generałów, którzy „tęsknili do Rosjan”, pułkowników, którzy chcieli uciec z kraju, „gadatliwych”, którzy twierdzili, że Jugosławia bez trudu pogodzi się ze Stalinem i uzna błędy, a nawet tych, do których można by odnieść powiedzenie: „Dwaj bez duszy, trzeci bez głowy”⁸ (Marković 1987: 177). Z całą pewnością jednak nie spotykało się wśród nich ludzi, których według zapewnień władz powinno być najwięcej, czyli szpiegów: „Nie było między nami szpiegów. Opłacanych czy nieopłacanych. ZSRR oczywiście utrzymywał swoich agentów w Jugosławii. Tyle że nie zmuszano ich, by się opowiedzieli za rezolucją Biura Informacyjnego. Znając siebie, Związek Radziecki musiał też znać swoją drogą kuzynkę – Komunistyczną Partię Jugosławii, i wiedzieć, jak się kończą takie oświadczenia” (Popović 1988: 29).

Stosunkowo największą grupę wśród uwięzionych stanowili Czarnogórcy, na Nagiej Wyspie znalazły się całe komitety okręgowe partii z Nikšicia, Tivtu, Danilovgradu, Beranu i Ulcinja (Markovski 1984: 8). Wiele dyskutowano o przyczynie tego zjawiska, najczęściej jednak uważano, iż w strukturze narodowościowej skazanych odbijała się raczej historia niż ideologia. Czarnogórcy od dawna byli zorientowani zdecydowanie prorosyjsko, krążyło nawet powiedzenie, że razem z Rosjanami jest ich dwieście milionów (Yindrich 1950: 113; Korbel 1951: 315; Markovski 1984: 69; Popović 1988: 35). W swoich ulubionych piosenkach opiewali Rosję: „Oj, z Lovćena odzywa się wiła: ooj, Rosjo, matko moja miła…”, „Kaczka płynie, gąska płynie – Rosja będzie w tej krainie…” albo „Zaśpiewajmy wszyscy głośno – nasz ratunek tylko z Rosją…” (Ćupić 1988: 14; Jokić).

Aż do 4 października 1948 roku o Stalinie w Jugosławii mówiono wyłącznie w tonie pozytywnym, jeszcze 21 grudnia tego roku w „Borbie” opublikowano artykuł pod tytułem Sześćdziesiąt lat wielkiego Stalina. Także Josip Broz swoje wystąpienie na V Kongresie KPJ 22 lipca zakończył słowami: „Niech żyje wielki Związek Radziecki z genialnym Stalinem na czele!”. A pod koniec kongresu jego uczestnicy skandowali zgodnie: „Tito – Stalin!”. Nawet po pierwszych rewizjach i przesłuchaniach na ścianach sal sądowych wciąż wisiały portrety Stalina (Armstrong 1954: 130; Ćupić 1988: 87; Vasović, Mekina 1989: 25; Jezeršek 1989: 49; Zagorski 1984: 2784; Perućica 1990: 51; Simić 1990: 83).

Przed wojną partia wychowywała swoich członków w kulcie Stalina. W 1941 roku pewien komunista wyjaśnił Milanowi Smiljaniciowi: „Tym, czym dla ciebie jest Bóg, dla nas jest Stalin!”. Wielu ludzi z dnia na dzień nie mogło się wyrzec kościoła – Rosji, i boga – Stalina (Gavrilović 1989: 85; Kordić 1989: 175).

Komuniści jugosłowiańscy śpiewali na początku wojny: „Oj, Stalinie, czołem, cześć, rację masz i wszystko wiesz!”. Po roku 1948 przyszła kolej na nową piosenkę: „Oj, Stalinie, babo stara, od naszego Tity wara!” (Perućica 1990: 51). „W sytuacji, gdy wszystko – przynajmniej w moich oczach – było zawiłe i niepojęte, inne niż jeszcze wczoraj, komuniści żądali, bym natychmiast wykonał zwrot o sto osiemdziesiąt stopni. Mnie zaś uczono, że postawa rewolucjonisty nie daje się pogodzić ze służalczością i zdolnością asymilacji. Musiałem stawić opór” (Hofman 1988: 211).

Władze jugosłowiańskie, stosując represje, próbowały zapobiec ewentualnemu zdobyciu przez Stalina „wewnętrznej bazy”, czyli ludzi, którzy umieliby zorganizować przewrót w państwie. W pierwszej fazie objęły więc one prawie wszystkich, którzy mieli wątpliwości co do krytyki Biura Informacyjnego albo ociągali się z jej przeprowadzeniem. Nawet opozycja nie była tu wyjątkiem, choć miała charakter antykomunistyczny i liczyła na taktyczne poparcie Zachodu i jego polityczną pomoc. Efektem radykalnych, bezwzględnych kroków poczynionych przez władze były nie tylko osobiste tragedie wielu ludzi – działania te stały się wkrótce częścią systemu, który charakteryzowały atmosfera strachu, a jednocześnie dążenie do stworzenia scentralizowanego państwa. Kto nie był zdeklarowanym zwolennikiem władzy, kto wahał się w jakikolwiek sposób, był jej przeciwnikiem. Kto zaś był przeciw władzy, był „bardzo niebezpieczny”.

„Wszystkich, którzy w stu jeden procentach nie zgadzali się z odpowiedzią KC KPJ, diabli wzięli. Zazwyczaj dzień, dwa po wystąpieniu w obronie swoich przekonań. Niektórzy znikali nawet tej samej nocy. Czasem sprawę odkładano na tydzień, lecz wokół oponenta zaczynała się tworzyć pustka. To jedna z typowo komunistycznych metod. Jeszcze jesteś tu, ale ludzie cię nie dostrzegają, wiedzą, że już cię nie ma. No i faktycznie, towarzysze przyjeżdżają po ciebie czarną škodą. Do domu. Rzadziej do pracy. W tym drugim przypadku ktoś dzwoni, żebyś się zjawił przy wejściu, czeka na ciebie żona. Albo siostra. Albo brat. Zależy, kogo masz. Idziesz więc, a zamiast żony, siostry, brata zawsze czeka dwóch towarzyszy…” (Popović 1988: 50).

Z powodu Biura Informacyjnego pozbawiano wolności także bezpartyjnych. Wystarczało jakieś słowo, które można było podciągnąć pod kategorię „Kominform”. A niekiedy nawet i to nie było potrzebne. Komuniści, antykomuniści, przeciwnicy systemu radzieckiego, wreszcie ludzie niebędący ani anty-, ani pro-, bo nie interesowała ich polityka, wszyscy z pieczątką rejonowej komendy milicji albo sądu wojskowego mogli się znaleźć w obozie jako „zwolennicy BI”.

Wystąpienie przeciw Komunistycznej Partii Jugosławii było dla ówczesnych władz pretekstem do pozbawienia wolności przede wszystkim krytyków swoich poczynań i błędów. Cel był oczywisty: zlikwidować wszelkie protesty, usunąć wszystkich przeciwników oficjalnego stanowiska wobec rezolucji Biura Informacyjnego, nie do końca akceptujących politykę rządu. Niebezpieczne były nawet dowcipy. Pewnego człowieka skazano, bo powiedział w żartach, że w kraju tak wzrósł standard życia, iż nawet samoloty nie mogą osiągnąć jego pułapu. Dowcip o Cyganie zaproszonym przez towarzysza Tito też powodował, że wędrowało się za kratki. Ów Cygan oświadczył podczas spotkania z Titą, że najlepszymi żartami są sukcesy jugosłowiańskiej gospodarki (Popović 1988: 55; Jovanović 1990: I, 96).

„Wśród uwięzionych w związku z rezolucją Biura Informacyjnego było wielu ludzi, którzy próbowali traktować ten konflikt analitycznie i konstruktywnie. Co najmniej czterdzieści procent. Ale przywódcy partyjni nie potrafili zaakceptować takiego sposobu myślenia. Gdyby dziwnym trafem w Jugosławii zaakceptowano rezolucję Biura Informacyjnego, a Titę usunięto ze stanowiska i zgodnie z ustalonym zwyczajem rozstrzelano, ci ludzie trafiliby do więzienia jako titowcy, bo przecież i w drodze, którą kroczył Tito, znaleźli elementy możliwe do przyjęcia. W ten sposób rezolucja Biura Informacyjnego pomogła Komunistycznej Partii Jugosławii przeprowadzić czystkę wśród ludzi myślących” (Popović 1988: 48–49).

W tym czasie milicję ludową wyposażono w gumowe pałki. Ktoś w jakimś towarzystwie powiedział: „Milicja dostała lagi, a oni je nazywają pałkami. Dlaczego teraz mówi się na nie pałki, skoro wiadomo, że to lagi?”. To był jego jedyny grzech jako członka partii – został kominformowcem (Simić, Trifunović 1990: 34).

Vlada Živković stwierdził, że marszałek Żukow to wybitny, utalentowany dowódca wojskowy, dlatego też zgodnie z artykułem 118 kodeksu karnego skazano go na pięć lat więzienia. Kiedy Żukow składał oficjalną wizytę w Belgradzie, prasa jugosłowiańska dużo pisała o jego zasługach i wojennej sławie. A Živković nadal siedział na Nagiej Wyspie, zwolniono go dopiero po czterech latach (Stevanović 1990: cz. 1).

Aresztowania i kary więzienia miały już taki zasięg, że nowe przypadki nie dziwiły obywateli (Knežev 1988: 10). Represje przestały być elementem polityki zastraszania społeczeństwa, ludzie nawet zaczęli sobie z nich żartować, pojawiły się różne dowcipy, jak choćby ten o wieśniaku skazanym na dwadzieścia lat ciężkich robót, „ponieważ nieustalonego dnia w sierpniu 1948 roku w redakcji pisma »Narodna armija« obmacywał towarzyszkę Micę w celu wywołania wojny i kontrrewolucji” (Jovanović 1990: I, 88).

Edvard Kardelj⁹ na jednym z plenów partyjnych podobno podkreślił w swoim wystąpieniu, że częste aresztowania pod byle pretekstem nie budzą już strachu i stają się częścią codziennego życia, jak grypa, która mija, albo lekka rana. Więzienie przestało być hańbą, należy więc koniecznie „wzmocnić” sens kary, by groźba odosobnienia ponownie przejmowała lękiem (Marić 1988a: 70).

Ta przesada w stosowaniu represji stała się nawet przedmiotem obrad plenum KC KPJ w czerwcu 1951 roku. Aleksandar Ranković¹⁰ w referacie zatytułowanym O dalsze umocnienie sądownictwa i praworządności wspomniał wówczas, że zgodnie z informacjami Prokuratury Generalnej i Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Federacyjnej Ludowej Republiki Jugosławii¹¹ w roku 1949 z ogólnej liczby aresztowań, których dokonała UDB-a, aż czterdzieści siedem procent było nieuzasadnionych, to znaczy, po zakończeniu śledztwa podejrzanych zwolniono z aresztu albo też nie znaleziono dowodów obciążających, które by tych ludzi pozwoliły uznać w procesie sądowym za winnych (Zilliacus 1952: 245; Marković 1987: 86–87, 262). Na podstawie przytoczonych powyżej oficjalnych danych na temat liczby aresztowań po roku 1949 można stwierdzić, że mimo interwencji samego ministra odsetek niesłusznie skazanych wcale nie uległ zmniejszeniu…

W związku z represjami wobec niewinnych ludzi na plenum zabrał głos również Tito, któremu problem wydawał się zrozumiały: „To absolutnie jasne, przecież mamy dyktaturę proletariatu, nie mogliśmy inaczej postępować z wrogiem klasowym, zdarzało się więc, że ucierpiał też i niewinny człowiek…” (Marković 1987: 87–88).

Wszystkie te na pierwszy rzut oka absurdalne poczynania miały jednak sens. Reżim prezentował się jako ustrój demokratyczny, a jednocześnie aparat represji, stosując drakońskie metody, dusił potencjalną opozycję i całemu społeczeństwu wszczepiał strach przed sfabrykowanymi oskarżeniami, które mogły doprowadzić do wyjazdu w kilkuletnią „podróż służbową”. Dokonywano więc aresztowań wśród członków KPJ i bezpartyjnych, sympatyków Związku Radzieckiego. Każdy z nich pociągał za sobą znajomego lub sąsiada – ludzi, którzy cenili go i szanowali. Skazywano również osoby niosące pomoc materialną rodzinom represjonowanych.

Marija Zelić, pierwsza komendantka obozu dla kobiet na Nagiej Wyspie, opisała przypadek czternastoletniej dziewczynki, siostry funkcjonariusza UDB-y. Ów brat sam prosił towarzyszy, by ją aresztowano i wtrącono do więzienia, a raczej – by użyć oficjalnego eufemizmu – zamknięto w zakładzie karno-poprawczym, ponieważ się bał; siostra zaczęła mu wypominać, że w Jugosławii nie istnieje dyktatura proletariatu, że nie o to walczyli komuniści i że nastał czas czerwonej burżuazji, bo towarzysze jeżdżą sobie samochodami (Simić, Trifunović 1990: 238).

Atmosfera coraz mniejszego zaufania panowała też podczas spotkań starych znajomych i przyjaciół. Wszyscy ostrożnie dobierali słowa i tematy rozmowy. W tamtych czasach krążył dowcip o obywatelu, który chciał się dowiedzieć, co się stało z jego kolegą: „Jeszcze wczoraj był wśród nas, a dzisiaj jakby się zapadł pod ziemię. – Nie bądź zbyt ciekawy – ostrzegli go przyjaciele – żebyśmy jutro nie dopytywali się o ciebie!” (Jezeršek 1989: 221).

Sytuacja w Jugosławii przypominała więc Niemcy i czasy po przejęciu władzy przez narodowych socjalistów. W latach trzydziestych mieszkańcy Dachau mówili: „Cicho! Cicho sza!… Jeśli komuś wyrwie się nawet niewinne słowo, może trafić do obozu”. A w Bawarii w tym samym okresie znana była krótka „modlitwa”: „Dobry Boże, niech niemym pozostanę i do obozu w Dachau się nie dostanę” (Kautsky 1948: 41; Kupfer-Koberwitz 1960: 122; Jezernik 1993: 9).

To podobieństwo z całą pewnością nie jest przypadkowe, wprost przeciwnie, wywoływanie strachu i nieufności w obu opisanych sytuacjach ma swój cel. Na Ženi Lebl doniósł władzom ten, kto jej opowiedział „dowcip długi na dwa i pół roku” (Jugosławia zdobyła pierwszą nagrodę na międzynarodowej wystawie kwiatów za wyhodowanie „białego fiołeczka”¹² o wadze stu kilogramów) (Lebl 1990: 15). Pewien śledczy wyjaśnił jej funkcję takich dowcipów następująco: „Na tym przecież to polega: gdy w twojej obecności ktoś będzie się wypowiadał przeciwko naszemu ludowi albo władzom, musisz natychmiast przyjść z tym do nas. Jeśli to nasz człowiek, będzie kryty, a jeśli nie – twój donos pozwoli nam zdemaskować wroga. Jeżeli się nie zjawisz, to znaczy, że jesteś wrogiem ludu. W tym konkretnym przypadku nie doniosłaś na Voja, co było twoim obowiązkiem…” (Lebl 1990: 52–53).

Wydarzenia w Jugosławii po roku 1948 w dużym stopniu przypominały rozwój wypadków w Niemczech w latach trzydziestych. Organy represji, zwłaszcza tajna policja, infiltrowały społeczeństwo, na obszarze całego państwa były rozsiane więzienia. Agenci panoszyli się wszędzie. Samą nazwę tajnej policji wymieniano szeptem. W imię obrony interesów państwa grzebała w prywatnym życiu wszystkich obywateli, co do których istniało najmniejsze podejrzenie, iż mają krytyczny stosunek do polityki (King, O’Brien 1947: 40–41). Zachodni autorzy porównywali więc niekiedy Korpus Narodowej Obrony Jugosławii¹³ do SS (Launay 1954: 45).

Celem zakrojonych na wielką skalę represji było nie tylko wzbudzanie strachu, lecz także realizacja podstawowej zasady pedagogiki totalitarnej: Non cogito ergo sum (Dallin, Breslauer 1970: 124). Były to czasy, kiedy myślenie okazywało się niebezpieczne, kiedy prawo do myślenia mieli tylko najwyżsi rangą przywódcy polityczni, którzy robili to za wszystkich: „Pięknie się spisałeś, młody człowieku, nie ma co! Towarzysz Đurić, członek Partii, głośno myśli w czasach, gdy trzeba pracować jak szwajcarski zegarek… Co by się stało z tym państwem, gdyby każdy myślał po swojemu? W tej decydującej chwili Partia myśli za wszystkich. Jedność myśli i czynu!” (Simić 1990: 17). Albo jak przy jakiejś okazji powiedział Moša Pijade¹⁴: „Latami trenowaliśmy naszą Partię w ścisłej ortodoksji wobec Moskwy. A teraz mamy piekielne trudności, chcąc jej członków ponownie nauczyć myślenia własną głową” (Zilliacus 1952: 248). O tym, jaka była ta nauka, świadczy krótki cytat z tekstu kogoś, kto ją swego czasu pobierał: „Tu nie chodzi o reedukację! Nic z tych rzeczy. Chcą z nas zrobić żywe roboty. Starają się jak najszybciej i jak najdokładniej zniszczyć naszą ludzką godność” (Hrast 1991: 106).

Złota dewiza ówczesnego społeczeństwa brzmiała krótko: „Milczenie jest złotem”. Ale czujne ucho sprawiedliwości zdołało usłyszeć uwagę ponadstuletniego Perka Šljivančanina, który stwierdził, że nadeszły czasy, kiedy nie wolno powiedzieć nawet „rosyjskie kartofle” – i na miesiąc trafił do aresztu. Zanim go zabrali, udało im się starego człowieka poniżyć. Kazali mu wyciągnąć troki, którymi miał związane spodnie, a potem podnieść ręce do góry. Perko wykonał rozkaz, spodnie opadły na ziemię. Kilka razy powtórzyli tę świetną zabawę. Špiro Nikčević został trójobrotowym¹⁵, ponieważ w hotelu Javorak w Nikšiciu w czasie, kiedy stosunki ze Związkiem Radzieckim „wyraźnie się poprawiły”, poprosił o „rosyjską herbatę”¹⁶. Zamówionej herbaty nigdy nie wypił, bo przyszli funkcjonariusze UDB-y i go zgarnęli (Kovačević, Rastoder 1989: cz. 48, 107).

Przytoczone szczegóły z całą pewnością nie są dziełem przypadku, czego dowodzi również fakt, że w tym samym czasie dochodziło do aresztowań w państwach realnego socjalizmu, które pozostawały w konflikcie z Jugosławią. Najpierw w Albanii, gdzie aresztowano dwa tysiące ludzi, zanim kraj ten zerwał stosunki gospodarcze z Jugosławią na początku lipca 1948 roku. W Lezhy rozstrzelano sześć osób, ponieważ otwarcie wypowiedziały się przeciw kominformowskiej kampanii (Yindrich 1950: 114).

Według niektórych ocen w roku 1948 w państwach realnego socjalizmu z partii usunięto aż jedną czwartą członków z powodu ich „antyradzieckiej” czy „antypartyjnej” działalności. Z szeregów wszystkich partii Europy Wschodniej (wraz ze wschodnimi Niemcami), liczących łącznie około ośmiu milionów członków, wydalono od dwóch do dwóch i pół miliona osób. Wobec wielu z nich zastosowano areszt. Zdaniem znawców tematu aresztowano ponad dwieście pięćdziesiąt tysięcy komunistów, czyli około dziesięciu procent wykluczonych z partii. W Związku Radzieckim represjonowanych było jeszcze więcej, gdyż po usunięciu z partii niemal automatycznie osadzano ich w więzieniu (Padev 1953: 12).

Zwolennicy oficjalnego stanowiska twierdzili, że represje były koniecznością: „Możecie nie przyznać mi racji, ale sytuacja po prostu wymusiła na nas Nagą Wyspę!” (Racković 1990b). Z tą opinią zgadza się nawet Milovan Đilas¹⁷, który powiedział przy jakiejś okazji, że gdy się weźmie pod uwagę fakt, iż także wśród oficerów było bardzo wielu kominformowców (przytacza liczbę siedmiu tysięcy), „niebezpieczeństwo wcale nie było małe, choć przesadzano z »czujnością«” (Đilas 1984: 76).

Na temat grożącego niebezpieczeństwa istnieją różne opinie. Z notatki ówczesnego komendanta węgierskiej Akademii Sztabu Generalnego wynika, że konflikt z państwami realnego socjalizmu faktycznie stanowił militarne zagrożenie dla Jugosławii. W lipcu 1951 roku w jego gabinecie pojawił się pułkownik Sztabu Generalnego Armii Czerwonej Nikołaj Wołoszyn, który stwierdził, że na uczelni szerzy się antyradziecka propaganda; na poparcie swoich słów przytoczył fakt, że na wykładach z geografii wojskowej mówi się o Rusi Zakarpackiej leżącej na terytorium Związku Radzieckiego, tymczasem zadaniem tego przedmiotu jest zapoznawanie kandydatów na oficerów Sztabu Generalnego z potencjalnymi miejscami bitew. A przecież terytorium Związku Radzieckiego już nigdy więcej nie będzie polem bitwy! Jeśli studentom wykłada się coś, co przeczy temu założeniu, to ma się do czynienia z antyradziecką propagandą, od której natychmiast należy się odciąć. „Wasi podchorążowie muszą zapoznać się wyłącznie z jedynym polem bitwy, z terytorium wroga, czyli Jugosławii. Jeśli studenta waszej Akademii zbudzi się z najgłębszego snu i zapyta o wojskową charakterystykę rzeki Wardar, powinien być gotowy do udzielenia błyskawicznej odpowiedzi” (Király 1982: 275–276).

Prawdę mówiąc, i w tej kwestii istnieją odmienne zdania. Oto jak pamięta ten okres były oficer oddziału straży granicznej armii jugosłowiańskiej, który do chwili aresztowania często pełnił służbę na granicy z Węgrami i Rumunią: „Nigdy nie przyszło mi do głowy, żeby przejść na drugą stronę. Spotykałem się głównie z oficerami rumuńskimi, zawsze pierwsi grzecznie mnie pozdrawiali. Powiedziałbym, że w opowieściach o naciskach i przygotowaniach do interwencji kryje się nieraz wiele przesady, często są wymyślone. Całą sprawę przedstawiano nam zgodnie z powiedzeniem: »Strach ma wielkie oczy«. Jakoś trzeba było przecież usprawiedliwić między innymi bezsensowne przenoszenie fabryk z Serbii i budowę podziemnych i naziemnych pałaców dla »najwyższego dowództwa«” (Živković 1990a).

Ciekawe, że w 1949 roku na III Zjeździe Frontu Ludowego Jugosławii¹⁸ Tito zaprzeczył istnieniu takiego niebezpieczeństwa, mówiąc, że chodzi o zachodnią propagandę obliczoną na wzbudzanie strachu i paniki w Jugosławii, o uniemożliwienie realizacji celów planu pięcioletniego. Autorzy monografii o Jugosławii i nowym komunizmie przytaczają kilka możliwych interpretacji faktu, iż władze jugosłowiańskie zbagatelizowały niebezpieczeństwo, kiedy wydawało się ono największe, a później twierdziły, że groziło przez cały czas. Według pierwszej przywódcy jugosłowiańscy rok po przełomowych wydarzeniach nie zdawali sobie sprawy ze swojej wysuniętej pozycji. Zwolennicy drugiej uważają ów fakt za element taktyki Tity, który świadomie lekceważył charakter konfliktu. Natomiast według trzeciej niebezpieczeństwo interwencji radzieckiej nie istniało przed rokiem 1950, kiedy Jugosławia nawiązała stosunki z Zachodem, i dopiero potem wydawało się, że przez cały czas wisiało nad krajem. Jeszcze inna możliwość jest taka, że nie było żadnego niebezpieczeństwa inwazji, później jednak leżało w interesie Tity, by uznać je za realne. Wreszcie, sądzą autorzy, we wszystkich tych interpretacjach może być coś z prawdy (Hoffman, Neal 1962: 146).

Cytowany na początku książki angielski korespondent donosił z Jugosławii: „Wiele jest zakłamania w tym kraju. Tito tak bardzo potrzebuje amerykańskiej broni, że wymyśla sobie incydenty na granicach albo przesadza w przypisywaniu znaczenia drobnym przygranicznym utarczkom. Można odnieść wrażenie, że w każdej chwili zaatakują go radzieccy satelici, ale z całą pewnością nie dojdzie do takiego konfliktu” (Newman 1952: 226).

Na początku lat pięćdziesiątych, bez względu na to, jak duże było realne zagrożenie i czy w ogóle istniało, bardzo poważnie przygotowywano się do odparcia inwazji wojsk radzieckich, o której to możliwości informowały światowe agencje prasowe, a także poufne jugosłowiańskie raporty. W latach 1950–1956 na granicach z Bułgarią, Rumunią i Węgrami skoncentrowano niemal połowę jugosłowiańskich wojsk operacyjnych.

W roku 1951 powstał plan całkowitego zamknięcia nurtu Dunaju w Żelaznej Bramie (Đerdap), czyli w przełomowym odcinku doliny. Postanowiono, że gdyby Jugosławia znalazła się w trudnej sytuacji, pasmo górskie Miroč zostanie zaminowane w najwęższym i najbardziej stromym miejscu, by po zdetonowaniu ładunków skały zwaliły się w wody Dunaju i zablokowały drogę siłom agresora. Ten plan był oczywiście nie do zastosowania z punktu widzenia strategii wojskowej, a przede wszystkim przeczył wszelkim prawom geografii, nie udałoby się bowiem powrócić do prehistorycznego okresu geologicznego na tym obszarze, tworząc ponownie Morze Panońskie. Ale dla wypróbowanych kadr nie ma rzeczy niemożliwych, dla ludzi, których zawodem jest zmienianie świata, od słów do czynów nie było daleko. Prace przygotowawcze nad brzegami Dunaju przebiegały w największej tajemnicy, a żołnierze, którzy pracowali przy tym projekcie, musieli podpisać oświadczenia o nieujawnianiu jakichkolwiek informacji. Rzadko udzielano im urlopów, a jeśli już wyjeżdżali do domu, odbywało się to pod ścisłym nadzorem; kontrolowano również ich listy i inne przesyłki.

Na najwyższym szczeblu podjęto decyzję o wybudowaniu na tak zwanym obszarze strategicznym (obejmującym masywy górskie aż do morza) wielu zakładów wojskowych produkujących różnego rodzaju materiały na potrzeby armii, ciężką i lekką broń, amunicję; dzięki temu powstała między innymi huta żelaza w Nikšiciu. Plan przewidywał ewakuację ważnych zakładów, by nie wpadły w ręce agresorów. Zamierzano też przesiedlić część ludności z północnych i wschodnich rejonów państwa w głąb Jugosławii. Przeniesiono więc fabrykę broni z Kragujevca do Travnika, zakłady lotnicze z Kraljeva do Mostaru, produkcję samochodów ciężarowych z Rakovicy do Mariboru. Ten sam los spotkał także młyny, zakłady przemysłu spożywczego, magazyny i hodowlę bydła, które przemieszczono z równinnych terenów rolniczych na „obszary ważne z punktu widzenia strategii wojskowej”. A w górach Bośni przebijano tunele, by je wykorzystać w celach obronnych (Marković 1987: 252–253; Đurić 1989; Kozar 1990; Racković 1990b).

Wszystkie te posunięcia oznaczały poważne obciążenie dla gospodarki i społeczeństwa w państwie, które tak niedawno zaczęło się dźwigać ze zniszczeń wojennych, na potrzeby obronności trzeba było bowiem przeznaczać dwadzieścia dwa procent dochodu narodowego. W tym czasie Jugosławię dotknęły też dwie duże klęski suszy. Zaopatrzenie, zwłaszcza w miastach, było więc bardzo mizerne. Wystawy sklepów świeciły pustkami. Zamiast towarów umieszczano na nich fotografie członków Biura Politycznego. Z tego okresu pochodzi dowcip o radzieckich agentach, którzy potajemnie objechali Jugosławię, a powróciwszy do kraju, opowiedzieli Stalinowi o swoich wrażeniach: „Jesteśmy pewni, że tam się buduje socjalizm! – Jak to? – spytał wódz surowo. – Bo u nich też nic nie ma w sklepach, jak u nas. Zupełnie tak samo!” (Marković 1987: 253–254).

Rozprawy sądowe to całkiem osobny rozdział. Zarówno w Jugosławii, jak i w państwach realnego socjalizmu odbywały się przy drzwiach zamkniętych, bez udziału publiczności. Nie pisano o nich w prasie, nie zawiadamiano też rodzin ofiar. Do jawnych rozpraw sądowych dochodziło jedynie w przypadku ludzi z jakiegoś powodu „ważnych”, a co jeszcze istotniejsze – jeśli sami się oskarżyli, przyznali do winy i byli gotowi (lub już to uczynili) prosić partię, by im wybaczyła, by znów ich wzięła w swe „matczyne objęcia” (Padev 1953: 18; Banac 1990: 18; Jovanović 1990: I, 90; Perućica 1990: 55).

Tych, którzy liczyli na to, że w czasie procesu będą się mogli zachować jak Dymitrow w Lipsku, spotkało rozczarowanie. „Czułem z tego powodu wielki żal. Chciałem, żeby ktoś powiedział na zewnątrz, że nie wszyscy w sądzie tkwili po uszy w gównie, jak pisano w gazetach o jawnych rozprawach” (Jovanović 1990: I, 90).

System sądowy pozostawał pod wpływem bolszewickiej teorii prawa, którą partia przyjęła zaraz po wojnie i nakazała instytucjom władzy sądowniczej stosować w praktyce. O takim sądownictwie mówiono, że jest postępowe, nieobciążone burżuazyjnymi przesądami i że cechuje je rewolucyjny charakter. To zaś oznaczało, że winny był ten, kogo oskarżyła partia albo UDB-a, reprezentujące dyktaturę proletariatu, i że o wysokości kary decydowało przywództwo partyjne, a sąd jedynie ogłaszał wyrok.

Oskarżonym o wrogą działalność przeciwko ludowi i partii nawet nie udowadniano winy, to ich obowiązkiem było dostarczenie dowodów niewinności. W śledztwie żądano od nich zeznania, z kim i w jaki sposób współpracowali. A co jest tą wrogą działalnością, o jaką ich posądzano, mogli jedynie zgadywać. Albo nakazywano milicji, by z opowieści aresztowanych wyłuskała wrogie słowa, które kiedykolwiek padły z ich ust, i myśli, których nikomu nie powierzyli. Taki był właśnie cel: wyrwać oskarżonemu ostatnią skrytą myśl i obrócić ją przeciwko niemu samemu i innym. Nawet myślenie podlegało wówczas karze, jeśli rozmijało się z wytyczoną oficjalnie linią. „Główny śledczy wykonywał swoją pracę profesjonalnie. Bardzo zważał na to, by zachować czyste ręce, wywieranie fizycznego nacisku pozostawiał więc pomocnikom albo strażnikom czy też dozorcom, którzy byli specjalnie szkoleni do takich zadań. Chcąc zmiękczyć więźnia, doprowadzano go do stanu skrajnego wyczerpania, w tym celu przesłuchiwano go co noc i maltretowano” (Jezeršek 1989: 66).

Po zebraniu „dowodów” odbywała się rozprawa sądowa, ale najpierw sędzia oficjalnie pytał oskarżonego, czy chce obrońcę. Gdy ten rezygnował, sąd wyznaczał obrońcę z urzędu. Ci „obrońcy” występowali później w charakterze oskarżycieli. A zdarzało się i tak, że adwokatów z urzędu i sędziów przysięgłych skazywano i zsyłano na Nagą Wyspę z powodu zachowania na sali sądowej (Dragović-Gašpar 1990: 100; Jezeršek 1990: 81; Jovanović 1990: I, 90; Perućica 1990: 55–56).

Ukoronowaniem procesu było ogłoszenie wyroku w imieniu ludu: „Zostaliśmy skazani, nikt nam jednak nie udowodnił winy. Nieraz wyrok uzasadniano domniemaniem: co by się mogło zdarzyć, gdyby zrealizowały się cele, jakie nam przypisywano, choć nigdy nie dowiedziono, że rzeczywiście je mieliśmy. Tego typu domniemaniami usprawiedliwiano piekielny plan politycznej reedukacji, który przyjęli najwyżsi przywódcy polityczni” (Jezeršek 1989: 178).

Jeśli weźmie się pod uwagę, że ówczesne władze – co jest charakterystyczne dla wszystkich młodych rewolucji – działały w poczuciu historycznej nieomylności, staje się jasne, że wśród uznanych przez sąd za „winnych” znaleźli się też osądzeni na skutek absurdalnych zarzutów. I tak na przykład Venka Markovskiego¹⁹ na podstawie zeznań Ducy Cazima oskarżono o to, że był osobistym sekretarzem Hitlera (Markovski 1984: 103).

Wysokość kary zależała od stopnia zagrożenia społecznego, jakie stanowił sprawca i jego czyn. Pamiętał o tym sędzia Đuro Polak, który pewnego oficera służby bezpieczeństwa skazał na dziesięć lat więzienia. „A on – działo się to w Zagrzebiu, przy ulicy Nova ves: lato, otwarte okna, za nimi katolicki Kaptol – po odczytaniu orzeczenia sądu wykrzyknął: »Niech żyje wódz międzynarodowego proletariatu Józef Wissarionowicz Stalin!«. Jeśli zrobił to w sądzie, co wobec tego wygadywał wcześniej? Tacy powinni dostać najwyższy wymiar kary. Także w celu prewencyjnym – by nie mieli wpływu na otoczenie” (Dražić 1990).

Sędzia Polak wiedział, że wszyscy członkowie społeczeństwa naruszali normy – czego nikt nie pragnie, nie trzeba zakazywać, a to, co jest najbardziej kategorycznie zabraniane, zawsze stanowi przedmiot pożądania (Freud 1997: 94). Każdy był więc potencjalnym przestępcą. Nie wszyscy jednak łamali normy, a postępowanie tych, którzy to robili, prowokowało do pytań: dlaczego komuś coś wolno, a mnie nie?! Przykłady kuszą: ten, kto łamie nakaz, może wywołać lawinę powszechnego nieprzestrzegania nakazów. Trzeba więc zastosować wobec niego sankcję, ponieważ nakaz działa tak długo, jak długo szanują go ci, do których się odnosi. Działanie przeciwko nakazom można ograniczyć jedynie wtedy, gdy się w tym celu użyje wystarczająco silnych środków przymusu. Ukaranie tego, kto narusza normy, ma też wpływ na innych członków społeczeństwa: jeśli ktoś w przyszłości złamie jakiś nakaz, zostanie ukarany. Ale to nie wszystko. Wymierzenie kary innym daje zadowolenie, odpowiadające do pewnego stopnia przyjemności, którą winowajcy sprawiał zakazany owoc (Jezernik 1979: 258).

W opisanym postępowaniu kierowano się nie tylko instrukcjami najwyższych władz politycznych, było ono też zgodne z tradycyjnym rozumieniem sprawiedliwości w niektórych regionach Jugosławii. Opisał je Anglik Henry Blount już w pierwszej połowie siedemnastego wieku: „Ich justycja, choć nie tak nierozumna, jak się nam wydaje, raczej uśmierci dwóch niewinnych, niż pozwoli uciec jednemu winowajcy; uważają bowiem, że przykład egzekucji niewinnego, który uchodzi za winnego, działa tak, jakby ów człowiek był faktycznie winny…” (Blount 1636: 12). Albo jak powiedział pewien funkcjonariusz Ministerstwa Spraw Wewnętrznych: „Wolę, żebyśmy wsadzili za kratki dziesięciu niewinnych, niż miałby mi się wymknąć jeden kominformowiec” (Marković 1987: 200).

Wśród aresztowanych i skazanych komunistów znalazło się więc wiele osób, które całkowicie zgadzały się zarówno z odpowiedzią KC KPJ na rezolucję Biura Informacyjnego, jak i z faktem, iż przywództwo KPJ nie wzięło udziału w posiedzeniu Kominformu w Bukareszcie, a mimo to ludzie ci zostali uznani za kominformowców. Na Nagą Wyspę zesłano nawet duchownego prawosławnego i absolwenta teologii katolickiej. Tego ostatniego za to, że zażartował sobie ze sporu między jugosłowiańskimi komunistami a ich rosyjskimi nauczycielami, cytując przysłowie ludowe: „Jak diabeł nie ma nic do roboty, łapie swoją matkę i sprawia jej manto”. To wystarczyło, żeby niekomunista zasilił szeregi zwolenników Biura Informacyjnego (Popović 1988: 58, 149).

Poważne konsekwencje ponieśli sędziowie, którzy „nie chcieli być surowi”, na Nagą Wyspę zesłano też kilku oskarżycieli, gdyż nie mieli zamiaru „słuchać milicji”, lecz żądali dowodów. Pod zarzutem sympatii do Kominformu aresztowano również generała Mirka Krdžicia, przewodniczącego Najwyższego Sądu Wojskowego Jugosłowiańskiej Armii Ludowej. Jego wina polegała na tym, że nie podpisywał wszystkich wyroków, jakie podsuwano mu do zatwierdzenia. Przez dwa miesiące torturowano go w więzieniu śledczym w Banjicy, gdzie w końcu zmarł. Prokuratora wojskowego, generała Veljka Žižicia, zesłano na Nagą Wyspę, ponieważ nie chciał skazywać na roboty przymusowe z pominięciem prawa – był „za mało bezwzględny” (Marković 1987: 79–80; Kovačević, Rastoder 1989: cz. 81; Perućica 1990: 55, 161).

Większość więźniów stanowili oskarżeni o tak zwane przestępstwo słowne, zresztą w pierwszym etapie konfliktu, z wyjątkiem nielicznych prób stworzenia nielegalnych grup oporu, nic innego w ogóle nie wchodziło w grę. „W sumie wszystkie te »działania«, które podjęliśmy, nie są żadnymi działaniami. Oni przecież nie będą sądzić twoich czynów, lecz ciebie. Jestem zdania, że te surowe wyroki ciężkich robót mają przestraszyć tych, co jeszcze pozostają na wolności” (Jovanović 1990: I, 88).

Taka atmosfera i bezwzględne stosowanie środków przymusu powodowały stały wzrost liczby „przestępców”: „Kiedy partia usunęła ze sceny politycznej część przeciwników, ci, chcąc udowodnić, że wyrządzono im krzywdę, dawali partii nowe argumenty, dzięki czemu mogła ich uznać za wywrotowców, za »wrogów, których trzeba się pozbyć nie tylko metodami politycznymi, lecz używając w tym celu całego aparatu policyjnego i sądowego«” (Pelikan 1984: 99).

Na IV Plenum KC KPJ poruszono między innymi kwestię niezależności sędziów. Nadzór nad wymiarem sprawiedliwości praktycznie sprawowała wówczas UDB-a. Wyroki zapadały na podstawie przyznania się oskarżonego do winy, a obrona i świadkowie często nie mieli nic do powiedzenia. W swoim wystąpieniu minister spraw wewnętrznych Aleksandar Ranković jako przykład absurdów istniejących w sądownictwie przytoczył fakt, iż niektóre sądy za działanie podlegające karze uważały nawet odwołanie przez oskarżonego na rozprawie głównej przyznania się do winy złożonego w śledztwie (Marković 1987: 261).

Wynikiem konfliktu z dotychczasowymi sojusznikami było duże napięcie nie tylko na granicach państwa, ale i w całym kraju. „Część stalinowców ujawniono, inni pojawiali się we wszystkich instytucjach, proradziecka propaganda, obraźliwa i przerażająca, budziła niepokój, mąciła umysł, szarpała nerwy wielu ludziom. Wątpliwości i brak zaufania zagnieździły się w duszach wszystkich, którzy czuli się odpowiedzialni za państwo, przeszłość i partię. Ranković na początku konfliktu powiedział mi kiedyś z cierpiętniczą miną: »Najgorsze jest to, że nie wiesz, kto jest wrogiem. Jeszcze wczoraj towarzysz, a dzisiaj wróg we własnych szeregach!«” (Đilas 1984: 72–73).

Podobnie zapamiętał tamte czasy Milan Apih²⁰, który opowiadał później, jak ówczesne okoliczności wpływały na przedstawicieli reżimu: „otwierały im się oczy”, wzbierał gniew, rodziły się wątpliwości w kwestii wszystkiego, co pochodziło „stamtąd”, a przecież do tej pory byli zawodowymi obrońcami tego systemu, który od dawna stawiano im za wzór, który naśladowali z całą świadomością. Zarzuty państw socjalistycznych sprawiły, że „niemal w jednej chwili zniknęły wszystkie dotychczasowe iluzje. […] Coraz mniej mieliśmy pobłażania dla tych, którzy wciąż się wahali albo nawet trwali na pozycjach Biura Informacyjnego. Jednocześnie coraz lepiej rozumieliśmy to, że traktowano ich tak bezwzględnie, a także – przede wszystkim – powszechny brak zaufania do każdego, ta nieufność powoli zaczynała przeradzać się nieomal w manię” (Apih 1985: 1281).

Zdaniem znawców tamtej epoki skutecznie przeciw Moskwie mogła wystąpić „jedynie partia leninowska lub stalinowska”. „Brzmi to paradoksalnie, lecz zarazem prawdziwie – titoizm miał szansę zaistnieć w Jugosławii tylko dlatego, że spośród wszystkich komunistycznych satelitów w Europie była ona jedynym krajem, który zbliżył się do stalinowskiego wzorca państwa i Partii” (Ulam 1952: 141).

Z tego podobieństwa zdawali sobie sprawę także inni przedstawiciele reżimu. Đilas na przykład jeszcze przed rezolucją Biura Informacyjnego z 28 czerwca 1948 roku powiedział Rankoviciowi: „Teraz my ze zwolennikami Stalina postępujemy tak jak on ze swoimi przeciwnikami!”. Na co Ranković odparł z nieszczęśliwą miną: „Daj spokój! Nie mówmy o tym!” (Đilas 1984: 74; 1985: 237).

„Gdy sięgam pamięcią wstecz i patrzę na problem z całym krytycyzmem, na jaki mnie stać, muszę stwierdzić nawet i dzisiaj, że nie można było uniknąć stworzenia obozu koncentracyjnego dla »kominformowców«. Nasza partia była zdecydowanie stalinowska, w dosłownym znaczeniu tego słowa, miała też monopol władzy: tolerowanie, legalizowanie opozycji we własnych szeregach przy agresywnych naciskach ze strony bloku radzieckiego i partii komunistycznych mogłoby doprowadzić do jej rozpadu i przejęcia władzy przez orientację proradziecką. Poważnym problemem, wręcz nieszczęściem władz dyktatorskich, zwłaszcza totalitarnych, jest to, że nie mogą pozwolić na działalność opozycyjną, by nie podkopać fundamentów swojego istnienia” (Đilas 1984: 74).

Pod koniec lat czterdziestych bardzo podobna sytuacja panowała w państwach, które pozostawały w konflikcie z Jugosławią. Ale oczywiście prześladowano tam nie stalinowców, lecz tak zwanych titoistów (Padev 1953; Rusinow 1977: 42–43). Represje wobec titoistów w państwach sojuszniczych Związku Radzieckiego miały podobne konsekwencje jak prześladowanie stalinowców w Jugosławii: „Krok za krokiem posuwaliśmy się we mgle braku zaufania; wcześniej mogliśmy dyskutować, wyrażać opinie, a nawet krytykować; gromadziliśmy się i wspólnie rozwiązywaliśmy różne problemy. Aż tu nagle ludzie zaczęli zamykać się w sobie, przestawali ufać nawet przyjaciołom. Bo czyż w rewolucyjnym zapale ci przyjaciele już następnego dnia nie mogli ich uznać za titoistów lub nacjonalistów? W tamtym czasie zaczęło topnieć to, co było naszą największą siłą w ruchu oporu i w więzieniu: solidarność, wzajemna pomoc w ryzyku i niebezpieczeństwie. Iluż towarzyszy otrzymywało skrycie pomoc! Iloma pobitymi i torturowanymi opiekowali się więźniowie! A teraz te relacje międzyludzkie – jak wierzyłem, charakterystyczne dla komunistów – zaczynały się powoli wynaturzać, ustępując miejsca przygnębieniu, niepewności i depresji, których powodów nie znaliśmy” (Pelikan 1984: 90–91).

Jak przeżywano ten okres, możemy się też dowiedzieć z innej relacji cytowanego autora: „Było to jak cios sztyletem. Najpierw zaskoczyła nas fala aresztowań i procesów. Usiłowaliśmy zrozumieć motywy, jakimi kierowała się partia. Każdy dokładnie przetrząsał swoje życie. Z kim rozmawiałem? Z kim się spotykałem? Co powiedziałem? Czy te lub inne słowa partia mogła zrozumieć jako wyraz braku zaufania? Może ci przyjaciele są donosicielami? A dziś wieczorem, czy nie byłem zbyt miękki w dyskusji, czy nie za mało gorliwie broniłem partii? Mijały nieprzespane noce, kiedy szperając w najodleglejszych zakamarkach swojego życia, szukałem śladów potencjalnej winy. Nawet jeśli człowiek jest przeświadczony o własnej niewinności, zdarza się, że gdy po niego przychodzą, jest tak przygotowany do aresztowania, iż wydaje mu się ono całkowicie uzasadnione” (Pelikan 1984: 102).

Geografia polityczna i wyobrażona

Decyzja o utworzeniu obozu dla proradzieckich komunistów zapadła nagle, jesienią 1948 roku. Kiedy zaczęły się aresztowania, obóz nie był jeszcze gotowy (Đilas 1984: 72). Jak później wspominał Milovan Đilas, postanowienie zaaprobował Tito: „Sądzę, że pomysł też był jego, może uczestniczył w tym jeszcze ktoś, na przykład Kardelj, może ktoś inny. W każdym razie decyzję z całą pewnością podjął Tito, zapewne on był też autorem samej idei. Nie obradowało w tym czasie Biuro Polityczne i nie powzięto żadnej uchwały… Gdyby jednak odbyło się posiedzenie Biura, taki wniosek niewątpliwie zostałby przyjęty. Tito cieszył się wielkim autorytetem, jego władza w partii i w państwie była praktycznie nieograniczona. Dlatego Biuro Polityczne, może z nieznacznymi uwagami, podpisałoby się pod taką decyzją” (Đilas 1988: 33).

Najwyższe władze polityczne Jugosławii postanowiły w ten sposób unieszkodliwić (potencjalną) opozycję, bo, jak mówiono, „gdybyśmy nie stworzyli takiego obozu, Stalin zamieniłby całą Jugosławię w jeden straszny obóz” (Dedijer 1984: 464). Choć wielu ludzi przez dłuższy czas dawało wiarę temu twierdzeniu, był to oczywiście wybieg. Prawdziwy powód zakładania obozów koncentracyjnych był taki sam jak we wszystkich państwach totalitarnych: rozprawienie się z (ewentualnymi) przeciwnikami politycznymi. We wszystkich europejskich państwach totalitarnych obozy koncentracyjne odgrywały ważną rolę w likwidowaniu opozycji. Odnosi się to również do „jedynego obozu koncentracyjnego dla przestępców politycznych” w titowskiej Jugosławii.

Wobec kominformowców stosowano kary przewidziane w kodeksie karnym albo kary w trybie administracyjnym na mocy ustawy o wykroczeniach, w której najważniejszy był przepis dotyczący izolacji; pod tym pojęciem rozumiano „określone miejsce pobytu” bądź „pracę społecznie użyteczną”. Skazanych wysyłano „w nieznane”, czyli do więzień w różnych regionach Jugosławii, na przykład w Starej Gradišce, Bileci, Požarevcu. Wkrótce zakłady karne zaczęły pękać w szwach z powodu wzrastającej w szybkim tempie liczby faktycznych czy też urojonych zwolenników Biura Informacyjnego; w tej sytuacji władze zdecydowały się utworzyć więzienia i obozy na wyspach Adriatyku (Naga Wyspa, Sveti Grgur, Rab, Ugljan).

Pierwsza grupa 1300 więźniów politycznych przybyła na Nagą Wyspę 9 lipca 1949 roku. Do końca tego roku w obozie znajdowało się już 3663 więźniów, co stanowiło połowę zatrzymanych w trakcie pierwszej fali aresztowań, czyli od czerwca 1948 do grudnia 1949 roku. Do roku 1954 przebywali tam wyłącznie cywile, potem na Nagą Wyspę przetransportowano wszystkich więźniów wojskowych z Bileci. Po 29 listopada 1956 roku większość kominformowców opuściła Nagą Wyspę; pozostało zaledwie około stu skazanych, których nie udało się zreedukować. W latach późniejszych do obozu kierowano więźniów kryminalnych z wyrokami za poważne przestępstwa i więźniów politycznych – ustaszy, czetników, đilasowców – z różnych więzień Jugosławii. Ostatni więzień opuścił Nagą Wyspę pod koniec 1988 roku (Markovski 1984: 176; Marković 1987: 98; Stojanović 1988a: 49; Kovačević, Rastoder 1989: cz. 46–47; Vojinović 1989; Jovanović 1990: II, 50, 126).

Przybycie kryminalistów i pozostałych więźniów politycznych wzbudziło duże rozgoryczenie wśród kominformowców, którzy twierdzili: „Nie mamy nic wspólnego z czetnikami… albo ustaszami… nie chcemy mieć do czynienia z agentami CIA ani innymi agentami wywiadu pod wodzą Milovana Đilasa” (Markovski 1984: 176).

Według oficjalnych danych od lipca 1949 do 1953 roku na Nagiej Wyspie przebywało 11 611 internowanych, w tym 870 kobiet. Po raz pierwszy kobiety trafiły na wyspę w kwietniu 1950 roku, wcześniej odbywały karę w obozie Ramski rit i w więzieniu w Zabeli. Po ucieczce grupy więźniarek z obozu Ramski rit przez granicę na Dunaju do Rumunii wszystkich skazanych przeniesiono do „pewniejszych więzień, położonych bardziej w głębi kraju”. W tym samym czasie przez inne zakłady karno-poprawcze – Stara Gradiška, Sveti Grgur, Rab, Ugljan i Bileća – przewinęło się 2881 osób, najwięcej wśród nich było wojskowych (Marković 1987: 104–105; Simić, Trifunović 1990: 97).

Autorzy nieoficjalnych ocen posługują się dużo większymi liczbami. Do 1958 roku, kiedy zaczęto osadzać tu więźniów kryminalnych, przez obóz przewinęło się około dwudziestu tysięcy kominformowców (Ćupić 1988: 54). Zdaniem komendanta Nagiej Wyspy Ante Raštegorca na pobyt w obozie skazano w trybie postępowania administracyjnego osiemnaście tysięcy osób, kolejnych trzynaście tysięcy znalazło się na Nagiej Wyspie na podstawie wyroków sądów cywilnych i wojskowych, co łącznie daje liczbę od trzydziestu jeden do trzydziestu dwóch tysięcy ludzi (Dedijer 1984: 478).

Do roku 1949 Naga Wyspa była bezludna. Czasem z wioski Lopar położonej na sąsiedniej wyspie Rab przypływali pasterze z owcami na wypas. W czasie pierwszej wojny światowej władze austro-węgierskie utworzyły na wyspie obóz dla rosyjskich jeńców wojennych, którzy wydobywali tu kamienie. Przed drugą wojną generał Dušan Simović zaproponował, by na wyspie założyć obóz koncentracyjny dla komunistów, ale wniosek nie doczekał się realizacji z powodu braku czasu (Kalajdžić 1985: 150; Marković 1987: 96–97).

Naga Wyspa nie jest w tej części morza jedyna. W jej sąsiedztwie, w odległości zaledwie trzech kilometrów, znajduje się równie pusta i bezludna wysepka – Sveti Grgur. Do zasiedlenia przystosowali ją internowani z Nagiej Wyspy, którzy zbudowali tam dziewięć baraków mieszkalnych. W 1951 roku umieszczono w nich przede wszystkim groźniejszych przestępców: dwuobrotowych albo tych z długoletnimi wyrokami sądów wojskowych. Przez pewien czas przetrzymywano na wyspie także kobiety.Już na początku 1952 roku wszyscy więźniowie zostali stąd przeniesieni na wyspę Ugljan (Marković 1987: 97; Popović 1988: 152; Jezeršek 1989: 99, 107, 109, 143; Grom 1993: 99).

W pierwszych dniach 1952 roku na Ugljan przybyła grupa internowanych z wyspy Sveti Grgur, by postawić wysokie ogrodzenie z drutu kolczastego, a budynki koszar wzniesionych przez Włochów przystosować do nowej roli – obozu koncentracyjnego. W lutym 1952 przetransportowano tu wszystkich kominformowców z wyspy Sveti Grgur. Na Ugljanie pozostali do wczesnej jesieni roku 1952, kiedy przeniesiono ich do Bileci (Marković 1987: 158; Jezeršek 1989: 137, 143; Perućica 1990: 94).

Część kominformowców osadzono w zakładach karnych na lądzie. W Bileci przetrzymywano ich w więzieniu, które wcześniej pełniło funkcję koszar, a przed drugą wojną światową zamieniono je w więzienie dla komunistów. Od roku 1949 do początku 1954, kiedy wszystkich przemieszczono na Nagą Wyspę, przebywało tam 3567 więźniów, wśród nich kobiety, ale w niewielkiej liczbie (Marković 1987: 105; Jezeršek 1989: 175).

Większość oficerów skazanych za popieranie Biura Informacyjnego skierowano do więzienia w Starej Gradišce. „Było to dla nich brutalne, tragiczne zetknięcie się z rzeczywistością, ponieważ Gradiška, stary, cieszący się złą sławą obóz, miała już swoich »mieszkańców wyjętych spod prawa« – quislingowców, którzy od końca wojny w 1945 roku pokutowali tu za popełnione zbrodnie. Najczęściej zatrudniano ich w warsztatach; byli wśród nich także majstrowie. Kiedy przybyli kominformowcy – »byli partyzanci«, ich zagorzali wrogowie – tamci dostali zadanie przyuczenia ich do pracy” (Marković 1987: 170).

30 lat kraju socjalizmu ZSRR, 1917–1947

Naga Wyspa oraz inne więzienia i obozy dla kominformowców odegrały ważną rolę w zastraszaniu obywateli i uciszaniu ich niezadowolenia. Aura tajemniczości związana z istnieniem i funkcją tych ośrodków nie była z pewnością dziełem przypadku, wprost przeciwnie, władze tworzyły ją celowo. Zanim podejrzanego zabrano z domu, nakazywano członkom rodziny, by nie mówili o tym nikomu: nawet gdyby pytał ktoś z pracy, mieli odpowiadać, że wyjechał nie wiadomo dokąd, może w rodzinne strony (Knežev 1988: 11).

Dzięki takiemu postępowaniu władze osiągnęły oczekiwany efekt, o czym dobitnie świadczy następujący zapis: „Jeśli na przełomie roku 1948 i 1949 (a także później) zaczęli nocą znikać bez śladu cieszący się powszechnym szacunkiem, wpływowi ministrowie, funkcjonariusze UDB-y, uczestnicy wojny domowej w Hiszpanii, przedwojenni konspiratorzy, męczennicy idei, generałowie, świeżo upieczeni dygnitarze wszelkiego rodzaju… jeśli szeptało się i wiedziało, że zostaną zlikwidowani, to co dopiero czeka tych, którzy nie są »ich ludźmi«? Ten strach przenikał głęboko, do szpiku kości, nasze społeczeństwo, ludzie wciąż bali się agentów, podsłuchiwania (»nie rozmawiajmy o tym przez telefon«), anonimowych donosów, nocnych rewizji, bezprawnych oskarżeń, bicia; może nie czuło go tylko i nie doświadczało najmłodsze pokolenie…” (Mandić 1988).

Stwarzanie atmosfery tajemniczości wokół obozów koncentracyjnych, by jeszcze bardziej zastraszyć społeczeństwo, to wypróbowana metoda represji. W latach trzydziestych, gdy w Niemczech doszedł do władzy narodowy socjalizm, postępowano tak samo, co więcej, oficjalnie szerzono plotki o panujących tam fatalnych warunkach. Społeczeństwo niemieckie bardzo niewiele wiedziało o tym, co dzieje się za drutami obozów koncentracyjnych, ale strach przed znalezieniem się w tym miejscu był bardzo silny. Wiedziano też, co trzeba robić – albo czego robić nie wolno – by nie trafić do obozu: przede wszystkim należało trzymać język za zębami (Jezernik 1993: 9).

Władze Jugosławii, otaczając tajemnicą Nagą Wyspę, posunęły się dalej niż nazistowskie, bo na niektórych mapach wcale nie oznaczono wysp między Rabem a Krkiem.

Internowanych bardzo ściśle odseparowano od świata: ucieczka była maksymalnie utrudniona, a kontakty z ludźmi spoza obozu zabronione. „Titoiści próbują ukrywać swoje zbrodnie przed społeczeństwem. Kłamią, że na wyspach stacjonują jednostki wojskowe, które będą przeprowadzać ćwiczenia. Wydano zakaz wstępu na ich teren” (Kjosseff 1953: 254). Do wysp, na których znajdowały się obozy, nikomu nie wolno było się zbliżyć, nawet najmniejszej łodzi rybackiej. (Co się działo, gdy jednak do tego doszło, nie wiadomo). Interesujące w związku z tym jest twierdzenie, jakoby mieszkańcy miejscowości położonych na pobliskim lądzie mogli „jedynie przeczuwać, że władze coś ukrywają” (Marković 1987: 84).

Prawdę mówiąc, długo nikt nie wierzył, że niemieccy cywile nic nie wiedzieli o obozach koncentracyjnych i o tym, co się w nich działo (Ullrich 1945: 77). „Wtedy przypomniałem sobie Niemców, którzy mówili po wojnie, że nie mieli pojęcia o potwornościach obozów. Uważałem ich za obłudników, a dzisiaj im wierzę. Gestapo potrafiło to ukrywać, a nasza UDB-a uczyła się od nich” (Jezeršek 1990: 23).

Pierwszy komendant obozu oświadczył w tej sprawie: „W czasie, gdy wznoszono obóz na Nagiej Wyspie i gdy byłem tam kierownikiem budowy, nie robiono z tego szczególnej tajemnicy. To było tajne zlecenie, tak jak i inne zadania milicji. Dopiero później otoczono obóz ścisłą tajemnicą. Gdyby celem było zachowanie sekretu – po co jest Naga Wyspa i kto na niej będzie przebywał – nie pozwolono by więźniom z Lepoglavy, którzy budowali baraki, doczekać pierwszej grupy kominformowców. Wielu z tych skazanych wkrótce po wykonaniu zadania wyszło na wolność, bo już odsiedzieli swój wyrok. I ponieśli ze sobą wiedzę, gdzie byli, co robili i kto przybył tam zaraz po nich. A więc na początku nie było tajemnicy” (Milanović 1990: cz. 1).

Nawet najbliżsi krewni nie wiedzieli aż do roku 1953, gdzie przebywali aresztowani zwolennicy Biura Informacyjnego i co się z nimi działo. Im samym oczywiście też nie powiedziano, ani dokąd jadą, ani gdzie są (Marković 1987: 84; Kovačević, Rastoder 1989: cz. 2).

Jedna z byłych więźniarek przypomina sobie, że została dotkliwie pobita, kiedy pewnego razu podczas mycia się w morzu odpłynęła zbyt daleko: „Wcale nie myślałam o ucieczce, w połowie drogi zatrzymała mnie łódź milicyjna. Zawrócili mnie, a później pobili. Marija [Zelić, komendantka obozu kobiecego – B.J.] stwierdziła: »chciałaś dopłynąć do lądu i uciec«. Odparłam: »nie wiem, czy ktokolwiek jest w stanie dopłynąć stąd do Rijeki«, ponieważ wiedziałam dokładnie, gdzie jesteśmy. A wtedy ona spytała: »skąd wiesz?«. Powiedziałam: »bo słyszałam, że do Rijeki jest dość daleko, nie wiem, czy dałabym radę«. Marija na to: »nie dopłynęłabyś, po drodze pożarłyby cię rekiny«” (Simić, Trifunović 1990: 51–52).

WYDAWNICTWO CZARNE SP. Z O.O.
www.czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice
tel./fax +48 18 353 58 93 e-mail: arkadiusz@czarne.com.pl,
mateusz@czarne.com.pl, tomasz@czarne.com.pl,
honorata@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa
tel. +48 18 351 00 70
e-mail: redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Andersa 21/56, 00-159 Warszawa
tel./fax +48 22 621 10 48
e-mail: agnieszka@czarne.com.pl, anna@czarne.com.pl,
dorota@czarne.com.pl, zofia@czarne.com.pl

Dział marketingu: katarzyna@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: irek.gradkowski@czarne.com.pl
tel. 504 564 092, 605 955 550
agnieszka.wilczak@czarne.com.pl

Audiobooki i ebooki: Izabela Rególska, iza@czarne.com.pl

Skład: D2D.PL
ul. Morsztynowska 4/7, 31-029 Kraków, tel. +48 12 432 08 52
e-mail: info@d2d.pl

Wołowiec 2013
Wydanie I