Norman Lewis

Grobowiec w Sewilli

Podróż przez Hiszpanię u progu wojny domowej

Przełożył Janusz Ruszkowski

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż jednorazowe pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Tytuł oryginału angielskiego THE TOMB IN SEVILLE:
CROSSING SPAIN ON THE BRINK OF CIVIL WAR

Projekt okładki AGNIESZKA PASIERSKA / PRACOWNIA PAPIERÓWKA
Fotografia na okładce: © by GERVAIS COURTELLEMONT / NATIONAL GEOGRAPHIC SOCIETY / CORBIS / FOTOCHANNELS

Copyright © by NORMAN LEWIS, 2003
Introduction © by JULIAN EVANS, 2003
Copyright © for the Polish edition by WYDAWNICTWO CZARNE, 2013
Copyright © for the Polish translation by JANUSZ RUSZKOWSKI, 2013

Redakcja MARTA HÖFFNERKorekty ALICJA LISTWAN / D2D.PL, AGATA CZERWIŃSKA / D2D.PLProjekt typograficzny i redakcja techniczna ROBERT OLEŚ / D2D.PL

Skład wersji elektronicznej: MAGDALENA WOJTAS / VIRTUALO SP. Z O.O.

ISBN 978-83-7536-638-9

Wstęp

Pisarze, którzy w latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku ulegli czarowi Hiszpanii – czarowi, który zmienił się w koszmar – podróżowali do tego kraju, ponieważ był on antytezą Europy: fantastycznym pejzażem urojeń i skrajności, piekącego skwaru, ludzkich sprzeczności i niespożytej energii. Dla Normana Lewisa był także ucieczką od jego prywatnej odmiany północnoeuropejskiej psychozy. W pierwszym tomie autobiografii Jackdaw Cake¹ Lewis opisuje dorastanie w Enfield, zamieszkanej przez niższą klasę średnią północnej dzielnicy Londynu, jako „niekończący się, nudny sen… nic z frytkami”. Z dziką, prawie straceńczą determinacją próbował się z niego obudzić: startował w wyścigach samochodowych, brał się do „złotych interesów” (plagiatowanie zagranicznych czasopism, handel parasolami) i niewiele myśląc, ożenił się z córką sycylijskiego arystokraty. Jednak Hiszpania to coś więcej niż pierwszy azyl Lewisa: w jego życiu naznaczonym pasją dalekich podróży była miejscem, do którego najczęściej wracał i w którym najlepiej się odnajdywał. Zaraz po drugiej wojnie światowej przez trzy letnie miesiące mieszkał w rybackiej wiosce na wybrzeżu zwanym dziś Costa Brava, a szczęście, którego tam zaznał, stało się punktem odniesienia dla wszystkiego, co przeżył w następnym półwieczu. Ilekroć zaś pisał o Hiszpanii, tylekroć nie tylko znajomość tego kraju, ale przede wszystkim niezwykła z nim więź wydobywały z prozy autora – słynącego ze stylistycznego wyrafinowania – to, co w niej rzeczywiście najcenniejsze.

Pierwszy raz Lewis wybrał się do Hiszpanii jesienią 1934 roku. Spanish Adventure, jego książkowy debiut, to opowieść o podróży, która w niczym nie przypomina przygód autora A Dragon Apparent i Naples ’44, mianowicie o spływie kajakowym wodnymi szlakami południowej Europy.

„Od samego początku – pisał – mój stosunek do kajaka cechowały nieufność i lekceważenie”.

To pierwsze zdanie, jakby wyjęte z książek Petera Fleminga czy Roberta Byrona, tłumaczy wszystko. Spanish Adventure jest literacką zabawą, podróżopisarstwem spod znaku P. G. Woodhouse’a. Lewis sam szybko zdał sobie z tego sprawę i odkąd w 1952 roku wydał A Dragon Apparent i odniósł pierwszy poważny sukces, starał się zapomnieć o swoim debiucie. Kiedy odwiedziłem go w jego domu w Finchingfield, pożyczył mi egzemplarz, uprzedzając, że prawie każdą stronę plamią wykwity histerycznej prozy. W Spanish Adventure znajdziemy jednak sporo trafnych obserwacji, na przykład taki opis krajobrazu Nawarry:

bezkresny przestwór skłębionych skał, który słońce prawie wyczyściło z barw, pozostawiając jedynie biel chmur i kamieni oraz błękit nieba. W tej czystej przestrzeni człowiek zostaje sprowadzony do roli plamy².

Co najważniejsze, książka ta zawiera opis podróży, która trwale zaciążyła na przyszłości Lewisa: to wtedy – by użyć wyrażenia Roberta Louisa Stevensona – stracił „dziewictwo zmysłów” i jeszcze przed jej zakończeniem wiedział, że tym właśnie chce się zajmować: podróżowaniem i pisaniem.

Dziś pozycja Normana Lewisa jako ojca współczesnego podróżopisarstwa jest niepodważalna między innymi dlatego, że nadał on temu gatunkowi literatury nowy wymiar. Przed drugą wojną światową brytyjscy podróżnicy często jawnie wykonywali podwójną misję: pokonywane przełęcze, pustynie i rzeki jednego dnia mogły być osobistym tryumfem, następnego zaś szlakiem zaopatrzeniowym wojsk imperium brytyjskiego. The Royal Geographical Society w Kensington Gore szczyciło się większą liczbą pułkowników niż jakakolwiek junta. Tymczasem Lewis był jednym z pierwszych pisarzy, którzy podróżowali z czystej ciekawości, gnani jedynie nadzieją, że „każda następna dolina będzie jeszcze dziksza”. Nauczył tego wielu innych autorów, lecz żaden z nich nie posiadł w pełni jego zdolności usuwania się w cień swojego dzieła. Kiedy czytamy jego książki – pełne sugestywnych opisów, subtelnej ironii i genialnych miniatur obrazujących piękno tego świata i bezładną krzątaninę jego mieszkańców – nieodparcie ulegamy urokowi tej prozy, której artyzm wywodzi się z młodzieńczych lektur: Biblii Króla Jakuba, dzieł Herodota, Swetoniusza oraz rosyjskich powieści wypożyczanych z biblioteki w Enfield. „Nigdy nie czytałem szmiry – mawiał Lewis – nie miałem więc okazji nasiąknąć szmirowatym stylem popularnej literatury”.

Chociaż Normana Lewisa uznaje się za podróżopisarza, to jego dzieła nie są książkami podróżniczymi w potocznym, „orientalistycznym” znaczeniu, gdy kult egzotyki zastępuje wysiłek poznawania świata. Lewis nie był „orientalistą” (chociaż w innym sensie tego słowa znał Azję Południowo-Wschodnią lepiej niż jakikolwiek inny znany mi pisarz); był raczej świadkiem, odtwórcą. Eric Hobsbawm, niemal rówieśnik Lewisa, zwrócił uwagę, że przyśpieszenie we współczesnej kulturze niszczy mechanizm historycznej pamięci, która łączy doświadczenia każdego pokolenia z doświadczeniami pokoleń wcześniejszych. Lewis był jednym z takich najważniejszych łączników. Mimo że świat jest dziś bardziej jednorodny niż w XVIII wieku, nie ma nic niestosownego w traktowaniu autora To Run Across the Sea jako spadkobiercy Defoe, Fieldinga czy Cobbetta.

Norman Lewis zmarł w 2003 roku w wieku dziewięćdziesięciu pięciu lat. W ostatniej dekadzie życia opublikował, jak na pisarza w jego wieku, zdumiewająco dużo książek: An Empire of the East – o podróżach po Indonezji; The World, the World – drugi tom autobiografii; In Sicily – o powrocie na tę urzekającą wyspę; a także dwa zbiory artykułów: The Happy Ant-Heap oraz A Voyage by Dhow. Z przyczyn osobistych i na prośbę swoich dzieci, które chciały poznać tę historię, nie przestawał marzyć o powrocie do Hiszpanii swojej pierwszej przygody, a rezultatem jest Grobowiec w Sewilli, jego ostatnia książka.

Szkielet opowieści jest ten sam, co w Spanish Adventure, czyli podróż, którą Lewis odbył ze szwagrem w październiku 1934 roku. Najpierw powędrowali do Madrytu, gdzie właśnie wybuchło powstanie zbrojne, a następnie przez Portugalię dotarli do Sewilli. Dostrzegamy dwie niewielkie różnice: jedna dotyczy sposobu podróżowania – nie ma kajaków – a druga chronologii. W Spanish Adventure Lewis dociera aż do Afryki Północnej i o ile w pierwszej książce podróż wiodącą z Francji do Hiszpanii i z powrotem zwykle cechuje hedonistyczny eskapizm, o tyle w tej drugiej wzniosły cel wyprawy jest z góry wiadomy i w zachwycającej Sewilli z humorem sprowadzony z nieba na ziemię.

Ów cel wyprawy jest też elementem głębszej różnicy między obiema książkami. Wyraża się ona w odmienności doświadczeń i języka, za pomocą którego wydarzenia towarzyszące tej podróży, z dramatycznym przerywnikiem w postaci madryckiego powstania, zostały odtworzone i zweryfikowane. Grobowiec w Sewilli jest bowiem podwójną rekonstrukcją: podróży i wspomnień z podróży, a więc podróży dwukrotnie przedestylowanej, dzięki czemu czytelnik może obcować z tą wspominaną już antytetyczną Hiszpanią w jej najczystszej postaci. To Hiszpania Lorki i Albéniza, a także Antonia Cánovasa del Castillo, który powiedział o swych rodakach: Todo decae con frecuencia en España, menos la raza [W Hiszpanii wszystko szybko ulega zepsuciu, poza narodem].

W Grobowcu w Sewilli zostaje odtworzona także rodzinna więź Lewisa z Hiszpanią. Jego teść Ernesto Corvaja był Sycylijczykiem andaluzyjskiego pochodzenia i Lewis wyruszył ze szwagrem do Sewilli właśnie po to, aby odnaleźć pamiątki po rodzie Corvajów. Stan wyjątkowy co chwila ogłaszany przez hiszpański rząd, który usiłował stłumić komunistyczne rozruchy, nie ułatwiał im podróży: drogę z Pampeluny do Saragossy, blisko dwieście kilometrów, musieli pokonać pieszo. Na obrzeżach tego miasta uświadomili sobie istnienie jeszcze innego konfliktu, nie między rządem a Czerwonymi, lecz między dwiema Hiszpaniami – przeszłości i przyszłości. „Zostało parę kilometrów do celu, gdy zza horyzontu wychynęły wieże Saragossy, dziwnie podobne do moskiewskich. Ostatnie wioski, które minęliśmy, powoli znikały w oddali. Odcięte od świata, stanowiły część Hiszpanii przeszłości: dumnej mimo ubóstwa i nieufnej wobec przyszłości”.

To właśnie tutaj ujawnia się zauroczenie Lewisa nie tyle Hiszpanią w ogóle, ile Hiszpanią, która nie weszła jeszcze w XX wiek. „Dawna Hiszpania była krajem białych miast, natomiast panorama Saragossy była czarna”. Lewis instynktownie wolał Hiszpanię mauretańską, przedindustrialną, Hiszpanię na skraju Afryki. W Saragossie z niesmakiem obserwował nowobogackich w rolls-royce’ach, a oblężony Madryt opisywał jako „dziwaczną, skomplikowaną zabawkę”. Wyczuwa się niechęć Lewisa do miast, choć bitewny zgiełk w Madrycie przyciąga go niczym magnes: z upodobaniem relacjonuje takie szczegóły jak rozmowa z kubańskim właścicielem baru w dzielnicy Atocha, weteranem pół tuzina rewolucji, który z uznaniem zauważył, że „tutaj tak się celuje, aby mężczyznom nie odstrzelić klejnotów”. Natychmiast po wyjeździe ze stolicy odżywa jego zachwyt nad bezkresnymi skalistymi pustkowiami. Ta słabość do krajobrazów ma dość osobliwy charakter: bujna roślinność Portugalii, przez którą wiedzie trasa przymusowego objazdu, rozczarowuje, ponieważ „młoda winorośl i kapusta” nie dorównują przepychem hiszpańskim „złotym stepom”, i wywołuje lekkie przygnębienie, które opuszcza podróżników dopiero w okolicach Sewilli.

Grobowiec w Sewilli jest opowieścią o powrocie do punktu wyjścia. To nie tylko odtworzenie życia w tamtym czasie, ale także jego powtórne przeżycie. Hiszpania jeszcze raz okazała się wymarzonym tematem – być może miłość Lewisa do tego kraju nigdy nie osłabła właśnie dlatego, że zawsze pielęgnował wspomnienia ze swojej pierwszej podróży. Hiszpania jest więc tutaj nie tylko tematem; jest też biegunem, magnetyzującym Południem, które znów przyciąga pisarza, tym razem po to, by nowym dziełem wskrzesił dawno minioną przeszłość, a zarazem wyjaśnił, co go w niej tak pociąga. Owocem jest opowieść równie stonowana jak elegia i równie żywa jak najświeższe wiadomości. A fakt, że wyszła spod pióra niemal stulatka, czyni ów powrót w (prawie) te same miejsca, które opisywał przed blisko siedemdziesięciu laty, tym bardziej przejmującym. Wracając do źródeł swej pisarskiej kariery, Lewis ponownie wyrusza na poszukiwanie bezpowrotnie utraconego początku, kiedy poznawanie świata miało upajający smak nowości.

Julian Evans

sierpień 2003

Rozdział 1

Mój teść Ernesto Corvaja, choć Sycylijczyk z urodzenia, namiętnie interesował się wszystkim, co miało związek z Hiszpanią. Stamtąd pochodziła jego rodzina, o czym niezbicie świadczyło nazwisko, i podobno istniały też dowody, że jego przodek przybył z Hiszpanii na Sycylię z orszakiem wicekróla Domenica Caracciola.

W swoim londyńskim domu Ernesto pielęgnował hiszpańskiego ducha z pomocą gospodyni sprowadzonej z zapadłej andaluzyjskiej wioski: w spódnicy do kostek bezszelestnie sunęła między pokojami, rozsiewając woń smażonego szafranu. Chociaż Ernesto uważał się za agnostyka, to od święta wzywał hiszpańskiego księdza-emigranta, żeby pobłogosławił tradycyjne potrawy, a chociaż syn Ernesta Eugene skutecznie opierał się naleganiom ojca, by skończyć studia w Hiszpanii, to jego córka Ernestina, która na krótko miała zostać moją żoną, zgodziła się spędzić jeden rok w sewilskim college’u.

Podróże do Hiszpanii przybrały w tej rodzinie charakter quasi-religijnych pielgrzymek, a opór Eugene’a został ostatecznie złamany, kiedy Ernesto zaproponował, że opłaci mnie i Eugene’owi, który wtedy był już moim szwagrem, wszystkie koszty dwumiesięcznego pobytu w Sewilli. Mieliśmy tam zbadać pozostałości niegdysiejszego pałacu Corvajów, nawiedzić rodzinny grobowiec w katedrze i sprawdzić, czy w starożytnej stolicy Andaluzji przetrwały choćby najbledsze wspomnienia o tym znamienitym rodzie.

Ustaliliśmy, że podróż po Hiszpanii rozpoczniemy w San Sebastián w północno-wschodniej części kraju, tuż przy granicy z Francją, i stamtąd wyruszymy do Sewilli, ale nieco okrężną drogą, przez mniej uprzemysłowione, a więc dla nas bardziej interesujące regiony, również te na zachodzie, zahaczając na przykład o Salamankę i Valladolid.

W niedzielę 23 września 1934 roku chcieliśmy zarezerwować bilety do San Sebastián, ale w kasie poinformowano nas, że rezerwację możemy zrobić jedynie do granicznego Irúnu. Chwilowe zakłócenia w ruchu kolejowym miały zakończyć się następnego dnia.

Dwadzieścia godzin później w Irúnie okazało się, że granica jest zamknięta, a dworzec huczał od plotek; kilkoro hiszpańskich podróżnych zdradzało oznaki niepokoju. Niemniej posiadaczom biletów do Salamanki zapewniono nocleg w małym, ale przytulnym hotelu, a także przewodnika, który oprowadził nas po niezbyt ciekawym śródmieściu. Rano granica została otwarta i w niewiele ponad pół godziny pociąg dowiózł nas do San Sebastián.

Przymusowy postój na granicy był w pewien sposób interesujący, gdyż błyskawicznie ujawnił jaskrawy kontrast między charakterami i nawykami sąsiadujących narodów. Irún był pełen żwawych Francuzów, którzy nie bacząc na południowy klimat, zrywali się o świcie, aby rzucić się w wir codziennych obowiązków, ledwo co jedli i pili w południe i pod wieczór, a po godzinie czy dwóch przerwy dla rodziny zasiadali w pachnących świetną kawą barach. Jak mieliśmy się przekonać, stanowiło to całkowite przeciwieństwo hiszpańskiego stylu życia. Francuzi żyli w nerwowym pośpiechu. Pędzili od jednego zajęcia do drugiego, nie spuszczając wzroku z wielkich zegarów.

Po dotarciu do San Sebastián, leżącego zaledwie kilkanaście kilometrów od granicy, znaleźliśmy się w innym świecie. Było to miasto białych murów, strzegących prywatności jego obywateli i pokrytych wielkimi politycznymi graffiti. Nikt się nie śpieszył, nikt nie dźwigał paczek, nigdzie nie było zegarów. W Irúnie restauracje zapełniały się o dwunastej trzydzieści, w porze południowego posiłku, i pustoszały godzinę później, a klienci wracali do biur lub sklepów. W San Sebastián restauratorzy przyjmowali pierwszych gości o drugiej po południu, ci zaś nie wstawali od stolików przed upływem półtorej godziny. Po posiłku większość najpierw wracała do domów na mniej więcej godzinną sjestę, a dopiero później do pracy.

– Jak długo tu zostaniemy? – zapytał Eugene.

– Proponowałbym dwa, trzy dni. A ty jak myślisz? Jest tu ciekawiej, niż się spodziewałem. Rozmawiałem z gościem, który sprząta pokoje. Wygląda na to, że San Sebastián słynie ze swych paseo. Wiesz, co to jest paseo?

– Obiło mi się o uszy.

– Odbywają się w większości starych miast. Ale w San Sebastián urządzają dwa: wczesnym wieczorem zwyczajne, dla klasy robotniczej, i późniejszym bardziej wyszukane, dla elity. Gdzieś czytałem, że tutaj wciąż jeszcze nie zabronili piropo.

– Czego?

– Piropo. To seksualne zaczepki pod adresem urodziwych kobiet w czasie paseo, a nawet za dnia, na ulicy. Zakazał ich dyktator Primo de Rivera, ale w takich miejscach jak to znów cichaczem wracają do łask.

– W takim razie – stwierdził Eugene – zostańmy trzy dni.

Hotel Royalty zdawał się odzwierciedlać ten dawny styl życia – jak to ujął Eugene – z wszelkimi szykanami.

– Co potem? – chciał wiedzieć.

– Chyba Burgos. Odległość w sam raz. Około stu, stu dwudziestu kilometrów. Dobrym samochodem moglibyśmy przed południem dotrzeć na miejsce. Albo od razu pociągnąć do Valladolid, co jest chyba lepszym pomysłem. Niestety, nic nie wiemy o stanie dróg.

– W hotelu na pewno nam powiedzą.

Byliśmy zaskoczeni obfitością czterodaniowej kolacji, ale poradziliśmy sobie z wielkimi porcjami. Eugene wyszedł, żeby zatelefonować do Ernesta. Wrócił, kręcąc głową.

– Nie można połączyć się z Anglią – powiedział. – Wszyscy w hotelu są zdziwieni.

Nieco później Eugene otrzymał niespodziewaną propozycję od kelnerki, którą szczerze pochwaliliśmy za jakość obsługi i potraw. Zapytała, czy jeden z nas mógłby jej towarzyszyć podczas pierwszego paseo tego wieczora. Jak wyjaśniła, zagraniczni goście z Północy cieszą się w San Sebastián dużą renomą i pokazanie się miejscowej dziewczyny z kimś takim niechybnie podnosi jej prestiż w tutejszej społeczności. Dorotea była śliczna i niezwykle czarująca, więc jej prośba natychmiast została rozpatrzona pozytywnie. Eugene zaopatrzył się we wspaniały bukiet i następne półtorej godziny spędziliśmy na paseo w miejskich ogrodach leżących nad morzem, z dziewczyną pod rękę i w towarzystwie kilkuset tubylców.

Paseo powszechnie uważano za ćwiczenie uzdrawiające i odmładzające. Co ważniejsze, dla cudzoziemca, który z powodu nieznajomości języka miotał się w niemym poniżeniu jak ryba wyrzucona na brzeg, było prawdziwym wybawieniem. Czy było się kupcem, żołnierzem, czy duchownym – paseo pozwalało odetchnąć od wszystkich kłopotów. Sama czynność spacerowania w towarzystwie rozradowanych mieszkańców miasta wymuszała gruntowną zmianę nastroju. Zaledwie kilka minut po dołączeniu do kolumn paseo nowicjusz potrząsał każdą prawicą w zasięgu wzroku, w serdecznym uścisku czasem tak krzepkim, że oczy zachodziły łzami. W ulotce, którą otrzymaliśmy jako nowi uczestnicy „miłej przechadzki”, zalecano, aby „stale być uśmiechniętym, lecz śmiać się z umiarem”. Piętnowano też wiele innych zachowań: „Żadną miarą nie wolno pokrzykiwać ani gwizdać. Należy unikać gestykulowania palcami. Podobnie, wypada powstrzymać się od znaczącego mrugania, od ostentacyjnego odwracania się plecami do mniej zajmujących rozmówców i, nade wszystko, od spluwania”.

Z punktu widzenia Eugene’a było to tak fascynujące doświadczenie, że trochę posmutniał, gdy dobiegło końca. Nazajutrz okazało się, że nawet w hotelu życzliwie skomentowano przygodę członkini jego personelu.

– Kierownik prawił mi komplementy – pochwaliła się Dorotea. – Ma nadzieję, że na wiosnę będzie mógł dać mi podwyżkę.

Eugene znów spróbował zatelefonować do domu, ale wszystkie międzynarodowe linie były zajęte. Kierownik hotelu wydawał się zaskoczony tym faktem nie mniej od nas. Dla zabicia czasu wypożyczyliśmy samochód i wybraliśmy się na przejażdżkę nadmorską szosą prowadzącą w stronę granicy z Francją. Nie ujechaliśmy nawet kilku kilometrów, kiedy zatrzymali nas dwaj żandarmi z Guardia Civil, którzy zostawiwszy swój pojazd na poboczu, rozciągnęli białą taśmę w poprzek drogi. Wyglądali typowo: w średnim wieku, ze szpakowatym zarostem na policzkach. Najwyraźniej w San Sebastián przetrwali jeszcze weterani staroświeckiej żandarmerii, inaczej władze miejskie ściągnęłyby nowocześniejszą Guardia de Asalto. Poinformowali nas, że granica z Francją jest zamknięta.

– Skąd tylu gliniarzy? – zastanawiałem się głośno, zwracając się do Eugene’a. – Chyba nie szykuje się kolejna rewolucja?

– Nigdy nie wiadomo – odparł. – W końcu to Hiszpania. Co robimy wieczorem?

Powiedziałem, że u wylotu głównej ulicy zauważyłem kabaret.

– Pewnie nic wielkiego, ale zleci trochę czasu.

Zjedliśmy kolację w hotelu, obskakiwani przez uśmiechniętą od ucha do ucha Doroteę, a następnie udaliśmy się do kabaretu, który, zgodnie z ogłoszeniem nabazgranym kredą na drzwiach, był tego wieczora zamknięty „ze względu na okoliczności”. Zastanawialiśmy się, co to, u licha, może oznaczać. Nie można zatelefonować za granicę, droga do Francji jest zamknięta, a teraz pocałowaliśmy klamkę w kabarecie. Nie rozumieliśmy, co się dzieje. „Może w ogóle nie powinniśmy byli tutaj przyjeżdżać?”, przemknęło mi przez myśl.

Po powrocie do hotelu natknęliśmy się w recepcji na jednego ze szpakowatych żandarmów. Poprosił, żebyśmy spisali na kartce nasze zawody, wyznanie, cel przyjazdu do Hiszpanii i czas, który zamierzamy tu spędzić. Na koniec polecił nam stawić się następnego dnia o dziewiątej rano w koszarach Guardia Civil, gdzie mieliśmy zostać sfotografowani.

– Przyznaję – rzekł potem kierownik hotelu – że cudzoziemcom musi się to wydać niepokojące. Bez wątpienia jednak policja szybko wyjaśni sprawę i jestem pewny, że przez resztę pobytu nie spotkają już panów żadne niespodzianki.

Przytaknęliśmy, ponieważ San Sebastián sprawiało wrażenie miasta, które gustuje w spokojniejszym biegu spraw. Tego wieczora Dorotea razem ze swoją przyjaciółką zabrały nas na elitarne paseo. Rozstaliśmy się z nimi około dziesiątej, a potem odkryliśmy, że kabaret mimo wszystko został otwarty, i przed pójściem spać spędziliśmy godzinę, słuchając cante flamenco.

Nazajutrz rano, w piątek 28 września, w całej Hiszpanii ogłoszono stan wyjątkowy. Komunikat podany w radio o szóstej, a następnie powtarzany co pół godziny, informował o zawieszeniu niektórych wolności obywatelskich, wprowadzeniu godziny policyjnej o dwudziestej pierwszej i ograniczeniu swobody podróżowania. Bliższych informacji można było zasięgnąć w municipios. Po krótkiej dyskusji doszliśmy z Eugene’em do wniosku, że najlepiej zrobimy, jeśli od razu uregulujemy rachunek i jak najszybciej udamy się na dworzec. Mieliśmy nadzieję, że znajdą się jeszcze wolne miejsca w porannym pociągu na południe. Kiedy jednak dotarliśmy na stację, okazało się, że nasi znajomi żandarmi z Guardia Civil zastawili samochodem wejście na perony. Wyjaśnili, że tego dnia z San Sebastián nie odjedzie żaden pociąg ani do Sewilli, ani nigdzie indziej.

Zawróciwszy w stronę centrum, obaj nagle poczuliśmy, że osobowość tego miasta uległa nagłemu przeobrażeniu. Wcześniej zgodnie uznaliśmy, że mieszkańcy San Sebastián przywiązują wielką wagę do swej postury: trzymali się prosto, kroczyli z godnością, bez pośpiechu. Częściowo przypisywaliśmy to klimatowi, który latem cechowały wysokie temperatury. Zapewne jednak wynikało to również z kulturowej spuścizny po Maurach. Teraz w San Sebastián wszyscy poruszali się biegiem, a przed sklepami spożywczymi tworzyły się długie kolejki zdesperowanych klientów, próbujących wepchnąć się do środka. Powstało takie zamieszanie, że nikt nie miał głowy nawet do paseo.

Z upływem dnia rozgorączkowanie i panikę powoli zastępowała stoicka rezygnacja, ponieważ mieszkańcy miasta powoli przyzwyczajali się do sytuacji, której nikt im zresztą nie próbował wytłumaczyć. Na czym dokładnie miał polegać stan wyjątkowy i dlaczego został wprowadzony? Wszyscy, łącznie ze mną, coraz natarczywiej domagali się odpowiedzi. Znalazłszy ustronne miejsce w nadmorskim ogrodzie, Eugene postanowił mnie oświecić:

– Hiszpania jest na skraju wojny domowej – wyjaśnił. – Kiedy naprawiałeś aparat, wziąłem na spytki kierownika hotelu. Powiedział, że górnicy z Asturii zorganizowali powstanie.

– I to jest ten stan wyjątkowy?

– Nie, to tylko jeden z elementów sytuacji. Posłuchaj, powinienem był ci powiedzieć wcześniej… Niedawno wstąpiłem do partii komunistycznej i właśnie dlatego tu przyjechałem, a nie z powodu tego śmiesznego pomysłu Ernesta z rodzinną pielgrzymką.

– Mogłeś mi powiedzieć.

– Oczywiście, że powinienem. Ale ciągle to odwlekałem.

– Dlaczego?

– Nie wiedziałem, jak to przyjmiesz.

– Szkoda, że nie powiedziałeś. Znamy się tak długo, że mam w nosie, do jakiej partii należysz. Tak czy owak, komunizm to tylko jedna ze współczesnych religii. Sęk w tym, że ja jestem niewierzący.

WYDAWNICTWO CZARNE SP. Z O.O.
www.czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice
tel. +48 18 353 58 93, fax +48 18 352 04 75
e-mail: mateusz@czarne.com.pl,
tomasz@czarne.com.pl, dominik@czarne.com.pl,
honorata@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa
tel. +48 18 351 00 70
e-mail: redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Andersa 21/56, 00-159 Warszawa
tel./fax +48 22 621 10 48
e-mail: agnieszka@czarne.com.pl, anna@czarne.com.pl,
dorota@czarne.com.pl, zofia@czarne.com.pl

Dział marketingu: katarzyna@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: irek.gradkowski@czarne.com.pl
tel. 504 564 092, 605 955 550
agnieszka.wilczak@czarne.com.pl

Audiobooki i ebooki: Izabela Rególska, iza@czarne.com.pl

Wołowiec 2013
Wydanie I