Jurij Andruchowycz

Leksykon miast intymnych

Swobodny podręcznik do geopoetyki i kosmopolityki

Przełożyła Katarzyna Kotyńska

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż jednorazowe pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Tytuł oryginału ukraińskiego ЛЕКСИКОН ІНТИМНИХ МІСТ.

ДОВІЛЬНИЙ ПОСІБНИК З ГЕОПОЕТИКИ ТА КОСМОПОЛІТИКИ

Projekt okładki FAJNE CHŁOPAKI

Projekt typograficzny ROBERT OLEŚ / d2d.pl

Fotografia Autora © by  RITA GALLI-JOST

Kolaże wewnątrz tomu © by IRYNA KOŁYBA-KOWALSKA

Copyright © by Jurij Andruchowycz, 2013

Copyright © for the Polish edition by WYDAWNICTWO CZARNE, 2014

Copyright © for the Polish translation by KATARZYNA KOTYŃSKA, 2014

Copyright © for the Polish translation of Zug, 2006 by ANNA CHŁOPIK, 2014

Copyright © for the Polish translation of Lublin, 1992 by ROKSANA KRZEMIŃSKA, 2014

Redakcja ANNA BRYNKUS-WEBER

Korekta AGATA CZERWIŃSKA / d2d.pl, JADWIGA MAKOWIEC / d2d.pl

Redakcja techniczna ROBERT OLEŚ / d2d.pl

ISBN 978-83-7536-744-7

WYDAWNICTWO CZARNE sp. z o.o.

www.czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa

tel. +48 18 351 00 70

e-mail: redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata.kur@czarne.com.pl

Wołowiec 2014

Wydanie I

Autor do tego stopnia pogubił się w przejściach między rzeczywistością a fantazją, że na wszelki wypadek deklaruje: wszystkie postaci oraz historie, sytuacje, wreszcie wszystkie miasta w tej książce to wytwór jego wyobraźni.

А – Б – В – Г – Ґ – Д – Е – Є – Ж – З – И – І – Ї – Й – К – Л – М – Н – О – П – Р – С – Т – У – Ф – Х – Ц – Ч – Ш – Щ – Ь – Ю – Я

Przedmowa bądź też instrukcja

Ciąg znaków, który widzicie na piątej stronie, to ukraiński alfabet. Zawiera on trzydzieści trzy litery. Od razu chciałbym zwrócić waszą uwagę na pewną między nimi nierówność. Są tu, rzec by można, litery bardzo popularne, są przeciętnie używane i są też zwykli pariasi. Ta nierówność nabiera szczególnie ostrego wymiaru w kontekście początków słów, czyli pierwszych liter. Absolutnym pariasem jest w tym względzie litera trzydziesta pierwsza – Ь. Nosi ona nazwę znaku miękkiego.

Poza tym są w ukraińskim alfabecie dwie całkowicie unikatowe litery, których nie znajdziecie w żadnym innym alfabecie cyrylickim: jak je określił poeta Iwan Małkowycz, sierp i świeczka, czyli Є oraz Ї. Dają nam świetną okazję do przepisywania po swojemu niektórych obcych nazw. Dla tej książki jest to ważna okazja.

Teraz powtórzę się i zacytuję fragment tekstu, który napisałem jakiś czas temu we wstępie do innej książki innego autora¹. Wiem, że autocytaty to kiepska ozdoba, jednak jak na razie nie udało mi się lepiej ująć tego zagadnienia. A więc: „Spośród wszystkich możliwych układów odniesienia najbliższy pisarzowi jest alfabet. Człowiek, który z natury swojej widzi świat przede wszystkim jako opisany słowami złożonymi za pomocą liter, odnajduje w alfabecie najpewniejsze i być może jedyne oparcie. Narzucony odgórnie porządek nadaje znakom wagę symboli. Alfabet jest wartością skończoną i pełną. Nie zdradzi ani nawet się nie zmieni. Można od niego rozpoczynać swój taniec. Wszystko, co składa się na tekst naszego życia, zaczyna się od abecadeł i elementarzy, tych dziecięcych nawiązań do alfabetu. W idealnej sytuacji – nie tylko się zaczyna, lecz także kończy”.

Alfabet jest kategoryczny. Zapadło mi w pamięć, jak kiedyś w szkole nauczycielka fizyki zwróciła naszą uwagę na kategoryczność czasu: „Czas nie będzie z nikim wchodził w układy”. To samo można powiedzieć o alfabecie. Jest faktem, z którym się nie dyskutuje. Ustanawia kolejność, a więc i ład, wewnętrzny (a także zewnętrzny) porządek świata pisanego. Ta jego właściwość nade wszystko sprzyja tworzeniu encyklopedii i słowników.

Dlaczego właśnie ich?

Po pierwsze, mają ambicję, by być jeśli nie uniwersalne, to przynajmniej wyczerpujące. Alfabet jest zaś sztywnym pancerzem, którego całkowite wypełnienie może świadczyć o wyczerpaniu tematu.

Po drugie, zarówno encyklopedie, jak i słowniki starają się usystematyzować świat przynajmniej w pewnym jego fragmencie. Alfabet jest zaś elementarnie usystematyzowaną bazą znaków.

Po trzecie, akumulują one wiedzę, spisaną pod postacią tekstu i wyrażoną przede wszystkim za pomocą opinii, zbudowanych przede wszystkim z pojęć, sformułowanych przede wszystkim słowami, które na piśmie składają się przede wszystkim z liter. Tym sposobem litera okazuje się jednostką elementarną (cząstką elementarną, „atomem”) znakowania tego, co znane.

* * *

Ta książka miała być encyklopedią. Rzecz jasna – osobistą, autorską, pisaną przez jednego człowieka. Czyli ogólnie rzecz biorąc, raczej „encyklopedią”.

Encyklopedie pragną być fundamentalne. Każda próba opisania świata poprzez wyjaśnianie pojęć jest maksymalizmem i graniczy z beznadzieją. Czasem nawet – z absurdem, jak w przypadku pierwszej polskiej encyklopedii Benedykta Chmielowskiego (1745–1746) pod wymownym tytułem Nowe Ateny, w której pod hasłem „koń” została podana najkrótsza i na swój sposób najbardziej wyczerpująca z definicji: „KOŃ, jaki jest, każdy widzi”.

Autorowi Nowych Aten wydawało się, że to wystarczy. Zresztą miał rację, ponieważ to właśnie jego encyklopedia była pierwsza, w każdym razie pierwsza w polskiej ekumenie. Jak opisał i wyjaśnił, tak na wieki pozostanie.

Niemniej zadanie encyklopedii to nie tylko opisywanie i wyjaśnianie, lecz także aktualizacja tego, co zostało opisane i wyjaśnione wcześniej. Wiadomo bowiem, że dążąc do objęcia wszystkiego, stają się przestarzałe już w chwili wyjścia z drukarni.

Dotychczas dwukrotnie podejmowałem pewne próby encyklopedyczne.

Pierwszą stanowił projekt specjalny „Glosariusz” czasopisma tekstów i wizji „Czetwer”. Sam tytuł „Glosariusz” nigdzie się na nim zresztą nie pojawił – chyba zaczęliśmy go tak nazywać już po wypuszczeniu w świat. „Glosariusz” powstawał głównie pod koniec 1991 roku, w atmosferze radykalnego przełomu historycznego, a dokładniej bardzo wyraźnego przeczucia tegoż przełomu, więc w Tajemnicy nazywam ten projekt „jedną z encyklopedii końca”. „Glosariusz” składaliśmy we dwóch z Izdrykiem, więc również my napisaliśmy do niego większość glos. Zapraszaliśmy także innych autorów – to były pierwsze dni tworzenia się środowiska później nazwanego fenomenem stanisławowskim. Na początku, tak jak wszyscy encyklopedyści, stworzyliśmy spis pojęć-słów, które chcieliśmy objaśnić w  p r z e d e d n i u  k o ń c a. Przeważały wśród nich takie, których nikt, niczym Chmielowski swojego oczywistego dla wszystkich konia, specjalnie już wyjaśniać nie planował: Bóg, Wino, Woda, Drzewo, Diabeł, Kobieta, Miasto, Ptak, Ukraina. Później wyjdzie na jaw cała mimowolna ironia tytułu „Glosariusz” – jeśli rozumieć przez to „zbiór przypisów do tekstu, wyjaśniających słowa mało znane lub archaiczne”.

Wreszcie podzieliliśmy ten spis mało znanych lub  a r c h a i c z n y c h  słów między siebie i po pewnym czasie każdy przyniósł więcej czy mniej tekstów. Podzieliwszy świat między siedmiu, staliśmy się Zespołem Autorów.

Druga próba to projekt z połowy lat dziewięćdziesiątych XX wieku (po raz pierwszy wydany w 1998 roku) – Powrót Demiurgów, czyli Mała Ukraińska Encyklopedia Aktualnej Literatury (MUEAL). Jak można wywnioskować z tytułu, tę encyklopedię, w przeciwieństwie do uniwersalnego „Glosariusza”, należy zaliczyć do tak zwanych branżowych. Jej branżę stanowiła aktualna ukraińska literatura, opisana skrajnie subiektywnie, a miejscami wręcz prowokacyjnie – poprzez nazwiska twórców, tytuły czasopism i wydań, ugrupowania, środowiska, a także tendencje, trendy, banalnie mówiąc – kierunki, szkoły i nurty, a niebanalnie i zgodnie z ówczesną mową – poprzez dyskursy, czyli wymyślone i prawdziwe poziomy współistnienia wszystkiego wyżej wymienionego.

W projekcie MUEAL decydującą rolę odegrał Wołodymyr Jeszkilew (w tym sensie jest to wręcz Jeszki-Lew). „Demiurgowie” w tytule także pochodzą od niego, podobnie jak tychże demiurgów nietzscheański powrót. Ja byłem raczej ciurą-asystentem, odpowiedzialnym za Dodatek: antologię, w którym zebrałem ulubione lub przynajmniej najbardziej reprezentatywne przykłady twórczości pięćdziesięciorga dwojga ważnych wówczas (a w większości, chwała Bogu, również dziś) pisarzy. Głównym rezultatem MUEAL okazało się to, że wielu szczerze się na mnie obraziło (na Jeszkilewa niemal wszyscy obrażali się już wcześniej – rzec by można a priori).

Od tamtej pory przyrzekłem sobie, że nigdy więcej nie wpakuję się w żadną encyklopedię.

* * *

Za to zawsze, niczym jakiś Pavić albo dawny Pamwo Berynda, czatowałem na własny leksykon.

Z wyjaśnień zamieszczonych w przeważającej większości źródeł wynika, że leksykon jest w istocie tym samym co słownik. Tak twierdzą wszyscy, tylko Niemcy dodają, że to „słownik w szerokim znaczeniu”, „informator lub poradnik² specjalistyczny”.

Najogólniej rzecz biorąc, wspomniana przed chwilą MUEAL była czymś w tym rodzaju.

Ale załóżmy, że czymś takim okaże się również ta książka.

W takim razie jej specjalizacja jest bardzo specjalnego rodzaju.

Autobiografia, która nakłada się na geografię – jak to nazwać? Autogeografia? Autogeobiografia? Brzmi nazbyt skomplikowanie – niczym jakaś ciężkostrawna, heksametryczna Batrachomyomachia. I w dodatku co jest w moim połączeniu „bio” i „geo” ważniejsze, co się na co – ściślej mówiąc – nakłada?

Ta książka jest próbą przeżycia ich („geo” i „bio”) jako jednej, nierozerwalnej całości. To znaczy wymieszania w taki sposób, by nie było widać, którędy przebiega granica, gdzie kończy się jedno, a zaczyna drugie.

Biografię przychodzi w tym celu rozbić na drobne części, a geografię znacząco zdeformować, przynajmniej miejscami. Napisałem „miejscami”? I dobrze. Ta książka mówi o miastach, które stały się czymś więcej – Miejscami, przy czym osobistymi niczym strefy erogenne oraz intymnymi. Miejscami zaznaczonymi na mapach jako miasta.

Bo tak naprawdę wszystko zaczyna się od map. Odkąd pamięcią sięgam – zawsze przejawiałem maniakalną³ skłonność do ich oglądania. Mapy stały się dla mnie tym, co w epoce romantyzmu zazwyczaj nazywano źródłem natchnienia. Najwspanialsze było wyobrażanie sobie siebie, niewidzialnej ruchomej kropki, na ich kolorowej powierzchni – jak ślizgam się po niej, pokonując górskie pasma albo spływając w dół z nurtem błękitnych nitek rzek. Przemieszczanie się po powierzchni mapy nosi nazwę podróży. A każda podróż to i przygody, i fantastyka.

Chociaż, trzeba przyznać, najwięcej czasu spędzałem nad mapami politycznymi. Ktoś mógłby dojść do wniosku, że już wtedy wpadłem w sidła geopolityki. Jeśli jej strzała naprawdę była zatruta, to zawsze mam przy sobie antidotum – geopoetykę.

À propos, jaki kolor ma Ukraina na dzisiejszych mapach politycznych? Na radzieckich, to pamiętam, ZSRR był intensywnie różowy, Polska jakaś taka seledynowa, Chiny, wiadomo, żółte, ich przyjaciółka Rumunia też, ale z powodu kukurydzy i mamałygi. Dobra stara zielona Anglia była zielona, NRD – jasno-, a RFN – ciemnobrunatna (i gadaj zdrów, że geografia z natury nie ma nic wspólnego z propagandą!). Swoją drogą, tego samego koloru co RFN były USA. Chyba słusznie kolor ciemnobrunatny jest uważany za najobrzydliwszy.

Pamiętam to, bo godzinami oglądałem mapy jak zahipnotyzowany.

Aby odpowiedzieć na postawione przed chwilą pytanie o obecny kolor Ukrainy, zaglądam tymczasem do Atlasu świata wydanego przez Państwowe Przedsiębiorstwo Naukowo-Produkcyjne Kartografia w nie aż tak odległym 2004 roku. Ukraina jest w nim jasnozielona – czyli taka sama jak Szwecja, Chiny, Kanada i Arabia Saudyjska. Nie widzę tu żadnego uzasadnienia. Chociaż dobre i to, że nasz kolor różni się od rosyjskiego. Rosja (zapewne wraz z zagranicznymi aktywami) odziedziczyła bowiem zetesererowski róż.

Tak, mapy to dla mnie wszystko. A z drugiej strony: „Mimo całej swojej miłości do map geograficznych nigdy nie nauczyłem się korzystać z nich zgodnie z przeznaczeniem – były i są dla mnie czymś w rodzaju fantastycznej mieszanki, hybrydy literatury i malarstwa, słowa i obrazu, w żadnym zaś razie środkiem do znalezienia właściwej drogi”⁴.

Taka jest również ta książka – to mieszanka, hybryda. I w żadnym razie nie używajcie jej w poszukiwaniach właściwej drogi! Raczej pomoże wam zabłądzić i przejść się po manowcach, a być może dostarczy rozrywki, dezorientując w okolicach.

Ale to wcale nie przeze mnie jako takiego z moim idiotycznym zamapieniem. To głównie z powodu dyktatury alfabetu.

* * *

Polski alfabet różni się od ukraińskiego. Za sprawą tej fundamentalnej różnicy – między łacinką a cyrylicą – jesteśmy rozrzuceni niemal po odmiennych cywilizacjach. Tę alfabetyczną prawdę przypominam tylko po to, by polscy czytelnicy Leksykonu lepiej zrozumieli, że to nie jest zwykłe tłumaczenie. To inna książka. Niektóre jej części przemieszano, jej oryginalną strukturę naruszono. Nie, lepiej powiedzieć – nie naruszono jej, tylko stworzono ją na nowo. To tak, jakby w powieści zamienić miejscami część rozdziałów. Czy pozostanie sobą? Czy będzie to już zupełnie inna powieść?

Na to pytanie można znaleźć kilka właściwych odpowiedzi. Zdania czytelników i autora mogą się w tej kwestii różnić.

* * *

Przyszła chyba pora, by wymienić te rozdziały (miasta, ich nazwy) w takiej kolejności, w jakiej będą się tu pojawiać. Oto ona:

Aarau – Ałupka – Antwerpia – Ateny – Augsburg – Bałakława – Barcelona – Bayreuth – Bazylea – Belgrad – Berlin – Berno – Bruksela – Budapeszt – Bukareszt – Centralia – Charków – Chicago – Chust – Czerniowce – Denver – Detroit – Dniepropietrowsk – Drohobycz – Düsseldorf – Essen – Filadelfia – Florencja – Frankfurt nad Menem – Frankfurt nad Odrą – Gdańsk – Genewa – Göteborg – Graz – Guadalajara – Hajsyn – Hamburg – Heidelberg – Helsinki – Igława – İzmir – Jałta – Jerozolima – Jüterbog – Kaliningrad – Kijów – Kiszyniów – Kolonia – Konstanca – Kraków – Leningrad – Linz – Lipsk – Lizbona – Londyn – Lozanna – Lublin – Lwów – Malbork – Marburg – Mińsk – Moguncja – Monachium – Moskwa – Nijmegen – Norymberga – Nowy Jork – Nowy Sad – Odessa – Ołomuniec – Osnabrück – Ostróg – Palermo – Paryż – Pasawa – Pittsburgh – Połtawa – Praga – Quedlinburg – Ratyzbona – Rawenna – Rodos – Ryga – Rzym – Salzburg – San Francisco – Sewastopol – Stambuł – Strasburg – Stuttgart – Szczecin – Sztokholm – Tallinn – Tarnopol – Toronto – Urbino – Użhorod – Valdarno (San Giovanni) – Warszawa – Wenecja – Wiedeń – Wilno – Winnica – Wrocław – X – Ystad – Zaporoże – Zasław – Złoty Potok – Zug – Zurych.

Łącznie, jak zdążyliście zauważyć, jest tu sto jedenaście miast. I jeśli spytacie, dlaczego właśnie tyle, odpowiem zapewne: dlatego że jedenaście to za mało, a tysiąc sto jedenaście – za dużo. Sto jedenaście to liczba optymalna.

Najwięcej z nich, całe dziesięć – prawie jedna dziesiąta książki – to miasta na literę B. Mam wszelkie podstawy przypuszczać, że miast na literę B w ogóle (a nie tylko u mnie) jest najwięcej. Może to wszystko przez Babilon?

Poza tym muszę się do czegoś przyznać: używam nie wszystkich trzydziestu pięciu, a jedynie dwudziestu sześciu liter polskiego alfabetu, czyli tylko tych, które są czysto łacińskie. Z pozostałymi: Ą, Ć, Ę, Ł, Ń, Ó, Ś, Ź i Ż, zrobiłem to samo, co mój ukraiński serwis mailowy na i.ua – gdy przychodzą do mnie listy od moich polskich przyjaciół pisane po polsku, pozostawia zamiast nich puste miejsce. I jeśli ktoś ze znajomych wspomina w liście Łódź, to ja odczytuję „d”.

Pamiętałem o nich, o wszystkich tych literach. Cztery z nich: Ą, Ę, Ń i Ó, od razu postanowiłem zrównać z naszym absolutnym pariasem, miękkim znakiem. Wątpliwe, czy zaczyna się od nich choćby jedna nazwa geograficzna, może co najwyżej jakaś wietnamska. Można by specjalnie dla tego polskiego wydania pojechać do jakiegoś Ćmielowa, Świdnicy (choć byłem w Świnoujściu) czy Żmigrodu. Niewykluczone, że jeszcze to zrobię. Na Ł zawsze mam w odwodzie wspomnianą Łódź albo niezbyt oddalony od Lwowa Łuck. Ale chyba ich pora jeszcze nie nadeszła.

* * *

Jak widać, alfabet wymieszał przestrzenie i  m i e j s c a m i  otwarcie zakpił z granic. Jego wola i kaprys sprawiły, że Aarau sąsiaduje z Ałupką, Bałakława z Barceloną, Hajsyn zuchwale zbliżył się do Heidelbergu i Hamburga, Detroit stanęło koło Dniepropietrowska, Ryga koło Rzymu, Tarnopol – Toronto⁵, a Chicago – Charkowa.

Równocześnie alfabet wymieszał czasy. Przykładów jest tak wiele, że przytoczę tylko najdobitniejsze z nich – właśnie z jego powodu rozdział pochodzący z 2006 roku otwiera tę książkę, a ten z 1966 roku pojawia się dopiero na czterdziestej drugiej pozycji. Czyli jest to jakby czterdzieści mozaikowo przeżytych lat. To najprawdopodobniej ten przypadek, kiedy „czterdzieści” oznacza, jak u starożytnych Żydów, „mnogość”.

Czasem w tej kolejności wszystko jest jednak porządnie uzasadnione i zrozumiałe: Budapeszt znajduje się przy Bukareszcie, Kijów przy Kiszyniowie, Sztokholm przy Tallinnie, obydwa Frankfurty obok siebie, a Połtawa przy Pradze niczym Pełtew przy Lwowie. Lwów, swoją drogą, jest niedaleko Lipska, a obydwa te miasta uznaje się za małe Paryże. Od wielkiego Paryża dzieli je rzeczywiście podobna odległość. Równocześnie Lwów znalazł się za Lublinem – jakby ten drugi był dla tego pierwszego rodzajem bramy.

Czytając tę książkę, niemal od razu zauważycie nierówność jej rozdziałów (miast). Sygnalizują ją przede wszystkim objętości – im ważniejsze dla mnie miasto, tym więcej mam ochotę o nim powiedzieć. Tak jest nie zawsze i nie wszędzie – na pewno wyczujecie, w którym miejscu będzie inaczej. Ale na ogół jest właśnie tak – i tu nie znajdziecie żadnego fałszu. Niektórzy spośród was zauważą jednak wyraźnie nieproporcjonalne nagromadzenie miast kulminacyjnych (Nowy Jork, Kijów, Moskwa, Monachium, Lwów, Praga) – w istocie wszystkich, z wyjątkiem Berlina i Wenecji – w okolicy środka. Zupełnie jakby druga, zamykająca część tej domniemanej powieści stanowiła już tylko dodatek nadobowiązkowy. Stąd moja rada: jeśli mielibyście myśleć o tej książce jako o powieści, to raczej o powieści-puzzlach, modelu zbioru. Czyli powieści, którą można czytać na różne sposoby, samodzielnie budując z jej elementów pożądany wzór.

A skoro tak, to spróbujmy stawić opór dyktaturze alfabetu. I wyobraźmy sobie, w jakich jeszcze kolejnościach można czytać tę książkę.

* * *

Jak wyobrazić sobie leksykon istniejący poza alfabetem? Jakie istnieją inne warianty czytania tej książki? Obawiam się, że nie zdołam ich policzyć. Może ktoś z was mi pomoże. Ja tymczasem wymienię tylko te możliwości, które przychodzą mi na myśl.

Na przykład według lat. A gdyby tak przestać naruszać czas i ułożyć wszystkie rozdziały w kolejności czysto chronologicznej? W takim przypadku na początku byłby Użhorod (1965), a na samym końcu Quedlinburg (2009). Ale gdzie w takim razie umieścić Lwów, który jest „zawsze”? Przed początkiem i po końcu?

Lepiej nie według lat, tylko według rzek. Bo jest to wszak ukryty leksykon rzek. Wtedy Aare również znajdzie się na samym początku, a Uż trafi na ostatnie strony. Ren i Men, Pełtew, Łtawa i Wełtawa, Oder i Odra, Donau i Dunaj, a także Dniepr mogłyby, rzecz jasna, znacząco przesunąć akcenty, odwrócić biegi i odmienić tę książkę, uczynić ją równocześnie tą samą – i inną.

A gdyby tak według krajów? Najpierw miasta ukraińskie, potem polskie, niemieckie – i tak ze wschodu na zachód. Ostatnie byłoby San Francisco, na którym kończy się nawet Zachód. Taką książkę trzeba by było zacząć na przykład od Tokio, do którego nie dotarłem. Najdalej na wschód byłem w Moskwie. To by dopiero był początek!

A można też według trzęsień ziemi, pór roku, krajobrazów górskich i nizinnych.

Miasta, w których śniły mi się sny.

Miasta, w których nic mi się nie śniło.

Miasta, które mi się śniły.

Miasta, w których nie spałem.

Miasta, które nie śpią.

Miasta, które nie dają spać.

Mam jeszcze jedną radę: czytajcie tę książkę tak, jak będziecie mieli ochotę, w całkowicie dowolnej kolejności, otwierając ją na zupełnie dowolnej stronie, nieważne, czy zaczniecie od końca, początku czy środka. Chodzi przecież o wolność – ściśle mówiąc, to właśnie z powodu wolności pisałem wszystko, co odnajdziecie na tych kartach.

Aneks: Miasta, których tu nie ma (chociaż bardzo by się chciało)

Bagdad, Bombaj, Buchara, Buenos Aires, Fergana, Marsylia, Tbilisi, Triest, Vancouver, koniecznie ze dwa słowackie, Babilon, Kartagina, Pompeje, Sodoma, Gomora…

¹ C. Miłosz, Abetka, Charkiw 2010 (jeśli nie wskazano inaczej, przyp. aut.).

² Nachschlagewerk (niem.).

³ Czy znacie jakiś łagodniejszy przymiotnik od słowa „mania”?

⁴ Cytat z eseju Atlas. Medytacje (2005), tłum. R. Rusnak, w: Sarmackie krajobrazy. Głosy z Litwy, Ukrainy, Białorusi, Niemiec i Polski, red. M. Pollack, Wołowiec 2006.

⁵ Zresztą liczba byłych tarnopolan w dzisiejszym Toronto wciąż rośnie; zliczyć ich już nie sposób.

Aarau, 2006

Aarau leży w Argowii, której niemiecka nazwa brzmi Aargau, nad rzeką Aare. To oznacza, że Aarau znajduje się w środkowej Szwajcarii, w kantonie Aargau, niedaleko miasta Aarburg. W tej książce Aarau na pewno by nie było, gdyby jego nazwa nie zaczynała się od fantastycznie alemańskiego podwójnego a. A może wcale nie alemańskiego, tylko celtyckiego? Otwieram usta i wypowiadam „Aarau”, przeciągając do granic możliwości tę przyjemność z „aa”. Kiedyś zdradziłem pomysł na tę książkę Walterowi Mosmannowi, który zapytał: „A jakie miasto będzie pierwsze?”. Odpowiedziałem, że Augsburg. „Chociaż nie bardzo wiem, co miałbym o nim napisać” – dodałem. Wtedy Walter poradził mi, żebym zaczął od duńskiego miasta Aarhus. „W ten sposób będziesz miał miasto z podwójnym a na początek książki” – stwierdził. „Ale ja tam nie byłem” – skontrowałem. „To pojedź” – powiedział Walter. Nie pojechałem jednak, bo po sprawdzeniu pisowni i transliteracji odkryłem, że to nie Aarhus, tylko Århus, co cyrylicą – fonetycznie – należy zapisać jako Orchus.

Okazało się natomiast, że do Aarau jest całkiem blisko – pociągiem jakaś godzina. To znaczy najpierw trzeba było znaleźć się w Szwajcarii, a potem zdać sobie sprawę, jak dogodnie jest ona urządzona – w sensie kolejowym. Jakby specjalnie dla tych, którzy w każdej chwili i bez namysłu gotowi są ruszyć w drogę. Tak więc znienacka wsiedliśmy do pociągu – i z miasta Zug, w kantonie Zug, bez namysłu ruszyliśmy do miasta Aarau, w kantonie Aargau.

W mieście Aarau stał pomnik; poprosiłem Pat, żeby zrobiła mu zdjęcie. Ogromnie spodobał mi się napis: „HEINRICH ZSCHOKKE 1771–1848. Pisarzowi, mężowi stanu i przyjacielowi ludu – OJCZYZNA”.

Zrozumiałem, że nasza podróż nie była daremna. Przykład nieznanego mi Heinricha Zschokkego okazał się kluczowy. Teraz mam przynajmniej doniosły cel w życiu – zostać pisarzem, mężem stanu i przyjacielem ludu. Tylko czy odwdzięczy mi się za to OJCZYZNA? I czy odwdzięczy się pomnikiem? A tak by się chciało!

Ałupka, 1966

Czy to alfabetycznie, czy chronologicznie – tak czy siak, w tej książce Ałupka zajmuje drugie miejsce. Jeśli chronologicznie, to ma przed sobą tylko Użhorod.

„Ałupka” rymuje się z „chałupka”, a także – nieco mniej dokładnie – z „pupka” i „szalupka”. To ostatnie nieźle wiąże się z morzem, nawet tym Czarnym. Mój ojciec, znany żartowniś, znalazł kiedyś jeszcze jeden ukraiński rym – „załupka”, czyli cipulka. Przy tym głośno wyrażał radość ze swojego odkrycia, sądząc, że jestem za mały, żeby zrozumieć, co w tym takiego śmiesznego. „Zagrajmy w taką grę – mówił. – Ja wymieniam miasto, a ty dodajesz na początku z”. Kiwałem głową na zgodę. „Ałuszta” – zaczynał tata. „Załuszta” – odpowiadałem ja. „Ałupka”. Ojciec wyczekująco mrużył oczy. „Załupka” – odpowiadałem, a ojciec zanosił się gromkim śmiechem.

Działo się to, rzecz jasna, na plażach Krymu. Śmiem podejrzewać, że ojcu bywało tam nudno i szukał sobie rozrywek. Ale to już inna epoka, początek lat siedemdziesiątych.

Do Ałupki po raz pierwszy trafiłem natomiast pół życia wcześniej. Skąd wiem, że właśnie w 1966 roku? Stąd, że tego dnia na schodach prowadzących do pałacu księcia Woroncowa kręcono film kostiumowy o przejmującym tytule Poemat dwóch serc. Właśnie odszukałem go w informatorach: studio filmowe Uzbekfilm, rok 1966, reżyseria Kamił Jarmatow.

Czy nie za dużo tego wszystkiego spadło na mnie tamtego dnia?

Po pierwsze, dwugodzinna podróż motorówką z Gurzufu, południowe wybrzeże, wszystkie jego skały, jaskółcze gniazda, pasma górskie, Aj-Petri.

Po drugie, droga od przystani do zachodniej bramy pałacu i cała ta mieszanka Anglii z Alhambrą, Buckingham z Mauretanią, Waltera Scotta z Harunem ar-Raszidem.

Po trzecie, kamienne lwy po obu stronach paradnych schodów – zwłaszcza ten śpiący. („Nie obudź w nim bestii” – zażartowałby mój ojciec, gdyby w tamtym roku mógł przyjechać z nami).

Po czwarte, pani przewodniczka poważnie oznajmiła, że „nie ma Boga nad Allaha”.

A po piąte, kręcono tam film, Poemat dwóch serc, orientalny melodramat w bajkowej scenerii: „Śpiewak Murad Ali, ujrzawszy przypadkiem portret tancerki szacha Madiny Banu, zakochuje się w pięknej dziewczynie i wyrusza na jej poszukiwanie. Trafia do pałacu szacha i wkrótce pozyskuje wzajemność wybranki. Ale szach dowiaduje się o wszystkim. Rozgniewany władca daje śpiewakowi wybór: rozstanie z ukochaną lub publiczne spalenie obojga. Wierni swojej miłości Madina Banu i Murad Ali wybierają śmierć w płomieniach”. Pamiętam, że potem, we Frankiwsku¹, poszliśmy do kina Kosmos, gdzie można było to wszystko zobaczyć. Mama chyba płakała – jakby to był indyjski film, a nie uzbecki.

Tamtego dnia w Ałupce na każdym kroku trafialiśmy na rozmaite postaci w kolorowych turbanach, szarawarach i dżalabijach – aktorów pierwszo-, drugo-, trzecioplanowych, uczestników scen zbiorowych. Błądzili po wszystkich korytarzach, podwórzach, gromadzili się przed główną bramą, na schodach, całymi grupami obsiadali fontanny, kwietniki oraz kioski z piwem i napojami. Wszystko to przypominało podupadły moralnie bagdadzki bazar z czasów kalifatu.

Tancerki nie pamiętam, ale doskonale pamiętam szacha, który grał w szachy z Muradem Alim, by zabić czas w przerwie.

Jeden z aktorów, gruby i poważny, jakiś wielmoża i pewnie wedle scenariusza wielki niegodziwiec (Abbas Bakirow? Baba Annanow? Zakir Muchamedżanow?), chwalił się mamie swoimi klejnotami. Pamiętam diament w jego zawoju i pierścień z błyszczącym rubinem na palcu.

Pamiętam, że nawet ja, sześciolatek, nie wierzyłem mu, kiedy mówił, że są prawdziwe.

Nikogo z nas w tym filmie i tak nie pokazali.

¹ Chodzi o Iwano-Frankiwsk, przed wojną Stanisławów, rodzinne miasto autora, pieszczotliwie zwane przez niego Franykiem, czyli Frankiem (przyp. tłum.).

Antwerpia, 2006

Za nic nie mogę sobie przypomnieć nazwy tej ulicy. Jestem pewien, że znajduje się gdzieś niedaleko głównego dworca kolejowego, Antwerpen Centraal. Ale co to znaczy „niedaleko”? To może być i pięć minut na piechotę, i dwadzieścia pięć. Na planie miasta taka różnica będzie bardzo istotna. Pozostaje mi wspominanie wszystkiego innego, bez uciekania się do skrupulatnej dokładności topograficznej.

A więc tamta ulica. Pamiętam, że dość wąska i nieco wygięta. Ktoś, i niebezpodstawnie, mógłby ją nawet nazwać uliczką. Historyczne centra chyba wszystkich europejskich miast są poszatkowane właśnie nie ulicami, tylko uliczkami. Flandria nie jest tu wyjątkiem, lecz jednym z naocznych przykładów.

A więc tamta uliczka. Cała była niezwykle przedziwna – jakby wymyślił ją Bruno Schulz. Przez moment Antwerpia zdała mi się Drohobyczem – rzecz jasna, nieco czystszym.

Tyle że Schulz pisał o sklepach cynamonowych, a tu były brylantowe. Sklepy, pracownie i magazyny – cokolwiek się tu znajdowało, było wyłącznie brylantowe. Słowem, na tej ulicy diamenty z całego świata przeistaczały się w brylanty. Tu je gromadzono, oceniano, ważono, szlifowano i oprawiano. I zapewne od czasu do czasu sprzedawano. Słowo „diamenty” to jedno z pierwszych skojarzeń ze słowem„Antwerpia”. A najbliżsi Antwerpii i diamentów są chasydzi. Jeśli ktoś chce wiedzieć, jak wyglądała miejscowa ludność na starych przedmieściach Kołomyi, Bolechowa czy wspomnianego już Drohobycza zaledwie sto lat temu, niech jedzie do Antwerpii, diamentowej stolicy Zachodu. Niech pełną piersią odetchnie diamentowym pyłem na tej uliczce Krokodyli.

Jej mieszkańcy są dokładnie tacy, jacy być powinni – wzorcowi, okazowi, ortodoksyjni, przyodziani przeważnie w czerń, z brodami i pejsami, najczęściej w kapeluszach, ale gdzieniegdzie trafiają się i jarmułki albo nawet wielkie futrzane czapy, wszyscy niczym z ilustracji w atlasach historyczno-etnograficznych albo ze starych sepiowych fotografii, wszyscy niczym świeżo z Podola, Galicji, Bukowiny, z jakichś zapadłych wołyńskich, transkarpackich i transylwańskich miasteczek, ale nie dzisiejszych, tylko takich, których w rzeczywistości już nie ma, z których pozostały tylko toponimy. W nazwach ich antwerpskich dynastii niezmiennie pobrzmiewa echo jednej i tej samej części świata: Pshevorsk, Satmar, Vizhnitz, Chortkov, Lubavitch.

I wszyscy oni siedzą na diamentach. Są ich tysiące, a na tej ulicy zgromadziły się dziesiątki.

Ale wszyscy trzymali się jednej, z naszego punktu widzenia – lewej strony.

Po prawej ciągnęły się takie same sklepy z diamentami, pracownie szlifierskie i tym podobne zakłady jubilerskie. Obok nich stali Hindusi. Dlatego że oprócz chasydów diamentami w Antwerpii zajmują się właśnie oni.

I wyglądało to jakoś bardzo ekstremalnie: ta konkurencja egzotycznych czarowników, te dwie kolonie, dwie diaspory, dwie cywilizacje, dwie tysiącletnie szkoły szlifowania rzeczywistości, brylantowa potyczka Jahwe i Sziwy, Spinozy i Kabira, lewa strona ulicy i prawa, dwa brzegi wieczności, czarni, czasem czarno-biali chasydzi i kolorowe miedzianoskóre dżinny w jeszcze bardziej kolorowych turbanach, Przeworsk i Gudźarat, Europa Wschodnia i Indie Zachodnie, Galicja i Golkonda, dwie diamentowe półkule świata.

Bo kto szlifuje diamenty, ten włada światem, prawda?

Dorównać tej megametaforze zdołali tylko bezdomni na Antwerpen Centraal. Nadciągała noc, więc przybywali do hali głównej pod jej fantastycznie wypukłe, katedralne sklepienie, wypełzali ze wszystkich zakamarków na jakieś swoje zebranie i głośno, ochryple witali się ze sobą, wszyscy, nie wiedzieć czemu, wyłącznie po polsku.

Ateny, 1994

W listopadzie 1994 roku wraz z Neborakiem snuliśmy się jak śnięte ryby po niemal nocnych Atenach i każdego napotkanego przechodnia pytaliśmy: Do you happen to know where is American embassy?¹.

Przyczyna śniętości tkwiła w tym, że zaledwie kilka godzin wcześniej przylecieliśmy z Kijowa, w którym zostawiliśmy śnieg z deszczem, błoto, minus dwa stopnie i totalną rozpacz egzystencjalną. A w Atenach przywitała nas temperatura koło plus osiemnastu, do tego oszałamiające zapachy wilgotnej zieleni i zielonej wilgoci i wydeptane do gładkiego połysku marmurowe płyty pod nogami. Chciało się łazić po nich bez końca wzdłuż tej ulicy z drzewami pomarańczy. To była prawdopodobnie Basilis, chociaż nie mam żadnej pewności, bo i tak mieszało nam się w głowach od tej gwałtownej wiosny i niemal niemożliwych do odczytania napisów komicznymi greckimi literami. Zbiegliśmy więc z pagórków Kolonaki, szliśmy, przemieszczaliśmy się i zdążaliśmy do morza, a może do Partenonu, a może jeszcze gdzie indziej, ale wciąż pytaliśmy napotkanych przechodniów: Do you happen to know where is American embassy?. Chociaż sami nie wiedzieliśmy, po kiego grzyba o to pytamy.

A potem, korzystając z przypadkowo otwartej bramy, zabłądziliśmy na finał jakiegoś szaleńczo drogiego przyjęcia na marmurowym tarasie czyjegoś pałacu, mężczyźni przechadzali się w smokingach i pykali cygara, ich towarzyszki, chyba ze trzy razy młodsze, w wieczorowych sukniach z rozcięciami, też coś pykały i – rzecz jasna – pachniały zieloną wilgocią, a sytuacja jako taka pachniała olbrzymią forsą, szczytami mafii, posiadaniem statków i niewolników, któryś z lokajów (o ile to był lokaj, a nie boss) zaczął krzywo na nas patrzeć, mrugnęliśmy do niego, skrupulatnie wychyliliśmy po szampanie, urwaliśmy na drogę po winogronku i niespiesznie powędrowaliśmy ku wyjściu, w razie czego w pełni gotowi wyjaśnić każdemu z obecnych, że w rzeczywistości we’re just looking for American embassy².

¹ Do you happen to know where is American embassy? (ang.) – Nie wie pan przypadkiem, gdzie jest amerykańska ambasada?

² We’re just looking for American embassy (ang.) – My tylko szukamy amerykańskiej ambasady.

Augsburg, 1992

Muszę jakoś przejść przez to miasto. Było w nim strasznie strasznie.

Nasze pożegnanie rozciągnęło się na półtora tygodnia czy dwa i ratowaliśmy się, wynajdując sobie wciąż nowe wypady. Słowo „podróże” na nic się tu nie przyda, to były właśnie wypady – jednodniowe, kilkugodzinne, spazmatyczne. Niemieckie słowo Ausflug, niekiedy tłumaczone w słownikach jako „wycieczka za miasto”, w tym przypadku powinno być oddane dosłownie: wylot.

Wylatywaliśmy. Ausflug rymowało się z „Augsburg”. Był ostatni na wylocie i dlatego straszny. Rzecz jasna, to nie jego wina. To w ogóle niczyja wina, a już na pewno nie cesarza Augusta, który go założył. Właśnie tak – Oktawian August, pierwszy cesarz rzymski.

Pozostały nam już tylko godziny – pięćdziesiąt, nie więcej, od czego nasze ruchy przybierały na gwałtowności i przypominały frykcyjne. Z dworca trochę nerwowo rzuciliśmy się w stronę starego miasta i trafiliśmy na Maximilianstrasse. Aza chwytała swój amerykański przewodnik i czytała z niego na głos, niecierpliwie przebiegając akapity. Udawało mi się wyłapywać jakieś oderwane komunikaty – coś o tkaczach i młynach wodnych, świętej Afrze, Holbeinach starszym i młodszym, i Bertolcie Brechcie. (Tego ostatniego w tamtych czasach nie lubiłem). „Fuggerei – powtarzała Aza – Fuggerei, Fuggerei”. Jakby ostatnia sylaba tego słowa naprawdę mogła oznaczać „paradis”. Koniecznie musiała tam trafić, do tego raju, i to poważnie mnie zaniepokoiło. „Co to takiego Fuggerei?” – spytałem głucho. Aza odpowiedziała: „Tu mieszkali tacy ludzie, Fuggerowie”. Wtedy jeszcze nie wiedziałem, że to nazwisko, i pomyślałem: „Zawód, rodzaj zajęcia”. Fugownicy? Twórcy fugasów? Kompozytorzy fug?

Właśnie w Augsburgu i właśnie przez tę strasznie poszatkowaną niespójność komunikatów, którymi rozkojarzona Aza czasem się ze mną dzieliła, przyszła mi do głowy myśl „o znakach wysłanych niegdyś dla nas ze ścian i sklepień pałaców i świątyń, których nie nadążamy nawet obejrzeć, nie mówiąc już o tym, by je zrozumieć”¹, ostatecznie uchwycona we Wstępie do geografii dopiero kilka miesięcy później.

A w hotelu Trzej Maurowie zatrzymam się aż piętnaście lat później, a jedynym tego powodem będzie Bertolt Brecht, którego zdążę docenić, w szczególności za jego cynizm. Ale w tym celu najpierw sam muszę zostać cynikiem, a to długa i kręta droga.

Od ratusza poszliśmy w prawo i niebawem dotarliśmy do tych ascetycznych kamieniczek. „To Fuggerei” – jakby wyjaśniła Aza. Nawet nie chciałem udawać – naprawdę nie rozumiałem. Aza w nierównym rytmie tłumaczyła według słownika: „Najstarsza osada socjalna na świecie… Kolonia dla najbiedniejszych… bezdomnych… Założyciel Dżejkob² Fugger, bogaty mieszczanin i kupiec, w 1521 roku… Roczna opłata za mieszkanie to do dziś jeden gulden reński albo jedna marka siedemdziesiąt pięć fenigów, albo mniej więcej jeden dolar amerykański”. „Roczna?” – chciałem się upewnić. Aza znów zajrzała do przewodnika i potwierdziła: „Roczna. Za rok”. „Co trzeba zrobić, żeby tu zamieszkać?” – spytałem. Przebiegła wzrokiem po kartce i po chwili poinformowała: „Nie mieć domu… Codziennie odmawiać trzy modlitwy: Ojcze nasz, Zdrowaś Maryjo i Wierzę w Boga”. „I tyle?” – spytałem. Aza spojrzała w niebo, jakby szukała w nim wsparcia. „Tyle”.

Pomyślałem, że wspaniale byłoby tu pozostać i jeszcze dziś rozpocząć nowe życie. Płaciłbym jednego dolara rocznie i modlił się. Na weekendy przyjeżdżałaby do mnie z Monachium Aza, a wtedy wychodzilibyśmy na spacer poza mury naszego osiedla. Pisałbym powieść o Wenecji i trzy razy dziennie pożywiał się fuggerowskimi postnymi kaszami. Powoli zapuszczałbym brodę, przez cały rok nosił te same szorty, sandały i wypłowiałe koszulki – jak tamten starusieńki dziadulo ze srebrnymi kolczykami w brwiach i nosie.

Moje marzenia rozbiły się o kolejny komunikat Azy: „Żeby… trzeba pochodzić z Augsburga… być katolikiem… wpaść w biedę bez własnej winy”.

Nie spełniałem żadnego z tych trzech wymagań. Nawet co do drugiego z nich musiałem uczciwie przyznać, że jestem „katolikiem obrządku wschodniego”, a to znaczy, że tak naprawdę żadnym katolikiem. Co do trzeciego musiałbym tak samo szczerze wyznać, że przepuściłem cały swój majątek na karty i ruletkę. Moje szanse na Fuggerei okazały się zerowe.

Pozostawały szanse na pociąg powrotny do Monachium, czyli na półgodzinny petting w przedziale albo chociaż na długotrwałe wpijanie się w siebie nawzajem z zamkniętymi oczami. Ale przedwieczorny wagon okazał się znacznie bardziej zapełniony niż poranny. W każdym przedziale tkwili jacyś nieprzyjemni pasażerowie, a każdy chciał do Monachium. Siedzieliśmy ramię w ramię i milczeliśmy. O minecie nie mogło być nawet mowy.

¹ J. Andruchowycz, Wstęp do geografii, w: tegoż, Erz-herz-perc. Eseje, tłum. O. Hnatiuk, P. Tomanek, Warszawa–Izabelin 1996 (przyp. tłum.).

² Wszędzie te amerykanizmy! Wiadomo, Jakob, nie Dżejkob.

Bałakława, 2006

„Homer, Katarzyna II, Łesia Ukrainka, Puszkin, Kuprin i inni tak bardzo oczarowani byli pięknem tutejszych okolic, że uwiecznili Bałakławę na swoich obrazach i w utworach literackich” – powiada jeden z krymskich przewodników. Z tej listy szczególnie ucieszyły mnie dwie pierwsze postaci. Homer, który ją otwiera, w rzeczywistości jest jedynie śmiałym przypuszczeniem; chętniej uwierzę w Odyseusza i olbrzymów ludożerców obrzucających kamieniami jego statki niż w samego ich twórcę. Jeśli zaś chodzi o Katarzynę II, to historia raczej nie zna żadnych jej utworów literackich ani obrazów, nie mówiąc już o takich, w których i na których uwieczniałaby Bałakławę.

Ale wtedy, na początku sierpnia, nie miałem głowy ani do Homera, ani do Katarzyny. Bo do Bałakławy trafiłem straszliwie poobijany i rozdarty wewnętrznie, z jednym i tym samym pytaniem, niestety już retorycznym: „Jak on mógł? No jak on mógł?!”. Pytanie dotyczyło bieżącej polityki i dawno oraz całkowicie straciło polityczną aktualność albo przynajmniej palącą ostrość. Jednak w tamtej chwili farsa wydawała się tragedią, w dodatku nieprawdopodobną, a własne życie – beznadziejnie głupie i głupio skończone.

A do tego trzeba było zaczynać urlop nad Morzem Czarnym na Krymie. I iść, łykając pył i rozdzierający upał, obok wszystkich tych dżipów z błękitnymi proporczykami Partii Regionów i rosyjskimi trikolorami za przednią szybą, stojących jeden za drugim wzdłuż bulwaru imienia Nazukina. I patrzeć na tłumy na wpół nagich ludzi, radosnych i cukierkowo pięknych. I czuć się nie tyle obcym na etom prazdnikie żyzni, ile niepasującym, tak jak wyrzucona na brzeg ryba z przebitymi, zakrwawionymi skrzelami nie pasuje do życia.

Tak naprawdę Bałakława z jej elegancką zatoką to nie najgorsze miejsce na ziemi, a może jedno z najpiękniejszych. Czyli Katarzyna II miała rację – warto ją uwieczniać. I Genueńczycy mieli rację, kiedy wybudowali nad nią twierdzę, a do tego nadali jej muzyczną nazwę Czembalo. I Lestrygoni mieli rację, kiedy wybrali właśnie taką zatokę – jest wąska i długa, rzeczywiście bardzo wygodnie obrzuca się w niej kamieniami statki różnych nieproszonych odyseuszów.

Ale tego wieczoru nieproszony byłem ja. I w duchu czułem się tak, jakby wszystkie jedenaście moich statków legło na dnie i pozostał mi tylko ostatni, dwunasty.

To właśnie on zaniósł mnie do białego pomnika na samym końcu bulwaru. Pomnik przedstawiał Łesię Ukrainkę, która sto lat temu w Bałakławie usiłowała leczyć suchoty – własne i męża. I właśnie jej postawiono tu pomnik – nie Homerowi, nie Katarzynie II, nie Puszkinowi i nie Kuprinowi. I wiecie co? Nigdy w życiu żaden pomnik nie ucieszył mnie tak jak ten. Bo mnie w ogóle niespecjalnie cieszą pomniki, chyba że konne i już kompletnie pozieleniałe. A i te cieszą raczej złośliwie.

Ale ten pomnik ucieszył mnie szczerze i natychmiast zażądałem, byśmy wszyscy zrobili sobie z nim zdjęcie. Sam się po sobie nie spodziewałem aż tak rytualnego zachowania. To był seans białej magii, zasada zachowania i otrzymania energii.

Bo od tej chwili wszystko naprawdę poszło znacznie lepiej – wystarczyło rozpoznać znak.

O Bałakławo, Gniazdo Ryb, dziękuję ci, że tamtego wieczoru wszystko to się w tobie pomieściło!

Barcelona, 2006

Długo oglądam plan Barcelony i w jej geometrycznie poprawnej, podzielonej niemal na idealnie równe kwadraciki przestrzeni za nic nie mogę znaleźć ulicy Muntaner. Po co mi ona? Chyba tylko po to, żeby jakoś zacząć. Na ulicy Muntaner 462 znajduje się dom, do którego zawsze zachodzę, gdy jestem w Barcelonie. Chociaż co to znaczy „zawsze”, skoro do tej pory zdarzyło mi się być w Barcelonie jedynie dwa razy?

Numer 462 oznacza, że Muntaner jest dość długą i nawet w skali półtoramilionowego miasta ważną ulicą. Potwierdzam, że to prawda. Ale właśnie już od kilku godzin tkwię nad mapą i nie mogę jej znaleźć.

Jesienią 2007 roku miałem z Muntaner 462 przejść na Muntaner 4 – a więc iść wciąż tą samą ulicą i wciąż tą samą jej stroną, nigdzie nie zbaczając. Jednak nie dotarłem na Muntaner 4, za to jakimś cudem znalazłem się w nocnym labiryncie średniowiecznego Barri Gòtic. No dobra, nie jakimś cudem, a w wyniku znacznego nadużycia czerwonego wina.

Od razu za to znajduję Ramblę, o której wiedziałem, jeszcze zanim po raz pierwszy trafiłem do Barcelony. Chociaż o Rambli wie każdy. W przeddzień wylotu zacząłem wypytywać wszystkich znajomych i przyjaciół, jak dobrze znają Barcelonę. I wszyscy jak jeden, niezależnie od siebie odpowiadali: „Rambla”. Piękno brzmienia przyciągało. Druga konkluzja znajomych i przyjaciół była tak samo niezmienna: portfel. Na Rambli urzędują najlepsi w Europie złodzieje kieszonkowi. Pod tym względem jest ogromnie niebezpieczna, kurczę.

Jednak ja wiem, że najlepsi w Europie złodzieje kieszonkowi tak naprawdę urzędują w kijowskim metrze. Ale moi znajomi i przyjaciele jak na razie nie zaliczają Kijowa do wspólnej przestrzeni kulturowej – i pewnie słusznie. Kijów pozostaje za granicą, nie o nim tu mowa.

Spacer po Rambli, po jej zatłoczonym pieszym środku, może się wydawać rytuałem oddawania hołdu. Chodzi przede wszystkim o żywe pomniki.

Właśnie próbuję sobie przypomnieć, kiedy i gdzie po raz pierwszy zobaczyłem ludzi-posągi. Podejrzewam, że gdzieś w Niemczech, w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych. Może był to szarosrebrzysty, obsypany brokatem Johann Wolfgang Goethe z Frankfurtu nad Menem? Ten, który prezentował się na własnym przenośnym postumencie przed głównym wejściem na targi książki, cały w fałdach odzieży i fleszach aparatów fotograficznych? W Monachium w 1992 roku na pewno jeszcze nic takiego nie widziałem. Czyli w moim życiu nastąpiło to kilka lat później. A jeśli Norymberga 1995 roku? A jeśli Praga?

Z moich przypuszczeń wynika, że początek mody na nie i masowe ich pojawienie się w uczęszczanych przez turystów miejscach przypadają gdzieś na pierwszą połowę albo środek lat dziewięćdziesiątych. Od tamtej pory trafiałem na nie coraz częściej: w Berlinie, Paryżu, Wiedniu, Rzymie, Nowym Jorku. W tym ostatnim była to niemal zawsze Statua Wolności – dziesiątki jednakowych mimów, jednakowo zielonego koloru spatynowanej miedzi. We Florencji pozują na placu koło Signorii – każdy inny, ale wszyscy z florenckiego kontekstu: Dante, Petrarka, Boccaccio, ktoś jeszcze (Machiavelli? Torquemada?). Nie wydaje mi się, żeby któryś z nich pozował kiedyś jako Dawid Michała Anioła, chociaż byłoby to mocne i ciekawe.

Ale dopiero w Barcelonie na Rambli zobaczyłem niezwykłą ich rozmaitość i doprowadzoną do mistycyzmu artystyczną doskonałość. Jak rzekłby Klasyk, tam było wszystko i zewsząd: złoto, brąz, marmur, gips, Tutenchamonowie, Inkowie, Charlesowie Chaplinowie, amerykańscy żołnierze, Buddowie, Juliuszowie Cezarowie, Markowie Aureliusze, surrealistyczni bicykliści, tajemniczy detektywi, Johnowie Kennedy, kawalerowie, damy, listonosze, rycerze, Saraceni, pijacy, arlekini, dyskobole, łucznicy, dziewczęta z wiosłami i w końcu Statuy Wolności też. Wkroczyliśmy na Ramblę w samej jej górnej części, niedaleko Plaça de Catalunya – i się zaczęło. Nasz marsz po Rambli w dół, ku morzu, był w istocie przedzieraniem się przez ludzkie zatory wokół żywych posągów.

Złodzieje kieszonkowi w innych miejscach naszego świata mogą tylko pomarzyć o takich warunkach pracy: zbiegowisko gapiów z aparatami fotograficznymi, ścisk, nieustanne ocieranie się o cudze ciała, błogosławione roztargnienie klientów. Tylko złodzieje z kijowskiego metra nie muszą im zazdrościć.

Myślę, że tamtego dnia nic nam nie zwinęli tylko dlatego, że niczego nie mieliśmy. Moje puste kieszenie zapraszały pułapką niezłośliwej kpiny: „Halo, kolego, wiem, że tu jesteś, ale tym razem, jak napisałby Hryhorij Czubaj, niczego we mnie nie upolujesz”. Pozostaje jedynie zgadywać, ile razy w ciągu tej godziny czyjaś ręka niepostrzeżenie dla mnie prześlizgiwała się do moich kieszeni i w rozdrażnieniu wyślizgiwała precz – być może dziesiątki razy – wzdłuż tej długiej alei perfekcyjnych sztukmistrzów.

Wstyd mi za własne przypuszczenie, które zaraz ujawnię, ale dlaczego nie powiązać obu tych fachów w jedną całość? Dlaczego by nie pomyśleć, że żywe posągi i złodzieje kieszonkowi to jedna grupa, wspólny związek zawodowy? Tak to pewnie zawsze było w miejscach najbardziej tłocznych jarmarków: sztukmistrze zewnętrzni i wewnętrzni, ci przyciągający uwagę i ci wyciągający pieniądze, mistrzowie, którzy umieją doprowadzić ulubione rzemiosło do całkowitej doskonałości i znów nabrać wszystkich innych – tych, co nie umieją nic prócz szwendania się i gapienia.

Na samym końcu Rambli, tam, gdzie po drugiej stronie placu zaczynają się już linia portu i morze, tkwił na kolumnie ostatni z tego szeregu – Cristòfor Colom, czyli Krzysztof Kolumb – tak samo zastygły, tak samo posąg, ale w przeciwieństwie do wcześniej spotkanych nie z żywego ciała pomalowanego na brąz, ale z brązu jako takiego. Jednak nawet on, jak się okazało, miał nie do końca czyste ręce. Pokazując na morze, wskazywał całkowicie błędny kierunek – jakby zapraszał wszystkich gapiów na Majorkę.

Bayreuth, 1994

Nie, nie Wagner, nie kompozytor Wagner jest dla mnie absolutnym bohaterem tego absolutnie wypieszczonego bawarskiego miasteczka-powiatu („Gdzie, gdzie? Do Bejrutu?” – wypytywał mnie Irwaneć) – pomimo dorocznego festiwalu muzyki wagnerowskiej i błyskotliwej, choć przeważnie tylko błyszczącej kosztownościami publiczności, która ściąga tam z całego świata, żeby do woli porozkoszować się nudą sześcio- czy nawet siedmiogodzinnych spektakli operowych. I nie jego, Ryszarda Wagnera, ulubiony pies, pochowany na podwórzu domu kompozytora obok samego kompozytora (napis na nagrobku: „Tu spoczywa na straży Russ Wagnera”) – nie, niestety również nie on.

Moim bayreutskim bohaterem jest Jean Paul – sentymentalny i dowcipny pisarz opijus, który właśnie w Bayreuth przeżył swoje ostatnie dwadzieścia jeden lat i tu zszedł na puchlinę wodną¹ w 1825 roku. Są podstawy, by przypuszczać, że właśnie w Bayreuth Jean Paul bywał szczęśliwy. Rzecz jasna, czasem bywał szczęśliwy również gdzie indziej – w Coburgu na przykład. Jean Paul należał do ludzi, którym – ogólnie rzecz biorąc – udaje się bywać szczęśliwymi. To on powiedział, że sztuka nie jest chlebem, lecz winem. I wiedział, o czym mówi. W Bambergu nierzadko popijał z E.T. A. Hoffmannem – z opróżnionych przez nich butelek można by wznieść niezgorsze mauzoleum. W Heidelbergu wyżłopał tyle ponczu, że zachwycony Hegel wyprosił dla niego na uniwersytecie doktorat honoris causa.

A jednak tylko w Bayreuth Jean Paul bywał szczęśliwy ciągle, to znaczy zawsze i nieustannie. Żeby to poczuć, wystarczy zobaczyć jedną jedyną rycinę w jego muzeum. Taką oto: porośnięty winoroślą pagórek, na nim altanka, z której widać wszystkie trzy Frankonie – Górną, Środkową i Dolną – lasy i góry, góry i lasy, a za nimi całą Resztę Świata. W altance stół, na stole napoczęta butelka wina i nadpity kieliszek, a także stos papieru, kałamarz i pióro. Jean Paul pisze powieść, pije wino i się cieszy. Chyba jeszcze fruwają tam ptaki. Od tej ryciny robi się tak dobrze, jak dobrze jest jemu, Jeanowi Paulowi, na tej rycinie. Lepiej niż jemu bywało chyba tylko Skoworodzie.

Zatytułowałbym tę rycinę Wolność i ekstaza. Tak naprawdę na świecie nie ma szczęścia, ale jest ekstaza i swoboda. I właśnie tak można sobie wyobrażać szczęście: jesteś i cię nie ma, jesteś wszędzie i nigdzie, lekkość wina przeistacza się w lekkość wiatru i myśli, papier trzepoce pod piórem, myśl wyprzedza słowo z takim zachwytem, że aż kurczą się jaja, ptaki siadają na ramieniu, ryby tańczą w strumieniach, a cała trawa przesycona jest graniem pasikoników.

¹ Ciekawe, że nazwa pochodzi od wody, nie od wódy. A w sumie by mogła.

Bazylea, 2005

Są miasta, które mają szczęście do rzek. Bazyleę lubię między innymi za to, że leży nad Renem. U nas przeważnie mówią o nim „Rejn”, ale to tak samo, jak mówić „ejn-cwej-drej” albo „hendehoch”. Umówmy się więc, że nazwę tej rzeki wymawia się „Rain”, a nie „Rejn”. I ma ta nazwa ten sam rdzeń, co nasza „rynna”. Ale w żadnym razie nie ten sam, który jest w słowie „uryna”.

Ren zaczyna się w szwajcarskich Alpach¹, gdzieś w Gryzonii, gdzie część mieszkańców mówi po włosku, a część – nawet po retoromańsku. Najpierw płynie do Jeziora Bodeńskiego, a dalej konsekwentnie udaje, że chce płynąć na zachód – może do oceanu? Ale właśnie w Bazylei radykalnie zmienia zamiar – jakby nagle działo się z nim coś niezwykłego, jakby go giez uciął – i odwracając się od zachodu, zdecydowanie zmienia kierunek na jednoznacznie bardziej północny. Dalej, spływając w dół po spłaszczonej już powierzchni starej Europy i rozlewając się po niej coraz szerzej, po jakimś ponad tysiącu kilometrów dociera do Morza Północnego ze wszystkimi jego śledziami. Jeśli przyjąć, że średnia prędkość jego nurtu wynosi na przykład dwanaście kilometrów na godzinę, to spienione fale, na które patrzyłem najpierw z okien hotelu Merian, a potem z mostu Środkowego w Bazylei, powinny dotrzeć do błogosławionej Holandii po jakichś osiemdziesięciu godzinach. I gdybym rzucił w wody Renu świeżo opróżnioną butelczynę, to mniej więcej po osiemdziesięciu godzinach wyłowiliby ją nieznani Holendrzy i ogromnie ucieszyli się z przesłanego im znaku pamięci.

Skąd wzięło się to dwanaście kilometrów na godzinę i dlaczego właśnie tyle – nie mam pojęcia. Czyżby nikt nie mierzył prędkości wody w rzekach? Mam nadzieję, że nie jest tak źle i jacyś naukowcy jednak pochylają się nad tym problemem.

A nad czym pochylałem się ja?

Z wysokości mostu Środkowego pewnego dnia pod koniec maja słałem błogosławionej Holandii gorące pozdrowienie, a wokół mnie kwitła błogosławiona Szwajcaria, kanton Bazylea. I wciąż wspominałem powiew wolności, którym upoił się swego czasu ogólnie gardzący używkami współpracownik Stirlitza profesor Pleischner (niech już wam będzie, mówcie sobie „Pleiszner” zamiast „Plaiszner”!). Chociaż profesor upajał się powietrzem nie w Bazylei, tylko w Bernie. A ja upoiłem się nie powietrzem, tylko gruszkowym sznapsem ze świeżo opróżnionej butelki.

Jednak z mostu patrzyłem nie w stronę Holandii, ale – jak by to powiedzieć? – pod prąd, to znaczy nie dokąd, tylko skąd. Czyli w moim polu widzenia po prawej znajdowało się wzniesienie starego miasta, z zatartymi szczegółami, ale wyraźnie zwieńczone wieżami czerwonej katedry. Po lewej zaś – prawobrzeżna część Bazylei, która zaczynała się wspomnianym już hotelem, potem kolejnymi dwoma i nadbrzeżną promenadą. Pośrodku natomiast była przeprawa promowa, Münsterfähre, zresztą linowa – u nas pewnie nazywaliby ją kanatka – prom pełznie w poprzek rzeki, przyczepiony od góry do przerzuconego między brzegami ogranicznika, żeby nazbyt nie stracił rozumu. Przepraszam, kierunku. Można się tak ześlizgnąć z prawego brzegu na lewy, a potem schodami w górę prosto do katedry. Szerokość Renu w Bazylei – na oko, choć nieco zmącone gruszkowym sznapsem – to jakieś sto pięćdziesiąt–dwieście metrów. Czyli to jeszcze nie jest ta rzeka, do której środka doleci tylko wyjątkowy ptak. Przeprawa promem trwa kilka minut: siedem–osiem. Czy wręcz cztery–pięć?

Ale rzecz nie w przeprawie – chodzi o to, że dalej za nią był jeszcze jeden most. A pod nim, samym środkiem rzeki, płynęło coś jaskrawoczerwonego – piłka? I pięknie podążało z nurtem, przybliżając się. Piłka, która pięknie rozcina powierzchnię wody?

W rzeczywistości nie była to piłka, tylko głowa pływaczki w czerwonym czepku, przesuwająca się środkiem rzeki z godną pozazdroszczenia równomiernością – to była żabka. Jak długo już płynie? Jak długo jeszcze będzie płynąć? I czy nie czuje się samotna – sama pośród wzburzonej wiosennej wody?

Od razu wyobraziłem sobie, jak jakąś dobę temu wstąpiła w któryś z pierwszych dopływów Renu we wciąż jeszcze ośnieżonych Alpach, jak skakała środkiem potoku z kamienia na kamień, jak dotarła do miejsca, w którym nogi przestały sięgać dna, jak położyła się na tych topniejących lodowcowych strumykach, po reńsku popłynęła rzecznymi wodami naprzód i nie gubiąc rytmu żabki, w jednym i tym samym mechanicznym tempie przecięła ze wschodu na zachód Jezioro Bodeńskie i tak dalej, jak łososiowym skokiem przemknęła przez ogłuszającą pieniawę Rheinfall i tak dalej, i tak dalej – najpierw na zachód, spotykając płynące pod prąd oniemiałe z podziwu pstrągi i szczupaki, a potem już tylko na północ, przepływając pod mostami Strasburga, Mannheimu, Koblencji, Moguncji, gdzie na brzegach mieszkają całe kolonie szczurów wodnych, później pod romantycznymi skałami i wytwornymi ruinami, między smokami, syrenami, elfami i meluzynami, z jednego kieszonkowego księstewka do drugiego, obok gór łupkowych i koncernów chemicznych, przez Kolonię, Düsseldorf i Duisburg, jak będzie dalej płynąć, wciąż w górę mapy, wciąż w dół rzeki, aż rzeka zacznie stawać się szersza, powolniejsza i bardziej nudna, a Morze Północne – coraz bliższe.

¹ I tu też uparli się u nas mówić „szwejcarski”, a nie „szwajcarski”. A, niech im tam!

Belgrad, 2002

Jeśli na tym świecie naprawdę są ptasie ogrody, to pewnego razu miałem szczęście odwiedzić jeden z nich. Było to w samym centrum Belgradu, mogę nawet podać dokładny adres – Studentski Trg 3. Zaprowadziła mnie tam At, która z poświęceniem przygotowywała to wydarzenie i przez wiele dni opowiadała mi, jak niecierpliwie wszyscy tam na mnie czekają. Powieść zatytułowana Perwersja nie może nie poruszyć Serbii – cała się na nią rzuci. At jest oczarowana Serbią, większej serbofilki nie można sobie wyobrazić. Zresztą co to znaczy „oczarowana”, po co tu ten ładnie brzmiący banał? W rzeczywistości At po prostu wrosła w Serbię, dlatego nikt nie zna Serbii tak jak ona. At zna Serbię poprzez jej język, a jej język zna doskonale – o ile w ogóle jest możliwa doskonała znajomość jakiegokolwiek języka. Znać kraj przez jego język oznacza znać go w całości, dosłownie, do najskrytszych zakamarków i ostatnich ukrytych szkieletów. A do tego jeszcze go rozumieć. A rozumieć Serbię jest ogromnie trudno, przecież jej szkielety nie są nawet tak bardzo ukryte. Co więcej, niektórymi z nich wręcz się chełpi.

Ale At kocha język serbski – oto, w czym rzecz. À propos, jej imię po serbsku właśnie dyszy ogniem – znaczy „smok”. Niech ktoś spróbuje z takim imieniem nie kochać całego ognistego języka! W serbskim, mówi At, jest ze sto osiemdziesiąt siedem synonimów słowa „kochać się”¹. Są wśród nich brutalne, wyzywające, zabawne, poetyckie, komiczne, ale nie ma żadnego nudnego – w rodzaju określenia „osiągać fizyczną satysfakcję na drodze kontaktu organów płciowych”.

(Tu mała dygresja: przypomniało mi się, jak pewien rosyjski poeta, tłumacząc mój wiersz o zabrudzonym prześcieradle i anielskiej czystości, utknął właśnie na czasowniku „kochać się” i musiał balansować między zanimat’sia lubowju – „zajmować się miłością” a zanimat’sia seksom – „zajmować się seksem”. Czyżby Rosjanie byli niczym aniołowie? Czy oni się nie kochają? Dlaczego nie mają takiego słowa?)

Za to Serbowie się kochają. Bo mają przynajmniej sto osiemdziesiąt siedem takich słów.

A każde z nich wilgotnie wyśpiewywały dziewczęta w ptasim ogrodzie. Ile ich się tam zebrało, w tym nabrzmiałym drażniącym osłabieniem gąszczu? Podejrzewam, że też nie mniej niż sto osiemdziesiąt siedem. Wkroczyłem tam zdecydowanie, niczym padyszach do świeżo zagarniętego haremu – w samym tylko szlafroku na gołe ciało.

W rzeczywistości to nie był gąszcz ani ogród, tylko Wydział Filologiczny belgradzkiego uniwersytetu, na którym miałem poprowadzić dla studentów (według słów mojej przewodniczki At już poruszonych perwersją) wykład o powrocie demiurgów. Mało kto wie, jak bardzo nie lubię wykładać. Ze wszystkich moich zajęć to zajmuje ostatnie miejsce. I jeśli w chwili najcięższej biedy przyjdzie mi nagle wybierać między prowadzeniem wykładów a – dajmy na to – myciem nieboszczyków, to wybiorę to drugie. Jedyny temat, na który czasem mogę poprowadzić wykład, to powrót demiurgów. To znaczy na ten temat można mnie jeszcze jakoś naciągnąć, zwłaszcza powtarzając w nieskończoność, że wśród słuchaczy będą przeważać piękne, zachwycone perwersjami dziewczęta, które już od tygodni tylko o mnie pieśni pieją, innymi słowy – doczekać się nie mogą. Mniej więcej takich argumentów używała At, wabiąc mnie na śliskie terytorium Wydziału Filologicznego w stolicy Serbii.

Już na schodach usłyszałem ten ptasi trel wypełniający budynek. Od tej chwili wrażenie ogrodu, nieprzebytego i wilgotnego, całego w lianach i pochwach, już mnie nie opuszczało. Dziewczęta tłoczące się w korytarzu wyglądały niemal jak nasze w tym wieku: gruba warstwa makijażu, gołe brzuchy, pasemka. Użyte przed chwilą słowo „niemal” sygnalizuje jednak pewną różnicę – znacznie wyższy poziom naelektryzowania. Raziły prądem. Ich brzuchów można było dotykać tylko w gumowych rękawicach. Żwawo dymiły papierosami i wymachiwały rękami niczym – no nie znajduję innego porównania – skrzydłami. Przy tym szczebiotały, ćwierkały i zanosiły się trelem, wszystkie razem i każda z osobna. Kiedy zaczęto je zaganiać do sali, wypełniły kosz na śmieci niedopałkami ze śladami szminek w menstruacyjnym kolorze na filtrach. Szminka to jeden z niezastąpionych atrybutów ich świata, pierwszy element triady „szminka, tusz i krew”. Niestety, tylko pierwszy i drugi rok, zdążyła skomentować At, kiedy zasiedliśmy na podium. Być może nie będzie to dla nich tak interesujące, jak dla starszych, dodała gdzieś z lewej. W dodatku to już ich czwarte zajęcia, pociągnęła inna lektorka, siadając z prawej. Uwaga już osłabiona, daje się we znaki zmęczenie, pierwszy semestr w ogóle jest trudny, dzieliła się znajomością sytuacji.

Ale ja sam doskonale to rozumiałem. Wcale nie trzeba być do tego pedagogiem czy seksuologiem. Czy nawet pedofilem. Wystarczy wciągnąć w nozdrza ten zapach – ostrawy i lekko zastały, zapach ogrodu wypełnionego po brzegi ptakami. A uszom pozwolić całkowicie zatonąć w niemilknącym ani na moment migotaniu ptasich intonacji.

Gdybym na tym podium był sam, to ogłosiłbym koniec zajęć albo koniec świata i wypuścił cały naelektryzowany harem na wolność, na place i ulice. Albo, innymi słowy, uwolniłbym ptaki z ich porozwieszanych po całym ogrodzie klatek. Może zasłużyłbym sobie wówczas chociaż na kilka spojrzeń, zdziwionych albo pełnych wdzięczności, a może nawet uśmiechów albo szczebiotów.

Ale na podium nie byłem sam, więc poddałem się sytuacji. At przedstawiła mnie pięknie, to była wyższa szkoła jazdy, i gdybym nie znał wcześniej tego pisarza, od razu zapragnąłbym go posłuchać. Zwłaszcza jego koronnego wykładu o powrocie demiurgów, z którym przewędrowawszy pół świata i rzuciwszy sobie po drodze do nóg Nowy Jork, Paryż i Londyn, wreszcie zawitał do stolicy postmodernizmu – Belgradu. Tak, nawet ja zapewne zapragnąłbym wysłuchać tego dziwnego wykładu, a potem w roli służki i uczennicy ruszyć na koniec świata w ślad za jego autorem.

Ale one nie słuchały. Było tam wszystko, z wyjątkiem powrotu demiurgów. Podnosiłem głos i zniżałem, używałem intonacji patetycznych i sarkastycznych, z głębin Praświata i z własnych kieszeni wyciągałem aktorów i postaci, tasowałem je i wynosiłem na niedosięgłe wyżyny, sam się dziwiąc własnej inwencji i paraboliczności, a one spoglądały w lusterka, poprawiały makijaż, pisały esemesy, odbierały je, czytały, znów pisały, czasem chichotały (nie z moich żartów), ale przede wszystkim i nade wszystko śpiewały – nie milknąc, ptasio śpiewały w swoim ogrodzie i nabrzmiewały sokami oraz oparami.

I wtedy uciekłem się do ostatniego sposobu. Dokładniej do przedostatniego – przecież ostatnim byłby już tylko strzał w skroń – własną oczywiście. Tak więc zacząłem deklamować im Lalę Bo Neboraka, ze wszystkich sił naśladując autorskie gesty i modulacje (na szczęście słyszałem, a co ważniejsze – widziałem ten wiersz w jego wykonaniu setki razy). Dla tych z was, którzy nie wiedzą, co to takiego i kim jest Lala Bo, zacytuję ten wiersz w całości, a wy już wyobraźcie sobie, jak można go powiedzieć wśród wypełnionego rozśpiewanymi ptakami ogrodu:

Lala-Bo
wybiera mile co
ogłasza lubym to
i kocha panią Bo
mi le lu bo bo
lemilemilemi
bo
główka jest Lali-Bo –
ukraińska

Lala-Bo
rano idzie do robo
tru tu tu tu gra
i za sobą tłu
my my ma
mu mu tłu mu ma
tłumy
trąba bo Lali-Bo –
ukraińska

Lala-Bo
ma prawa i obo
i wielkie snoby
i maleńki bobo
by-snoby
gugu-bebe-snoby-by
cel jest bo Lali-Bo –
ukraiński

Lala-Bo
chce jeszcze swobo
i biegnie do
gwiazd beztrosko
bum-na-dno
dyma ino i wino
dusza bo Lali-Bo –
ukraińska

. . . . . . . .

jej nóżki – my-my
jej dupcia – amma
jej figurka – mnie
a brzuszek – maam
jej cycuszki – gugu
a główka – AM!!!

. . . . . . . .

–
UKRAIŃSKA!!!²

To oczywiście zadziałało. Ptaki zamilkły w zadziwieniu i przycichły zasłuchane – jakby do ich ogrodu wpełzł potężny pyton. Uległy. Jak to się mówi, doceniły – to było dla nich i o nich. Nawet oklaski dostałem, kiedy skończyłem. I kilka okrzyków oraz pisków. Podejrzewam, że bez dwóch czy trzech orgazmów też się nie obeszło. To nie mnie dziękujcie, tylko Wiktorowi, ukłoniłem się. Zaklaskały jeszcze głośniej.

Rzecz jasna, po kilku minutach ich uwaga znów się rozproszyła, a świergot powrócił. Znów spoglądały w lusterka, poprawiały makijaż, wysyłały esemesy, odbierały je, czytały, znów pisały, robiły sobie zdjęcia, włączały i wyłączały empetrójki, grzebały w torbach, szeleściły kolorowymi pisemkami, papierkami od cukierków, wkładkami higienicznymi, czasem chichotały albo się kłóciły, ale przede wszystkim i nade wszystko śpiewały – nie milknąc, ptasio śpiewały w swoim ogrodzie i nabrzmiewały sokami, trawiennymi i miłosnymi.

Na szczęście w tamtym momencie moi demiurgowie już niemal całkiem wrócili. Więc chętnie przeszliśmy do pytań i odpowiedzi. Pytania formułowały At i tamta lektorka, a ja marszczyłem czoło i odpowiadałem. Czy można uznać, że postmodernizm umarł? Jaka będzie kolejna odpowiedź fenomenu stanisławowskiego dla szkoły żytomierskiej? Co właściwie ma na myśli pan Jeszkilew, kiedy pisze „czanachy”? W czym tkwi istota dysonansu poznawczego w mapowaniu kognitywnym? A w małpowaniu? Jaka jest rola pornografii we współczesnej erotyce? Doskonale moglibyśmy tak sobie miło rozmawiać niekoniecznie na tym podium, skąd żadne z ptasząt i tak nas nie słuchało.

Aż wreszcie nadeszła ich kolej na zadawanie pytań. To był dość beznadziejny ruch At – złożyć im taką propozycję. „Oto – rzekła – przed wami Demiurg i widzę po waszych oczach, jak wielu rzeczy chciałybyście się od niego dowiedzieć. Macie szczęście, pytajcie”. Ale w rzeczywistości ich oczy były puste i czekały na dzwonek. Dopiero gdy pauza naprawdę niezręcznie i nieznośnie się przeciągała, ale doczekać przy tym aż do dzwonka nijak nie mogła, jedna z nich (zdaje się ta długonoga, z jednym pasmem włosów fioletowym, a drugim zielono-czarnym) zaczęła się stanowczo domagać: „Proszę mu przetłumaczyć, że chcemy jeszcze raz posłuchać tego wiersza o tamtej dziewczynie”. I cóż miałem począć? Po raz drugi zadeklamowałem im Lalę Bo, one znów piszczały i klaskały, aż wreszcie dzwonek położył temu wszystkiemu kres.

Wyszliśmy z sali, zatkałem sobie usta papierosem i nerwowo obmacałem wszystkie kieszenie w poszukiwaniu ognia. W tej samej chwili pięć czy sześć zapalniczek otoczyło mnie ze wszystkich stron. Przypaliłem od tamtej długonogiej. Wreszcie było dobrze.

¹ Tak mówi słownik z początku lat osiemdziesiątych XX wieku, a przecież od tamtej pory język się rozwijał! W dodatku nie uwzględniono tu leksyki obscenicznej.

² Tłum.: N. Wisłocka, Ł. Saturczak, K. Kotyńska (przyp. tłum.).

Berlin, 1993–2009

Berlin wydaje mi się dziennikiem. Chce się w nim robić notatki. Moje dni w Berlinie zawsze są policzone, nawet jeśli jest ich trzysta sześćdziesiąt pięć, i to też stanowi jedno z uzasadnień dziennika. Trzysta sześćdziesiąt pięć notatek w dzienniku może niespodziewanie okazać się powieścią – jeśli będzie się miało szczęście. Ale nawet jeśli tego szczęścia się mieć nie będzie, warto spróbować. Z Berlinem warto próbować wszystkiego, to miejsce dla prób.

Te notatki powinny być przesiąknięte miłością i wdzięcznością, bo mi w Berlinie szczególnie dobrze. Obserwuję tu coś, czego nie udaje się zaobserwować w żadnym innym z moich miast – jest roślinny i przestronny, pozostawiono w nim wielkie przestrzenie, które zawsze można czymś powypełniać, ale najlepiej nie wypełniać ich niczym oprócz literatury. Obserwuję, jak Berlin wypełnia się pisarzami. Jadą z całego świata, niektórzy z nich lądują tu niemal przypadkiem na trzy dni i zostają na zawsze. W tym ogólnie nieładnym mieście, w którym pomimo niezgrabności jest aż tak wiele wody i drzew, nagle chce się uwierzyć, że tu właśnie jest twoje miejsce.

Nigdy w życiu nie prowadziłem dziennika. W Berlinie nie prowadziłem go tak samo jak we Lwowie, Moskwie czy Frankiwsku. Ale to, co do tej pory pisałem o Berlinie, i tak składa się na dziennik. Jego daty są nieostre, bo raczej mało istotne. Z powodu tej nieostrości dat pozostaje mi mieszać czas w dowolnej kolejności.

Oto niektóre urywki tych ponawijanych wokół Berlina pasm czasu.

1. (…chyba wrzesień 2005 roku…)

Z moich okien niemal na wylot widać kawiarnię Dollinger. Na przykład teraz, kiedy piszę te słowa, a na dworze ostatecznie zapadł zmierzch, powściągliwie świeci ona w środku i mogę obserwować jej wnętrze, klientów, ociężałe szuranie kelnerek, migotanie świec na stolikach. Osobnym wątkiem mojego podglądania mogłyby się stać pocałunki. Ludzie, którzy umawiają się na spotkanie w kawiarni, mają zwyczaj całować się na początku i na końcu, kiedy się rozchodzą. Całują się po zachodniemu, to znaczy dwukrotnie i na krzyż. Kiedy mówię „po zachodniemu”, nie biorę pod uwagę Szwajcarów – oni, z niewiadomego powodu, tak samo jak Słowianie całują się po trzykroć. Kto mi wyjaśni dlaczego? Szwajcarzy jako pocałunkowi Słowianie Zachodu? Dobrze, nie o nich tu rzecz.

Moje okna i balkon położone są naprzeciwko kawiarni, przy tym mieszkam na pierwszym piętrze, więc patrzę na Dollingera nieco z góry. Jeśli wyobrazić sobie, że to tak naprawdę nie kawiarnia, tylko teatr, to jestem na pierwszym balkonie widowni. Tak to chyba właśnie jest. I kawiarnia nie jest kawiarnią, i ja nie jestem voyeurystą.

To Charlottenburg, swego czasu berlińska dzielnica bohemy w zachodnim sektorze. Kawiarnia Dollinger, którą nieustannie widzę z moich okien, jest w istocie pierwszym ogniwem całego łańcucha podobnych miejsc: Dollinger, Orange, Leonhardt, Lentz (ostatnie jest z jakiegoś powodu najbardziej kultowe, powiadają, jakoby panował w nim kult kompletnej ciszy), dalej jeszcze jakiś nowo powstały Włoch, co zazwyczaj tak naprawdę znaczy Albańczyk albo Afgańczyk.

W latach sześćdziesiątych ta okolica Zachodniego Miasta nigdy nie zasypiała. Kawiarnie były otwarte przez całą dobę, wraz z całodobowym kinem. O trzeciej nad ranem można było pójść na nowy film na przykład Antonioniego, po czym wrócić do kawiarni. Dziś to już tylko legenda – przez ostatnie trzydzieści–czterdzieści lat Charlottenburg, a wraz z nim i Stutti, czyli Stuttgarter Platz, przy którym mieszkam, nie tylko się postarzał, ale też zauważalnie zmieszczaniał, więc nikt już nie przesiaduje w tutejszych knajpach do rana, daj Boże, żeby do północy. Jedynym echem rewolucyjnych obyczajów 1968 roku jest tradycja podawania śniadań do szóstej wieczorem. Uniwersyteccy lewacy, wycieńczeni całonocnymi dionizyjskimi dyskusjami na temat jedynego słusznego porządku świata, tradycyjnie wypoczywali potem do późnego popołudnia.

Nigdy jeszcze nie widziałem gospodarza mieszkania, w którym się zatrzymałem. Powiadają, że jest w Afryce. Jeśli się nie mylę, to uczony ekonomista, przy czym – tu już na pewno się nie pomylę – o poglądach marksistowskich. W jego domowej bibliotece znajdują się nie tylko dzieła ojców założycieli w czterdziestu trzech tomach, lecz także kilka wydań Kapitału w różnych, chociaż czemuś wyłącznie romańskich językach (francuskim, hiszpańskim, portugalskim), kilka biografii Marksa (Franz Mehring, Richard Friedenthal i inni), teksty Bebela, Bucharina, Lukácsa, Wstęp do badań nad Marksem, Engelsem i Leninem, Historia Kominternu, najrozmaitsze nieznane mi herezje z zakresu ekonomii politycznej oraz sześciotomowe wydanie Mao Tse-tunga i Koran – jedno i drugie w niemieckim tłumaczeniu. Ciekawe, co sądził Mao o Koranie? Ciekawe, co sądził Prorok o Mao?

Ogółem – setki książek, albumów, atlasów (te ostatnie ostatecznie mnie uszczęśliwiły, zwłaszcza Nowy historyczny atlas świata z jego sześciuset kolorowymi mapami i indeksem na ponad dwadzieścia tysięcy haseł).

Gospodarz mieszkania (a może jego poprzednik?)¹ to bez żadnych wątpliwości „człowiek sześćdziesiątego ósmego roku”. Jego Czarny obelisk Remarque’a nie został po prostu zaczytany – jest cały w zakładkach i notatkach ołówkiem. Właśnie on, właśnie Czarny obelisk. Dla Niemców ta powieść znaczyła tyle, co dla ludzi radzieckich Trzej towarzysze. Jorge Amado w oryginale jest u niego, nie wiedzieć czemu, podzielony – każdy z czterech tomów na innej półce. Taka koncepcja? Oprócz tego bez wątpienia uwielbia socjologię i antropologię kulturową, ma Morze Śródziemne Braudela w trzech tomach i Historię życia prywatnego w pięciu. Dziwne, ale nigdzie nie widzę żadnej książki, którą napisałby on sam. Chociaż i tak jestem pewien, że pisze jakieś książki – na przykład o teorii katastrof. Gospodarczych, rzecz jasna.

Jego fonoteka składa się z kilku setek płyt winylowych, ale i tak nie ma ich na czym słuchać. W tej fonotece nie może nie być Bacha, Strawińskiego i Prokofiewa. Oczywiście jest Janis Joplin, kilka pierwszych albumów Rolling Stonesów. Nie ma Beatlesów, ale można znaleźć dużo Johna Lennona – rzecz jasna przede wszystkim Imagine. Widać też podwójny album Víctora Jary, chilijskiego barda komunistycznego, zamordowanego przez ludzi Pinocheta. Wszystko łączy się w całość, tak jak powinno.

Oprócz tego w mieszkaniu jest dużo afrykańskiego malarstwa. Przedstawione na obrazach scenki uliczne świadczą o tym, że to świat francuskojęzyczno-murzyńsko-muzułmański, jakiś Niger albo Mali na przykład². I jeszcze w jednym z pokojów stoi drewniana żyrafa – zminiaturyzowana, jakieś półtora metra wysokości, chociaż pod takimi wysokimi sufitami mogłaby się śmiało pomieścić i prawdziwa. Ale po co mi żyrafa w mieszkaniu?

Czasem nie wiem, co robić z tą nieludzko ogromną przestrzenią, i zaczynam jeździć po niej na rowerze – wszystkie cztery pokoje ułożone są w długą amfiladę, z jednego końca na drugi jest się gdzie rozpędzić.

Czasem godzinami obserwuję kawiarnię Dollinger – dopóki nie zdmuchną w niej ostatniej świecy. Czyli nie przestaną się całować.

2. (…gdzieś tak w grudniu 1993 roku…)

Wysiedliśmy z pociągu z Kijowa na dworcu Berlin-Lichtenberg, dziesiątek ludzi ukraińskiej rasy, tak zwanych gości stolicy. Niespecjalnie lubię delegacje, w dodatku takie do niezgrabności duże, ale w tamtym momencie zwyczajnie nie miałem wyjścia – podróż do Berlina kroiła się jedynie w składzie, więc się zgodziłem. Przy czym ten skład wyglądał upiornie heterogenicznie: paru byłych więźniów politycznych, paru byłych objętych zakazem druku, paru działaczy Związku Pisarzy, paru młodych. Do tych ostatnich należałem i ja.

Tak więc wysiedliśmy z pociągu i od razu obstąpiły nas punki z ognistymi irokezami i kosmatymi psami. Było nas koło dziesięciu – sami ukraińscy poeci. Niektórzy w króliczych czapach, bo w czymże miałby poeta chodzić w grudniu. Słowem, przyciągaliśmy uwagę. Sam bym nie przyciągał, a w delegacji przyciągałem nawet ja.

Czyli i tak znaleźliśmy się w samym epicentrum, a w dodatku poeta Mykoła Samijłenko, weteran UPA, przypalił w przejściu podziemnym jakiegoś naszego partyzanckiego papierocha bez filtra. I punki skoczyły ku niemu – po zapachu. Chciały, żeby podarował im paczkę, taki zajebiście fantastyczny stary gość w kożuchu i karakułowej czapce. Pchały mu jakieś własne papieroski – proponowały zamianę. A on tylko łypał na nich w sumie dość bezradnie – starszy człowiek, poeta walczący i propagandysta, bohater ruchu oporu, sam jak jednolity opór. Zwłaszcza gdy ich psisko skoczyło poecie przednimi łapami na piersi, a ogon mało mu nie odpadł od radosnego merdania. A pan Mykoła miał własny, historycznie usprawiedliwiony stosunek do niemieckich psów, szczególnie tej rasy. Dlatego ta psia oznaka sympatii bardzo go, ogólnie rzecz biorąc, zdenerwowała. Wtedy przyszedłem mu z pomocą i razem przedarliśmy się przez ich zasieki – kosztem chyba zaledwie pół dziesiątka papierosów.

A później zajmowali się już nami niemieccy organizatorzy. Czekali na nas aż we czwórkę: dwóch starszych dżentelmenów, jedna dama i jeden młodzieniec. Wiele lat później napiszę wiersz o „choćby jednej damie”, a dokładniej o tym, że czysto męskie pijatyki zazwyczaj kończą się źle i „musi być choćby jedna dama”. Ale ten wiersz napisze się o zupełnie innym przypadku. W naszym zaś przypadku dama nie tylko nie uratowała sytuacji – to właśnie ona ją spaskudziła.

W hoteliku na Savignyplatz (już nie istnieje, teraz jest tam sklep z butami czy coś w tym rodzaju) nasze szczere ukraińskie dusze, działacze Związku Pisarzy, zaprosiły Niemców do pokojów – skosztować wódki i sała. Przez dziesięciolecia wozili wszak wódkę i sało do Moskwy i za to Rosjanie czasem, przymknąwszy oczy na jakość artystyczną, drukowali ich w przekładach. Ale, jak twierdzi mój przyjaciel Ip, niech Bóg nas chroni przed ukraińską szczerością i rosyjską duchowością! Tu, w Berlinie, w hoteliku o sympatycznej mieszczańskiej nazwie Alpenland, cały sprawdzony wódczano-słoninkowy rytuał potoczył się w kompletnie nieprzewidzianym kierunku. Wziąwszy na klatę kilka kieliszków, tamta berlińska dama twardo zażądała od nas, byśmy zaprzestali milczenia o historii i uznali ukraińską winę za Oświęcim (mówiła: Auschwitz, więc nasi w ogóle nic nie rozumieli, zerkali tylko w moją stronę). Jej niemieccy koledzy z trudem ją ostudzili, od czasu do czasu wykrzykując jej w twarz stanowcze Quatsch! Właśnie tamtego wieczoru po raz pierwszy usłyszałem to energiczne słowo. Zdołali nieco uspokoić koleżankę, ale nastrój był zepsuty i niesmak, rzecz jasna, pozostał. Na koniec pan Mykoła poczęstował gospodarzy jabłkami z własnego sadu – zimowa odmiana, czerwone i chrupiące, z drzewa, które sam kiedyś posadził, zaraz po powrocie z gułagu.

Niemcy jedli jabłka i uśmiechali się z wdzięcznością.

Pamiętam jeszcze, jak w piętrowych autobusach na Ku’damm berlińskie pańcie z zachwytem powtarzały: Russische Delegation!, pokazując nas palcami.

A także jak w sobotnie popołudnie w okolicy zoo przejeżdżała cała flotylla samochodów, a wszystkie szaleńczo trąbiły. „Tureckie wesele” – wyjaśniłem pozostałym Ukraińcom. Obok przechodziła babcia w kapeluszu, która spojrzała w naszą stronę i potwierdziła po serbsku: Turske veselje³.

I wreszcie – pamiętam wielkie charlottenburskie prostytutki w kozakach i z pejczami w rękach.

Zapragnąłem przyjeżdżać do Berlina znowu i znowu. Tak się właśnie wszystko zaczęło.

3. (…na przełomie października i listopada 2005 roku…)

A jak pięknie się wszystko zaczynało!

Zaledwie piętnaście lat temu, na przełomie dekad, nieco później błędnie i nazbyt dumnie ochrzczonym końcem historii.

Nijak nie mogliśmy się nacieszyć bliskim zwycięstwem kapitalizmu. Nasze media, które zgodnie z machnięciem czarodziejskiej różdżki Gorbiego stawały się coraz bardziej wolne, opowiadały nam o kapitalizmie coraz więcej dobrych rzeczy. Przerażająca do niedawna bestia okazywała się pięknym księciem. Zachwyciliśmy się wszystkimi jego rynkowymi atrakcjami ze ślepym oddaniem neofitów. Przemieniliśmy się w lekko zacofane dzieci, które zahipnotyzowane suną rządkiem do jarmarcznej budy na dźwięk mechanicznej muzyki. „Rynek, rynek i jeszcze raz rynek!” – powtarzali wszyscy jak zaklęcie, ekonomiści, filozofowie i poeci, choć nikt spośród nich (a zwłaszcza ekonomiści) tak naprawdę nie rozumiał tego słowa.

Ci z nas, którzy jako pierwsi trafili na Zachód, opowiadali o nieprzebranych rodzajach jadła i napojów oraz innych cudach konsumpcji. „Wyobrażasz sobie, tam ci dziękują, że coś kupiłeś!” – opowiadali w podekscytowaniu, na granicy szlochu.

Kapitalizm był wspaniały – co tu gadać!

To dopiero potem, nieco później, zaczęło się nieporadne osadzanie go na naszym gruncie: szok bez terapii, zagarnianie majątków, dewaluacja oszczędności, jawne i ukryte bezrobocie, degradacja społeczna tudzież lumpenizacja – i jako antyteza pojawienie się pierwszych kotów-spaślaków, z czasem grzecznie nazwanych oligarchami.

Tak więc w istocie to u nas zapanował kapitalizm (przy czym jeszcze tamten – dziki), a u nich było coś znacznie piękniejszego – społeczeństwo liberalne i postindustrialne (i w dodatku nastawione prospołecznie). Tak się to przynajmniej nazywa.

Wystarczy przyjrzeć się krajobrazom – i wszystko staje się jasne.

Nie szukam krajobrazów – one same mnie znajdują.

Wczoraj, kiedy ruszyłem z Charlottenburga do przyjaciół na Pankow, zrobiłem przerwę na Alexanderplatz. Trochę zmęczyli mnie żule⁴ w S-Bahnie, z każdą stacją ich przybywało, na Friedrichstrasse dosiadła się kolejna trójka, niektórzy mieli ze sobą wielkie psy i wyciągali ręce do pasażerów. Kiedy ma się psa, można efektywniej żebrać – ludzie chętniej dają dla zwierząt. „Trzeba zawsze nosić w kieszeni jakieś drobne” – zapisałem sobie w pamięci na przyszłość. Właśnie w kieszeni – nie w portfelu. Jakoś niezręcznie wyciągać przed żulami portfel i w nim grzebać.

Na Alexie hulał wiatr, było brudno i pusto. To znaczy nie – od czasu, kiedy byłem tu po raz ostatni, pojawiły się jakieś ogrodzenia budowlane, zaczęło się coś jakby kolejny remont, jakaś taka na wpół ruina wokół gigantomańskiej Galerii Kaufhof, tego, jak się uważa, symbolu przemian w byłej enerde. Szedłem przez to pustkowie, mijając krępych punków (chyba już wnuków tych pierwszych) z ich piwem, papierosami i – znowu – kundlami, wycieczkę jakichś smętnych uczennic z jakiegoś Bitterfeldu, podejrzanie opalonych handlarzy lewym srebrem, rumuńskie Cyganki z ich: Do you speak English?. I jeszcze, nie wiedzieć czemu, na każdym kroku natykałem się na wariatów albo inwalidów na wózkach. I wreszcie dotarło do mnie, że to jest rozpad.

Tak, wydaje mi się, że to kolejna dekadencja. Na naszych oczach pada kolejna utopia Okcydentu – o tym, że dzięki zakończeniu starcia systemów można raz na zawsze osiągnąć bezpieczeństwo, pewność, a co najważniejsze – stabilnie wysoki standard życia.

Ale życie nie może, nie chce i nie powinno pasować do żadnych standardów, nieważne, jak wysokie wydają się tym, którzy uważają siebie za jego – życia – konstruktorów. Ludzka twarz jest przystosowana nie tylko do prześlizgiwania się powierzchownych i zdawkowych uśmiechów. W istocie właściwe jej są zmarszczki, karby, grymasy rozpaczy i spazmy bólu. Ludzka twarz nie poddaje się konstruowaniu.

W związku z tym są wszelkie podstawy, by opisany przeze mnie wyżej krajobraz z włóczęgami, punkami, psami i szaleńcami uznać za całkowicie prawidłowy i ogólnie optymistyczny.

4. (…wracając do tamtego 1993 roku…)

Pisałem o Mykole Samijłence i jego rumianych jabłkach hodowanych po gułagu – i nagle zachciało mi się dowiedzieć z internetu, ile też właściwie odsiedział po więzieniach i obozach. Internet na to wypluł mi, co następuje:

„Wybitny poeta Mykoła Omelanowicz Samijłenko walczył w UPA na rodzinnej ziemi dniepropietrowskiej. Cierpiał w gułagach i na zesłaniu. Swoje wiersze deklamował z zamkniętymi oczami – bo tak zwykł był je tworzyć, odcinając się od strasznej obozowej rzeczywistości. Zmarł, niepotrzebny narodowi, za który cierpiał przez całe życie, 11 maja 2001 roku”. I tyle. A tam, gdzie powinien znajdować się jego portret, napis: ZDJĘCIA BRAK.

I co ma z tym wspólnego Berlin? Ano nic. Proszę to uznać za intermedium na temat ojczyzny.

5. (…bez wątpienia – grudzień 2005 roku…)

Kilka wieczorów temu, niczym pedantyczny generał gderacz, robiłem ostatni przedświąteczny obchód rejonu. Wszystko to blichtr, butaforia i błyszcząca marność nad marnościami, myślałem. Oraz maniakalna wyprzedaż tańszych i droższych obiektów materialnych, które z jakiegoś powodu przyjęto uważać za prezenty. I jeszcze lawina cen plus szalony popyt na wszystko, czego nie udaje się wypchnąć przez resztę roku. Co mają z tym wspólnego Gwiazda Przewodnia, Pastuszkowie, Jagnięta, Grota Betlejemska i Boże Narodzenie? Gdy na Boże Narodzenie nie ma śniegu, oznacza to, że nikomu nie są już potrzebne dowody na istnienie Boga. To znaczy, że kolejny raz zwyciężył ateizm.

Od takich myśli robiło mi się weselej – przecież to nie całkiem moje myśli. To ja w myślach parodiowałem myśli innych.