Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż jednorazowe pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Tytuł oryginału angielskiego THE FEAR: THE LAST DAYS OF ROBERT MUGABE

Projekt okładki AGNIESZKA PASIERSKA / PRACOWNIA PAPIERóWKA

Fotografia na okładce © by ROBIN HAMMOND / PANOS PICTURES / CZARNY KOT

Copyright © 2010, PETER GODWIN All rights reserved

Copyright © for the Polish edition by WYDAWNICTWO CZARNE, 2013

Copyright © for the Polish translation by PAWEŁ LIPSZYC, 2013

Redakcja KATARZYNA WOŁOWIEC

Korekta JOANNA MIKA-ORZĄDAŁA, DANUTA PORĘBSKA / D2D.PL

Projekt typograficzny i redakcja techniczna ROBERT OLEŚ / D2D.PL

Skład wersji elektronicznej MICHAŁ NAKONECZNY / VIRTUALO SP. Z O.O.

ISBN 978-83-7536-595-5

Książkę tę poświęcam tym mieszkańcom Zimbabwe, którzy żyli w stanie ciągłego zagrożenia, zostali ranni lub zabici w walce o wyzwolenie się spod dyktatury. Oby ich ofiara nie została zapomniana.

„Nauczyłem się, że odwaga nie jest brakiem strachu, ale triumfem nad nim. Człowiekiem odważnym nie jest ten, kto nigdy się nie boi, ale ten, kto pokonuje strach”.

Nelson Mandela

W poszukiwaniu nieba

Moja matka leży w łóżku i próbuje dostrzec niebo. Przekrzywiając głowę pod pewnym kątem, ma nadzieję ujrzeć jego skrawek w wysoko położonym, wąskim fragmencie okna. Mimo to widzi tylko czerwone cegły sąsiedniego domu. Pokonana, opada na poduszkę i wsłuchuje się w warkot samolotów kołujących nad północnym Londynem przed podejściem do lądowania na lotnisku Heathrow. Zresztą to bez znaczenia, bo posępne, tępo metaliczne niebo bardziej przypomina pokrywę kanału niż firmament. Inaczej niż afrykańskie niebo, do jakiego matka przywykła w ciągu minionych pięćdziesięciu lat. Tamto zapamiętała jako strzelistą katedrę błękitu. Nocą zamieniało się w rozgwieżdżone okno na wszechświat. W porze deszczowej miękkie kowadła cumulonimbusów piętrzyły się przed dramatem deszczu. Tutaj deszcz ma niewiele dramatyzmu. Zazwyczaj nie sposób stwierdzić, skąd przyszedł, nawet jeśli widziało się niebo. Teraz jednak matka wie, że znowu pada, bo słyszy mokry świst opon samochodów na jezdni.

Dojmująco tęskni za Afryką, ale jest wdzięczna, że znajduje się właśnie tutaj. Jej wdzięczność rozciąga się także na radiowy Kanał Czwarty, gdzie ludzie nawet spory prowadzą tak rozumnie. Matka czuje wdzięczność wobec miłych pracowników biblioteki Camden za dostarczanie lektur (gustuje w biografiach oraz książkach historycznych). Wdzięczna jest też Stowarzyszeniu Uchodźców Żydowskich, które dostarcza jej posiłki, chociaż jest córką pastora i tylko wdową po Żydzie. Szczególnie lubi potrawkę z jagnięciny i ciasto czekoladowe, bo przypomina to, które piekła jej matka.

Matka jest wdzięczna, że nie umieszczono jej w domu starców, przesyconym wonią gotowanej kapusty i środków dezynfekcyjnych, gdzie obojętna obsługa pracuje za grosze. Wdzięczna też jest za to, że mieszka z rodziną: córką Georginą i siedmioletnią wnuczką Xanthe. Trzy pokolenia kobiet z rodu Godwinów w jednym ciasnym mieszkaniu próbują optymalnie wykorzystać warunki życiowe, które uległy radykalnej zmianie.

Mama za sobą ma długie, niezwykłe życie. W hrabstwie Kent, będąc jeszcze dzieckiem, oglądała na niebie spektakl Bitwy o Anglię. Służąc w marynarce wojennej w Dover, często znajdowała się pod ostrzałem niemieckich dział z Calais. Jako lekarka w Zimbabwe prowadziła kolonie trędowatych i szpitale dla gruźlików, szczepiła tysiące ludzi, ratowała życie drugim bliźniakom, trzymała za ręce pacjentów umierających na nową chorobę zwaną AIDS, kiedy inni nie chcieli się do nich zbliżać.

Przeżyła wojnę partyzancką, straciła w niej najstarszą córkę. Będąc już w podeszłym wieku, ponownie poczuła, że ma złamane serce. System opieki zdrowotnej, którego budowie poświęciła życie, legł w gruzach. Straciła dom, oszczędności, przyjaciół i psy. Patrzyła, jak długo, boleśnie odchodzi jej mąż. Postanowiła, że nie da się oszukać śmierci.

Matka pokazuje mi dokument, który opracowała. To żywy testament, przemianowany, niczym chimeryczna gwiazda popu, na Decyzję z wyprzedzeniem – dawniej żywy testament. Formularz uzyskała od organizacji Godne Umieranie, której motto brzmi: „Twoje życie, twój wybór”. Zakreśliła rubryki, rezygnując z leczenia na wypadek, gdyby zapadła na nieuleczalną chorobę, w poważny sposób utraciła władze umysłowe, co wiązałoby się z potrzebą sztucznego podtrzymywania życia, albo gdyby trwale straciła przytomność.

Do opcji przewidzianych urzędowo matka dodała własny akapit, starannie wypisany zamaszystym pismem lekarki. Opierając się na bogatym doświadczeniu opiekunki paliatywnej w Afryce, które próbowała przywołać w pamięci, rezygnowała z leczenia jej na wszystkie okropne dolegliwości starych, umierających ludzi: „Choroba degeneracyjna centralnego układu nerwowego, w tym stwardnienie rozsiane, stwardnienie zanikowe boczne oraz choroba Parkinsona. Dalej demencja lub uraz mózgu z wszelkich innych powodów, w tym choroby Alzheimera, urazu głowy bądź wylewu. Zaawansowane choroby nowotworowe wraz z wynikającymi z nich schorzeniami. Głębokie, nieuleczalne trudności w oddychaniu (duszność). Nieuleczalne podwójne nietrzymanie wydalania, niekontrolowane wymioty i mdłości”.

Później wybieramy się na przechadzkę uliczką Church Row do ulicy Hampstead High. Matka opiera się na aluminiowym chodziku, stawia go z uwagą alpinisty wbijającego czekan w skałę; szuka na chodniku śmiertelnie groźnych wybrzuszeń i nierówności, które teraz bez trudu mogłyby sprawić, że straciłaby równowagę.

Po chwili mijamy historyczny cmentarz parafii Świętego Jana, gdzie rosną strzeliste cedry libańskie, jaskry i języczniki, a pochylone nagrobki porasta mech. Na tym cmentarzu spoczywają malarz krajobrazowy John Constable, dawny przywódca Partii Pracy Hugh Gaitskell, a także John Harrison, wynalazca chronometru morskiego do pomiaru długości geograficznej.

– A gdzie ty chciałabyś zostać pochowana? – pytam matkę.

– W domu – odpowiada, nie zwalniając kroku. – W Afryce. Obok twojego ojca.

Pięść motywacji

2 kwietnia 2008 roku

W mrokach nocy, w pogoni za umykającym na zachód słońcem, wlatujemy w mgłę, a pod nami zimne fale Atlantyku marszczą się na rozgrzanym brzegu Afryki Zachodniej. Ukojony bliskością kontynentu, gdzie przyszedłem na świat, odkładam na bok książkę i zapadam w niespokojny sen, z głową opartą o buczący kadłub.

Oto zmierzam do Zimbabwe, by zatańczyć na politycznym grobie Roberta Mugabe. Utraciwszy kontrolę nad sfałszowanymi wyborami, które dopiero co zorganizował, najdłużej na świecie panujący przywódca po dwudziestu ośmiu latach miał utracić władzę.

Następnego wieczoru ląduję w stolicy kraju, Harare, gdzie jego portrety nadal ponuro patrzą na mnie ze wszystkich stron. Ze ścian lotniska, gdy urzędnik imigracyjny zgarnia moje dolary na wytarte drewniane biurko, po czym cicho wbija w paszport rozmazaną niebieską wizę. Z plakatów wyborczych, przyklejonych do niedziałających latarni ulicznych, kiedy wyboistą drogą wjeżdżamy do miasta, którego milczenie brzmi jak wymówka. Obserwowany jedynie przez watahy wychudłych psów, unosi pięść pod duszną kopułą nocy, jakby winą za bunt poddanych obarczał boginie losu. Upstrzone światła naszego wozu na moment wydobywają z mroku obiecujący podpis: „Pięść motywacji”.

Jednak duże okulary w złotej oprawce, biała nakrochmalona chustka w zaciśniętej pięści oraz szczoteczkowate wąsy przywódcy opowiadają inną historię – nadętego belfra, jakim kiedyś był; drobnej, niemal zniewieściałej postaci o małych, wypielęgnowanych dłoniach wykonujących ptasie gesty. Gdybyście poszukiwali odtwórcy roli „afrykańskiego dyktatora-ludobójcy, który w wyniku walki zbrojnej zdobywa władzę, a następnie utrzymuje się przy niej przez blisko trzy dziesięciolecia”, Robert Mugabe nie zasługiwałby nawet na ponowne wezwanie. To nie jest askarys o rozkołysanym kroku, żaden z niego Idi Amin Dada, mistrz bokserski wagi ciężkiej pułku King’s African Rifles ani barczysty nigeryjski generał obwieszony orderami. To znacznie groźniejszy typ dyktatora, intelektualista, nienawistny afrykański Robespierre, który przetrwał wszystkich. Osiemdziesięcioczteroletni dziś starzec, z pofarbowanymi na czarno włosami, po transfuzjach krwi, zastrzykach z botoksu i witamin, dominuje nad krajem od przeszło pokolenia.

Teraz jednak Mugabe jest na wylocie. Pięć dni temu wybory prezydenckie, które dawniej bez trudu ustawiał za pomocą fałszerstw i zastraszania, potoczyły się niepomyślnie. Zimbabweńczycy odrzucili go tak kolosalną większością głosów, że może w końcu zostanie zmuszony do zaakceptowania werdyktu.

Mieszkańcy Zimbabwe mają wiele powodów, by go wreszcie odrzucić. Niegdyś cieszyli się najwyższym poziomem życia w całej Afryce. Obecnie ich waluta praktycznie straciła wartość; w ciągu doby ulega dewaluacji o połowę. Pracę posiada zaledwie sześć procent ludzi. Zarobki spadły do poziomu sprzed 1950 roku. Ludzie głodują. Szkoły zamknięto, szpitale zbankrutowały. Średnia długość życia obniżyła się z sześćdziesięciu do trzydziestu sześciu lat. Zimbabwe ma najwyższy na świecie odsetek sierot. Zimbabweńczycy – oficjalnie najbardziej nieszczęśliwi ludzie na świecie – milionami opuszczają kraj w exodusie sięgającym jednej trzeciej populacji.

Mimo to w trakcie kampanii wyborczej Mugabe trwał wojowniczo nieugięty. Winą za niepowodzenia kraju obarczał Zachód – w szczególności dawnego kolonizatora, Wielką Brytanię – natomiast nielicznych białych pozostałych w Zimbabwe traktował jak polityczną piñata, gwiazdkowe kule ze słodyczami. Prezydent uderza w nich, i oto sypią się stęchłe cukierki historycznych win, mające usprawiedliwić jego niepowodzenie w roli przywódcy oraz rozbuchaną megalomanię.

Za kilka dni spotka się z biurem politycznym, by zastanowić się nad pożegnaniem. Od bardzo dawna czekałem na tę chwilę. Podczas lotu do Zimbabwe ponownie przeczytałem Jesień patriarchy Gabriela Garcíi Márqueza. Z zachwytem smakowałem scenę, w której sępy o ostrych dziobach, podniecone smrodem ludzkich zwłok, przedzierają się przez moskitiery cesarskiego pałacu, powiadamiając mieszkańców miasta o tym, że dyktator umarł, a ich przyszłość może się rozpocząć.

W Zimbabwe dołączyła do mnie młodsza siostra Georgina, dziennikarka mieszkająca w Londynie. Pierwotnie mieliśmy się zatrzymać w York Lodge, małym pensjonacie w północnej dzielnicy Harare, ale gdy Georgina dzwoni, by potwierdzić rezerwację, właściciel szorstko informuje ją, że pokoje nie są dostępne, po czym się rozłącza. Później dowiadujemy się, że pensjonat przeszukała policja, tropiąc zachodnich dziennikarzy, którzy nie mają prawa przekazywać relacji z Zimbabwe. W chwili, gdy Georgina rozmawia przez telefon, policja aresztuje korespondentów „New York Timesa” i „Daily Telegraph”.

Siostra zarezerwowała więc pokoje w hotelu Meikles w centrum na nazwisko byłego męża. Kiedyś zatrzymywali się tam wszyscy dziennikarze, ale obecnie żaden tego nie robi. Ani jej, ani mnie nie powinno tu być. Grozi nam podwójne niebezpieczeństwo: nie tylko z powodu restrykcji nałożonych przez Mugabego na zachodnich dziennikarzy, ale także dlatego, że w przeszłości uznano mnie za wroga państwowego, oskarżono o szpiegostwo, Georgina zaś pracowała w Londynie w stacji radiowej krytycznie nastawionej do dyktatora i również znalazła się na liście osób niepożądanych.

Pod moim oknem znajduje się park na Placu Jedności Afrykańskiej. Betonowe stoły, dawniej pełne jaskrawych kwiatów, opustoszały, a sprzedawców wypędzono w ramach operacji Murambatsvina, „Czyszczenia brudów”. Trzy lata temu Mugabe, przestraszony wrogimi nastrojami w miastach, siłą usunął „nieformalnych mieszkańców” i uliczne targowiska, pozostawiając miasta ciche i bez życia. Policjanci zniszczyli sklepy i mieszkania (niekiedy całkiem zamożne) ponad siedmiuset tysięcy ludzi, których na początku zimy wypędzono na jałową ziemię wiele kilometrów dalej, bez wody i sanitariatów. W sumie operacja „czyszczenia slumsów” zniszczyła życie ponad trzem milionom ludzi.

Z innej strony moje okna wychodzą na ruchliwe skrzyżowanie, nadzorowane przez chaotyczną sygnalizację świetlną. Niekiedy światła po prostu gasną. Czasami wszystkie drogi dostają sygnał czerwony lub migający żółty. Nadjeżdżające pojazdy grają w cykora, posługując się przechodniami jako tarczami i uwzględniając szereg czynników, by ustalić, kto ma przejechać następny. Pojazdy o dużych rozmiarach przed mniejszymi, szybkie przed wolnymi, stare przed nowymi, zniszczone przed luksusowymi, mężczyzna przed kobietą, czarny przed białym. Najciekawiej robi się wtedy, gdy światła, a zdarza im się to często, wesoło pokazują zielone we wszystkich kierunkach. Chrzęst metalu, brzęk szkła oraz odgłosy sprzeczki z pewną regularnością przywołują mnie do okna, skąd mogę oglądać kolejny wypadek.

Wszyscy robią miejsce dla często przejeżdżających wozów policyjnych wyładowanych po brzegi funkcjonariuszami do rozpędzania zamieszek. Ludzie ci są niesłychanie młodzi, nie osiągnęli jeszcze pełnej dorosłości, to poczwarki w nowiutkich niebieskich mundurach i hełmach. Na ich widok przypominam sobie siebie w wieku osiemnastu lat, w tym samym mundurze, na służbie poprzedniego reżimu. Podobnie jak wszyscy, zadaję sobie pytanie, czy ci nieletni gladiatorzy otworzą ogień do własnych rodaków, jeśli otrzymają taki rozkaz.

W stolicy panuje pełne oczekiwania napięcie. Jak to się wszystko skończy? Z czasem rozpoznaję ten stan psychiczny, do którego sam mam skłonność, szalone wahanie między kuszącym smakiem zmian a tępym rozpoznaniem przedłużającej się dyktatury. Stan ów określamy mianem euforycznej rozpaczy.

Bar w Amanzi (słowo to oznacza „wodę” w sindebele, języku używanym na południu kraju) jest jednym z nielicznych lokali w mieście tętniących życiem. Tutaj, gdzie ludzie dzielą się pieniędzmi, euforia choć tymczasowo pokonała rozpacz. Charles Summerfield z zespołem URJ grają muzykę afro fusion w wersji elektrycznej. W przerwach między kolejnymi kawałkami Summerfield opowie mi, jak niedawno został związany i pobity, kiedy okradano jego mieszkanie. Ale dzisiaj „jestem na luziku, stary, na luziku”.

– URJ nawiązuje do „urge” (pragnienie)? – pytam.

– Nie – odpowiada Charles, potrząsając splątanymi dreadami.

– Unia Reformowanego Judaizmu?

Pomysł jest mniej szalony, niż mogłoby się zdawać, bo Charles jest Żydem.

– Unlimited Resources of Joy – wyjaśnia. Nieograniczone Zasoby Radości.

Zespół Charlesa przygrywa tak barwnej klienteli, że mogłaby się nią poszczycić Kantyna Chalmuna z Gwiezdnych Wojen, knajpa piratów międzygalaktycznych. Cypryjski konsul honorowy wciska mi do ręki tłoczoną wizytówkę, Nestoras P. Nestoras (jak dobrze, że nazwali go dwukrotnie), natomiast stolarz-gej, który kiedyś zrobił mi łóżko z rzeźbionych drzwi chaty plemienia Tonga, przybija mi piątkę. Na końcu tekowego baru, gdzie zimbabweński lager kosztuje dwieście milionów dolarów zimbabweńskich (około czterech dolarów amerykańskich na nielegalnym czarnym rynku), czyli średnią miesięczną pensję, Ukrainki o platynowych włosach krzyżują nakremowane nogi pod minispódniczkami z lycry. Przed barem, nieopodal malowniczego wodospadu, gdzie drzewa musasa szeleszczą w chłodnej wieczornej bryzie, kłębią się ludzie: pracownicy organizacji pomocowych, wyrugowani hodowcy tytoniu, dygnitarze partyjni, cinkciarze, nielegalni handlarze diamentów, magnaci telefonii komórkowej i działacze opozycji.

Oto znajdujemy się na progu historycznych wydarzeń. Wszyscy na nie czekają.

Robert Mugabe i jego generałowie są kuszeni sowitymi kwotami, gdyby zgodzili się opuścić kraj. Nazajutrz rozmawiam o tym z brytyjskim ambasadorem Andrew Pocockiem w jego rezydencji. Jako przedstawiciel byłego rządu kolonialnego Pocock odgrywa w demonologii Mugabego znaczącą rolę – głównego imperialnego agenta „zmiany reżimu” – a państwowe media unikają go lub ostro krytykują. Ambasador znajduje się w przymusowej izolacji politycznej. Jest tu, a zarazem go nie ma, pozbawiony kontaktów rządowych na wysokim szczeblu, chociaż Wielka Brytania dostarcza jedzenie licznym głodującym Zimbabweńczykom.

Urodzony i wychowany na Trynidadzie, Pocock dobrze zna atmosferę postkolonialnej placówki. Jego akcent zdradza ślady wyrugowanej karaibskiej melodii, a cywilny ubiór, krótkie rękawy i sandały na rzemyki są bliższe Karaibom niż Cotswolds. Upał znosi lepiej niż większość poznanych przeze mnie brytyjskich dyplomatów. Daleko mu do archetypowego, pulchnego brytlomaty z powieści Williama Boyda, Morgana Leafy’ego, którego różowe jak szynka czoło poci się przy pierwszym kontakcie ze słońcem, a „tropikalny” lniany garnitur w kolorze brązowoszarym znaczą ślady wilgoci.

Przy łagodnym akompaniamencie wiatrowych kurantów w stylu gamelan na chłodnej, okolonej kolumnami werandzie oficjalnej rezydencji, patrząc ponad zieloną sierścią trawnika na północ, ku zboczom Lunar Ridge, Pocock, o nienagannie zaczesanych do tyłu włosach, sprawia wrażenie człowieka w swoim żywiole.

Na początku lat osiemdziesiątych, będąc świeżo upieczonym dyplomatą na pierwszej placówce w Lagos, kończył pisać pracę doktorską na Oksfordzie poświęconą rodakowi z Trynidadu V. S. Naipaulowi, którego książka Zakręt rzeki traktowała o zamęcie kulturowym w postkolonialnej Afryce.

Wielki Człowiek z tej książki trzyma się w cieniu, uważa bowiem, że izolacja wzmaga otaczającą go aurę tajemniczości i wzmacnia władzę. W trakcie rozwoju powieści jego wszechobecne fotografie rosną niczym wydłużające się cienie. Poza tym człowiek na zdjęciach ulega przemianie – z żołnierza w męża stanu, wreszcie w króla. Podobnie sprawy się mają z naszym własnym Wielkim Człowiekiem, Mugabem, który zrzuca skórę, dostosowując się do nowych czasów. Oliwkowy mundur z wczesnych, oficjalnych portretów ustąpił miejsca włoskim garniturom, przybranym z operową pompatycznością jedwabnym zielonym szalem, pojawiły się także groteskowe wąsy, nasuwające skojarzenia z Adolfem, od których nie stroni sam zainteresowany.

– Nadal jestem współczesnym Hitlerem – przechwalał się w czasach, gdy krytykowano go za przejęcia ziemi. – Temu Hitlerowi przyświeca tylko jeden cel: sprawiedliwość dla własnego narodu, niezawisłość dla własnego narodu, uznanie niepodległości własnego narodu oraz jego prawo do własnych surowców. Jeśli taki człowiek jest Hitlerem, niech więc będę Hitlerem po dziesięciokroć.

Pocock i ja słyszeliśmy, że przywódca opozycji oraz rywal do fotela prezydenckiego, Morgan Tsvangirai kusi wierchuszkę Mugabego sowitymi, rewaloryzowanymi emeryturami, immunitetem przed oskarżeniami o łamanie praw człowieka, możliwością zachowania po jednej farmie z tych, które ostatnio odebrali białym, jeśli tylko pogodzą się z porażką. Wiarygodne źródła donoszą, że sam Mugabe odczuwa już zmęczenie i skłania się, by ulec pokusie. Jego młoda żona Grace, kobieta o niespożytym apetycie zakupowym, afrykańska Imelda Marcos, bez sympatii nazywana przez poddanych Pierwszą Kupującą, podobno też chciałaby negocjować warunki odejścia.

Ciekawe, czy odważymy się mieć nadzieję. Minęło już tyle lat, a Zimbabwe nie zna innego przywódcy. Ambasador opowiada mi, że właśnie przerobił kort do squasha (poprzedni właściciel zbudował go niewłaściwie, myląc wymiary zewnętrzne z wewnętrznymi) w centrum zarządzania kryzysowego. Centrum jest wyposażone we własny generator i system komunikacji, na wypadek gdyby „wszystko poszło tu z dymem”, a Pocock musiałby zorganizować ewakuację Brytyjczyków. Minister spraw zagranicznych David Miliband nazwał taką ewentualność „scenariuszem dnia sądnego”. Według Pococka w kraju zostało około dziesięciu tysięcy obywateli brytyjskich. Ci, którzy nie zdołają opuścić Zimbabwe żywi, mogą skorzystać z przybudówki rezydencji, przestronnej chłodni, która może pełnić funkcję kostnicy.

Pocock mocuje do paska trzy telefony – satelitarny, lokalną komórkę i brytyjski blackberry – po czym odwozi mnie zjadliwie zielonym prado należącym do jego żony. Na karoserii, co dość nietypowe jak na wóz żony ambasadora, wymalowano srebrzyste płomienie.

– Kiedy dostaliśmy to auto, miało rysę, więc Raj, najlepsza hinduska złota rączka w Harare, powiedział, że to załatwi – wyjaśnił Pocock z szerokim uśmiechem. – Oto, co wymyślił.

Naprzeciwko strajkującego uniwersytetu ludzie w łachmanach naprawiają wyboje, tak duże, że przypominają leje po pociskach. Robotnicy postawili na środku jezdni tekturową tablicę z napisem „Praca ochotnicza. Prosiemy o pomoc”.

– To fascynujące – mruczy pod nosem Pocock, gdy jedziemy alejami pod nawisem grubych konarów – jak drzewa posadzone przez założycieli miasta oparły się procesowi zniszczenia.

Przez większą część piątku, 4 kwietnia, Mugabe obraduje z biurem politycznym. Dobrze wiemy, że jest tam, na najwyższym piętrze głównej siedziby partii zwanej Domem „Przed użyciem wstrząsnąć”, ponieważ na zewnątrz pełnią straż żołnierze gwardii pałacowej w złotych beretach, przepasani amunicją, uzbrojeni w karabiny maszynowe i granaty. Na parkingu zebrało się kilkuset „weteranów wojennych”, zwiezionych autobusami z prowincji. Ci młodzi wieśniacy (urodzeni po wojnie o niepodległość) w szorstkich wełnianych swetrach dźwigają sienniki upstrzone nasionami traw po nocy spędzonej pod gołym niebem.

Główna siedziba partii Mugabego w rzeczywistości nazywa się Jongwe House, „kogucik” w języku szona, bo takie właśnie jest godło partyjne. Zatknięty na szczycie budynku proporzec (z piejącym kogucikiem) przypomina nam kartonowe pojemniki z gęstym piwem z prosa o nazwie Chibuku, którym przed wypiciem należy wstrząsnąć, aby wymieszać osad. Na każdym kartonie widnieje czerwone zalecenie, od którego wzięło nazwę piwo, a później siedziba partii. Przed użyciem wstrząsnąć. Pod rządami dyktatury, która poniża nas wszystkich, wywrotowe przezwiska mają działać łagodząco. Kiedy wspominamy o drakońskiej służbie wywiadowczej, Centralnej Organizacji Wywiadowczej (CIO), mówimy „Charlie Dziesięć”. Zamiast określać Roberta Mugabe jednym z oficjalnych tytułów, Jego Ekscelencja, Główny Przewodniczący ZANU-PF, Naczelny Wódz, Towarzysz, większość Zimbabweńczyków mówi po prostu Bob. W końcu jak tu się bać dyktatora imieniem Bob?

Później, nie doczekawszy się przemówienia prezydenta, weterani wojenni maszerują przez miasto, skandując pochwały na jego cześć. Demonstracje polityczne są nielegalne, ale tylko wtedy, gdy organizuje je opozycja.

Posiedzenie przeciąga się już ponad pięć godzin, a od jego wyniku zależy los kraju. Chociaż rezultatu wyborów nie ogłoszono do dziś, sześć dni po głosowaniu, partia dobrze je zna. Pomimo majstrowania przy urnach, zastraszania, posługiwania się „martwymi duszami” Mugabe przegrał ze swoją nemezis, Morganem Tsvangiraiem, który zgodnie z konstytucją powinien zostać ogłoszony prezydentem.

Ale to właśnie tu, na posiedzeniu, któremu przewodniczy sam Mugabe, waży się jego własna przyszłość. Około pięćdziesięciu członków biura politycznego, w tym wielu towarzyszy broni z czasów wojny o niepodległość toczonej przeciwko białym obywatelom w latach 1972–1980, dziś podzielonych na gołębie i jastrzębie, zwolenników ugody i twardego kursu, rywali o schedę po prezydencie, musi zdecydować, czy oddać władzę, zamykając tym samym dwudziestoośmioletnie rządy dyktatora, czy też walczyć dalej.

Państwowa telewizja ZTV pokazuje obrady. Mugabe, w dobrze skrojonym ciemnym garniturze i krawacie w grochy, chodzi wolno wokół ozdobionego kwiatami stołu w kształcie podkowy i ściska dłonie wszystkich zgromadzonych. Uderzający jest fakt, że nawet teraz, w chwili jego upokorzenia, wszyscy najwyraźniej oddają mu cześć; gdy się zbliża, skłaniają głowy, a nieliczne kobiety dygają jak przed królem.

Szczegółowy przebieg obrad mogę śledzić dzięki Jamesowi Mushore. Znam go, odkąd, mając po trzynaście lat, mieszkaliśmy w tym samym granitowym akademiku jezuickiej szkoły Świętego Jerzego. Wysoki, trzymający się prosto James w okularach w złotych oprawkach jest świetnie prosperującym bankierem inwestycyjnym, koneserem szkockiej whisky i kubańskich cygar.

James jest też siostrzeńcem emerytowanego generała Salomona Mujuru, który aktualnie usiłuje zająć „umiarkowane” stanowisko w partii Mugabego, choć nie zawsze taki był. Przed laty, niedługo po zakończeniu wojny o niepodległość, kiedy wciąż posługiwał się nazwiskiem partyzanckim Rex Nhongo (jego żona, Joice, obecnie zastępczyni Mugabego, nazywała się Teurai Ropa, „Przelewaj krew”), generał przytknął lufę pistoletu do mojej piersi, grożąc, że mnie zastrzeli. To był rosyjski tokarew z opalizującą kolbą z macicy perłowej. Dziwne, że pamięta się takie szczegóły. Generał wlał w siebie większość litrowej butelki johnny’ego walkera z czerwoną nalepką, ale chwyt nadal miał pewny.

Wszystko to działo się w 1983 roku, podczas masakr w Matabelelandzie, kiedy Mugabe wysłał przerażającą, szkoloną w Korei Północnej Piątą Brygadę do południowej prowincji, by zmiażdżyć tamtejszych „dysydentów” z opozycyjnej partii Ndebele, ZAPU (Zimbabwe African People’s Union – Afrykański Ludowy Związek Zimbabwe) Joshui Nkomo. Pacyfikacja miała szczególnie brutalny charakter. Wcześniej pisałem o niej na łamach „Sunday Timesa”, co spowodowało, że kiedy nasze drogi się skrzyżowały, generał dobył broni. Solomon Mujuru podejmował zagranicznych dziennikarzy, starając się ich przekonać, że to, co napisałem, stanowi wytwór mojej wyobraźni.

– Jedź przodem – rozkazano mi. – Tam mogą być miny.

Później oskarżono mnie o szpiegostwo i, strasząc śmiercią, zmuszono do opuszczenia kraju. Mam nadzieję, że groźba uległa już przedawnieniu.

Relację z obrad biura politycznego autorstwa Jamesa dostaję w piątkowy wieczór, gdy z Georginą jemy kolację w towarzystwie małżeństwa architektów, Richarda i Penny Beattie. Georgina przyniosła butelkę moët, kupioną w sklepie bezcłowym na lotnisku Heathrow. Szampan czeka w kubełku z lodem na poparcie biura politycznego dla decyzji Mugabego o uznaniu porażki.

Kolacja ma charakter improwizacji. W domu nie ma wody ani prądu. Gotują więc na butlach gazowych przy świecach.

– Jak na kempingu, tyle że dłużej – mówi Penny.

Przez stronę internetową Dipleague dla dyplomatów, gdzie można płacić tylko za pośrednictwem forex, kupili, intrygująco nazwane, „schludnie zabite kurczaki”.

Nawet dla takich jak oni, dobrze sytuowanych rodzin życie stało się ciężkie. Od miesięcy jedynym mięsem, jakie mogą dostać, są kurczaki.

– Mógłbym już napisać książkę kucharską: kurczak na sto sposobów – mruczy ze znużeniem Richard, rąbiąc tasakiem schludnie zabite ptaki. Dzisiaj zdecydował się na coq au jus. Jongwe au jus, gotowany we własnej krwi.

Na głos odczytuję tekst Jamesa. Biuro polityczne zatwierdziło wynik wyborów prezydenckich: 43,2 procent za Mugabem, 47,9 procent za jego rywalem, Tsvangiraiem, czyli nie przekroczono niezbędnego progu pięćdziesięciu procent. Oznacza to, że konieczna będzie druga tura wyborów.

Mugabe ostatecznie nie przyznał się do klęski. Nie ma politycznego grobu, na którym moglibyśmy zatańczyć.

– Nie jestem pewna, jak długo jeszcze zdołam to znosić – mówi Penny, osuwając się z rezygnacją na stołek barowy w migotliwym blasku świec. Niepotrzebny moët stoi w lodzie. Jongwe kipi, ale nikt nie zwraca na to uwagi.

W jednej chwili pojmuję: oczywiście, że on nie odda władzy. Czego się spodziewaliśmy? Stary donikąd się nie wybiera; umrze, sprawując władzę. Będziemy musieli go wynieść w butach, a konkretnie w eleganckich półbutach z Jermyn Street.

Naród dżentelmenów

Podobnie jak większość dyktatorów, Mugabe jest zarazem wszechobecny i odległy; kluczowe wydarzenia jego życiorysu, jednocześnie prawdziwe i mityczne, czyta się jak nekrolog. Chłopiec, który wyrósł na naszego dyktatora, Robert Gabriel Karigamombe Mugabe, przyszedł na świat w 1924 roku w Kutama, jezuickiej osadzie misyjnej położonej o sto kilometrów na zachód od stołecznego Harare. Kiedy miał dziesięć lat, jego ojciec, Gabriel Matibili, cieśla z Malawi, porzucił rodzinę, toteż matka Roberta, Bona, musiała sama wychowywać dzieci.

Młody Robert, jak sam przyznaje, był niezgrabnym, niewysportowanym molem książkowym. Kiedy razem z innymi chłopcami wypasali bydło, zamiast się z nimi bawić, czytał. Ponieważ wielbił kierującego misją irlandzkiego jezuitę, ojca Jerome’a O’Hea, zastanawiał się nad wstąpieniem do zakonu. Ostatecznie jednak został nauczycielem. Na uniwersytecie Fort Hare w RPA, dziesięć lat po ukończeniu tej uczelni przez Mandelę, zetknął się z ideologią czarnego nacjonalizmu. Po studiach Mugabe wrócił do Rodezji, by uczyć.

Jednym z jego uczniów w szkole Mambo w latach pięćdziesiątych minionego stulecia był Petiri (za bardzo boi się dawnego dyrektora, by ujawnić prawdziwe nazwisko). Odwiedzamy go z Georginą; przywozimy mu lekarstwa od dzieci, które wyemigrowały. Petiri pokazuje nam świadectwo wypisane starannym pismem Mugabego. Swego dawnego nauczyciela pamięta jako człowieka, który się nie uśmiechał, sztywnego i wyniosłego.

– Był bardzo szorstki. Przezywaliśmy go Hammurabi, na cześć mezopotamskiego prawodawcy.

Kiedy Ghana, jako pierwsza brytyjska kolonia saharyjska, uzyskała niepodległość, Mugabe udał się tam, żeby uczyć. „Ghańczycy byli tacy sami jak my, ale wolni!”, zachwycał się. Tam też poznał swoją pierwszą żonę, Sally Hayfron.

Dwa lata później w Rodezji Mugabe stanął na czele ruchu czarnoskórych nacjonalistów. Aresztowany i oskarżony o działalność wywrotową spędził jedenaście lat w więzieniu. Podczas odsiadywania wyroku jego trzyletni syn, Michael Nhamodzenyika („Cierpiący kraj” w języku szona), zmarł w Ghanie na malarię mózgową. Mimo poparcia ze strony białego dyrektora więzienia, który gwarantował, że Mugabe wróci z Ghany do więzienia w Zimbabwe, nie zezwolono mu na wzięcie udziału w pogrzebie.

W ramach odprężenia pod egidą RPA rodezyjski premier Ian Smith zwolnił Mugabego w 1974 roku. Przy pomocy katolickiej zakonnicy, siostry Aquiny wkrótce przedostał się do Mozambiku. Tam przyłączył się do wojny partyzanckiej przeciwko rządom białych Rodezyjczyków, chociaż sam nigdy nie został żołnierzem.

Mugabe, choć niechętnie, uczestniczył w rozmowach pokojowych w Lancaster House w 1979 roku, które zakończyły konflikt rodezyjski. Przewodniczący obrad brytyjski minister spraw zagranicznych lord Carrington tak go zapamiętał: „Niepokoił mnie cicho wypowiadający się Mugabe. Ten skryty człowiek najwyraźniej nie potrzebował przyjaciół, nie ufał nikomu. Inteligentny, chytry, typowy odludek”.

Kiedy ogłoszono wyniki pierwszych demokratycznych wyborów w Zimbabwe, Petiri z przyjaciółmi odwiedzali właśnie matkę Mugabego, Bonę. Według Petiriego zareagowała dziwnie.

– Nie była szczęśliwa z powodu jego zwycięstwa. Siedzieliśmy u niej w domu, kiedy powiedziała: „On nie jest do tego zdolny. Nie jest człowiekiem, który będzie troszczył się o innych”.

Biali Rodezyjczycy też zareagowali źle na miażdżące zwycięstwo Mugabego. Wielu uciekło do RPA, wówczas wciąż pod rządami apartheidu. Obawiali się, że Mugabe to zagorzały komunista, oddany sprawie nacjonalizacji na dużą skalę i rasowych odwetów.

Nawet moi rodzice, „biali liberałowie”, występujący przeciwko Ianowi Smithowi, zaczęli rozważać ucieczkę. O mały włos nie wylądowali wtedy w maleńkim wyspiarskim państewku Nauru. Ojciec otrzymał tam stanowisko naczelnego inżyniera, a matka jedynej lekarki.

Nigdy wcześniej nie słyszałem o Nauru, ale ponieważ wyjechałem już z domu rodzinnego na studia do Anglii, wyprawa mnie nie dotyczyła. Za to Georgina, mająca odbyć długą podróż z rodzicami, poprosiła mnie, abym dowiedział się czegoś więcej o wyspie. W czasach przed Google nie było to wcale proste. Nauru nie dawała się zlokalizować na mapie. Pilnie lustrowaliśmy wzrokiem błękitny obszar południowego Pacyfiku, aż natrafiliśmy na maleńki punkcik na środku oceanu. Jedno z najbardziej odizolowanych miejsc na kuli ziemskiej okazało się bogatą w fosforyty górą guana ptaków morskich, o powierzchni niewiele ponad dwudziestu kilometrów kwadratowych. Mieszkańcy tej wilgotnej, równikowej wyspy (w liczbie niespełna dziesięciu tysięcy) żyli z odkrywkowego wydobycia fosforytów i sprzedaży ich do wyrobu nawozów oraz środków wybuchowych ludziom, do których nie uśmiechnęło się szczęście i nie posiadali własnych złóż ptasiego gówna.

W czasie gdy rozważaliśmy tę wyspę jako alternatywę dla Zimbabwe pod rządami Mugabego, wydobycie fosforytów nadal przynosiło fantastyczne zyski, a Nauruańczycy cieszyli się największym na świecie dochodem na jednego mieszkańca. Bajka nie miała jednak trwać wiecznie. W miarę jak wkopywali się w ocean w poszukiwaniu topniejących złóż guana, przychody także topniały, natomiast Nauruański Fundusz Fosforytowy dokonywał wyjątkowo nierozsądnych inwestycji. Leonardo the Musical, jedna z największych klap w historii West Endu, to tylko jedna z ich katastrof finansowych.

Wyspa Nauru mogła się poszczycić jeszcze jednym światowym rekordem: jej mieszkańcy byli najbardziej otyłymi ludźmi na kuli ziemskiej. Około dziewięćdziesięciu procent Nauruańczyków cierpiało na nadwagę, a blisko połowa chorowała na cukrzycę drugiego typu. Jako ich lekarka matka miała być bardzo, ale to bardzo zajęta.

Dziesięcioletnia Georgina miała jeszcze dwa argumenty przeciwko Nauru. Jej nowy koń, Top Ace, nie mógł zostać wpuszczony na wyspę z powodu zakazu, a ponadto moja siostra miała zostać wysłana do szkoły w Australii, trzy tysiące kilometrów od rodziców. Tak więc Georgina nabrała zwyczaju galopowania po domu z krzykiem: „Nie chcę jechać do Nauruuuu!”.

Według mnie rodzice tak naprawdę nie brali serio pod uwagę możliwości opuszczenia Zimbabwe. Właśnie dlatego ich wybór padł na tak niedorzeczne miejsce jak Nauru. Początkowe przerażenie związane z objęciem władzy przez Mugabego wkrótce osłabło, ponieważ przywódca w znacznej mierze stonował wojowniczą postawę. Szybko porzucił plany nacjonalizacji i obiecał wolny rynek.

W pierwszym przemówieniu premier Mugabe zaapelował do białych mieszkańców Zimbabawe, żeby nie wyjeżdżali. „Zostańcie z nami. Proszę, nie opuszczajcie tego kraju i stwórzmy państwo oparte na narodowej jedności”, przekonywał.

Rodzice z wdzięcznością przyjęli ofertę, podobnie jak pozostali biali, zwłaszcza farmerzy.

W miarę jak Mugabe wyłaniał się z pancerza rodezyjskiej propagandy, wiele rzeczy wprawiało nas w zdumienie: jego oczywista anglofilia, garnitury z Saville Row, staranna angielszczyzna, upodobanie do powieści Grahama Greene’a, podziw dla królowej, zwłaszcza po tym, jak w 1994 nadała mu tytuł szlachecki za działalność na rzecz stosunków angielsko-zimbabweńskich, jego uwielbienie dla herbaty i krykieta, gry, jak to określił, „która cywilizuje ludzi i czyni ich dobrymi dżentelmenami. Chcę, żeby wszyscy w Zimbabwe grali w krykieta. Chcę, żebyśmy stali się narodem dżentelmenów”.

Ponieważ spieszyło mi się do powrotu, na aukcji armii brytyjskiej pod Nottingham kupiłem starą ciężarówkę Bedford i wraz z paczką znajomych z uniwersytetu przejechałem kontynent afrykański. Zderzak dumnie ozdobiłem naklejkami z nową flagą Zimbabwe. W Harare dołączyłem do tysięcy białych i czarnych ziomków z całego świata. W powietrzu czuło się atmosferę nowych możliwości. Chcieliśmy pokazać światu, czego można dokonać w najmłodszym niepodległym kraju afrykańskim.

Co więc się stało?

Patrząc na życiorys Mugabego, trudno znaleźć moment, gdy „bohater walki wyzwoleńczej” przeistoczył się w „tyrańskiego złoczyńcę”. Według mnie nie dokonała się przemiana „dobrego przywódcy w złego”. Robert Mugabe funkcjonował z zadziwiającą konsekwencją. Na opozycję zawsze reagował gwałtownie, zgodnie ze swoim politycznym DNA.

Wystarczy przypomnieć dawną walkę Mugabego o przywództwo w ZANU (Zimbabwe African National Union – Afrykańskim Narodowym Związku Zimbabwe), by znaleźć dowody krwawych starć wewnętrznych, w wyniku których objął partyjne stery i pozbył się rywali.

Sama wojna partyzancka mogła być uzasadnionym środkiem do osiągnięcia demokracji, ale jako nastolatek w szeregach policji rodezyjskiej na własne oczy widziałem, jak okrutnie partyzanci Mugabego rozprawiali się z czarnymi cywilami w celu uzyskania „równowagi strachu”. Mugabe pojął wówczas, że lufa kałasznikowa gwarantuje sukces wyborczy.

Podobnie jasno postawił sprawę podczas wyborów w 1980 roku, kiedy – łamiąc porozumienie pokojowe z Lancaster House – trzymał swoich licznych partyzantów w gotowości, aby przestrzec wyborców, że jeżeli jego partia nie zwycięży, wojna będzie trwała. Mugabe odniósł zwycięstwo na taką skalę, że zastraszanie wyborców nie było konieczne, ale wolał nie ryzykować.

Zaledwie trzy lata po uzyskaniu niepodległości Mugabe rozkazał swoim oddziałom wkroczyć do południowej prowincji Matabeleland w celu przeprowadzenia operacji Gukurahundi, „Deszcz, który wymywa plewy”. Żołnierze wymordowali około dwudziestu tysięcy cywilów z plemienia Ndebele, głównie zwolenników partii ZAPU Joshui Nkomo. Nikt nigdy nie odpowiedział za ten akt ludobójstwa na tle politycznym. Do dziś pozostaje on największą skazą moralną Roberta Mugabe, choć w czasie masakr opinia międzynarodowa haniebnie milczała.

Po tych zdarzeniach Mugabe zmusił pokonanego Joshuę Nkomo, ojca czarnego nacjonalizmu, do „Zgody jedności”, która w efekcie dała początek jednopartyjnemu systemowi. Bez faktycznej opozycji administracja Mugabego stawała się coraz bardziej autorytarna, nieskuteczna i skorumpowana.

Dyktator wyglądał na poirytowanego, kiedy w 1990 roku Nelson Mandela wyszedł z więzienia i wkrótce odniósł miażdżące zwycięstwo w pierwszych demokratycznych wyborach w RPA, czym przyćmił rolę Mugabego jako kolosa na afrykańskiej scenie politycznej. Mandela żartował, że Mugabe przyzwyczaił się do bycia gwiazdą, „a potem wyszło słońce”.

W 2000 roku, po trzynastu latach monopolu na władzę, wściekły Mugabe stwierdził z zaskoczeniem, że wśród młodszego pokolenia wyrosła nowa opozycja dla jego rządów. Jak to miał w zwyczaju, sięgnął po przemoc i zmiażdżył przeciwników.

Ponadto rozkazał partyjnej milicji wkroczyć na farmy białych, aby siłą pozbyć się właścicieli i ich pracowników. W języku szona akcja ta nazywa się jambanja, siłowy przewrót. Większość farm rozdano elicie w formie łapówek; sześć Mugabe zatrzymał dla siebie. Ponieważ niewielu nowych właścicieli posiadało wiedzę z zakresu rolnictwa, komercyjna uprawa ziemi – podstawa gospodarki – szybko uległa załamaniu, a wraz z nią cała reszta.

Na poziomie społecznym dawny uczeń Mugabego, Petiri, dostrzega prawidłowość psychologiczną afrykańskich przywódców. W latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku sporo podróżował po Afryce.

– Jeszcze przed uzyskaniem niepodległości znałem Kaundę, Bandę i Kenyattę. W tamtych czasach uczyliśmy się, a oni jeździli na rowerach. Afrykański przywódca to figura ojca. Chodzi o męskość. Wszyscy radykalni ojcowie chcą zdominować żony i dzieci, a tę potrzebę dominacji przenoszą na partię polityczną. Nie chcesz, żeby ludzie ci się sprzeciwiali, więc wybierasz potakiwaczy. Na tym polega problem naszego przywództwa. Ludzie muszą być posłuszni, bo jak nie, to… Mugabe jest właśnie taki. Każdy, kto go krytykuje, zostaje wyeliminowany. Przeciwników likwiduje jednego po drugim.

Ludzie czują zapach władzy i biegną w jego kierunku

Mój stary przyjaciel Godfrey Chanetsa przybywa na herbatę o czasie. Jego gładko ogolona głowa lśni; ma na sobie nienagannie wyprasowaną koszulę w prążki, ciemne spodnie i mokasyny. Absolwent uniwersytetu Queensland w Brisbane w Australii, pięćdziesięciosiedmioletni Godfrey jest elokwentnym, żarliwym kosmopolitą. Właśnie z powodu takich ludzi wiele osób zapałało entuzjazmem do Zimbabwe.

Z Godfreyem poznaliśmy się na początku lat osiemdziesiątych, kiedy pracował jako zimbabweński dyplomata w Londynie. Wciąż nie schodził nam z policzków rumieniec podniecenia po pierwszej fali entuzjazmu dla nowego Zimbabwe; cieszyliśmy się ideą „tęczowego narodu”. Godfrey urządzał wspaniałe przyjęcia w Zimbabwe House, ambasadzie na Strandzie, budynku zaprojektowanym w 1907 roku dla Brytyjskiego Stowarzyszenia Lekarzy przez Charlesa Holdena, architekta wielu londyńskich stacji metra.

Godfrey z dumą oprowadził mnie po pomieszczeniach. We wnękach stało osiemnaście dużych posągów Jacoba Epsteina, symbolizujących etapy rozwoju człowieka. Kiedy je ustawiono, konserwatywni krytycy nie kryli oburzenia, więc w 1937 roku, pod pretekstem kruszenia się figur, władze rodezyjskie odrąbały im członki, aby spadające kamienne narządy nie zraniły przechodniów. Okaleczona, wykastrowana gwardia honorowa posągów, trzymająca straż w londyńskiej placówce Mugabego, wydaje się dziś ze wszech miar stosowna.

Chanetsa wrócił do Londynu po pobycie na placówce w Moskwie, gdzie był świadkiem dramatycznego załamania się władzy sowieckiej.

– Podobne uczucie ma się teraz tu, w Zimbabwe – mówi z entuzjazmem. – Stary reżim się skończył, podryguje tylko amputowana kończyna.

Druga kadencja Chanetsy w Londynie zakończyła się raptownie w wyniku starcia z nową żoną Mugabego, Grace, o trzydzieści cztery lata młodszą od męża, wówczas sekretarką w prezydenckim biurze protokolarnym. Kiedy Sally umierała na niewydolność nerek, Mugabe wysłał męża Grace, oficera lotnictwa, Stanleya Gorerazę, do Chin, a następnie spłodził z Grace dwójkę dzieci.

– Poskarżyłem się, że zmieniamy historyczną bibliotekę ambasady w magazyn na zakupy Grace – wyjaśnił Chanetsa. – Chciałem, żeby przechowywała zakupy gdzie indziej.

(Gdy później zarzucano Grace, że kupuje drogie buty, kiedy wiele osób w jej kraju chodzi boso, odparła: „Mam bardzo wąskie stopy, więc noszę tylko Ferragamo”). Godfreyowi nakazano wrócić do domu najbliższym samolotem.

– Zostałem jedynym dyplomatą odwołanym nie przez ministerstwo spraw zagranicznych, ale osobiście przez Roberta Mugabe, ponieważ jakoby obraziłem jego żonę.

Po powrocie do Harare nie wytrzymał długo.

– To było okropne. Dostałem gabinet tuż obok toalety, a ponieważ brakowało środków dezynfekujących, śmierdziało! Obok mnie urzędował goniec, Sithole, którego zadanie polegało na cięciu „Heralda” (gazety Mugabego) na kwadraty i umieszczaniu ich na metalowym szpikulcu jako papier toaletowy. Wróciłem ze Strandu do czegoś takiego! Po sześciu miesiącach odszedłem, nie wziąłem nawet pensji.

Chanetsa podjął pracę w Coca-Cola International jako przedstawiciel firmy w dziewięciu krajach południowej Afryki. W wieku pięćdziesięciu lat dotrzymał złożonej samemu sobie obietnicy i wrócił do rodzinnej wioski.

– To jest moja musha, tam jest pochowany mój ojciec, a znasz nasze afrykańskie przesądy: nikt nie jest w stanie zbliżyć się do moich grobów.

Godfrey założył fermę świń z ubojnią zwierząt na eksport.

Zanim został dyplomatą, był prawą ręką Mugabego, jego osobistym sekretarzem i rzecznikiem, zarówno na wygnaniu w Tanzanii w latach siedemdziesiątych, jak i po uzyskaniu niepodległości w 1980 roku, kiedy przejął władzę.

– Pisałem dla niego przemówienia i listy. Ten człowiek naprawdę robił duże wrażenie. Miał w sobie siłę, na którą do dziś reagują pewni przywódcy. Mugabe nie mówi wiele. Tylko mruga i słucha. Pozwala mówić tobie. Opiera się na krześle, przekrzywia na bok głowę wspartą na dłoniach i słucha. Kiedy zdawało się mu sprawozdanie, należało bardzo uważać. Trzeba było dobrze znać temat, bo zadawał niezwykle szczegółowe pytania.

Chanetsa także opisuje Mugabego jako wielkiego samotnika.

– W partii ma władzę absolutną, żadna wewnętrzna demokracja nie istnieje. Mugabe trzyma się na dystans, jest niedostępny. Z ministrami spotyka się tylko na posiedzeniach rządu, we wtorkowe popołudnia. Nigdy nie zaufał nikomu na tyle, by namaścić go na swego następcę.

Chanetsa twierdzi, że po utworzeniu MDC (Ruchu na rzecz Zmian Demokratycznych) w 1999 roku Mugabe znalazł się pod kontrolą swoich szefów bezpieczeństwa.

– On ma zobowiązanie wobec tych ludzi. Boją się, że będą musieli odpowiadać za masakry w Matabelelandzie. Zgodzą się tylko na takiego następcę, który przypilnuje ich interesów. Ich główny argument brzmi następująco: my walczyliśmy i umieraliśmy za ten kraj, w przeciwieństwie do MDC. Właśnie dlatego uważam, że Mugabe nie przekaże władzy Morganowi Tsvangiraiowi. Nigdy tego nie zrobi. Wszyscy pójdziemy na dno. Wynik wyborów tylko na pozór jest czynnikiem decydującym, bo dla Mugabego jest on decydujący tylko wtedy, kiedy jest korzystny dla niego. Robert Mugabe nie rozumie „procesu”, dla niego władza jest surowa.

Chanetsa tłumaczy, że aby pojąć, jak Mugabe trzyma ludzi w ryzach, trzeba zrozumieć psychologię deprywacji.

– Zimbabweńczycy nauczyli się być samowystarczalni. Mają silne poczucie indywidualności, brakuje im jednak poczucia zbiorowości. Staliśmy się narodem czarnorynkowców, oszustów. Robert Mugabe podkopał rewolucję przez zmuszanie obywateli, by z trudem wiązali koniec z końcem. Brakuje pracy, ale ludzie są bardzo, bardzo zajęci. Dopiero teraz rozumiemy, że żyliśmy pod silną dyktaturą. To się stało częścią naszej tożsamości.

W Europie Wschodniej strażnicy graniczni zostali w krajach. Tutaj jest inaczej. Tutaj ludziom z pierwszej linii frontu pozwolono wyjechać.

Cała czwórka dorosłych dzieci Chanetsy dołączyła do zimbabweńskiej diaspory: jedno wyjechało do Kanady, jedno do Australii, dwójka do RPA.

– Mój syn przyjechał z Australii w odwiedziny. Urodził się, kiedy pracowałem dla Mugabego, a Mugabe nadal rządzi; mój syn nie zna innego przywódcy. Podczas jego pobytu nie było prądu ani wody. Syn zwrócił się do mnie z niesmakiem: „Tato, jak możesz pozwalać na coś takiego? Ja mam różne opcje, mieszkam poza krajem. Ale  t y?”.

W obecnych wyborach Chanetsa kieruje kampanią trzeciego kandydata do fotela prezydenckiego, Simby Makoniego, który przedstawia się jako umiarkowany przedstawiciel ZANU-PF, reformator z szeregów partyjnych. Georgina i ja znajdujemy Makoniego w jego skąpo umeblowanym gabinecie. Ścianę zdobi transparent: nad zielonymi, zaoranymi polami na bezchmurnym błękitnym niebie wschodzi słońce. Pod spodem widnieje slogan: „Postawmy Zimbabwe na nogi”. Po korytarzu przed gabinetem chodzą niespokojni młodzi ludzie w ciemnych garniturach, którzy strzegą Makoniego.

Simba również zna dwór Mugabego od wewnątrz. Po uzyskaniu doktoratu z chemii na uniwersytecie w Leicester w wieku zaledwie trzydziestu lat objął stanowisko wiceministra. Nawet dzisiaj, a ma już pięćdziesiąt siedem lat, pozbawiona zmarszczek twarz nadaje mu młodzieńczy wygląd. Przez osiem lat zasiadał w biurze politycznym, na koniec pełnił funkcję ministra finansów. Po starciu z Mugabem w kwestii polityki monetarnej został odsunięty od finansów w 2002 roku i zrezygnował, jako jedyny człowiek, który dobrowolnie odszedł z rządu.

– Ludzie mówili mi: „Życie ci niemiłe?!”. Strach jest nadal podstawowym elementem polityki Mugabego.

Kiedy Makoni ogłosił start w wyborach prezydenckich, Mugabe wpadł w szał, oświadczył, że Simba jest „gorszy niż prostytutka”, a kilku działaczy z ZANU-PF, takich jak generał Mujuru, którzy początkowo obiecali mu poparcie, ostatecznie nie zdecydowało się na taki krok.

Ten lęk jest uzasadniony. Odkąd James Mushore, siostrzeniec generała, zaczął pomagać Makoniemu, jego rozmowy telefoniczne są podsłuchiwane, a on sam jest śledzony i grożono mu śmiercią.

– Na początku Mugabe był purytański i nie znosił porażek – mówi Makoni. – Na wczesnym etapie nie tolerował chciwości, korupcji, niechlujstwa i niekompetencji. Po powrocie z podróży zagranicznej zwracał niewykorzystaną obcą walutę! Ale to wszystko się skończyło. Dzisiaj lubi chciwość i niekompetencję swoich ministrów, bo dzięki temu może ich kontrolować. Zasiadanie w biurze politycznym przypomina przebywanie na dworze cesarskim. Dawniej Mugabe lubił dyskusje, wymianę poglądów, ale z czasem stał się nietolerancyjny, skupił władzę w swoich rękach. Dzisiaj, jeśli się z nim nie zgadzasz, jesteś jego wrogiem.

Mugabe stanowi połączenie rozmaitych cech. Początkowo otaczała go aura bohatera walki o niepodległość: jedenaście lat w więzieniu, siedem w wojnie partyzanckiej w buszu, mistrz samodyscypliny, każdego ranka o wpół do szóstej robi pompki, abstynent. Na przestrzeni lat Mugabe i ZANU wrośli w życie ludzi, wzbudzają silny lęk. Po posiedzeniu rządu koledzy mówili do mnie: „Jak mogłeś sprzeczać się z prezydentem w ten sposób?!”. Strach jest kluczowym elementem do zrozumienia jego rządów.

Makoni twierdzi, że kraj znalazł się w obecnej sytuacji, ponieważ zawiodło przywództwo.

– Ministrowie mogli powiedzieć: „Nie zgodzimy się na zajęcie farm”. Ale tego nie zrobili. Mugabe zdołał tego dokonać, ponieważ stał na czele ekipy mięczaków. On sprawia wrażenie bardzo dominującego człowieka, ale to, co robi, jest możliwe tylko w obliczu uległości i miękkości. Wielokrotnie widziałem, jak traci cierpliwość, krzyczy, wali pięścią w stół.

Makoni dodaje, że gdy pracował dla Mugabego, prezydent nigdy nie zostawił nawet śladu na papierze.

– Nie sporządzano żadnych notatek. Wszystko załatwiało się ustnie. Mówi się, że ukrywają przed starym wiele rzeczy. On nie chce wiedzieć o brudnych sprawach. Na przykład w marcu 2001 roku powiedziałem Bobowi, że czekają nas braki żywnościowe i będziemy musieli importować. W tym samym czasie Joseph Made (minister rolnictwa) oznajmił prezydentowi: „Czekają nas rekordowe plony”. Skąd on to wiedział? Latał po kraju helikopterem i widział, że „wszystko jest zielone”! Kiedy faktycznie nastał głód, Mugabe nie przyznał się do błędu. Twierdził, że mieliśmy rekordowe zbiory, podczas gdy hodowaliśmy tylko chwasty. We wrześniu 2004 roku, kiedy poinformowano go o grożących nam brakach żywności, Mugabe powiedział: „Chyba nie spodziewacie się, że przyznam się do tego na forum ONZ”.

Już w 1997 roku wielu moich kolegów nie zgadzało się z polityką prezydenta, ale zamiast mu się przeciwstawić, kierowaliśmy się chciwością, lawirowaliśmy, zdradziliśmy interesy narodu. Dlaczego pozwoliliśmy mu zostać afrykańskim Kim Il-songiem? Przecież jesteśmy ludźmi światowymi. Weterani wojenni byli w Tanzanii, Mozambiku, Zambii, zapewniali, że nie dopuszczą, by z naszym krajem stało się coś takiego, a jednak dopuściliśmy. Powodowani tchórzostwem i oportunizmem, kierowaliśmy się interesem prywatnym.

Przyczynę „przytłaczającego, wszechobecnego charakteru Mugabego” Makoni upatruje w trzech kwestiach: odejściu najsilniejszych współpracowników Mugabego, po którym nie było już komu się przeciwstawiać, bo pozostali zawdzięczali mu pracę, śmierci ghańskiej żony Sally i oddziaływaniu nowej żony Grace.

– Pod jej wpływem ujawniły się chciwość i ostentacja prezydenta: wielkie wyprawy na zakupy. Wreszcie, „Zgoda jedności” podpisana w 1987 roku, która wprowadziła system jednopartyjny. Przejście od premierostwa w brytyjskim stylu do prezydencji wykonawczej przypieczętowało dyktatorską metamorfozę Mugabego.

Kiedy Godfrey Chanetsa dzwoni później, by spytać, jak powiodło się nam spotkanie z Simbą Makonim, jego prognozy wyborcze stają się bardziej pesymistyczne.

– Już żaden z członków biura politycznego nie popiera Makoniego. Wysondowali sytuację i wycofali się – mówi ze wzgardą. – Ludzie czują zapach władzy i biegną w jej kierunku.

Godfrey obawia się, że teraz Mugabe ukarze niesubordynowanych.

– Robert Mugabe wyśle nisko latające odrzutowce i helikoptery, które sprawią, że wieśniacy wpełzną do chat. ZANU już wysyła oddziały szturmowe na wieś, wiedzą, gdzie poparcie było niskie. Zabiją bydło ostatnich białych farmerów, żołnierze i oddziały paramilitarne zastraszą wyborców. Tylko naszymi głosami możemy zareagować na siłę. Nasze życie przeciwko życiu Mugabego.

Ostatnie kozły

Przywódcy opozycji, Morganowi Richardowi Dzingirai Tsvangiraiowi, nemezis Mugabego, od początku kariery politycznej nie było łatwo. W 1998 roku weterani wojenni obili go metalowymi sztabami i próbowali wyrzucić z dziesiątego piętra. Od tamtej pory ochroniarzy Tsvangiraia mordowano, jego samego trzykrotnie oskarżono o zdradę, wiele razy aresztowano, zamykano w więzieniu, przeżył dwa zamachy.

W 2007 roku aresztowano go w drodze na modlitwy. Kiedy jego żonie Susan udało się wreszcie odwiedzić go w więzieniu, stwierdziła, że Morgan, wskutek ciężkiego pobicia i tortur, trzykrotnie tracił przytomność i musiał być cucony. Światową opinię publiczną zszokowała telewizyjna relacja z jego rozprawy sądowej, gdzie Tsvangirai pojawił się z opuchniętą głową i nabrzmiałym okiem. Później trafił do szpitala z pękniętą czaszką i krwotokiem wewnętrznym.

Niezależny kamerzysta Edward Chikombo, który przekazał materiał filmowy z okaleczonym Tsvangiraiem zagranicznym dziennikarzom, został uprowadzony. Kilka dni później jego ciało znaleziono na wysypisku śmieci za miastem.

Teraz, kiedy czekamy na oficjalne wyniki wyborów, Tsvangirai jest nieobecny. Według sondaży MDC, opartych na wynikach z większości z dziewięciu tysięcy lokali wyborczych, pomimo przeszkód, Tsvangirai nie tylko wygrał, ale przekroczył pięćdziesięcioprocentowy próg zapewniający ważność wyborów. Rozpoczął więc gorączkową serię spotkań z afrykańskimi przywódcami, przekonując ich, by go zaakceptowali jako nowego prezydenta Zimbabwe.

Największą przeszkodą do pokonania w regionie jest niemal mesjańska reputacja Mugabego jako „przywódcy walki wyzwoleńczej”, przy tym najstarszego w Afryce, bo w wieku osiemdziesięciu czterech lat jest o blisko trzydzieści lat starszy od pięćdziesięciosześcioletniego rywala. Machina propagandowa Mugabego przedstawia Tsvangiraia jako człowieka sprzedajnego, który wojnę wyzwoleńczą oglądał zza kulis. Wszechstronnie wykształcony Mugabe wyszydza Tsvangiraia jako „nieuka”, bo ten nie może się poszczycić dyplomami.

Historia Tsvangiraia jest jednak pełna wyrzeczeń. Jako najstarszy z dziewięciorga dzieci biednego robotnika budowlanego z południowo-wschodniego okręgu Gutu Tsvangirai w wieku szesnastu lat zrezygnował ze stypendium w dobrej szkole misyjnej, aby utrzymać rodzinę po porzuceniu jej przez ojca. Doświadczenie to dzieli z Mugabem. Tsvangirai pracował w zakładach tekstylnych w Mutare, po czym przeniósł się do kopalni niklu Trojan w Bindura, na północny zachód od Harare. Tam szybko awansował z operatora maszyn na brygadzistę, wreszcie został przedstawicielem związku zawodowego. Początkowo bardzo szanował Mugabego i wstąpił do jego partii.

W 1988 roku Tsvangirai został przewodniczącym krajowej federacji związków zawodowych, ale wkrótce starł się z Mugabem o wprowadzenie reform inicjowanych przez Międzynarodowy Fundusz Walutowy, a następnie o olbrzymie wypłaty dla weteranów wojennych. Tsvangirai przekształcił związek zawodowy z filaru systemu jednopartyjnego w główną siłę opozycyjną. Jak sam mówi, w tym czasie Mugabe przypominał mu jego ojca, „starego upartego człowieka”.

Wkrótce po zerwaniu z partią rządzącą, z powodu „nadużyć władzy, korupcji i dyktatury”, Tsvangirai stanął na czele założonego przez siebie Ruchu na rzecz Zmian Demokratycznych, MDC. Mugabe uczynił wszystko, aby przedstawić MDC jako bękarta białych rewanżystów i neokolonialnych rządów zachodnich, konia trojańskiego, za pomocą którego przeciwnicy chcieli skraść Zimbabwe ciężko wywalczoną niepodległość. Mimo to dziewięćdziesiąt dziewięć procent zwolenników MDC stanowią czarni. Od początku był to raczej ruch niż partia. Pod jego szyldem gromadzili się przeciwnicy coraz bardziej autokratycznych i dysfunkcyjnych rządów Mugabego; najliczniej popierała ruch czarna klasa robotnicza z miast, ale także wykształcona elita, kler, pracownicy akademiccy, przemysłowcy, ludzie z plemienia Amandebele oraz biali farmerzy.

Ci ostatni przyłączyli się do ruchu dopiero po ogłoszeniu przez Mugabego planu konfiskaty farm bez wypłacania jakichkolwiek rekompensat. MDC, podobnie jak praktycznie wszyscy w Zimbabwe, zgadza się, że reforma rolna jest niezbędna, ale należy ją przeprowadzić w zaplanowany, spójny sposób, nie zaś na drodze inspirowanych przez rząd chaotycznych najazdów na farmy, które wyniszczają rolnictwo i prowadzą do klęski głodu.

„Kwestia rolna” dotyczyła wielu innych spraw oprócz ziemi. Przede wszystkim chodziło o rozbicie milionowego bloku wyborczego czarnych pracowników zatrudnionych na farmach i popierających MDC. Mugabe pragnął złamać tę siłę. To właśnie oni stali się głównymi, choć w znacznej mierze anonimowymi ofiarami najazdów na farmy. Wielu z tych ludzi pochodziło z krajów ościennych, Malawi, Mozambiku i Zambii, ale teraz, po trzech czy czterech pokoleniach życia i pracy w Zimbabwe wypędzono ich z farm i nie mieli dokąd pójść. Farmerska organizacja JAG (Sprawiedliwość dla Rolnictwa) szacuje, że w ciągu dziesięciu lat od wypędzenia ponad pół miliona pracowników rolnych i ludzi od nich zależnych zginęło z powodu głodu i chorób.

Najazdy na farmy weszły w końcową fazę sprzątania.

– Znajdujemy się na linii ognia, jesteśmy kozłami ofiarnymi, których jest już coraz mniej.

John Worsley-Worswick, stojący na czele JAG, rozmawia w siedzibie organizacji w Harare z białymi farmerami o ogorzałych twarzach, ubranymi w krótkie spodenki i pustynne buty. Przypadła mu rola żałobnika opłakującego przeciąganą w czasie agonię białego zimbabweńskiego farmera.

Worsley-Worswick odbiera telefon, po czym natychmiast relacjonuje:

– Gorąco w Masvingo, gorąco w Centenary, zostało tam tylko dziesięciu farmerów, ale do jutra pewnie się wyniosą. Cała okolica w ogniu. W Karoi i Chinhoyi wrze, stamtąd też wypędzają farmerów.

Jest poniedziałek, 7 kwietnia i wszystko wskazuje na to, że Godfrey Chanetsa właściwie przewidział kolejne posunięcie swego dawnego szefa Mugabego.

– Najgorszym scenariuszem jest junta wojskowa, ale w praktyce już teraz rządzi nami armia – wzdycha Worswick, po czym odczekuje, aż ucichnie łoskot przelatującego myśliwca. Od kilku dni bez przerwy latają nad miastem, oficjalnie w ramach przygotowań do planowanych za parę tygodni obchodów dwudziestej ósmej rocznicy uzyskania niepodległości, ale większość ludzi odczytuje to jako złowrogi sygnał starego, że nadal dysponuje siłą i może zmusić buntowników do uległości.

– Ci ludzie są prawem sami dla siebie – ciągnie Worswick. – Gówno możecie zrobić poza dokumentowaniem ich poczynań i informowaniem o tym, co zamierzają.

Odłożywszy słuchawkę, zwraca się do mnie.

– Od 2000 roku prowadzimy katalog naruszeń praw człowieka na farmach, nanosimy przypadki na mapę elektroniczną, korelujemy je z wydarzeniami politycznymi, przygotowujemy wniosek do Hagi, Trybunału SADC (Southern African Developement Community – Południowoafrykańskiej Wspólnoty Rozwoju), Afrykańskiego Trybunału Praw Człowieka oraz Trybunału Przestępczości Międzynarodowej w Rzymie.

Poprawka siedemnasta wprowadzona w 2005 roku sprowadza się do stwierdzenia, że biali farmerzy to brud, który należy uprzątnąć. Przebywanie na farmie, na własnej farmie, bez zezwolenia jest przestępstwem, ponieważ wkraczasz na teren państwowy. W głodującym kraju przebywanie na farmie jest przestępstwem. Przestępstwem jest produkowanie żywności!

Liczebność komercyjnych stad bydła zmalała z dwóch i pół miliona do stu tysięcy. Produkcja kukurydzy jest najniższa od początku reformy rolnej. Produkcja tytoniu spadła z dwustu czterdziestu milionów kilogramów do pięćdziesięciu milionów.

Z sześciu i pół tysiąca farm w 2000 roku zostało zaledwie czterysta – wylicza Worswick. – Siedemdziesiąt osiem z nich ma gwarancje inwestycyjne jako własność zagraniczna. W ciągu ostatnich osiemnastu miesięcy wskutek operacji Maguta (Pełny żołądek) straciliśmy kolejnych stu farmerów, których żołnierze usunęli i zastąpili personelem wojskowym, obiecując „matkę wszystkich plonów”. Obiecali też wprowadzenie pięćdziesięciu tysięcy pługów. Mimo to w tym roku zanotowaliśmy rekordowo niskie zbiory. Zamiast matki wszystkich plonów doczekaliśmy się matki wszystkich klęsk.

Worswick ciężko opiera się na krześle i zapala kolejnego papierosa, pozwalając mi nadążyć za potokiem swoich słów.

– Elita partyjna, która przejmuje farmy, ma dostęp do dolarów amerykańskich po oficjalnym kursie trzydziestu tysięcy do jednego, podczas gdy kurs czarnorynkowy wynosi osiemdziesiąt milionów do jednego. Dygnitarze dostają pożyczki na dwadzieścia pięć procent w skali roku przy hiperinflacji na poziomie dwustu tysięcy procent, mogą więc osiągać wielkie zyski, wykorzystując różnicę, handlować walutą na ulicy i generować przychody bez uprawiania ziemi.

Na tym polega sekret słynnego „mercedesa za pięćset dolarów”. Faworyci Mugabego mogą wziąć pięćset dolarów i po czterech operacjach czarnorynkowych stać ich na nowego merca.

Kilka dni później, w czwartek, Georgina i ja jedziemy na proszoną kolację do Petera Lobela, potomka rodziny piekarzy, która niegdyś produkowała większość pieczywa w Zimbabwe. Dzisiaj Lobel mieszka w Nowym Jorku (gdzie otworzył tradycyjną piekarnię Tribeca Oven), ale zachował posiadłość na strzeżonym osiedlu w północnej części Harare. Po drodze mijamy State House, gdzie strażnicy prezydenccy maszerują po chodniku, mierząc do przejeżdżających pojazdów z AK-47 uzbrojonych w bagnety w wojowniczym balecie mającym nas przestraszyć. Podobnie jak policjanci-poczwarki, strażnicy są młodzi i chudzi, w za dużych hełmach przypominają przebrane dzieciaki, co w dziwny sposób sprawia, że stają się bardziej niebezpieczni i nieprzewidywalni. Wyraźnie czuje się ich niepewność, a wszystko sprowadza się do broni.

Pewien (czarny) Zimbabweńczyk zamieszkały w diasporze opowiadał, że niedawno przyjechał do kraju na wakacje, a kiedy stali właśnie na tych światłach, zaśmiał się z dowcipu, który opowiedziała jego siostra. Nagle prezydencki strażnik załomotał w okno. „Z czego się śmiejesz?” Zimbabweńczyk na wakacjach usiłował wyjaśnić, że to tylko niewinny rodzinny dowcip. „Nie wolno się śmiać przy siedzibie prezydenta! – ryknął żołnierz. – To wbrew prawu!”

Georgina i ja patrzymy prosto przed siebie, mocno ściągając usta.

Kiedy przejeżdżamy przez przedmieście Gun Hill, jak zwykle przechodzi mnie dreszcz odrazy. Tu, w Garvin Close, w pilnie strzeżonym luksusie, od 1991 roku, kiedy Mugabe udzielił mu azylu, mieszka Mengystu Hajle Marjam, „rzeźnik Addis”, twórca etiopskiego czerwonego terroru. Mengystu przebywa też na farmie odebranej białemu farmerowi, a także nad jeziorem Kariba. Jego ochronę podwojono, odkąd w 1995 roku dwaj Erytrejczycy próbowali go tu zabić.

Ocenia się, że podczas siedemnastu lat rządów Mengystu milion Etiopczyków straciło życie w wyniku głodu, nasilonego po tym, jak nie dopuścił dostaw żywności na tereny sympatyzujące z jego przeciwnikami. Kolejne pół miliona kazał wymordować jako „kontrrewolucjonistów” w czystkach w stylu Rewolucji Kulturalnej. Ofiarami padli głównie studenci i ich wykładowcy. Organizacja Human Rights Watch opisała te zabójstwa jako „jeden z najbardziej metodycznych masowych mordów w Afryce”. Zanim krewnym zezwolono na odebranie ciał ich bliskich, musieli zapłacić podatek od „zmarnowanej kuli”, który pokrywał koszt egzekucji.

Przedstawiciel innej organizacji pozarządowej oświadczył, że w szczytowym okresie czerwonego terroru zostało zamordowanych ponad tysiąc dzieci, a „ich ciała, porzucone na ulicach, zjadają dzikie hieny. Gdy się wyjeżdża z Addis Abeby, w rynsztokach widać sterty ciał chłopców i dziewczynek, w większości w wieku od jedenastu do trzynastu lat”. Obserwatorzy donosili, że kanały są zatkane odrąbanymi głowami.

W 2007 roku etiopski sąd zaocznie skazał Mengystu za ludobójstwo. Mimo to Mugabe nie zgodził się na ekstradycję.

– Towarzysz Mengystu odegrał kluczową, godną pochwały rolę w naszej walce o niepodległość, czego nikt nie może kwestionować – oświadczył.

Mengystu doradzał swemu gospodarzowi w kwestiach bezpieczeństwa. Najwyraźniej to on podpowiedział Mugabemu przeprowadzenie operacji Murambatsvina, w wyniku której wypędzono z miast setki tysięcy ludzi, a buldożery zrównały z ziemią ich domy. Mengystu ma powody, by obawiać się obalenia Mugabego, ponieważ tutejsza opozycja zapowiedziała, że po przejęciu władzy odeśle go do Addis, gdzie zostałby stracony.

Na kolacji u Lobela siedzę przy stole obok Heinricha von Pezolda. Jak się dowiaduję, zajmuje on tysiąc trzysta trzydzieste siódme miejsce w kolejce do brytyjskiego tronu.

Usłyszawszy, że Heinrich pochodzi z Austrii, Georgina, wielka miłośniczka musicali, zaczyna nucić melodię z Dźwięków muzyki.

– Tak się składa, że śpiewająca rodzina von Trappów to moi kuzyni, ale mnie słoń nadepnął na ucho – mówi Heinrich, trzydziestosześciolatek o jasnobłękitnych oczach i wydatnym, nieco przypominającym Churchilla czole, z którego cofają się jasne włosy.

Dziadek Heinricha uprawiał ziemię na stokach Kilimandżaro. Jego ojciec przybył do Zimbabwe, by wracać do zdrowia po zapaleniu opon mózgowych, i nabył posiadłość Forrester od hrabiego Verulam, posiadającego także tytuł lorda Forrester. W 1998 roku, kiedy Heinrich pisał na Oksfordzie pracę o „przewrotach komunistycznych w Europie Wschodniej”, przyjechał tu na wakacje, żeby pomóc na farmie. Zauroczony pięknem tego miejsca, porzucił studia i zamieszkał w Forrester.

– Odwiedź nas – nalegał z łagodnym austriackim akcentem. – Pobyt na farmie stał się elitarną atrakcją. Niewielu nas zostało!

– Och, tak, musisz przyjechać – dodaje jego żona Amanda o porcelanowo bladej cerze, szczupła i szykowna, niegdyś wokalistka południowoafrykańskiej grupy Magic Cactus.

Droga do Forrester prowadzi obok należących kiedyś do białych farm, dziś zajętych przez weteranów wojennych i nowych osadników. Farmy są zniszczone i prawie całkowicie jałowe. Przy jednej z nich zwalniamy i patrzymy, jak osadnicy wycinają na opał długą przydrożną aleję dorodnych jodeł. Ponieważ nie znają się na wycince, kilka drzew przewróciło się na słupy linii telefonicznej, z których teraz smutno zwisają przewody.

Siedząca obok mnie Georgina szpera w słomianej torbie. Po chwili słyszę głośny wdech. Moja siostra zaciąga się cienką stalową rurką w kolorze szkarłatnym, zwężającym się na końcu jak postmodernistyczna wersja fifki z epoki jazzu. Oto najnowszy wynalazek Georginy, NicoPipe, z mottem „Pal bez dymu”. Wewnątrz znajduje się kapsułka nicorette uwalniająca nikotynę w miarę ssania. Siostra mówi, że standardowy biały plastikowy papieros elektroniczny „wygląda jak pojemnik na tampon. To wyrób farmaceutyczny, żenujący i brzydki”. NicoPipe, dostępny w różnych kolorach i stylach, jest elegancki i estetyczny. Georgina wprowadza nowy wynalazek w czasie, gdy w restauracjach i barach w Europie i Ameryce zaczyna obowiązywać zakaz palenia. Moja siostra ma nadzieję, że zarobi na nim majątek.

– Może nie ssij tego w obecności von Pezoldów – sugeruję. – Oni w końcu hodują tytoń, a ty próbujesz wyrugować go z rynku.

– Coś mi mówi, że przetrwają zagrożenie ze strony NicoPipe – wzdycha Georgina.

Główny dom posiadłości Forrester to tradycyjny ceglany budynek kryty strzechą, z zielonymi betonowymi podłogami. Zatrzymujemy się w ogrodzie, w charakterystycznych, okrągłych chatach, zwanych rondawel, stojących wśród kaktusów, palm, uroczynów i typowo afrykańskich drzew – Albizia gummifera oraz spatodei dzwonkowatej, a także kasji płonącej jaskrawożółtymi kwiatami.

Mimo kryzysu rolnego Heinrich i Amanada budują imponujący nowy dom na półce skalnej, naprzeciwko jednej z sześciu zapór na farmie. Pakujemy alkohole do kosza i jedziemy tam, ścigani przez Tommy’ego, krzyżówkę dobermana i retrievera, jak twierdzi Heinrich, najszybszego trzynożnego psa na świecie.

– Według oficjalnego pomiaru biegł obok ciężarówki z szybkością sześćdziesięciu pięciu kilometrów na godzinę – mówi Heinrich. – Oczywiście właśnie tak stracił nogę: goniąc za samochodami.

Po drodze mijamy nawodnione pola słodkiego groszku. O tej porze roku inne pola przygotowuje się pod uprawę tytoniu, pszenicy i kukurydzy. Farma Forrester o powierzchni pięćdziesięciu tysięcy akrów jest jedną z największych w kraju, a z pewnością największą w posiadaniu białych. Przed najazdami jest chroniona zagranicznymi gwarancjami inwestycyjnymi, a jej zajęcie mogłoby doprowadzić do wstrzymania niemieckiej pomocy dla Zimbabwe (mój gospodarz ma również niemieckie obywatelstwo). Chociaż, jak mówi Heinrich, część farmy Forrester uległa już jambanja, ale nadal uprawia ponad tysiąc osiemset akrów tytoniu.

Osadnicy zajęli tylko jedną część farmy z uwagi na zagraniczne gwarancje inwestycyjne, ale także dlatego, że Forrester jest największym pracodawcą dla mieszkańców pobliskiej osady Chiweshe. W zależności od pory roku Heinrich zatrudnia od dwóch i pół do trzech i pół tysiąca pracowników, a szacuje, że na farmie mieszka aż dwadzieścia tysięcy, ponieważ każdy pracownik sprowadza około ośmiu osób.

Na razie osadnicy z trudem koegzystują w jednej części farmy. Nadzorca Heinricha wędzi dla nich tytoń, ale pobiera za to opłatę.

Od strony nowego domu rozpościera się bajeczny widok: jezioro, a za nim krajobraz, który znaczą strome kopje – pojedyncze, niewielkie wzniesienia granitowe, dwala – porozrzucane kamienie i skały oraz miniaturowe ostańce, a to wszystko przetykane schludnie zaoranymi polami. Właśnie taki widok sprawił, że biali osadnicy zakochali się w tym kraju; ten widok zaraża nas – pokolenie po pokoleniu – żarliwym przywiązaniem.

Heinrich wyjaśnia, że jako najstarszy z klanu von Pezoldów po śmierci rodziców będzie musiał wyjechać i objąć rodzinny pałac w Austrii.

Po krótkiej, gwałtownej ulewie w środku nocy poranek wstał świeży i przejrzysty. Synek gospodarzy, Christof, który nazywa matkę „medem”, bo podsłuchał, że tak zwraca się do niej niańka, biega boso po zroszonym trawniku, ścigany przez trzynogiego Tommy’ego. W górze, obok flagi Zimbabwe, powiewa flaga von Pezoldów: dwugłowy orzeł, ul oraz pęk pszenicy.

– Powinieneś zobaczyć godło rodzinne mojej matki – mówi Heinrich. – Przedstawia kruka, który wydziobuje Turkowi oko.

Ani kropli ropy

Od wyborów upłynęły już dwa tygodnie, ale nadal nie ogłoszono oficjalnych rezultatów wyścigu do fotela prezydenckiego, chociaż napływają wyniki uzyskane przez poszczególnych posłów.

Taca z deserami obraca się wolno w szklanej gablocie kawiarni Gazebo w hotelu Crowne Plaza Monomatapa w Harare, kiedy czekamy na Theresę Makone, biochemiczkę po studiach na Uniwersytecie Nottingham i właścicielkę między innymi salonu piękności Cleopatra, w którym dawniej bywała moja siostra. Georgina chce pogratulować Theresie zajęcia opozycyjnego miejsca w parlamencie mimo nieczystej kampanii strony rządowej. W telewizji widzieliśmy z nią wywiad – stała na miejskim pustkowiu, gdzie zarejestrowano osiem tysięcy „martwych dusz” wyborczych. Theresa boi się mieszkać w domu, dlatego nieustannie zmienia miejsce pobytu, nocuje u przyjaciół i w hotelach. Teraz próbujemy się z nią skontaktować po raz trzeci.

Obfite listowie parku w Harare próbuje wtargnąć przez okno. Georgina zaciąga się turkusowym NicoPipe, gdy oglądamy w CNN konferencję prasową, zorganizowaną w Johannesburgu przez Tendaia Bitiego, numer dwa w szeregach MDC. Biti mówi, że wyczerpano wszystkie legalne kroki zmierzające do ujawnienia wyników wyborów prezydenckich. Jego partia nie zamierza uczestniczyć w ponownym liczeniu głosów ani dogrywce, która przypominałaby raczej dobijanie. Jeśli Mugabe postanowi kurczowo trzymać się władzy, będzie to jednoznaczne z konstytucyjnym zamachem stanu, ostrzega Biti. Granice zostały wyznaczone.

Biti wypowiada się bardzo elokwentnie. Twardy, zdeterminowany, nie jest przy tym wojowniczy ani zajadły. Właśnie mówi, że jeśli Morgan Tsvangirai wróci do Zimbabwe, jego życiu zagraża niebezpieczeństwo. Biti twierdzi też, że obawia się aktów przemocy ze strony Mugabego, zwłaszcza w rejonach wiejskich. Swoje wystąpienie kończy przejmującym apelem:

– Społeczność międzynarodowa czekała, aż w Rwandzie straciło życie milion Tutsi. W Somalii i Darfurze czekano, aż pojawiły się stosy trupów. Proszę, nie czekajcie, aż to samo wydarzy się tutaj.

Theresa Makone nie stawia się na spotkanie.

Tej nocy, po przestrogach Bitiego, w państwowej telewizji ZTV słuchamy, jak towarzysz Chinx, weteran wojenny w czerwonym berecie i mundurze, zagrzewa widzów „do wojny”.

Ludzie często się skarżą, że trudno im pojąć wewnętrzne mechanizmy funkcjonowania rządzącej partii Mugabego ZANU-PF. W istocie nie ma w tym nic trudnego. Wystarczy czytać rządowe gazety, „Herald” i „Sunday Mail”, słuchać lub oglądać państwowe środki przekazu ZTV i ZBC, by z wiarygodnego źródła poznać paranoiczną, wykoślawioną wizję Świata Według Boba. Jeśli chcesz usłyszeć surową, bezpośrednią wersję, słuchaj kanałów w rdzennych językach. Radio Interahamwe (Mille Collines), pompujące jad w języku szona, przyczyniło się do rwandyjskiego ludobójstwa.

Ponownie walczymy z nazizmem, ciągnie towarzysz Chinx na tle obrazów z wojny domowej, tańczących partyzantów, zbliżeń broni, zwłaszcza totemicznych karabinów maszynowych AK-47. Mówca nuci hymn wojny wyzwoleńczej Vadzoka kuHondo.

– Nie jesteśmy byłymi bojownikami – mówi z naciskiem towarzysz Chinx. – Jesteśmy aktualnymi bojownikami o wolność,  a k t u a l n y m i. Niech nikt nie nazywa mnie byłym wojownikiem.

Przebitka na ciała martwych białych farmerów. Ta relacja mrozi krew w żyłach. W praktyce jest to groźba śmierci, a już z pewnością nawoływanie do mordu. Po chwili pojawia się kolejna oznaka dziwacznego współzawodnictwa różnych rzeczywistości – rozlega się radosna melodyjka i zapowiedź kolejnego programu: Spotkajmy się w ogrodzie. Biała, starsza pani przechadza się pośród paproci i przestrzega nas przed ich nadmiernym podlewaniem.

Nazajutrz, w słoneczny chłodny poranek jadę na południe niemal pustą Czwartą ulicą, jedną z głównych arterii stolicy. Nagle wyrasta przede mną furgonetka pełna policjantów w niebieskich mundurach. Nieoczekiwanie samochód skręca w stronę krawężnika, a funkcjonariusze wyskakują i bez słowa wyjaśnienia zaczynają bić przechodniów, w tym dwie kobiety z małymi dziećmi na plecach. Tłuką posępnie, ale z determinacją, używając długich pałek, butów i pięści.

O dziwo, chociaż mam uchylone okno, nie słyszę policjantów ani ich ofiar, tylko łoskot pałek, kopniaków i razów. Dopiero po chwili dobiega mnie wysokie zawodzenie dzieci.

Policjanci rzucają na tył furgonetki dwóch czarnych młodzików o opuchniętych, zakrwawionych twarzach, z rękami skutymi kajdankami na plecach. Bezwiednie zwolniłem, a jeden z policjantów na chwilę podniósł wzrok.

– Ruszać! Ruszać! – wrzeszczy. – Tamujesz ruch. – Z irytacją daje mi znak, żebym jechał.

Pałkę trzyma już w górze, gotową do kolejnego ciosu.

Wczesnym popołudniem jesteśmy w Doon Estate, skupisku sklepów z rzemiosłem artystycznym we wschodniej części miasta, przy drodze do Mutare. W sklepach można kupić stroje ludowe, rzeźby, ceramikę, kosze, meble z drewna tekowego, odzyskanego z wagonów sypialnych oraz ręcznej roboty papier z odchodów słoni. Jakkolwiek brzmi to nierealnie w głodującym Zimbabwe, jest tu też sklep z belgijską czekoladą.

Do wegetariańskiej kawiarni Kerry’ego przychodzimy na organizowane co piątek spotkanie niezależnych zimbabweńskich dziennikarzy. Dzisiaj jednak zastajemy tylko Idena Wetherella z „Independent”, jednej z ostatnich niezależnych gazet w kraju. Redakcję ostatniego niezależnego dziennika, „Daily News”, wysadzono w powietrze w 2000 roku, krótko po tym, jak minister informacji Jonathan Moyo, zwany przez miejscowych dziennikarzy Goebbelsem Mugabego, ostrzegł, że gazetę należy uciszyć. Nigdy nikogo nie zatrzymano w związku z zamachem, jeśli nie liczyć trupy chińskich mimów, którzy przyjechali na Międzynarodowy Festiwal Sztuki w Harare. Aktorzy w białych kombinezonach, na których migotały żarówki zasilane bateriami, mieli właśnie próbę na wysepce ulicznej naprzeciwko redakcji, kiedy policja zgarnęła ich na przesłuchanie. Rok później wysadzono w powietrze drukarnię „Daily News”.

Iden Wetherell sprawia wrażenie przygnębionego. Szczupły, z siwymi wąsami, ostrzyżony na jeża, w niebieskiej koszuli z długimi rękawami, siedzi samotnie na zewnątrz, kontemplując smażony ser halloumi i lemoniadę.

– Nie mam już przyjaciół – mówi, dając nam znak, żebyśmy usiedli. – W kraju nie ma już prawie dziennikarzy, bo zrobiło się dla nich zbyt niebezpiecznie. Nasza redakcja jest wyludniona. Jak wiecie, bardzo ostrożnie podchodziłem do przewidywania zmian, ale teraz myślę, że naprawdę do nich dojdzie. Okowy pękły. Wspaniale jest patrzeć, jak strona rządowa się wije.

Iden bierze ze stołu gazetę „Herald”.

– Spójrzcie tylko, co wypisuje ich główny propagandzista Caesar Zvayi: wyborcom popierającym MDC brakuje doświadczenia politycznego, więc ich głosy się nie liczą! Teraz próbują się wykręcić z wyborów, uznanych przez zagranicznych obserwatorów, zaaprobowanych przez rząd.

Wetherell ciska też gromy na głównego rzecznika rządu, wiceministra informacji Brighta Matongę, zwanego przez miejscowych dziennikarzy Notso¹. W odpowiedzi na protesty opozycji w związku z opóźnieniem w ogłoszeniu wyników wyborów Matonga udzielił przemyślanej riposty, stwierdzając, że nie rozumie, dlaczego MDC tak bardzo chce, by „drzwi przycięły im gacie”.

Notso Bright zasłynął też z zajścia, w którym jego biała angielska żona rodem z Essex, Anne Matonga z domu Pout, którą przywiózł z uniwersytetu w 2001 roku, przeprowadziła jambanja farmy będącej od czterech pokoleń w rękach rodziny Vince’a i Moniki Schulzów. Kiedy ich aresztowano, pani Matonga krzyczała z lokalnym angielskim akcentem:

– Wynocha z naszej ziemi! Odbieramy naszą własność, którą ukradliście naszym przodkom!

Później „Independent” Wetherella przeprowadził wywiad z panią Matonga, która hodując róże państwa Schulzów, jest strzeżona przez młodą milicję Mugabego. Chwaliła w nim „cierpliwość, jaką prezydent Mugabe okazał rasistowskim białym farmerom”, dodała też, że „Schulzowie są sami sobie winni”.

Niedawno rozeszły się pogłoski (później potwierdzone), że Bright Matonga, dbający o własną karierę, porzucił żonę na farmie Schulzów i związał się z Sharon Mugabe, podobno spokrewnioną z prezydentem. To właśnie agencja PR Sharon Mugabe przeprowadziła kampanię reklamową pod hasłem: „Pięść motywacji”.

Nazajutrz, w sobotę 12 kwietnia, Thabo Mbeki leci do Zimbabwe z zamiarem przekonania Mugabego, by ogłosił wyniki wyborów i zapobiegł nadciągającemu kryzysowi. Mbeki znalazł się w osobliwym położeniu. Cały region oficjalnie powierzył mu misję rozwiązania kryzysu w Zimbabwe, ale od tamtej pory stracił stanowisko przywódcy ANC (Afrykańskiej Rady Narodowej) na rzecz Jacoba Zumy, który jest w praktyce następnym prezydentem. Jak zauważył brytyjski ambasador Andrew Pocock: „Mbeki ma stanowisko bez władzy, natomiast Zuma ma władzę bez stanowiska”. Polityczne upokorzenie z pewnością osłabiło pozycję Mbekiego. W wieku sześćdziesięciu pięciu lat, z siwą głową i brodą, postępuje z wielką ostrożnością. W porównaniu z nim osiemdziesięcioczteroletni Mugabe tryska życiem; na jego głowie nie ma śladu siwizny.

Kiedy Mbeki wysiada z samolotu na czerwony dywan, Mugabe wyciąga do niego rękę, ale Thabo, onieśmielony obecnością kamer, cofa dłoń. Mimo to pod koniec krótkiej wizyty, na tle wiekowego, wypchanego lwa w State House, Mugabe ujmuje Mbekiego pod ramię, a południowoafrykański polityk godzi się na tę pozycję i ku naszemu zdumieniu oświadcza:

– W Zimbabwe nie ma żadnego kryzysu.

Magazyn „Mad” natychmiast nadaje mu przydomek Thabo „Jaki kryzys?” Mbeki.

Kiedy reporterzy zwracają się do Mugabego z prośbą o komentarz do krytycznej wypowiedzi brytyjskiego premiera Gordona Browna o przeciągającym się ogłoszeniu wyniku wyborów w Zimbabwe, ten lekceważąco nazywa Browna „małym punkcikiem na planecie”.

Od wyborów prezydenckich upłynęło już piętnaście dni, ale wyników nadal nie ogłoszono. W tym czasie także w Nepalu i we Włoszech odbyły się wybory, a ich rezultaty są już znane.

Aby wywrzeć nacisk na Mugabego, opozycja nawołuje swoich ludzi do bojkotowania miejsc pracy. Ale jak można stwierdzić, czy odbywa się strajk, jeśli zatrudnionych jest tylko sześć procent ludzi? Poza tym większość ważniejszych działaczy MDC wyjechała z kraju w obawie o własne życie, toteż do niczego nie dochodzi. Ciężarówki z policjantami toczą się po ulicach, funkcjonariusze śpiewają pieśni wojskowe i uderzają kolbami o metalową podłogę. Myśliwce głośno i nisko przelatują nad miastem. Na drogach dojazdowych wyrastają punkty kontrolne.

Nadal czekamy.

W końcu Georgina i ja spotykamy się z Theresą Makone w hotelu Meikles. Theresa ma na sobie długi ludowy kaftan, etiopski naszyjnik ze srebra i bursztynu, paznokcie pomalowała na kolor morwowy. Jest niespokojna – od kilku dni nie miała wiadomości od męża, Iana, sekretarza wyborczego MDC, który przebywa we wschodnim Mashonalandzie, gromadzi tam dowody aktów przemocy przeciwko członkom swojego ruchu: brutalnych pobić, podpaleń domów. Pytam, czy mógłbym do niego dołączyć, ale Theresa z przerażeniem wyrzuca w górę ręce.

– Codziennie spodziewam się wiadomości o jego śmierci. To niebezpieczna praca, zwłaszcza dla białego. Nie miałbyś szans na przeżycie.

Jeden z należących do męża Theresy telefonów komórkowych raz po raz brzęczy, informując o SMS-ach.

– Popatrz – mówi, wręczając mi komórkę.

„Cześć, Ian. Osiem osób w Mudzi ciężko rannych” – brzmi jedna wiadomość. „Jeden zabity, liczne pobicia w Hurungwe” – informuje inna.

Theresa nie chce otwarcie rozmawiać, ponieważ boi się podsłuchów. Fakt, że oprawka żarówki na suficie w moim pokoju kilka dni temu z niewyjaśnionych powodów spadła na ziemię, tylko potwierdza jej podejrzenia.

– Wiesz, że tutaj roi się od agentów CIO – ostrzega mnie. – Całymi dniami siedzą w hotelowej kawiarni, piją herbatę i jedzą ciastka.

– Czy bardzo tyją od tych ciastek? – pyta Georgina.

Blada i pulchna, w typie młodej Anjeliki Huston, zawsze interesuje się sprawami związanymi z tuszą.

WYDAWNICTWO CZARNE SP. Z O.O.
www.czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice
tel. +48 18 353 58 93, fax +48 18 352 04 75
e-mail: mateusz@czarne.com.pl,
tomasz@czarne.com.pl, lukasz.augustyn@czarne.com.pl,
honorata@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa
tel. +48 18 351 00 70
e-mail: redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Andersa 21/56, 00-159 Warszawa
tel./fax +48 22 621 10 48
e-mail: agnieszka@czarne.com.pl, anna@czarne.com.pl,
dorota@czarne.com.pl, zofia@czarne.com.pl

Dział marketingu: katarzyna@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: irek.gradkowski@czarne.com.pl
tel. 504 564 092, 605 955 550
agnieszka.wilczak@czarne.com.pl

Audiobooki i ebooki: Izabela Rególska, iza@czarne.com.pl

Wołowiec 2013
Wydanie I