Florian Klenk

Kiedyś był tu koniec świata

Przełożyła Elżbieta Kalinowska

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż jednorazowe pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Tytuł oryginału niemieckiego FRÜHER WAR HIER DAS ENDE DER WELT

Projekt okładki AGNIESZKA PASIERSKA / PRACOWNIA PAPIERÓWKA
Fotografia na okładce: © by ALBAN KAKULYA / PANOS / CZARNY KOT

Copyright © by PAUL ZSOLNAY VERLAG WIEN, 2011
Copyright © for the Polish edition by WYDAWNICTWO CZARNE, 2013
Copyright © for the Polish translation by ELŻBIETA KALINOWSKA, 2013

Redakcja TERESA LEŚNIAK
Korekty BARBARA PAWLIKOWSKA / D2D.PL,
JADWIGA MAKOWIEC / D2D.PL
Redakcja techniczna ROBERT OLEŚ / D2D.PL

Skład wersji elektronicznej: EWA KRAJEWSKA / VIRTUALO SP. Z O.O.

ISBN 978-83-7536-676-1

Moim dzieciom

Annie i Leopoldowi

Pani Kowacz nosi czerń
Podróż do granicy Schengen

Hindusi właśnie pokonali Pakistańczyków w krykieta. Zamiast dresów gracze mają znoszone żołnierskie płaszcze albo nieforemne puchowe kurtki. Drewnianymi kijami odbijają piłkę nad bagnem. Mecz rozgrywa się w pobliżu niegdyś austriackiej wsi Schönborn, dziś to Ukraina. Za drutem kolczastym. Grają codziennie, od wielu miesięcy. Szukali nowego życia w europejskim raju, a wylądowali w obozie deportacyjnym Pawszyno¹.

Walerij Terekow przygląda się im każdego dnia. Nosi ubiór maskujący, jakby w obozie toczyła się wojna. Złote zęby błyskają, gdy mówi. Na głowie czapka ze sztucznego futra. Jest mocno zbudowany, mógłby być bokserem, a tymczasem za równowartość stu pięćdziesięciu euro miesięcznie pilnuje imigrantów, których nie chce przyjąć Unia Europejska. W obozie, dawnej bazie rakietowej Sowietów, nie ma nawet prądu.

W grudniu dwa tysiące siódmego przy akompaniamencie orkiestry dętej i huku fajerwerków szefowie rządów europejskich przepiłowali szlaban na wschodniej granicy. To był historyczny dzień. Uniosła się odgradzająca blok wschodni żelazna kurtyna i nagle wszystko zaczęło się tu dziać bardzo szybko.

To piękna karta owego historycznego wydarzenia, opowiada o demokratyzacji Wschodu, o wolności, mobilności i poskromieniu totalitaryzmu przez dobrobyt. Polska, Słowacja, Słowenia, Węgry i kraje bałtyckie – wszystkie należą dziś do europejskiej wspólnoty. W zamian bronią jej wschodnich granic. Unia, a przede wszystkim Austria, naciskały, by były one szczelne.

Po drugiej stronie nowej granicy komendant obozu Walerij Terekow stoi w błocie. Podnosi szlaban i mówi: „Ma pan dwie godziny, żeby się rozejrzeć!”. Gracze w krykieta, dostrzegłszy gości, odrzucają kije, biegną w naszą stronę, przeskakując kałuże na placu obozowym. Na nogach mają plastikowe sandały, które niosły ich tysiące kilometrów i doprowadziły aż tu, do Pawszyna. Przy szlabanie w pomiętym fartuchu opinającym mundur czeka ukraiński sanitariusz wojskowy Wiktor Werdywara. Chce nam pokazać swój zimny lazaret. „W każdej chwili może wybuchnąć epidemia” – oznajmia. Jak temu zapobiec? Werdywara kołysze buteleczką z błękitnym roztworem dezynfekującym, demonstruje zakurzoną maseczkę. W baraku sanitarnym też nie ma prądu.

Obóz Pawszyno leży na Zakarpaciu. Pięć godzin jazdy samochodem od Wiednia. Niegdyś biegła tędy granica oddzielająca monarchię habsburską od reszty świata. Dziś schodzą się tu trzy granice – słowacka, węgierska i ukraińska, tworząc nową bramę wjazdową dla imigrantów z Bliskiego Wschodu, którzy dotarli tu przez Rosję, żeby nielegalnie wejść do Europy. Każdego roku pogranicznicy łapią ich pięć tysięcy. Do niedawna gnieździli się w drewnianych budach i namiotach. Teraz czterystu z nich mieszka w koszarach.

– A przecież mamy tu miejsce tylko dla połowy – mówi komendant obozu.

Stacjonuje w srebrnym kontenerze – to dar od Unii. Internowani stoją na zewnątrz, ciągną gości za rękawy, pokazują źle zagojone złamania, blizny. Przeklinają, odsłaniając zepsute zęby. Wielu z nich to uchodźcy wojenni, nie ci, którzy chcieli uciec od nędzy. Irakijczyk podnosi kikut ramienia. „Bomba w samochodzie”, mówi z amerykańskim akcentem. Pracował dla amerykańskiej armii. Chciał się przedostać do Szwecji, gdzie jego rodacy od razu dostają azyl.

W wełnianych płaszczach, okryci kocami, wyglądają jak jeńcy wojenni. Ale tu rządzą nie generałowie, tylko nadmiernie obciążeni wymaganiami Unii ukraińscy biurokraci. Żaden z nich nie przyzna schwytanym azylu, tak przynajmniej mówią statystyki. Mimo że wielu mężczyzn opowiada o torturach, jakim byli poddawani w swoich krajach. Niektórzy byli lekarzami, inżynierami, tu czują się traktowani „jak psy”.

Generał Terekow ich nie rozumie, jego podwładni wywrzaskują ukraińskie albo rosyjskie komendy nad obozowym placem. Nie ma tłumaczy, czasem tylko zabłąka się jakiś adwokat, finansowany przez Caritas albo ukraińską organizację pomocową NEEKA. Te troszczą się, by przynajmniej starczało jedzenia, wody i ciepłych ubrań. Bo w barakach zamiast drzwi wiszą szmaty, czuć dym, pot i urynę. W pomieszczeniu natryskowym kuca Hindus, odmoczonymi rękami pierze w brudnej wodzie majtki. Mieszka tu od dwóch lat, pogranicznicy łapali go kilka razy. Nie może wrócić, nie ma pieniędzy. Tę resztę, którą miał, ktoś ukradł mu kilka tygodni temu.

– Przecież oni wszyscy kłamią! – odpiera zarzuty komendant Terekow.

A jednak braki, o których wspominają internowani, wymieniane są w raportach Rady Europy czy amerykańskiej organizacji Humans Rights Watch. Wysoki Komisarz Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców określa obóz, niedostrzegany przez opinię publiczną, mianem „prawnej ziemi niczyjej”. „Telefonować wolno raz na trzy miesiące, czas rozmowy trzy minuty” – informuje wywieszka.

Europa potrzebuje granicy. A ta musi być strzeżona, inaczej by nią nie była. Tu, gdzie przebiega nowa granica Schengen – przesunięta na wschód, w stronę biedy – trzeba sobie postawić pytania zasadnicze: Na co może sobie pozwolić społeczeństwo otwarte? Czy Unia powinna przerzucać problemy z migrantami na kompletnie przeciążonych sąsiadów, by chronić własne terytorium? Czy jesteśmy odpowiedzialni za nędzę tych, których tu zatrzymujemy?

Nie są to tylko problemy prawne, ale też polityczne. Bo współkształtują obraz Europy. Czy jest już tylko twierdzą? Czy też kontynentem wolności?

Baraki, w których gnieżdżą się dziś uchodźcy na Ukrainie, przypominają te sprzed dziesięciu lat na Węgrzech, w Polsce czy na Słowacji. Chcąc przystąpić do Unii, pod naciskiem Brukseli kraje te musiały uzdrowić aparat państwowy, zlikwidować obozy. I dostały na to pieniądze. Tyle że problem przesunął się o kilka godzin jazdy samochodem na wschód, wyparty z „unii prawa”, jak lubią nazywać UE jej członkowie. Tu nikt nie czuje się odpowiedzialny, krytyczna europejska opinia publiczna rzadko patrzy w tę stronę.

Komisja Europejska tymczasem domaga się dalszego inwestowania w bezpieczeństwo. Na niebie mają się tu niebawem pojawić wyposażone w kamery drony, w kosmos polecą satelity rozpoznawcze. Sama tylko Słowacja przeznaczyła na ochronę swoich granic sto milionów euro. Już zawierane są „umowy o deportacji”. Ukraina, zaklasyfikowana jako „bezpieczny kraj trzeci”, ma przyjąć jeszcze więcej nielegalnych imigrantów szybko i „bez zbędnej biurokracji” – dostanie za to trzydzieści milionów euro. Skąd pochodzą pieniądze? Tego nie wiedzą nawet najwyżsi dowódcy służb ochrony pogranicza.

Nowe obostrzenia dotyczą jednak nie tylko „nielegalnych”, lecz także mieszkańców terenów przygranicznych i wykształconych Ukraińców. Im również biurokratyczne szykany utrudniają wyjazd na Zachód. Czekając cztery godziny na wjazd do Unii, można zaobserwować takie na przykład sceny: Na przejściu granicznym w Czopie europejscy celnicy nakazują wszystkim bez wyjątku Ukraińcom otworzyć maski samochodów, niektóre auta są rozkładane na części. Wcześniej robili tak tylko celnicy z ZSSR. Stare kobiety traktuje się jak podejrzane, muszą wysiąść ze zdezelowanego autobusu i opróżnić plastikowe torby. Trzem mężczyznom kazano rozładować ciężarówkę z kostką brukową, a zaraz potem załadować ją na nowo. Przecież mogli coś ukryć pod spodem. Pilnuje ich węgierski celnik z rękami w kieszeniach.

Do tego dochodzą obciążenia finansowe: normalna wiza turystyczna kosztuje trzydzieści pięć euro, nawet jeśli chce się tylko pojechać do słowackiego miasteczka po drugiej stronie granicy – cena horrendalna, jeśli zważyć, że pensja wynosi tu około stu pięćdziesięciu euro, a średnia emerytura siedemdziesiąt.

Politycy zajmujący się bezpieczeństwem Unii są dumni z nowych środków zaradczych. Kiedy słowacki minister spraw wewnętrznych przejmował od Austrii odpowiedzialność za szczelność granic Schengen, jeden z dziennikarzy włączył w jego biurze obraz z kamer termowizyjnych. W zaroślach widać było czarne cienie – to uchodźcy.

– Wyłapujemy ich jak złodziei w supermarkecie – oznajmił minister.

Kamery nie pokazują jednak dalszych losów cieni; a najczęściej lądują one w Pawszynie. Ukraina jest „strukturalnie przeciążona” napływem uchodźców, ostrzega Simone Wolken, regionalny przedstawiciel Wysokiego Komisariatu Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców. Zajmuje skromne biuro przy słynnej Ławrze Pieczerskiej w Kijowie i stara się przemawiać dyplomatycznie. Nie chce przypisywać winy Ukraińcom, ale ten kraj to bagno, z którego uchodźcy nie mogą się wydostać. Europa postawiła za duże wymagania, tutejsze reformy demokratyczne i instytucjonalne nie sprostają im. Czas się do tego przyznać. Ukraina nie jest bezpiecznym krajem trzecim.

By zrozumieć chaos, trzeba odwiedzić Mykołę Jerucha, szefa najwyższego ukraińskiego urzędu ds. uchodźców w Kijowie. To znaczy, Jeruch sądzi, że nim jest. Nie ma nawet wizytówek, bo nie wie, jakiemu ministerstwu aktualnie podlega.

– To czwarta zmiana władzy w ciągu czterech lat – skarży się, gładząc siwą brodę. – Urzędy stale są reorganizowane, co za chaos.

Gdy wyjrzy przez okno, widzi mknące SUV-y o przyciemnianych szybach należące do nuworyszy. Rozglądając się po swoim maleńkim pokoju, niczego nie może dojrzeć. Urzędnicy błądzą po nieoświetlonych korytarzach biura, jest tak ciemno, że w pokojach nawet nie da się czytać akt.

– Rząd nie zapłacił rachunku za energię elektryczną – wyjaśnia. – Jak tu opracowywać wnioski o azyl?

– A co, pana zdaniem, powinna zrobić Europa?

Jeruch śmieje się i rozkłada ręce. Potrzebuje pieniędzy, ale wie, że one po drodze zawsze gdzieś wsiąkną.

No więc zajmuje się papierami internowanych, którzy od wielu miesięcy wegetują w zimnych barakach w Pawszynie. W poprzednich latach jego urząd rozpatrzył pozytywnie kilkadziesiąt wniosków. W ubiegłym roku ani jednego. Przez dziewięć miesięcy nie podjęto ani jednej decyzji.

Zaczyna się kafkowska spirala: Przez zieloną granicę będzie próbowało przejść jeszcze więcej uciekinierów. I jeszcze więcej się ich wyłapie. W Pawszynie wolno ich trzymać sześć miesięcy. Wyjdą, znowu tam wrócą. Niektórzy spędzają w obozach ponad dwa lata, bez procesu, bez kontroli sądów. „Nielegalni” po uwolnieniu często zwracają się do rolników z przygranicznych wsi, ci znają przejścia przez bagna albo rzeki, pomaganie uchodźcom to dla nich źródło dodatkowego zarobku. Niekiedy te eskapady kończą się śmiertelnie. W zimie pogranicznicy znaleźli w lesie Czeczenkę, tuliła zamarznięte dzieci.

Takie doniesienia rzadko pojawiają się w zachodnich mediach, choć trupy należą do codzienności pogranicza ukraińsko-słowackiego.

– Gdy miejscowi wiosną znajdują zwłoki, mówią na nie przebiśniegi – opowiada lokalna dziennikarka Iryna Brezna, a jej koleżanka Hanna Tazkaniy to potwierdza.

– Boją się tu obcych – dodaje Natalia Prokopczuk, rzeczniczka UNHCR². – Boją się obcych chorób.

Osiedla z wielkiej płyty, niedokończone budowy, kolumny ciężarówek, dziury w jezdni, zrujnowane wille i emeryci grzebiący w śmieciach. To ukraińsko-słowackie miasteczko graniczne Użgorod. Tu w małym biurze urzęduje Wiktoria Kowacz. Przedstawia się jako chief specialist policji imigracyjnej, na pierwszy rzut oka wygląda jak surowa biurokratka. Promienie słońca przebijają się przez grubą niebieską zasłonę, wszystko ma niebieskawy odcień, nawet portret nieomal śmiertelnie otrutego prezydenta Wiktora Juszczenki. Tylko pani Kowacz nosi czerń. Przed drzwiami siedzą Afrykanie. A ona też nie ma tłumacza, żeby ich zrozumieć.

Co zmieniło Schengen?

Pani Kowacz cichym głosem opowiada własną historię: Chciała pojechać do Budapesztu na pogrzeb węgierskiego krewnego. Kiedyś nie byłby to problem. Ale teraz obowiązuje Schengen i reżim europejskich biurokratów. W węgierskim konsulacie zażądano papierów zmarłego, ponadto zaświadczenia o jej zarobkach i majątku oraz poręczenia. Miała podpisać deklarację, że nigdy nie złoży w Unii wniosku o azyl. A także przedstawić zobowiązanie węgierskich krewnych, że poniosą wszelkie koszty związane z jej pobytem. Oczywiście nie udało się dostarczyć wszystkich dokumentów w stosownym czasie. Jest odcięta od świata, nie tylko od rodziny, ale też zawodowo. Duński urząd ds. uchodźców zaprosił ją niedawno na seminarium – nawet  wtedy nie dostała wizy.

Nowa granica ukazuje kolejne oblicze: Nie tylko uchodźcy, również sami Ukraińcy czują się upokarzani przez UE. Natalia Prokopczuk mogłaby o tym wiele opowiedzieć. W rejonie przygranicznym zajmuje się nielegalnymi imigrantami, czuwa, by byli traktowani po ludzku. Ale zna także dyplomatów, dziennikarzy, naukowców, którzy czują się wykluczeni. Ona też chciałaby pojechać prywatnie na Zachód, stać ją. Szybka wycieczka do Wiednia? To prawie niemożliwe. Zwłaszcza że nie ma rodziny. Zachodnie konsulaty rutynowo zakładają, że może być ukrytą prostytutką.

Wozy ciągnięte przez osły, pijani Romowie, trąbiące łady, wystraszone psy i od czasu do czasu luksusowa limuzyna z przyciemnianymi szybami. Schönborn leży kilka kilometrów od obozu deportacyjnego w Pawszynie i od granicy w Użgorodzie. Kiedyś panowali tu Habsburgowie. Dziś okoliczne miejscowości wyglądają jak sowieckie warianty Sankt Pölten czy Hollabrun. Wiele nazw przypomina zresztą o starych czasach: Mädchendorf, Plankendorf, Blaubart, Birkendorf. Znaki drogowe w Schönbornie są dwujęzyczne, na fasadzie kościoła napis: „Ehre sei Gott”. Posiadłości ziemskie miał tu niegdyś dziadek arcybiskupa Wiednia. Otto von Habsburg, mówią miejscowi z dumą, też raz się tu pojawił.

O tragicznym położeniu uchodźców w Pawszynie nie wiedzą nic. Nie mają pojęcia, że kilka kilometrów dalej, za drutem kolczastym globalizacja ukazała nowe oblicze – Indie pokonały Pakistan w krykieta. Anna Lockers na przykład, sześćdziesięciodwuletnia kobieta w zatłuszczonym fartuchu, widziała tylko „czarne postaci”, które „raz po raz wychodzą z krzaków”. Mówi o nich, że są „wiatrem podszyci i biedni jak myszy kościelne”.

Anna Lockers boleje nad upadkiem swojej miejscowości. Posługuje się niemieckim sprzed trzystu lat, szwabskim, takim samym jak jej przodkowie, którzy osiedlili się tu za panowania Marii Teresy. „Rodzicom śmierć, nam bieda, dzieciom pieniądze” – to była ich dewiza. Ale nie sprawdziła się w jej przypadku. Przez wieś przetaczała się wielka polityka, rządzili tu Austriacy, Węgrzy, Czesi, naziści, Sowieci. Wolna i syta bywała rzadko. Rosjanie wołali za nią „hitlerówka”, „fritzi”. Wielu niemieckich sąsiadów wylądowało w gułagach na Syberii, z zemsty za nazistowskie masakry. Żydów z pobliskiego miasteczka Mukaczewo Eichmann wywiózł do Auschwitz.

– Michaił Gorbaczow otworzył dla nas granice! – mówi Lockers.

We wsi pojawiła się nadzieja. Ale znikła. Gdy miejscowi chorują, lekarz wysyła ich na mszę, którą w intencji wyzdrowienia odprawi ojciec Burkhard – bo tu tylko Bóg pracuje za darmo. Setka ludzi opatulonych w grube płaszcze odmawia różaniec i liczy na cud. Prawo stanowią tu pieniądze. „Błogosławieni ubodzy”, pociesza bawarski duchowny. On także niewiele więcej może zdziałać.

Ojciec Burkhard nie jest z pewnością buntownikiem, ale gdy mówi o Schengen, wybucha.

– Gotuje się we mnie! – i wzywa do rewolucji.

Siedzimy na plebanii, za jego plecami tyka zegar z kukułką, obok wisi mapa monarchii austro-węgierskiej. Zanim pojawiła się nowa granica, ludzie handlowali z sąsiadami, zapowiadał się dobrobyt. Tutejsi tankowali tanią benzynę, spuszczali ją po drugiej stronie granicy. Za różnicę kupowali warzywa. Dziś na granicy notują stan baku nawet małych ład. Uczciwi ludzie traktowani są jak „robotnicy na czarno”. Jakaś babina spłakała się, bo celnicy skonfiskowali jej dwie butelki samogonu. To ma być Europa? Przecież każdy tu żyje z handlu. A ludzie wegetują, nie są w stanie zapłacić rachunków za prąd. Tak wygląda brutalny kapitalizm.

Zaniepokojeni miejscowi, uchodźcy, o których nikt nie chce wiedzieć, upokorzeni intelektualiści. Można by zapomnieć, że to nie Europa, lecz Związek Radziecki zepchnął ten kraj w nędzę. Unia dała ludziom nadzieję. Unia zawsze była przykładem. Ukraińcy dziś o niej tylko marzą. Pytanie, jak długo jeszcze.

Dawaj! Dawaj!
Handel kobietami w Niemczech

Iryna Nabrenko myślała, że zarobi w Niemczech jako call girl na utrzymanie syna. Być może marzyła też o odrobinie luksusu, który w Rosji był poza jej zasięgiem. Teraz w sądzie Berlin-Moabit opowiada, jak czołgała się po hotelowym pokoju z kneblem w ustach, bo, wedle słów tłumaczki, „elegancki pan zamienił się w diabła”. Bił ją pejczem ze „szlachetnej skóry”. Przez trzy godziny modliła się, żeby te tortury się skończyły, żeby klient chwycił za słuchawkę, zadzwonił do sutenera i powiedział: „Przyjedź po dziewczynę, ma dosyć”. Nie, z „takim szaleństwem” się nie liczyła. Ale „bolałoby bardziej”, gdyby się wzbraniała.

Martina Briesłowska, nauczycielka z moskiewskiej podstawówki, uwierzyła mężczyźnie, który obiecywał jej pracę w restauracji. A później słowami „dawaj, dawaj, rabota” pędzono ją do prostytucji – czytamy w akcie oskarżenia. Gdy odmawiała, była bita. Wedle prokuratury sprzedano ją jednemu z klientów za czterdzieści tysięcy euro. Biegły sądowy pisze w opinii: „Po tych wydarzeniach przestała nawiązywać bliższe kontakty z mężczyznami, nie była w stanie pozbyć się wobec nich uprzedzeń”.

Eva Santora z Brazylii ubiegała się o pracę tancerki, agencja obiecała jej, że zarobi dziewięć tysięcy euro w trzy miesiące. W rzeczywistości zarabiała dwadzieścia dziennie, z czego sutener pobierał „opłatę za pośrednictwo”.

„Bez środków do życia, zdezorientowana – pisze prokurator – uległa żądaniom oskarżonego i podjęła pracę jako prostytutka”. Co to znaczy? Oskarżenie precyzuje: „Zdjął poszkodowanej spodnie. Kiedy próbowała uciec z pokoju, schwytał ją, odwrócił do siebie, złapał za głowę i ścisnął. Następnie usiłował zgwałcić… Wepchnął ją do toalety i pobił”.

Iryna Nabrenko, Martina Briesłowska, Eva Santora są świadkami. W postępowaniu toczącym się przed Sądem Krajowym w Berlinie chodzi o sutenerstwo, handel ludźmi i zmuszanie do prostytucji. Barbara Petersen, ich adwokatka, mówi:

– Zdarzają się klienci, którzy wiedzą, że z tymi kobietami coś jest nie w porządku, i chcą je wykupić.

Tu jednak oskarżonymi nie są „klienci”, domniemani sutenerzy, czyli ci, którzy czerpią korzyści z handlu niewolnikami.

Rozpoznanie rynku można zatem zacząć w sali pięćset trzydzieści siedem Sądu Krajowego w Berlinie, słuchając kobiet, które reprezentuje Barbara Petersen. Przed laty występowała w imieniu jednej z ofiar agencji call girl dostarczającej prostytutki także politykowi i moderatorowi telewizyjnemu Michelowi Friedmanowi. Opinia publiczna dowiedziała się wówczas, jak sutenerzy znęcają się nad „ukraińskimi nimfami” – tak nazywa się je w ogłoszeniach. Pisarka Karen Duve pytała retorycznie: „Jak to możliwe, by tylu mężczyzn odbywało stosunki z kobietami, nie przyjmując do wiadomości ich opresji?”.

Jeśli sprawa nie dotyczy znanych klientów, to, co dzieje się na rynku handlu kobietami, nie uznaje się za skandaliczne. Dlatego żaden dziennikarz sądowy nie śledzi procesu. Oskarżonym jest berliński sutener Markus R. Blady mężczyzna spogląda w sufit sali sądowej z mieszaniną agresji i nerwowości, gdy miejsce świadka zajmuje piegowata dziewczyna z kucykiem. Iryna Nabrenko mówi tak cicho, że tłumaczka musi się do niej przysunąć. Nie opowiada historii niewinnej dziewczynki więzionej przez bezwzględnych handlarzy ludźmi. Prawda jest bardziej skomplikowana.

Mówi o powolnym oddawaniu sutenerowi władzy nad własnym ciałem.

– Powiedział, musisz być najlepsza. Powiedział, normalnym seksem nikogo nie zaskoczysz. Od tego mężczyźni mają swoje żony.

Nie podejrzewała, co oznacza słowo „zaskoczyć” i co kryje się za określeniem call girl. Kiedy to zrozumiała, było za późno. Markus R. reklamował ją w ogłoszeniach jako „Sklavię”. Przekonała się, jak to jest zostać jednej nocy dostarczoną dziesięciu, dwudziestu klientom. Wśród nich „starym, brutalnym i brudnym”. Kiedy jednemu takiemu odmówiła, zrobił się „bardzo, bardzo zły”. Potem miała „straszne bóle”. Od tamtej pory nie odmawiała nikomu. Udało jej się uciec dopiero po kilku miesiącach.

Zdaniem policji prostytucja przymusowa to fenomen masowy. Detlef Ubben, szef Wydziału ds. Handlu Ludźmi Krajowej Rady Kryminalnej w Hamburgu, szacuje, że dziewięćdziesiąt pięć procent prostytutek pracuje pod przymusem. Co to znaczy? Nie pracują na własny rachunek, nie decydują o sobie. Kiedy się wzbraniają, są maltretowane. Dostają tylko dziesięć procent swoich zarobków.

Ubben zainicjował w Hamburgu, mieście Reeperbahn³, jedyny w Niemczech modelowy projekt. Zamiast czekać, aż ofiary zapukają do drzwi posterunku, jego współpracownicy przeglądają anonse agencji call girls, by „ofensywnie wejść w półświatek”. Policjanci chodzą po burdelach, rozdają kobietom wizytówki, starają się zdobyć ich zaufanie.

– Problem handlu kobietami dotyka wprawdzie większości prostytutek – opowiada Ubben – ale one same nie uważają siebie za ofiary. Tyle że prawie zawsze w którymś momencie pojawia się przymus.

Co należy przez to rozumieć?

Najpierw rzekome długi. Potem groźby, także pod adresem krewnych. W końcu pobicia „ku przestrodze”. Czasem dochodzi też do zbiorowych gwałtów. Co powinni wiedzieć klienci? Że prawdopodobieństwo, iż kobieta, która ich obsługuje, robi to wbrew swojej woli, jest bardzo, bardzo wysokie. Jakie kroki można przedsięwziąć? Należy uznać najstarszy ponoć zawód świata za działalność gospodarczą. Wówczas mężczyźni odwiedzający nielegalne burdele musieliby liczyć się z tym, że mają do czynienia z kobietami pracującymi pod przymusem. Czy karanie klientów ma sens? Ubben uważa, że na zeznające w procesach kobiety zaczęto by wywierać jeszcze większą presję, żeby milczały. Ale ustanowienie takiego prawa i groźba kary dałyby klientom sygnał: macie do czynienia z ludźmi.

Handel kobietami kwitnie w miastach, lecz przede wszystkim na prowincji, najbujniej tam, gdzie ciągle jeszcze świat zamożnych turystów styka się z biednymi przygranicznymi wsiami. Na niemiecko-czeskiej granicy, na przykład przy Chebie. Wieczorem błyskają tu neony z napisami „Codziennie świeże dziewczynki”.

Przed kontenerem z napisem „Masaż tajski” stoi samochód z dziecięcym fotelikiem. Ciężarna romska dziewczyna macha na przejeżdżających. Okna budynków powleka czarna folia. Wydaje się, że całe wsie składają się z burdeli. Wedle szacunków urzędników corocznie przyjeżdża tu z Niemiec sto tysięcy klientów. Niektóre autobusy mają napisy „sex-tour”. Za granicą Niemcy pozwalają sobie na wszystko.

Kobiety pracują w starych winiarniach, w szopach, w kamperach, na polach i w lasach, i oczywiście w niezliczonych burdelach – banalnych domach jednorodzinnych otoczonych szczelnymi płotami. W przyozdobionym plastikowymi różami Pusa-Barze wysiedziane fotele stoją na imitacjach perskich dywanów. Właśnie zjawili się klienci. Mężczyźni w garniturach, pod krawatami pytają właściciela, czy mogą wziąć półnagą dziewczynę, która pije przy barze colę. Petar, w dresie, z panterą Cartiera na szyi, zachwala, że mała nie waży nawet czterdziestu kilo.

– Niemieccy faceci lecą na takie laski.

– Ściśle rzecz ujmując, zgodnie z czeskim prawem burdele nie powinny istnieć – tłumaczy komendant policji w Chebie Jaroslav Kerbic.

Ale te lokale nazywają się „bar nocny” lub „pensjonat”. Na użytek tłumnie zjeżdżających niemieckich klientów na takie bary i pensjonaty przerabiane są całe wsie. I wystarczy wybrać się na objazd z Ludmillą Irmscher, żeby zrozumieć, że chodzi tu nie tylko o moralność, ale też o codzienną przemoc.

Jest tuż po północy, wietnamskie stoiska znikły z ulic. Irmscher, Słowaczka z pochodzenia, jedzie srebrną skodą do „strefy poza prawem” otaczającej niemiecko-czeskie miasteczko graniczne Aš. Pracuje dla saksońskiego Stowarzyszenia KARO. Zna wielu klientów, którzy czasem godzinami włóczą się tu po ulicach. Kilka razy w tygodniu przyjeżdża razem z kolegami z centrali w Plauen. Na tylnym siedzeniu leży worek z prezerwatywami, lubrykantami, strzykawkami i różowymi gąbkami – to specjalne tampony dla prostytutek. Pracownice KARO rozdają środki higieniczne kobietom z wiejskich burdeli, w romskich dzielnicach i na ulicy, gdzie na klientów czekają nie tylko dziewczęta o wiele za młode, lecz także kobiety kompletnie oszołomione, najwyraźniej maltretowane albo upośledzone. Żyją, jak mówi Irmscher, w ciągłym strachu, trudno do nich dotrzeć, wcześniej czy później wiele z nich „zapije się” albo „odleci” pod wpływem tutejszego narkotyku o nazwie pernik – amfetaminy mieszanej z proszkiem do prania.

Dlaczego sceneria ich pracy jest tak absurdalna? Na ulicach mijają ich klienci w autach z niemieckimi tablicami rejestracyjnymi, a one rozdają tampony kupione za pieniądze z niemieckich darowizn. W ślad za klientami pojawiają się sutenerzy. Ubrani w tiszerty, w czarnych samochodach wartych fortunę. Zatrzymują się, prostytutki otwierają torebki, podają utarg.

Irmscher hamuje przy drewnianym baraku, w którym czekają trzy dziewczyny. Twierdzą, że mają po osiemnaście lat, dają do zrozumienia, że nie mogą długo rozmawiać, za rogiem parkuje sutener. Irmscher podaje im przez okno kondomy. Jedna z kobiet dyktuje monachijski numer rejestracyjny. Kierowca przywiązał ją nagą do drzewa, zgwałcił, a potem wysadził gdzieś w polach.

– Tutejsi klienci – mówi Irmscher – są często zaburzeni. Lubią obcinać prostytutkom włosy, zostawiają je w lesie. Dają upust fantazjom, za które w niemieckim burdelu dostaliby po gębie.

WYDAWNICTWO CZARNE SP. Z O.O.
www.czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice
tel. +48 18 353 58 93, fax +48 18 352 04 75
e-mail: mateusz@czarne.com.pl,
tomasz@czarne.com.pl, dominik@czarne.com.pl,
honorata@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa
tel. +48 18 351 00 70
e-mail: redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Andersa 21/56, 00-159 Warszawa
tel./fax +48 22 621 10 48
e-mail: agnieszka@czarne.com.pl, anna@czarne.com.pl,
dorota@czarne.com.pl, zofia@czarne.com.pl

Dział marketingu: katarzyna@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: irek.gradkowski@czarne.com.pl
tel. 504 564 092, 605 955 550
agnieszka.wilczak@czarne.com.pl

Audiobooki i ebooki: Izabela Rególska, iza@czarne.com.pl

Wołowiec 2013
Wydanie I